Ауыз әдебиеті - әдеби тілдің бастауы


Кіріспе
1.Ауыз әдебиеті.тілдің бастауы
1.1.Халы ауыз әдебиеті туралы жалпы түсінік
1.2.Ауыз әдебиетінің түрлері
1.2.1.Аңыз әңгімелер
1.2.2.Шешендік өнер
1.2.4.Айтыс және қазіргі айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері
1.2.5.Мақал . мәтелдер мен жұмбақтардың тәрбиелік мәні
1.3.Ауыз әдебиеті үлгілерінің табиғатпен сабақтастығы
2. Бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы
2.1.Бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің тәрбиелік мәні
2.2.М.Жұмабаев шығармаларындағы фольклорлық дәстүр көрінісі
2.3.Ж.Аймауытов шығармаларындағы фольклордың көрінісі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ауыз әдебиеті — халық шығармашылығының айрықша саласы, ауызша шығарылып, ауызша тараған көркем-әдеби туындылардың жиынтық атауы. Қазақ хақының ерте заманда жасаған мұрасының бірі халық ауыз әдебиеті. Жазу-сызу болмаған ерте кезде-ақ қазақ халқы өзінің тұрмыс – тіршілігі, қоғамдық өмірі, шаруашылығы мен кәсібі, қуанышы мен күйініші, дүнетанудағы көзқарасы жайында неше түрлі өлең-жырлар, ертегі-әңгімелер, мақал-мәтелдер, аңыздар ойлап шығарған және оларды ауызекі сөйлеу күйінде тудырған. Сондықтан да бұларды халықтың ауызша шығарған көркем шығармасы, даналық сөзі яғни ауыз әдебиеті деп атаймыз. Бұдан, әрине, ауыз әдебиетін көп адам бірлесіп отырып шығарған деген ұғым тумайды. Ауыз әдебиетінің қандай үлгілерін болса да әуел баста жеке адамдар шығарған. Бірақ ерте кезде, жазу өнері болмағандықтан, ауыз әдебиетін шығарушылардың аттары хатқа түспеген, сақталмаған. Халық олардың шығармаларын ғана сақтаған және оларды ауызша айтып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген, сөйтіп, алғашқысында жеке авторлар шығарған шығармалар кейіннен өңделіп, сұрыпталған, оған коллектив болып творчестволық өзгерістер енгізіп отырған. Бертін келе ондай шығармалар көпшіліктің, коллективтің әдебиетіне айналып кеткен.
1. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
2. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927
3. Сейфоллаұлы С., Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары, Қызылорда, 1931
4. Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988
5. Қазақ фольклорының тарихилығы, А., 1993
6. Жұмалиев Қ., Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері
7. Ғабдуллин М., Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А., 1972
8. Ысмайылов Е., Ақындар, А., 1956
9. Қазақ фольклорының типологиясы, А., 1981
10. Уәлиханов Ш., шығ. жинағы, 5 т. А., 1984
11. Фольклор шындығы, А., 1990;
12. Марғұлан Ә., Ежелгі жыр, аңыздар, А., 1985
13. Бердібаев Р., Қазақ эпосы, А., 1982
14. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
15. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі Білім беруді дамыту тұжырымдамасы. //Егемен Қазақстан, 2003, 26 желтоқсан.
16. Байтұрсынов А. Ақ жол. - Алматы: Жалын, 1991.
17. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. –Алматы: ҚазССР Ғылым академиясы, 1955, -415 б.
18. Қашқари М. Дивани лұғат – ат түрік.
19. Катаринский В. Памятная книжка Тургайской области на 1899 год. Орынбор, 1899.
20. Диваев Ә. Қазақ мақалдары. Ташкент, 1927.
21. Тұрманжанов Ө. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы, 1935.
22. Ақмұқанова Б. Қазақтың мақал-мәтелдері. Алматы, 1950.
23. Әуезов М. Шығармалар жинағы. ХХ том. - 401 б.
24. Сейфуллин С. Шығармалар, IV том. Алматы, 1964, - 295 б
25. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1948. – 286-287 б
26. Абай. Қарасөздер. Поэмалар. Алматы: Ел, 1993.
27. Әлімбаев М. Халық – ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан, 1994.
Макаренко А.С. Балаларды тәрбиелеу туралы лекциялары. Алматы 28. Омарова Р.С. Халық тәлімі – тәрбие бастауы // Қазақстан мектебі, 2000, №7. 29. Қалиев С. Тамыры – ұлттық, танымы – ғылыми тәрбие // Қазақстан мектебі, 1996, №10.
30. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958. – 70 б.
31. Нұрышев С. Қазақтың халық мақалдарының даму тарихы. Алматы, 1959
32. Ілияс Жансүгіров «Құлагер» (поэмалар мен өлеңдер) «Жазушы» баспасы, Алматы, 1974.
33. «Фольклорлық қырлары» з. Сейітжанұлы «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы, №6, 2003 жыл, 113 бет
34. «Шәді шығармаларындағы фольклорлық дәстүр» Ж. Әбдіғаппарова «Қазақ тілі мен ідебиеті» журналы, №10, 2009 жыл, 69 бет.
35. І.Жансүгіров (көп томдық шығармалар жинағы), Алматы «Жазушы» 2002 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 78 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Ауыз әдебиеті - әдеби тілдің бастауы
Мазмұны
Кіріспе
1.Ауыз әдебиеті-тілдің бастауы
1.1.Халы ауыз әдебиеті туралы жалпы түсінік
1.2.Ауыз әдебиетінің түрлері
1.2.1.Аңыз әңгімелер
1.2.2.Шешендік өнер
1.2.4.Айтыс және қазіргі айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері
1.2.5.Мақал - мәтелдер мен жұмбақтардың тәрбиелік мәні
1.3.Ауыз әдебиеті үлгілерінің табиғатпен сабақтастығы
2. Бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы
2.1.Бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің тәрбиелік мәні
2.2.М.Жұмабаев шығармаларындағы фольклорлық дәстүр көрінісі
2.3.Ж.Аймауытов шығармаларындағы фольклордың көрінісі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе
Жұмыстың жалпы сыйпаттамасы:
Ауыз әдебиеті -- халық шығармашылығының айрықша саласы, ауызша шығарылып, ауызша тараған көркем-әдеби туындылардың жиынтық атауы. Қазақ хақының ерте заманда жасаған мұрасының бірі халық ауыз әдебиеті. Жазу-сызу болмаған ерте кезде-ақ қазақ халқы өзінің тұрмыс - тіршілігі, қоғамдық өмірі, шаруашылығы мен кәсібі, қуанышы мен күйініші, дүнетанудағы көзқарасы жайында неше түрлі өлең-жырлар, ертегі-әңгімелер, мақал-мәтелдер, аңыздар ойлап шығарған және оларды ауызекі сөйлеу күйінде тудырған. Сондықтан да бұларды халықтың ауызша шығарған көркем шығармасы, даналық сөзі яғни ауыз әдебиеті деп атаймыз. Бұдан, әрине, ауыз әдебиетін көп адам бірлесіп отырып шығарған деген ұғым тумайды. Ауыз әдебиетінің қандай үлгілерін болса да әуел баста жеке адамдар шығарған. Бірақ ерте кезде, жазу өнері болмағандықтан, ауыз әдебиетін шығарушылардың аттары хатқа түспеген, сақталмаған. Халық олардың шығармаларын ғана сақтаған және оларды ауызша айтып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген, сөйтіп, алғашқысында жеке авторлар шығарған шығармалар кейіннен өңделіп, сұрыпталған, оған коллектив болып творчестволық өзгерістер енгізіп отырған. Бертін келе ондай шығармалар көпшіліктің, коллективтің әдебиетіне айналып кеткен. Орыс халқының ұлы сыншысы В.Г. Белинский Әдебиет деген сөздің жалпы мағынасы туралы жазған еңбегінде ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің арасындағы айырмашылықтарды айта келіп, ауыз әдебиеті халықтың ерте замандағы ой-санасының жемісі деп көрсетеді. Халық немесе тайпа жазу өнерін білмеуі мүмкін, бірақ оның поэзиясы болмауы мүмкін емес, - деп Белинский ауыз әдебиетінің тым ерте кезде, халықтың жазу- сызу өнері болмаған заманда, туғандығын дәлелдейді. Бұл расында да солай. Қай халықты алсақ та, оның көркем әдебиеті ауыз әдебиетінен басталады. Демек, ауыз әдебиеті болмаған, бірден жазба әдебиетін жасаған халық бұрын-соңды тарихта болған емес.

