Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының тілдік жүйедегі орны
1.1 Функционалды.семантикалық өріс концепциясының теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.2 Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының семантикалық аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.3 Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық функционалды.семантикалық категориясының негізгі сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
1.4 Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың аспектуалдылық, темпоралдылық, модалділік және таксис категорияларымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
1.4.1 Қимылдың дистрибутивті қайталануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
1.4.2 Интервал мен қимылдың нақты қайталануы жағдаятының
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55
1.5 Нақтылық/жалпылыққа құрылған сөйленімдердің коммуникативтік.прагматикалық аспектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60

2. Шақтық бейлокалдылыққа құрылған сөйленімдер және олардың берілу жолдары
2.1 Қазақ тіліндегі шақтық бейлокалдылықтың мағыналық топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
2.1.1 Шақтық бейлокалдылықтың «нақты қайталау» мен «дағдылы қайталау» мағыналық түрлерінің ұқсас тұстары мен айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
2.1.2 Шақтық бейлокалдылықтың «ұдайы шақтылық» пен «шақтан тысқары» мағыналық түрлерінің ұқсас тұстары мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... 75
2.1.3 Ұдайылық жағдаятындағы субъектінің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
2.2 Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ұғымын білдіретін нақты әрі жалпы түрдегі субъектілер мен темпоралды көрсеткіштердің қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .88
2.3 Шақтық бейлокалдылықтың категориялық жағдаяттары және интервал ұғымына қатыстылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .98
2.4 Мезгілдес сабақтас құрмалас пен мезгілдес салалас құрмалас сөйлемдердің шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ұғымына қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...101
2.5 Шақтық бейлокалдылықтың сапалық семантикалық тілдік құралдар арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..103

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...116

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..120
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Функционалды грамматиканың негізгі принципі – тілдік бірліктердің қолданылуындағы мағыналық, мазмұндық жағын, яғни қызметін басшылыққа алып, әртүрлі тіл деңгейіндегі тілдік бірліктерді қарым-қатынас процесімен, сөйлеу жағдаятымен тікелей байланыста қарастыру. Бұл зерттеу әдісінде тілдік категориялардың ішкі мағынасын жан-жақты ашып көрсетуде дәстүрлі лингвистиканың әдіс-тәсілдері де қолданыстан тыс қалмайды. Себебі кез келген тіл белгілі бір лексикалық, грамматикалық парадигмаға түскен тұтастық болып табылады. Біз жұмысымызда функционалды-семантикалық өріс теориясының негізгі зерттеу нысаны болып танылатын екі бағытты («тұлғадан → мағынаға қарайғы» және «мағынадан → тұлғаға қарайғы») да қоса пайдалана отырып, шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық (ары қарай ШЛ/ШБЛ) категориясын білдіретін түрлі тіл деңгейіндегі бірліктердің тілдік жүйедегі қызметі мен сөйлеу жағдаятындағы жұмсалымдық әлеуеті қарастырылады.
Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық қазақ тілінде бұған дейін тұтас функционалды-семантикалық категория ретінде арнайы зерттеу нысаны болмаған. Зерттеу барысында теориялық мәселелерге байланысты Э.Кошмидер, Н.А.Козинцева, Ш.Балли, В.В.Виноградов, А.М.Пешковский, А.Б.Шапиро, Г.В.Гак, Г.В.Колшанский, М.В.Ляпон, Г.А.Золотова, М.А.Шелякин, Н.Ю.Шведова, Т.П.Ломтев, М.Г.Грепль, М.Б.Будильцева, Г.А.Эслон, А.В.Бондарко, Н.Е.Петров, В.Н.Бондаренко, Л.А.Бирюлин, Т.И.Дешериева және т.б. ғалымдардың еңбектерін басшылыққа алдық. Қазақ тіл білімінде ШЛ/ШБЛ категориясына қатысты зерттеу жұмыстары болмағанымен, функционалды грамматика теориясына қатысты А.Байтұрсынұлы, Ы.Маманов, Н.Т.Сауранбаев, И.Ұйықбаев, З.Қ.Ахметжанова, Е.Н.Жанпейісов, Қ.Рысалды, Б.Шалабаев, Б.Қапалбеков еңбектерінің алатын орны ерекше. Осы орайда жас зерттеушілер О.Жұбаева, М.Жолшаева, А.Жаңабекова, С.Құлмановтардың еңбектерін атап өткен жөн.