1.Ауыз әдебиеті-тілдің бастауы
1.1.Халы ауыз әдебиеті туралы жалпы түсінік
Ауыз әдебиеті -- халық шығармашылығының айрықша саласы, ауызша шығарылып, ауызша тараған көркем-әдеби туындылардың жиынтық атауы. Қазақ халқының мұндай сөз өнерін ғалымдар ауыз әдебиеті деп атаған. Сонымен бірге ғылым мен мәдениетте "халық шығармашылығы", "халық поэзиясы", "халықтың ауызша сөз өнері" дейтін атаулар да осыған жақын мағынада қолданылады. 1846 жылы ағылшын Вильям Томс ұсынған "фольклор" (ағылшынша lolk -- халық, lore -- білім, даналық) сөзі де ауыз әдебиеті атауы үшін халықаралық ғылым атау ретінде орныққан. Бұлардың қай-қайсысы да бірінің орнына бірі қолданыла береді. Бірақ мағыналары бір емес.[1] Мысалы, "халық поэзиясы" дейтін ұғым өлең түрінде айтылатын поэзиялық жанрларды жинақтап атауға лайық болса, "халық шығармашылығы" -- халық шығармашылығы мен өнерінің барлық түрлерінің жалпы атауы, "ауызша сөз өнері" -- прозалық та, поэзиялық та шығармалардың ортақ ұғымы. Бұларға қоса "халық даналығы", "халық білімі" деп аударылатын "фольклор" терминінің мән-мағынасында да елеулі айырма бар. Батыс Еуропа, Америка, Австралия халықтарының ұғымында бұл сөздің мағынасы тым ауқымды. Ол халықтың киім-кешек, құрал-жабдық, әдет-ғұрып, тұрмыс-салт, наным-сенім, сондай-ақ түрлі көркем өнерін (поэзия, музыка, би, ою-өрнек, тоқыма өнері, т. б.) тұтастай атау үшін қолданылады. Бұл жағынан алғанда ол тек ауыз әдебиетін ғана емес, "этнография", "этномәдениет" дейтін ұғымдармен де сабақтасып жатыр. "Фольклор" атауы орыс ғалымдарының зерттеулері арқылы халықтың ауызша поэтикалық шығармашылығы деген мағынада қалыптасқан. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы "ауыз әдебиеті" деген ұғым да "фольклордың" осы мәнімен сабақтас.[2] Бұлар бірін-бірі толық алмастыра береді.[3] Ауыз әдебиетіін зерттейтін ғылымды "фольклортану" деп атау да осыған байланысты. Қазақ халқының ауыз әдебиеті өзінің көркемдік-идеялық нәрімен, эстетикалық қуат-тегеурінімен, түрі мен жанрларының молдығымен, тақырыптық және сюжеттік байлығымен, қоғамдық-әлеуметтік және тәрбиелік терең мән-мазмұнымен ерекшеленеді. Ол -- көне тас дәуірінде пайда болып, түркілік тұтастықты бастан кешірген, одан бері де қазақ халқының қалыптасу тарихымен біте қайнасып, бірге жасап келе жатқан теңдесі жоқ рухани мұра. Байырғы ата-бабаларымыздың наным-сенімдерінен, тарихынан, тұрмыс-тіршілігінен, жақсы мен жаман туралы түсініктерінен, асыл арманы, биік мұратынан жан-жақты мағлұмат береді. Әрі ұлттық рухани мәдениеттің ғасырлар тізбегіндегі тарихи өзгерісін, этникалық санамен қарайлас жүріп өткен жолын да көз алдымызға елестете алады. Ауыз әдебиетінің шығарушысы да, таратушысы да, тыңдаушысы да -- халық. Сондықтан ол, шын мәнінде, халықтың өз еншісі болып табылады. Ауыз әдебиетінің осы өзгешілігі оның әлеум. бітімін де айқын сипаттайды. 20 ғасырдың басына дейін көшпелі қоғамда туып, көшпелі қоғамның талап-талғамы мен әлеуметтік қажеттілігіне толық жауап берген ауызша сөз өнері өзінің барлық даму жолдарында айрықша жүк арқалады, көркемдігі мен әлеум.-қоғамдық қызметі бойынша ең биік тұғырға көтерілді. Көшпелі қоғам мәдениетінде табан астында туып, тыңдаушысын тәнті етпеген өлеңді, мәнерін таппаған жырды өнер деп танымаған. Осындай тіршілік аясында қалыптасқан ауыз әдебиеті барлық белгілері бойынша классик. деңгейге көтерілген. Сондықтан да қазақ халқының ауызша сөз өнері отырықшы елдердегі көп өнердің бір тармағы ретінде дамыған фольклорлық шығармашылықтан оқшауланып тұрады. Көшпелі қоғамда фольклор белгілі бір әлеум. топтың ғана шығармашылығы емес, жалпы халықтың ханы мен қарасына, батыры мен биіне, байы мен кедейіне ортақ өнер, әмбеге тиесілі мұра. Бұған себеп күнделікті тіршілікті өнер дәрежесіне, кез келген құбылысты бейнелі де бедерлі жеткізуге дала перзентінің бейім тұруы еді. Қазақ даласындағы көшпелі қоғам мәдениет пен ғылымның біраз салаларынан кенжелеп жатқанымен, ауыз әдебиетінің таң қаларлықтай тұтас, қоғамдық дәрежеде дамуына мейлінше толық жағдай жасады. Ауызша айту фольклордың тек қана шығарылу, таралу жолы емес, бүкіл қоғам тарапынан қолдау тапқан өнердің басты шарты болды. Үлкен де, кіші де ауызша өнер дәстүріне дағдыланды, жасынан санасына сіңіріп, соны ғана мойындады. Бүкіл қоғам ауызша өнер мектебі болды. Осыған лайық ауыз әдебиетінің көтерген жүгі де орасан зор еді. Халықтың тарихи зердесі, философиялық ой-түйіндері, педагогикалық тәжірибесі, адамгершілік нормалары, кәсіптік әдебиетке тән көркемдік сұраныстары, театрлық өнерге тиесілі есесі ауыз әдебиетіне жүктеледі. Іс жүзінде оның араласпайтын саласы қалған жоқ. Шілдеханадан бастап рулар арасындағы дау-дамайларға, бесік жырынан бастап жоқтауға, ем-домнан бастап лирикалық өлеңдерге, ырым-түсініктерден бастап қоғамдық дүниетанымдық аңыз-әңгімелерге, мифтік сенімдерден бастап қоғамдық ой-пікірлерге дейінгінің бәрі де фольклорға тоғысты. Сондықтан да ол қай заманда да белгілі бір топтың (немесе таптың) ғана мұрасы болған жоқ. Бұған өткен қоғамдарда қазақ ауыз әдебиеті туралы пікір білдірген адамдардың әр түрлі мамандық иелері болуы да дәлел бола алады. Олар өздеріне қажет елдің тарихы, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, мінез-сипаты, дүниетанымы, моральдық-этикалық нормалары, заңдары, діні, дәрігерлік тәжирібесі, қару-жарақ, киім-кешек, жер-су, мекен, тау-тас, көл, өсімдіктер мен жануарлар туралы мәліметтерді алдымен осы фольклордан тапқан. Қазақ А. ә-нің қуатты қайнар көзі ауызша жырлаудың небір саңлақтарын дүниеге әкелді. Есімі тарихтан белгілі сонау 14 -- 15 ғасырлардағы Сыпыра жырау, Асан Қайғыдан бастап кешегі Жамбыл, Нұрпейіс, бүгінгі халық ақындарына дейінгі аралықта ауызша жырлаған ақын, жырау легінің даңқы қазақ мәдениетінің тарихында біржола орын тепті. Бұл іс жүзінде халықтық фольклорлық мұраның ауызша даралық кәсіптік өнерге дейінгі жүріп еткен жолы еді. Авторлық ауызша әдеби мұраны ауыз әдебиетінің қатарына қоспағанымызбен оның төл тарихы содан басталатынына ешбір күмән жоқ.[4] Қазақ фольклоры біздің заманымызда өткен қоғамдардағыдай дамудың қайнар көзінде, өсіп-өркендеудің ең биік сатысында тұрмағанымен қазір де ұлан-ғайыр әлеум. жүк арқалауда. Ұлттың рухани болмысын, мінез-сипатын, тұрмыс-тіршілік тынысын әлі сол фольклор арқылы айна қатесіз танимыз. Еліміздің тәрбиелік, эстетикалық, адамгершілік мұраттарының айқын айғағы, рухани өлшемі де сол фольклордан бастау алады. Ауыз әдебиеті жанрлық құрамы жағынан да сан-салалы болып қалыптасты. Тұрмыс-салт өлеңдері (еңбек-кәсіп, аңшылық, үйлену, жерлеу салты, наным-сенім т. б.), ертегілер, аңыздар, әпсаналар, мифтер, эпостық жырлар, тарихи өлең, қара өлең, лирикалық өлең, өтірік өлең, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, айтыс, шешендік сөздер, жаңылтпаштар, драмалық үлгідегі шығармалар... -- міне, ауыз әдебиетінің негізін құрайтын осы бір жанрлардың өзі әрі қарай түр-түрге бөлініп кете береді. Бұлардың қай-қайсысы болса да сөзбен айтылатын шығармалар және олардың негізгі құралы сөз. Сондықтан ауыз әдебиеті, ең алдымен, сөз өнері. Рас, ауыз әдебиетінде сөзден басқа әншілік және орындаушылық өнер де айрықша қызмет атқарады. Ақындық, музикалық және театрлық шығармашылықтың мұнда қабаттаса қолданылуы табиғи жағдай. Алайда ауыз әдебиетінде сөзден басқа өнердің түрлері қосымша қызмет атқарады. Себебі ауыз әдебиетіне жататын шығармалардың идеялық көркемдік мән-маңызы, эстетикалық қуаты, тәрбиелік мәні, ең алдымен, бейнелі сөзге негізделген. Әрине сөз өнеріне жазба әдебиет те жатады. Фольклор мен жазба әдебиет айтылу, таралу ерекшеліктері және идеялық-көркемдік өрнегі бойынша бір-бірінен бөлек дүниелер. Бұл өзгешелік көркем шығарманың жаратылысындағы мезгілдік және мекендік өлшемдерден айқын көрінеді.[5] Ауыз әдебиеті табан астынан тыңдаушыға арналып айтылатындықтан (немесе орындалатындықтан) және суырып салып шығарылатындықтан мезгіл жағынан шектеулі болады, яғни әр жолды, әрбір шумақты, бейнелі тіркестерді айтушының ұзақ уақыт ойланып-толғанып отыруына мүмкіндік жоқ. Сондықтан көркем шығарманы алғаш шығарып отырған мезгіл де, оны ауызша орындау уақыты да бұл арада бірдей.[6] Себебі ауызша шығарма тыңдаушы алдында қолма-қол шығарылатындықтан оны жазба әдебиетіндегідей үздік-создық, бірде жылдамдатып, бірде үзіліс жасап, ұзақ ойланып шығаруға мүмкіндік жоқ. Сөйте тұра табан астында шығарылған өлең-жырдың эстетикалық қуаты, нысанаға дөп тиіп жатқан әсерлілігі, өнер ретіндегі өзгешелігі тыңдаушысын қашанда тәнті еткен. Бұл жағынан жазба әдебиеттен оның қызметі бір де кем емес.[7] Дегенмен, ауыз әдебиетінің импровизаторлық сипаты оның көркемдік табиғатының өзгешелігін көрсетеді. Атап айтқанда, ауыз әдебиеті шығармаларында ортақ сюжеттер, сарындар, тұтас шумақтар, бейнелі тіркестер, өлеңнің даяр үлгілері мен ұйқастары жиі кездеседі. Әрі мұндай қайталаулар мен ортақ белгілер ауызша жырлаудың белгілі бір дәрежедегі "қалыптық" сипатымен байланысты, яғни ауызша айту қалыптасқан үлгілер арқылы жүзеге асырылады. Ал жазба әдебиет табиғаты бұл жағынан мүлде бөлек. Жазбаша шығарманың жазылу процесінде тыңдаушыға тәуелді уақыт шектеушілігі мұнда болмайды. Жазушы мен жазба ақынның көркем шығарманы жарату кезіндегі уақыт еркіндігі мол. [8] Осыған орай даяр үлгімен шығару, шығарманың түрлі деңгейлеріндегі қайталаушылық пен біркелкілік жазба әдебиетке жат. Бұл өзгешелік сөз өнерінің осы екі түрінің көп нұсқалы болу-болмау сипатына да тікелей қатысты. Ауыз әдебиеті. ауызша шығарылып, ауызша тарайтындықтан шығарманың үнемі өзгеріс үстінде болатындығы заңды құбылыс. Себебі ауызша айту, бұрын шығарылған тексті орындау -- ешбір өзгеріссіз қайталап шығу емес, керісінше, ол -- шығармашылық процесс. Онсыз шығарманың заман ағымына лайық қайта түлеп отыруы мүмкін болмайды. Әсіресе, ірі жанрларға тән осы ерекшелік шығарманың бір айтушыдан екінші айтушыға, бір дәуірден екінші дәуірге ауысу барысында айрықша көрінеді. Ауыз әдебиетінің көпнұсқалы болуына ықпал ететін жағдайлардың бірі -- тыңдаушылар ортасының өзгеріп отыратын әлеум. талап-тілектері мен көркемдік Қазақ халқының ауыз әдебиетін жинау жұмысы 18 ғасырдандан басталады. РесейденҚазақ даласына шыққан түрлі эскпедициялардың мақсаты фольклорлық және этнографиялық деректерді де жинау болатын. Алайда, фольклор үлгілерін жүйелі түрде жинау жұмысы 19 ғасырда жүзеге асты.