Тілдің маңызды қызметтерінің бірі саналатын коммуникация мен танымдық әрекет сөйлеуде айқын көрінетіндіктен, тіліміздегі функционалды-семантикалық өрістерді функционалды грамматика тұрғысынан тіл және сөйлеу деңгейінде қарастыру қажеттігі туындап отыр. Бұл орайда локалдылық семантикасын коммуникативтік-прагматикалық аспектіде зерттеу өзекті мәселердің бірі болып есептеледі.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Зерттеуде шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясын функционалды грамматика тұрғысынан уақытпен, кеңістікпен, қимылмен, субъектімен бірлікте қарастыру − қазақ тіл білімі үшін өзекті мәселе. Құрылымдық грамматикада бұрын-соңды шақтық локалдылық категориясы арнайы зерттелмеген. Сол себепті бұл категория функционалды грамматика ұстанымдары тұрғысынан алғаш зерттеу нысаны болып отыр.
Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категория ретінде ақиқат шындықтағы түрлі амал-тәсілдердің адам санасында танылған объективті болмысын тілдік, тілдік емес жағдаяттар тұрғысынан және коммуникациядағы түрлі прагматикалық жағдайлар тұрғысынан зерттейді. Сонымен қатар шақтық локалдылық семантикасын білдіретін тілдік бірліктер функционалды грамматикада жүйелі-құрылымдық және функционалдық бағытта кешенді түрде қарастырылады.
Қандай қимыл-әрекет болсын белгілі бір уақыт кезеңінде өтіп жатады. Шақтық локалдылық категориясының мазмұны − қимылдың жүзеге асып жатқан кезеңі мен өту орнының анық немесе жалпылық сипат болуында. Сол іс-әрекетті жүзеге асырушы субъектінің нақты және жалпылық сипатта болуындажұмсалуын нақты шақтылық/жалпы шақтылық (временная локализованность/нелокализованность) категориясы білдіреді. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясы сөйленімді уақытқа қатысты нақтылық/жалпылық жағынан сипаттайды. Дәстүрлі грамматикадағы шақ формалары коммуникация процесінде уақыт ұғымын білдіреді, яғни шақтық мағына үстейді. Сол себепті уақыт ұғымындағы барлық тілдік құралдар тілдің түрлі деңгейінінен көрініс береді. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың мазмұны тек шақ көрсеткіштері арқылы ғана ашылмайды. Ол − тек бір қыры ғана. Шақ көрсеткіштері жеке өзі тұрып локалдылық мағынаны бере алмайды. Локалдылық мағына міндетті түрде өзімен астасып жатқан басқа да семантикалық категориялармен тығыз байланыса отырып, функционалды-коммуникативтік тұрғыдан лексикалық, морфологиялық, синтаксистік деңгейдегі тілдік бірліктер арқылы ашылады, осымен байланысты қазақ тіл білімінде шақтық локалдылықты/бейлокалдылсинтаксистік құралдар ықты білдіретін әртүрлі тіл деңгейіндегі тілдік бірліктердің жұмсалу өрісін, функционалдық мәні мен семантикалық құрылымын айқындайтын зерттеулердің жоқтығы жұмыстың өзектілігін айғақтайды.
Қазақ тілінде ШЛ/ШБЛ-тың ерекшелігін білдіретін арнайы грамматикалық формалар болғанымен, осы ерекшелікті көрсететін лексикалық, морфологиялық, синтаксистік құралдар бар. ШЛ/ШБЛ семантикалық категориясын объективті шақтық белгілерді бейнелей келе, нақты/жалпы сипаттағы субъекті мен объектінің қатысы арқылы жүзеге асып жатқан нақты/жалпы түрдегі қимыл-әрекеттердің өту орнын анықтайды. ШЛ/ШБЛ-тың (нақтылық/жалпылық) қарама-қарсы ұғымы жекелік/көптік сипаттағы іс-әрекеттерден гөрі кеңірек қарастырылады. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық − сонымен қатар болмыстың таным әрекеті арқылы адам санасында қалыптасуы барлық материалдық жүйедегі қимылдардың қайталануын, кезек-кезек қолданылуын, бірінен соң бірі өтіп жататынын әрі сол қимылдардың нақты сипат алуын қарастыратын семантикалық категория. Жоғарыда көрсетілген мәселелердің барлығы толық шешімін тапқанда ғана қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың семантикалық өрісі кең әрі анық айқындала түседі.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық функционалды-семантикалық категориясының берілу жолдарын, функционалдық табиғатын ашатын тілдік бірліктердің семантикасы мен қолданысы.
Зерттеу жұмысының пәні. Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық сипаты.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясын жүйелі-құрылымдық жағынан және функционалды-семантикалық өріс теориясы тұрғысынан кешенді түрде
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Жанпейісов Е. Қызметтік грамматиканың бастау ұғымдары. ҚР БжҒМ мен ҰҒА Хабарлары. Филология сериясы. №1. −Алматы, 2003. −41-50бб.
2. Ахметжанова З.К. Функциональные-семантические поля русского и казахского языков. −Алма-Ата: Наука, 1989. −108 с.
3. Рысалды Қ. Сын дәрежесі категориясы: функционалды-коммуникативтік табиғаты (қазақ және неміс тілдері негізінде). Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. −Алматы, 2007. −54 б.
4. Құнанбаева С.С. Темпоральные отношения в казахском художественном тексте. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. −Алма-Ата, 1991. −50 с.
5. Әбдіғалиева Т. Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздықтың мағынасы мен қызметі. −Алматы: Білім, 1996. −160 б.
6. Шалабай Б. Қолданымдық грамматика туралы // Қазақ грамматикасының өзекті мәселелері. −Алматы, 2007. −54-74 бб.
7. Салқынбай А. Функционалды грамматиканың негізгі түсініктері туралы // әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. −Алматы, 2001 ж. № 42, 26-29 бб.
8. Нуртазина Б.М. Из опыта функционально-коммуникативного описания семантики таксиса // Функциональная лингвистика: состояния и перспективы. – Алматы, 2003. 129-137 бб.
9. Қапалбеков Б. Грамматикалық және семантикалық категориялардың тілдегі көрінісі// ҚР БжҒМ ҰҒА Хабарлары, №1. −Алматы, 2004. 59-63 бб.
10. Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік модалділігінің функционалды-семантикалық өрісі. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. −Алматы, 2004, - 35 б.
11. Жолшаева М. Қазақ тіліндегі аспектуалды семантиканың берілу жайында // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тілтаным, №1, 2005.
12. Жұбаева О. Қ.Жұбановтың қазақ тіліндегі шақ категориясын танудағы ұстанымдары// Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері. Профессор Қ.Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. −Алматы, 2009. 124 б.
13. Жаңабекова А. Құрылымдық және функционалды грамматиканың зерттеу бағыты мен зерттеу әдістері. – «А.Байтұрсынұлы және қазақ филологиясының мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2003. 25 желтоқсан. – 141-144б.
14. Жаңабекова А. Грамматикалық және семантикалық шақ категорияларының арақатынасы // Академик Р.Сыздықтың 80-жылдық мерейтойына арналған халықаралық конференция материалдары. – Алматы, 2004. 141-144 бб.
15. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992. – 448 б.
16. Кемеңгерұлы Қ. Оқу құралы. І кітап. − Ташкент, 1928. ІІ кітап. −Алматы, 1929.
17. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – 362 б.
18.Жұбаева О. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңдегі функционалды-грамматика көріністері. «Тілтаным» журналы. −Алматы, 2009. №2, 75 б.
19. Жолшаева М. Функционалды-семантикалық өріс ұғымы //Академик Р.Сыздықтың 80-жылдық мерейтойына арналған халықаралық конференция материалдары. – Алматы, 2004. 147-149 бб.
20. Есперсен О. Философия грамматики. −Москва, 1958.
21. Қапалбеков Б. Жұмсалымдық мағыналық өріс – ұғымдық категориялардың ұлт тіліндегі көрінісі // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы, №5, 2004 жыл, 52-62 бб.
22. Гулыга Е.В., Шендельс Е.И. Грамматико-лексическое поля в современном немецком языке. −Москва, 1969.
23. Бондарко А.В. Грамматическая категория и контекст. –Ленинград, Наука, 1970. – 114 с.
24. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. –Алматы, 2005. –388 б.
25. Бондарко А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. −Ленинград, 1983, −140 с.
26. Ф. де Соссюр. Курсы общей лингвистики // Труды по языкознанию. −Москва, 1977.
27. Жолшаева М. Қазақ тіліндегі қайталану қимылының мазмұндық типтері // ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы.- 2005. -№ 5-6 (153-154). – 38-47 бб.
28. Шмелева Т.В. Смысловая организация предложения и проблема. −Москва, 1988, -78 с.
29. Актуальные проблемы русского синтаксиса. −Москва, 1984. -30 с.
30. Бондарко А.В. Теория значения в системе функциональной грамматики (на материале русского языка). −Москва, 2002, 135 б.
31. Тураева А.Т. Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздіктің функционалды-семантикалық категориясы. Канд дисс. автореф. −Алматы, 2008.
32. Теория морфологической категории. –Санкт-Петербург, Наука, 1992. 304с.
33. Теория функциональной грамматики. – Москва: УРСС, 2003. – 348с. 34-35б б.