[9] В.В. Радлов, Г.Н. Потанин, Ш.Уәлиханов, А.Е. Алекторов, А.В. Васильев, сияқты ғалымдар ауыз әдебиеті жанрларын жіктей отырып, олардың текстол-сына да көңіл бөлді. Түптеп келгенде фольклорлық мұраны жинау және жарыққа шығару халықтың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, наным-сенімін, дүниетанымын білудің негізгі дерек көзіне айналды.[10] Ал 20 ғасырда фольклорды жинау мен жариялау жұмысы, мейлі ол идеологияның құралына айналса да, мемл. тарапынан қолдау тапты. 20 ғасырдың басындағы Ә.Диваев бастаған бірнеше экспедициялардан бастап, жер-жерден жинау жұмысы үздік-создық күні бүгінге дейін жалғасып келеді.сұраныстары. [11] Көшпелі қоғамның мұндай қажеттіліктерін жан-жақты әрі тұтастай атқарған өнер ауыз әдебиеті болады. Фольклор үлгілерін жинау ісі оны жарыққа шығару жұмыстарымен қатар жүріп жатты. 19 - 20 ғасырлардың басында Қазан, Уфа қалаларында қазақтың батырлық жырлары, діни және ғашықтық дастандары көптеп жарық көрді.[12] "Ер Тарғын, "Қыз Жібек", "Алпамыс", "Бозжігіт", "Мұңлық - Зарлық", "Шәкір - Шәкірат" т.б. жыр- дастандар дүркін-дүркін қайта басылып шықты. Ал, кеңестік дәуірде ауыз әдебиетітінің көптеген үлгілері белгілі бір түзетулер мен редакциялауларға ұшыраса да, көпшілікке жол тапты.[13] Эпостар, дастандар, ертегілер, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер, айтыстар, шешендік сөздер, жұмбақтар т.б. тізбелі болып та, жеке де жарыққа шығып келеді. Бұлардың ішінде, әсіресе, "Алпамыс", "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Қыз Жібек", "Қамбар батыр", "Қобыланды батыр" эпостарының екі тілдегі ғыл. (қазақша және орысша) басылымының шығуы фольклор текстол-сындағы ірі жетістік болды. Бұған қоса ауыз әдебиетінің көптомдық басылымын (1997 жылға дейін 17 томы шықты) шығару қолға алынды. М.Әуезов, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, М.Дүйсенов, Н.Төреқұл, Р.Бердібаев, М.Мағауин, С. Қасқабасов т.б. ғалымдардың бірнеше іргелі еңбектері жарық көрді. Ауыз әдебиетінің тарихы мен методологиясы жан-жақты зерттелді. Қазақ ауыз әдебиетініңнің озық үлгілері кәсіби ұлттық өнердің өзге түрлері (опера, театр, кино, кескіндеме т.б.) үшін де қайнар бұлақ, құнарлы тақырып саналады. Алғашқы қазақ опералары (Қыз Жібек, Айман -- Шолпан), қазақ театры мен киносындағы сәтті шығармалардың көпшілігіне ауыз әдебиетіндегі туындылар арқау болды. Ұлттық дүниетаным мен тәлім-тәрбие жүйесін қалыптастыруды ана тілін, ұлттық тарихты зерделеуді мақсат тұтқан ғыл.-зерттеулер де ауыз әдебиеті үлгілерін айналып өте алмайды. Ауыз әдебиетінің кейбір жанрлары қазіргі заманға сай жаңа сипаттармен дамуда. Олар айтыс, беташар, жар-жар және т.б.[14]

1.2.Ауыз әдебиетінің түрлері
1.2.1.Аңыз әңгімелер
Аңыз әңгімелер. Қазақ халқының оқиғасын шындық өмірден алып ауызша шығарған көркем шығармаларының бір саласы - аңыз әңгімелер. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Олардың өміріне байланысты әңгімелерде ертегілердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейді. Уақиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылады.
Кейіпкерлері. Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасыр, Қорқыт, т.б. - бәрі де қарапайым адамдар ретінде суреттеледі.
Кейбір аңыз әңгімелердің басты кейіпкері көрші елдерге де ортақ болып келеді. Мысалы, Қожанасыр қазақ, қырғыз, өзбек ауыз әдебиетінде ортақ кейіпкер. Ол "ауылы аралас, қойы қоралас", қыз алысып, қыз берісіп құда-жекжат болып кеткен көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде көбінесе сарандық пен сақилықты, жалқаулық пен қиқарлықты өткір сатирамен ажуалап сынау арқылы жастарды жаман әдет, жат мінездерден аулақ болуға баулуды мақсат тұтады. Қожанасыр әңгімелерінде (аңызда) оғаш қылығы, аңғал мінезі әжуа-күлкі туғызып отырғанымен, негізі түйін ойда үлкен тәрбие-тәлім толқыны анық байқалады; оқушы оқып күле отырып шындықты түсінеді.
Осындай халық арасына кең тараған күлкілі сықақ аңыз әңгімелердің бір тобы Алдар көсе атымен байланысты туған.
Көсе образы - қарапайым халықтың күлкіні сараң байларға, оның өкілдеріне қарсы жұмсау, оларды келеке-мазақ ету тілегінен туған образ. Мұны біз "Алдар көсе мен Алаша хан", "Алдар көсе мен шық бермес Шығабай", "Алдар көсе мен саудагер", т.б. аңыз әңгімелерден көреміз. Осы аттары аталған хан, бай, саудагерлерді Алдар көсе өзінің тапқырлығы, ақыл-айласының арқасында алдап соғады, ел алдында мазақ, күлкі етеді.
Халық аузындағы мәтелге айналған "Жұмыртқадан жүн алатын", "Өзі тойса да, көзі тоймайтын", "Кесіп алса қан шықпайтын" шық бермес Шығайбай - сараңдықтың жиынтығы. Шығайбайдың әдеті мен ісінен сарандық, дүниеқорлық, өзімшілдік айқын көрінеді. Оның осы мінезін жек көрген халық қапияда жол, қапылыста сөз табатын, айла-амалы мол Алдар көсені жіберіп, Шығайбайды бірнеше рет жер қаптырады.
"Ұрының әйелі өзіне лайық" дегендей, оның тәрбиесіндегі үй-іші - әйелі, қызы Шығайбайдың өзі тәріздес пиғылы тар сараң жандар. Көсе үйге кіріп келгенде әйелі илеп отырған нанды, қызы үйітуге әзірлеп отырған қазды жасыра қояды.