34. Жаңабекова А. Темпоралдық категориясының бастау ұғымдары // Қазақ грамматикасының өзекті мәселелері. −Алматы, 2007. −356 бб.
35. Кошмидер Э. Очерк науки о видах польского глагола. −Ленинград, 1961.
36. Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. − Ленинград, 1987.
37. Булыгина Т.А., Шмелев А.Д. Пространственно-временная локализация как суперкатегория предложения// «Вопросы языкознания». −Москва, 1989. № 3. –15-25 сс.
38. Теория функциональной грамматики: Локативность. Бытийность. Посессивность. Обусловность. СПб., Санкт-Петербург, 1996б С.373.
39. Булыгина Т.А. Семантические типы предикатов. –Москва, 1982.
40. Васильев Л.М. Семантические классы глаголов чувства, мысли и речи. // Очерки по семантике русского глагола. −Уфа, 1971. -380с.
41. Иванов И.П. Вид и время в современном английском языке. –Ленинград, 1961.
42. Смирнов И.А. Типы временной нелокализованности действия врусском языке // Теория функциональной грамматики: Субъектность. Объектность.коммуникативная перспектива высказывания. Опредпленность/неопределенность. СПб., Санкт-Петербург, 1992. С.35 6.
43. Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. − Алматы, 2007. −490 б.
44. Козинцева Н.А. Временная локализованность/нелокализованность действия и ее связи с аспектуальными, модальными и таксисными значениями. −Ленинград, 1991.
45. Бондарко А.В. О грамматике функционально-семантических полей // Изв. АН СССР сер. Лит. И яз. Т. 43. №6. 1984 б.
46. Бондарко А.В. Замечания об отношениях недифференцированного типа // Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. −Ленинград., 1987г.
47. Бондарко А.В. Грамматическое значение и смысл. −Ленинград, 1978.
48. Смирнов И.Н. Ситуации вневременности в современном русском языке // Функциональный анализ грамматических форм и конструкций. −Ленинград, 1988.
49. Смирнов И.Н. О зависимости семантики нелокализованности действия во времени от степени генерализации субъекта (на материале русского языка) // Лингвистические исследования 1985. Грамматические категории в разносистемных языках. −Москва, 1985.
50. Полянский С.М. Одновременность/разновременность и другие типы таксисных отношений // Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. −Ленинград. 1987.
51. Рысалды Қ. Тілді функционалды тұрғыда зерттеудің қазіргі ұстанымдары // Қазақ грамматикасының өзекті мәселелері. −Алматы, 2007. −98-125 бб.
52. Бондарко В.А. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. −Ленинград: Наука, 1983. – 208 с.
53. Мещанинов И.И. Понятийные категории в языке // История советского языкознания: Хрестоматия / Сост. М.Ф.Березин. – Москва: Высш. школа, 1981. - С.56-61
54. Москальская О.Н. Проблемы системного описания синтаксиса. Изд. 2-е. −Москва, 1981.
55. Козинцева Н.А. Временная локализованность/нелокализованность действия и ее связи семантические связи (на материале армянского и русского язаков) // Типология и грамматика. −Москва, 1990.
56. Храковский В.С. Семантические типы множества ситуаций и их естественная классификация // Типология итеративных консрукций. −Ленинград, 1989.
57. Павлов В.М.Темпоральные и аспектуальные признаки в семантике «временных форм» немецкого глагола и некоторые вопросы теории грамматического значения // Теория грамматического значения и аспектологические исследования. −Ленинград, 1984.
58. Маслов Ю.С. Очерки по аспектологии. −Ленинград, 1984.
59. Жолшаева М. Қазақ тіліндегі аспектуалды семантика: форма және мазмұн. Фил. ғылым. док. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясының авторефераты. −Алматы, 2009.
60. Смирнов И.Н. Семантика субъекта/объекта и временная локализованность // Теория функциональной грамматики: Субъектность.Объектность. Коммуникативная перспектива высказывания. Определенность/неопределенность. СПб., Ленинград, 1992.
61. Козырев В.И. Аспектуальная характеристика безглагольных побудительных высказываний в современном русском языке // Семантика аспектуальности в русском языке. Ученые записи Тартуского государственного университета. Выпуск, 625. −Тарту, 1982. – 67 -83 с.
62. Оркина Л.Н. Аспектуально-темпоральная характеристика высказываний с семантикой обусловленности в современном русском языке. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. −Санкт-петербург , 2000. −387 с.
63. Петрухина Е.В. Аспектуальные категории глагола в русском языке в сопоставлении с чесшским, словацким, польским и болгарским языкамии. −Москва, 2000а.