Бұл әрекеттер Шығайбайдың образын толықтыра түседі. Сараңдық пен дүниеқорлыққа жаны қас Алдар көсе табан аузында сөз тапқыштығымен өзінің жаңа ғана көргендерін әңгімеге қосып, келе жатып үлкен сары бас жылан көргенін, оны өлтіргенін тұспалдап айтып береді. "Осы айтқандарым өтірік болса, байеке сіздің астыңыздағы қазыдай тілінейін, бәйбішенің нанындай иленейін, қызыңның астындағы қаздай жұлынайын", - деп аяқ астында оларды масқара етеді.
Алдар көсе ақыры байдың қызы Бізбикені алдап алып кетумен уақиға аяқталады.
Ал "Алдар көсенің шайтанды алдауы" деген әңгіменің сюжеті, құрылысы басқаша болып келеді. Халық ұғымында шайтанды ешкім алдай алмайтын болса, бұл әңгімеде Алдар көсе өзінің қулығымен шайтанды да алдап кетеді. Оның өтірік өліп тірілуі, шайтанға қазы алдыруы, үлкендігін бұлдап, шайтанның мойнына мініп қамшымен сабауы, шайтандар қорқатын тікен арасына тығылып, ала қаптағы алтында алып құтылып кетуі арқылы адам айласы шайтанды да жеңеді деген идеяны білдіреді.
Алдар көсе туралы аңыздардың қай-қайсысы болмасын оны тапқырлықтың өкілі етіп және ол қандай іс-әрекет жасаса да жазғырмай, сүйікті етіп көрсетуі Алдардың ел санасынан ұнамды кейіпкер түрінде тұрақты орын алғандығын аңғартады.

1.2.2.Шешендік өнер
Шешендік - қазақ елінің көнеден келе жатқан дәстүрлі тіл өнері. Шешендік - сирек ұшырасатын қасиет-дарын. Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр қисынға құрылады. Шешендік өнер мен билік қолма-қол туып айтылатын, суырыпсалма жүрекжарды әділ сөздерге негізделіп шығармашылық сипатымен дараланады.
Асыл ойдың алтын қазығы болған шешен-билердің халық жадында сақталып келген дана ойлары келешек ұрпақ үшін әрқашан тәрбие-өнер мектебі болған. Енді елдікке, бірлікке шақыруда, халық тарихын байыппен саралап, бүгінгі ұрпақ санасына жеткізуде шешендік сөздердің маңызы ерекше. Халқымыз "Сөз қадірін білмесең, өз қадірінді білмейсің", "Сөз сүйектен өтеді", "Шешеннің тілі қылыштан өткір, қылдан нәзік" деп, сөз өнерін ерекше тани білген.
Шешендік сөздер - ғасырдан-ғасырға ұласып, халық игілігіне жарап келе жатқан ұлттық мұрамыздың бірі. Қысқа да нұсқа, бейнелі, мағынасы терең, шымыр, қисынға құрылған бұл сөздер тындаушының көңілінен шығып оны сөзсіз иландырады.
Шешендік өнеріне ерте замандардан-ақ, үлкен мән берілген. Ежелгі грек, рим елдерінде шешендік өнерді "риторика" деген атпен жеке пән ретінде оқыған. Дүние жүзіне әйгілі ерте заман шешендері Пратогор, Демоссфен, Цицерон, Квинтилиан сияқты өз заманының мемлекет қайраткерлері, ел аузына қараған ойшылдары болған. "Риторика" ғылымы өнердің падишасы ретінде ерекше бағаланған. М.В.Ломоносовтың 1748 жылы басылып шыққан "Шешендікке қысқаша басшылық" атты еңбегі бұл өнердің Ресейде дамып, қалыптасуына түрткі болды.
Қазақтың шешендік сөз тарихы Майқы би мен Аяз билерден басталып (XII-XIII ғғ.), Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV-XV ғғ.) есімдерімен қатысты калыптасып, өркендей түсті.
Шалгез, Бұхар (XV-XVIII ғғ.), Шортанбай, Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекелерге жалғасты. Шешендік өнерінің кеңінен дамып биіктеген кезеңі - XV-XVIII ғғ. Бұл кез қазақ халқының жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, өз тәуелсіздігін қорғау жолындағы күрес жылдары еді.
Шешендік сөздердің алғашқы үлгілерін халық ауыз әдебиеті туындыларынан, ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең-жыр, дастандардан ұшыратамыз. Осы сөз өнерінің кең қанат жайып, орнығып дамуында тапқырлық пен шешендіктің тамаша нұсқалары - жыраулар толғаулары, айтыстар мен мақал-мәтелдердің орны ерекше.
Қазақтың шешендік сөздерін өзге жұрттың атақты адамдары, ғалымдары жоғары бағалады. Шешендік сөздер нұсқаларын академик В.В.Радлов (XIX ғ.) зерттеп жинаған болатын. Ол: "Қазақтар... мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейді. Ойын дәл, айқын ұғындырады. Ауыз екі сөйлеп отырғанның өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен келетіндігі соншалық, бейне бір өлең екен деп таң қаласын", - деп көрсете отырып, әсіресе қазақ тілінің тазалығы мен табиғилығын дұрыс аңғарып, қазақтардың сөзге тапқырлығы мен шешендігі өзіне ерекше әсер еткенін жазған.
Сондай-ақ, қазақтың шешендік, тапқырлық, нақыл сөздерін жинап жариялағандардың бірі - Ыбырай Алтынсарин. Ол халық даналығының жас өспірімдерді тапқырлыққа, өткірлікке, адамгершілікке баулитын тәрбие құралы екенін жете танып, өз еңбектеріне орнымен енгізіп, пайдалана білді.
Шешендік сөздерді алғаш зерттеушілердің бірі - М.Әуезов. "Қазақ әдебиеті тарихы" (1927 ж.) еңбегінде "Билер айтысы" деген арнаулы тақырыппен шешендік сөздердің кейбір түрлеріне мысалдар келтіреді. Ауыз әдебиетінде алатын орны мен халықтық сипатына дәлелді ғылыми тұжырымдама береді. Ауыз әдебиеті мұраларын зерттеп, жинап, ерекше еңбек сіңірген ғалым-лингвист А.Байтұрсынов шешендік өнерді жеке алып қарастырып, құнды пікірлер білдірді (1926 ж.). Шешен сөз, көсемсөз, дарынды сөз деп үш топқа бөліп, әрқайсысын қолданыс орнына қарай (саясатқа қатысты, сотта сөйлеу, қошемет сөздер, ғалымдардың ғылыми тақырыптағы сөзі, діни уағыз сөздер) іштей тағы беске бөліп, әрқайсысына қысқаша түсініктер, тың анықтамалар берген.
Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады.
Халық мақалдарында: "Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді", "Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ", "Қылыш жарасы бітеді, тіл жарасы бітпейді", "Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды", - деп сөзді айтушыға да, оған құлақ қоюшыға да биік талап қойған. Демек, шешеннің ең негізгі құралы - сөз. Ол тындаушының жүрегіне жетіп, ерекше сезімге бөлеген.
Сөз туралы Бөлтірік шешен: "Сөзден тәтті нәрсе жоқ. Сөзден ащы нәрсе жоқ. Сөзіңді тіліңе билетпе, ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді ақылсызға қор етпе, ақылдыға айт, кімге, қай жерде, қай кезде, қалай сөйлейтініңді біл", - деп толғайды. Бұлар - "Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіретін, жауласқан елдің арасына бітім айтатын, күлгенді жылатып, жылағанды жұбата алатын даналық сөздер иесі". Мұндай сөз білетін, жөн білетін адамға ел ісіне араласуға, халық атынан сөйлеуге құқық берілген. Шешендік өнер -- көрген-білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп ізденудің арқасында талай айтыс-тартысқа түсіп, жалықпай жаттығу арқылы жетілетін өнер. Нағыз шешен үшін сөзге шебер болу жеткіліксіз. Табанда тауып сөйлейтін тапқыр, топ алдында тайсалмай, мүдірмей сөз бастайтын батыл, сөз сайысында саспайтын сабырлы болуы қажет. Шешендік сөздерге тән ерекшеліктер. Біріншіден, қазақ шешендерінің сөздері жазбаша емес, ауызша айтылып дүниеге келеді де, одан кейін бірден-бірге жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Екіншіден, айтыла келе бастапқы нұсқа қалып өзгертіліп отыруы мүмкін.
Үшіншіден, шешеңдік сөздер кейінгі айтушылар тарапынан қажетіне қарай өзгеріп қолданылып отырған.
Шешендік сөз ақындар айтысы сияқты сөз тартысы дау үстінде, ел тағдыры талқыланған ұлы жиын кеңес кезінде, оңаша ой толғау не сұхбат, әңгіме-дүкен барысында арнау, сәлем, өсиет түрінде де өмірге келген.
Шешендік сөздер көбінесе түсінік сөзден басталады. Түсінік сөзде айтылмыш шешендік сөздің немен байланысты, қандай жағдайда туғандығы мен кім айтқаңдығы баяндалады.
Шешендік сөздің, айтылар ойдың негізі - мазмұн. Сөз нақтылы, нені айтса да сендіретіндей, иландырып қарсыласын мойындататындай дәлелді айтылған.
Жазба әдебиетіміз дамыған кейінгі дәуірде шешендік сөздер саптан шыққан жоқ. Заманға сай жаңа мазмұн, жарасымды тұр тапқан шешендік сөз нұсқалары көбейді.
Шешендік сөздің шыны - айтыс. Мұнда ауыз әдебиетіне тән барша қасиеттер тоғысқан.
Шешендік сөздер мән-мағынасының тереңдігімен ғана емес, сондай-ақ тақырыбының кеңдігімен де ерекшеленеді.
Шешендер сөзі - халқымыздың тілдік қазынасы. Ол көркем әдебиетіміздің қалыптасып дамуына белгілі дәрежеде үлес қосқан ақын-жыраулардың арнау, толғау сөздеріне ұқсас болып келеді.
Ертеден-ақ, халқымыздың өзіндік басқару жүйесі болды. Ел қамын жеген ерлері, сөзін сөйлеген, әділін айтқан шешендері, білімпаз билері болды. Би - халықтың көкейіндегісін айтқан, ойын жарыққа шығарған әділет жоқшысы. Қазақтың атақты билері Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған сөз дәстүрі ғасырлар бойы үзілген емес.
Ш.Уәлихановтың: "Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған өкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес, тек сот ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болған. Би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар екеңдігін халық алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай адамдардың атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне мәлім болып отырған", - деген сөздерінен би - халықтың көкейіндегісін айтқан, жарыққа шығарған әділет жоқшысы екенін танимыз.
Кезінде Ахмет Байтұрсынов: "Әділ билердің қолындағы билік қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді", - деді. Демек бұл қастерлі мұра - шешендікпен айтылған билер сөзі ұмытылмайды, қай кезде болса да халық жадында.
1.2.4.Айтыс және қазіргі айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері
Айтыс - қазақтың халық ауыз әдебиетінің тіл байлығын көрсететін үлкен бір саласы. Ол - суырып салма ақындық өнердің жемісі. Суырып салмалық айтыстың пайда болуы мен өзара ұқсастығын мал баққан қазақ және араб бәдәуи тайпаларының көшпелі тұрмыс-тіршілігімен, этностық дүниетанымымен байланысты қалыптасуы мүмкін деген ойды айтыс тақырыбына алғаш қалам тартқан ғұлама ғалым Ш. Уәлиханов айтқан болатын. Айтыс - қазақтың ауыз әдебиетінің үлкен бір саласы, тарих керуенімен ілесіп келген сахналық сұлу өнері. Рас, импровизациялық поэзияның басқа ұлттар мен ұлыстардың рухани мұраларында кездесетіні туралы зерттеу еңбектерінде дәлел-дәйектер келтіріледі. Мысалы, Орта Азияда айтыс үш-ақ халыққа: қазақтарға, қырғыздарға және қарақалпақтарға тән. Алыс шетелдерден Мадагаскар аралының халқы мальгаштарды атай аламыз. Қазақ халқы есте жоқ ерте замандардан бермен қарай қызыл тілдің қасиетін де, құдіретке толы құндылығын да жақсы білген. Жақсы біліп қана қоймай, сан ғасырлар бойы көргенін-білгенін, естіп-екшегенін көкірегінде түйіп, ақыл таразасында салмақтап, көмейінде балқытып, буынсыз тіл арқылы бүгінгі ұрпағына қатпарлы қазына қалдырған. Мұны тілдің кумулятивтік қызметі деуімізге болады. Айтыс - өзіндік тарихы бар, тағылымы мол ауыз әдебиетінің арнасын кеңейтіп отырған айтулы өнер. Айтулы болатын себебі, айтыстың өне бойы өлеңмен өріледі және ақиқаттан аттамай, шындық шырқалады. Екі ақынның сөзбен іліп-шалуынан басталған бұл сайыс, елдің ең өзекті мәселелерін тілге тиек етеді. Осы екі ортада, ақын өрелі, өмірлік тәжірибесі мол зерделі болса, қазақтың арғы-бергі тарихы жырланып, екі елдің арақатынасы, өмір сүріп жатқан қоғам көріністері сұлу да айшықты сөзбен көркем де құнарлы поэтика тілімен суреттеледі. С. Мұқанов айтыс қазақтың ескі заманнан келе жатқан ауыз әдебиетінің бір кең саласы екенін, айтыс ақындары өз заманының барлық күнделікті тіршілігіне араласып, халықтың жақсылығын дәріптеуші, кемшілігін сынаушы, тарыққанда ақылшысы, қуанғанда сайраушысы болғанын айтады. Айтыс - синкретті жанр. Оның аттаныс нүктесі эпостық шығармалармен төркіндес болып, ертедегі тұрмыс-салт өлеңдерінен бастау алып, әуен, мәтін, мақал, қимыл ерекше орын алады. Халық ауыз әдебиетінде айтыстың кең тараған түрлері ретінде жар-жар айтысы немесе қыз бен жігіт айтысы, ақындар айтысы, қайымдасып айтысу, бәдік айтысы, жұмбақ айтысы сияқты түрлері топтастырылып келеді. Қазіргі айтыс ақындарының ішінен Аманжол Әлтаев, Айбек Қалиев, Мэлс 6 Қосымбаев, Қуаныш Мақсүтов, Мұхамеджан Тазабеков, Оразәлі Досбосынов, Бекарыс Шойбеков, Ақмарал Леубаева, Айнұр Тұрсымбаева, Кәрима Оралова, Балғынбек Имашев, Дәулеткерей Кәпұлы, Ринат Зайытов, Рүстем Қайыртайұлы және т.б. айтуға болады. Қазіргі айтыс өнерінде бұлардың ішінде қыз бен жігіт айтысы және ақындар айтысы жиі көрініс тауып жүр. Айтыс ақындары тілінің грамматикалық құрылысы қазіргіден көп ауытқымаған. Дегенмен де кейбір тұлғалардың қызметі қолданылу барысында өзгеріске түскенін байқаймыз. Бұл кезеңнің тілінде (морфологиялық жағынан) айрықша көзге түсетін ерекшелік - варианттылық құбылысы. Біз осы тарауда айтыс ақындары тілінде жиі кездесетін грамматикалық тұлғаларға және олардың кейбір варианттарына кеңірек тоқталдық. Есімшеден болған болжалды келер шақтың -ма-с-пын, -ме-с -пін, - ба-с-пын, -бе-с-пін, -па-с-пын, -пе-с-пін деген болымсыз тұлғасының ықшамдалып қалыптасқан түрі -ман, -мен, -бан, -бен, -пан, -пен варианттары жиі кездеседі. Сирек болса да, басқа параллельдері ұшырасады. I жақ жекеше мәнде айтыс ақындарының тілінде де -ман, -мен, -бан, - бен, -пан, -пен тұлғалы етістіктер жиі қолданылады. Бұл тұлғалар - есімшеден болған болжалды келер шақтың болымсыз тұлғасынан (-ма-с-пын, -ме-с-пін, -ба-с-пын, -бе-с -пін, -па-с-пын, -пе-с-пін) ықшамдалып қалыптасқан түрі. Сондықтан да бұл тұлға үзілді-кесілділік, жігерлілік реңк білдіреді. Сондай- ақ, бұл тұлға қазақтың ақын, жазушыларының эпос жырларының тілінде ғана емес, қазіргі кезеңдегі жазба әдебиетте де кездесіп отырады. Және де өлең жолдарында буын санын реттеу үшін де қолданылғандығы байқалады. Қазіргі айтыс ақындарының тілінде -тұрған, -тұғын, -тын, -тін тұлғалары да кездеседі. Осы тұлғалардың ішінде ең жиі ұшырасатыны - тұғын тұлғасы. Бұл форманттың бұрыннан қазақ тілінде қолданылып келе жатқандығы жайында Н.И. Ильминскийдің, П.М. Мелиоранскийдің, А.Н. Кононовтың, Ғ. Мұсабаевтың және т.б. ғалымдардың еңбектерінде айтылып келе жатыр. Ал ғалым С.М. Исаев: "-атын, -етін, -итін, -итын жұрнақтары арқылы ауыспалы өткен шақ есімше жасалады: бар-атын, кел-етін, қара- йтын, сөйле-йтін т.б... Бұл жұрнақ - құранды қосымша -тын, -тін бөлегі тұрған деген көмекші етістік болған да, ол -а, -е, -й тұлғалы көсемшемен тіркесіп қолданып, бара-бара қосымшаға айналып кеткен: бар-атын деген сөз, о баста бара тұрған болған да, кейін бара-тұғын болып, одан баратын болып қалыптасып кеткен". Айтыс ақындарының тілінде бірде ауыспалы өткен шақ, бірде келер шақ есімше жасайтын -тұғын -тын -тін формалары әдеби тілдік норма болғанын байқадық. Айтыс ақындары тіліндегі тағы бір ерекшелік жалғаулардың түсіріліп қолданылуынан көрінеді. Бұдан өлең мазмұнына ешқандай нұқсан келіп тұрған жоқ. Айтыс өлеңдерінде тілдік жағынан ерекшелік танытып тұрған жалғау - жіктік жалғауы. Жіктік жалғауға жақтық сипат жағынан анықтама 7 оқулықтарда әр түрлі беріліп жүр. Жіктік жалғаудың грамматикалық категория ретіндегі толық анықтамасын ғалым С.М. Исаев былай береді: "Морфологиялық көрсеткіш ретіндегі жіктік жалғау үш жақтың әр жағында бөлек-бөлек болып түрленіп, сол арқылы, бір жағынан, тұтас біртектес грамматикалық (жіктік) мағынаны білдіріп, екінші жағынан, әр жақты (жекеше - көпше де) әр түрлі грамматикалық формалар арқылы бір-біріне қайшы грамматикалық мағына білдіріп, морфологиялық түрлену жүйесінің яғни парадигмалық жүйенің жиынтығын құрау арқылы грамматикалық (морфологиялық) категория болып танылады". Жіктік жалғауының поэзияда қолданылуының өзіндік ерекшеліктері бар. Сөйлемнің бастауышы (жіктеу есімдігі) айтылған жағдайда жіктік жалғаудың қолданылмайтын кезі болады. Мысалы, Рүстем: Мен - қыран деп ағасы бөстің неге? Қоян алам деп тұрсың мына жерде. Немесе Айтбай: Ей, Рүстем, аш көзіңді, мен - Айтбай, Бөркіңді ұшырамын жел, құйындай. Iлгерідегі мысалдарда мен - қыран, мен - Айтбай дегендер есім баяндауыштар, олардың жіктік жалғаулары түсіріліп қолданып, өлеңнің эмоционалдық-экспрессивтілік бояуын қалыңдата түскен. Ғалым С.М. Исаев: "Бұның үстіне есім сөз таптарының 3-жақта, дұрысында, 1 және 2-жақта жұмсалуында да белгілі бір ерекшелік бар. Әдетте адамға қатысты зат есім, сын есімдер ғана жіктеле алады... Ал, адамға байланысты емес (айналадағы жанды-жансыз) заттарға, сол заттардың әр түрлі сындық, сандық, сипатына байланысты сөздер бірінші айтушы я екінші (тыңдаушы) жақ бола алмайды, яғни мен үй-мін, сен тау-сың деп айтуға болмайды, тек кейде жанды-жансыз заттар адам мағынасында түсініліп, әсіресе поэзияда экспрессиялық мәнде ғана қолданылуы мүмкін", - дейді. Етістіктің бұйрық рай тұлғасы ерекше жіктелетіндігін айта келе, ғалым С.М. Исаев былай дейді: "Сонымен бірге ауыз әдебиеті нұсқаларында, ақындар шығармаларында, кейбір аймақтағы сөйлеу тілде бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы формасы ретінде -ғын, -гін, -қын, -кін қосымшасы да жұмсалады: сен бар-ғын, айт-қын, кел-гін т.с.с. Бұл тұлға кейбір ортағасырлық жазба ескерткіштер тілінде (мысалы, "Мұхаббат-намеде"), алтай, ұйғыр, қарақалпақ сияқты қазіргі түркі тілдерінде де қолданылып отырады". Айтыс ақындары тілінде де бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы формасы ретінде -ғын, -гін, -қын, -кін қосымшасы кездеседі. Мысалы, Дәулеткерей: Келген жерден сөйлейсің өктем-өктем, Шамаң келсе жібергін жерге қағып. Немесе Баянғали: Тыңдағын қайран достым құлақ салып, Кетпегін бұл сөзіме ашуланып. Я болмаса Бекарыс: 8 Айтатұғын кісінің өзіне айтқын, Делбезек кісідей шалықтамай. Iлгерідегі мысалдарда (сен жібер-гін, кетпе-гін, сен тыңда-ғын, сен айт-қын) бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы формасы ретінде -ғын, -гін, - қын қосымшасы жұмсалып, белгілі бір стильдік мақсатта қолданылып, өлеңге экспрессивтік мән үстеп тұр. Сондай-ақ, ақындар шығармаларында - қын, -кін, -ғын, -гін қосымшаларын қолдану он бір буынды өлең өлшеміне негізделген. Айтыс ақындарының тілінде жанды-жансыз заттардың адам мағынасында түсініліп 1-2-жақта жіктеліп келуі, жіктік жалғауының 1-2- жақта түсіп қалуы буын санын реттеп, өлеңнің экспрессивтік-эмоционалдық бояуын күшейте түседі. Сондай-ақ, 2-жақта жекеше анайы формасы ретінде бұйрық райдың -ғын, -гін, -қын, -кін қосымшасы да жұмсалады. Соныме қатар айтыс ақындарының тілінде изафет II деп аталатын тіркестер, яғни (бірінші сөз ілік септік жалғауынсыз-ақ келесі сөзбен тіркесуі) жартылай матасу жиі қолданылады. Мысалы, Бекарыс: Домбыра күйі деп ойлар еді, Көрмеген даусын есітіп тұрса тыста. Немесе Әсия: Сөздеріңді сөйлеп қал, Ақ құйрық шай буындай. Желбіреткен тұлымды, Егемендік туындай. Изафет II айтыс ақындарының тілінде аса өнімді тәсілдердің бірі ретінде көрініс беріп, өлең жолдарының ұйқасын реттеп, буын санын өлеңнің құрылысына орайластырып тұр. Айтыс өлеңдерінде анықтаушы сөз бен анықталушы сөздің орын алмасып келуі де кездеседі. Түркі тілдерінде анықтауыштың орны көбінесе тұрақты екені белгілі. Айтыс өлеңдеріндегі инверсияланған анықтауыштар бірде өзара орын алмасып келсе, бірде анықтаушы сөз бен анықталатын сөздің арасына өзге сөйлем мүшелерінің келтірілуі арқылы да жасалады. Әдетте, анықтаушы сөз анықталушы сөздің алдында тұрады. Айтыс ақындарының тілінде көбінесе етістік баяндауыштар, инверсия жасап, тармақтың ортасында келе береді. Мысалы: Туған жер көркейеді шырайланып. Қаңғырған ілдірмеймін қаршығаға. Балапанын ұшырып қиясына. Қолыңа тәуелсіздік қонды құсың. Жапалақ иемденер басқан ізін. Iлгерідегі мысалдарда баяндауыштарды инверсиялау ырғақ, ұйқас талабынан туған және де стильдік мақсатты да көздей орындалған. Сонымен, айтыс өлеңдерінде бастауыштың, баяндауыштың және т.б. сөйлем мүшелерінің инверсияға ұшырауы ұйқас, ырғақ, өлеңнің әуезділігін сақтау талабынан туған. Және де екпін түсіру, ой екпіні түскен кезде сөзді 9 басты тармақ етіп орналастыру, тыңдарманның назарын аудару, стильдік таңдаудың болуы айтыс өлеңдерінің синтаксисін ерекшелендіріп тұр. Ал жеті, сегіз буынды тармақтардағы инверсия арқылы негізгі ойға көңіл аударуды, тыңдаушыға эмоциялық-экспрессивтік жағынан әсер етуді көздейді. Айтыс өлеңдерінде фразеологизмдерге қарағанда мақал-мәтелдердің компоненттері эллипсиске жиі ұшырайды, яғни, белгілі бір сыңарлары түсіріліп қолданылады. Эллипсис сөйлемнің, ойдың ықшамдығын, әсерлігін, өткірлігін арттырады десек, айтыс ақындары халықтың бай қазынасын игере отырып, мақал-мәтелдерді, фразеологизмдерді орнымен орайластыра қолданып, олардың бір компонентін түсіріп, ықшамдаған. Мысалы, Серік сегіз қырлы, бір сырлы тіркестерінің бір ғана (сегіз қырлы) компонентін қолданады. Мысалы: Майысқан сегіз қырлы жүйрік-ақсың, Қай жерден болжамайсың тынарыңды. Ілгерідегі мысалдарда сөз тастап кету (эллипсис) ұйқас, буын санын сақтау мақсатында қолданылған. Мақал-мәтелдерде эллипсиске ұшырайтын - көбінесе, қайталанып келген сөздер. Түсірілген сөздер айтпаса да түсінікті, себебі эллипсиске ұшырап отырған тұрақты тіркестер - көпшілікке танымал, байырғы қолданыстар. Тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдер - тіл нормасында өзгеріске түспейтін құрылымдық-семантикалық тұрақты элемент. Дегенмен де ілгерідегі мысалдарда олар өзгеріске ұшырап, кейбір компоненттері ықшамдалған. Эллипсиске ұшыраған тұрақты тіркестердің, мақал- мәтелдердің мағынасы көбінесе контексте айқынырақ сезіледі. Контекссіз өмір сүру қиын. Түсірілген компоненттер мағыналық қабылдауға ешқандай нұқсан келтірмейді. Ал қолданылған сол сыңарлар өлең өлшемін реттеуге қызмет еткен және көркемдік бояуын да жоғалтпаған. Сонымен, мақал- мәтелдердегі, фразеологизмдердегі инверсия, эллипсис тәсілдері оларға ықшамдылық, жинақылық сипат беріп, дауыс ырғағын, екпінін, өлеңнің ағымын жеңілдетеді, оны қысқартып, ұстартып, мәнерлей түседі, тілге орамды, құлаққа жағымды етеді. Жұмыстың Қазіргі айтыс ақындары тіліндегі көркемдік тәсілдердің қолданылу ерекшеліктері деп аталатын екінші бөлімінде қазіргі айтыс ақындарының тіліне тән ерекшелік ретінде тілдік санамызда қалыптасып, ұлттық сөз байлығымызды ерекше танытатын фразеологизмдерді, метафоралы сөз қолданыстарды, теңеулерді, эпитеттерді сөз сайыстарында ұтымды пайдалануы қарастырылған. Қазіргі айтыс ақындарының қай-қайсысын алсақ та, өз айтыс үлгілерінде фразеологизмдерді көркем сөзге нәр беретін функционалдық-стильдік қолданыс ретінде шебер пайдаланады. Мысалы, Оразалы: Кәдімгі ескі сөздің ұлығы деп, Жәкеміз туған жердің бір ұлы деп. Менде сенің басыңды багалаймын, 10 Ердің ері егеудің сынығы деп. Жақында Президент келеді деп, Оңтүстіктің өлкесі дүрлігіп жүр. Біраз басшы мұрнынан сүрініп жүр, - дейді. Жалпыхалық тілінде тұрақталған фразеологизмдерге жаңа тіркес құрау айтыскер ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ әдеби тілін зерттеудің теориялық негіздері
Қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеудің ғылыми негіздері
Ауыз әдебиеті - әдеби тіл бастауы
Қазақ әдебиеті тілінің тарихы
Қазақ әдеби тілі туралы
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер
Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту
Сөз мәдениеті
М.Ж. Көпеев шығармаларындағы шағатай тілінің элементтері
Эстетикалық, әдеби ой-пікірлердің туу, даму тарихы және кезеңдері
Пәндер