64. Холодович А.А. О предельных и непредельных глаголах // Филология стран Востока. −Ленинград, 1963.
65. Философский энциклопедический словарь. −Москва, 1983 − ФЭС.
66. Лингвистический энциплопедический словарь. −Москва, 1990.
67. Бондарко А.В., Буланин Л.Л., Руский глагол. − Ленинград, 1967.
68. Шелякин М.А. Функциональная грамматика русского языка. −Москва: Русский язык, 2001. – 287 с.
69. Бондарко А.В. Теория морфологических категории. −Ленинград: Наука, 1976. −255 с.
70. О грамматической категории // Вестник ЛГУ. −Ленинград, 1948. № 2.
71. Зайлер Г. Инвариантность и вариативность: Параметрическая модель исследования языковых универсалий // Вопросы языкознания. №3. 1988.
72. Проблемы функционального описания языковых единиц. –Свердловск, 1990.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ҒЫЛЫМ КОМИТЕТІ
А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ атындағы ТІЛ ... ... ... 811. 512. 122' ... ... ... ... тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың
функционалды-семантикалық категориясы
Мамандығы – 10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертациясы
Ғылыми жетекшісі: филолия ... ... Е. ... 2010
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................
.............................................3
1. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының тілдік жүйедегі
орны
1.1 Функционалды-семантикалық өріс концепциясының ... ... ... ... ... ... Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық функционалды-семантикалық
категориясының ... ... ... бейлокалдылықтың аспектуалдылық,
темпоралдылық, модалділік және ... ... ... ... ... мен ... ... қайталануы жағдаятының
түрлері..................................................................
.................................................55
1.5 Нақтылық/жалпылыққа құрылған ... ... ... бейлокалдылыққа құрылған сөйленімдер және олардың берілу
жолдары
2.1 ... ... ... ... мағыналық
топтары.....................................................................
..................................................67
2.1.1 Шақтық бейлокалдылықтың «нақты қайталау» мен «дағдылы ... ... ... ... ... ... ... ... ... пен ... ... түрлерінің ұқсас тұстары мен ерекшеліктері....................75
2.1.3 Ұдайылық ... ... ... ... бейлокалдылық ұғымын білдіретін нақты әрі
жалпы ... ... мен ... ... ... ... ... жағдаяттары және интервал
ұғымына
қатыстылығы.................................................................
............................98
2.4 Мезгілдес сабақтас құрмалас пен ... ... ... ... ... ... ... Шақтық бейлокалдылықтың сапалық семантикалық тілдік құралдар арқылы
жасалуы.....................................................................
.................................103
Қорытынды................................................................
...................................116
Пайдаланған ... ... ... Функционалды грамматиканың негізгі принципі
– тілдік бірліктердің қолданылуындағы мағыналық, ... ... ... ... алып, әртүрлі тіл деңгейіндегі тілдік бірліктерді қарым-
қатынас процесімен, сөйлеу жағдаятымен тікелей байланыста қарастыру. Бұл
зерттеу ... ... ... ішкі ... ... ... ... лингвистиканың әдіс-тәсілдері де қолданыстан тыс
қалмайды. Себебі кез келген тіл ... бір ... ... ... ... ... ... Біз жұмысымызда функционалды-
семантикалық өріс теориясының негізгі ... ... ... танылатын екі
бағытты («тұлғадан → мағынаға қарайғы» және «мағынадан → тұлғаға ... қоса ... ... ... ... ... (ары ... категориясын білдіретін түрлі тіл деңгейіндегі бірліктердің ... ... мен ... ... ... ... локалдылық/шақтық бейлокалдылық қазақ тілінде бұған дейін тұтас
функционалды-семантикалық категория ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелерге байланысты ... ... ... ... ... ... ... Г.А.Золотова, М.А.Шелякин, Н.Ю.Шведова,
Т.П.Ломтев, М.Г.Грепль, М.Б.Будильцева, ... ... ... Л.А.Бирюлин, Т.И.Дешериева және ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде ... ... ... жұмыстары болмағанымен, функционалды
грамматика теориясына қатысты А.Байтұрсынұлы, Ы.Маманов, Н.Т.Сауранбаев,
И.Ұйықбаев, ... ... ... ... ... ... орны ... Осы орайда жас зерттеушілер
О.Жұбаева, ... ... ... еңбектерін атап өткен
жөн.
Тілдің маңызды қызметтерінің бірі саналатын коммуникация мен танымдық
әрекет ... ... ... ... ... өрістерді функционалды грамматика тұрғысынан тіл және сөйлеу
деңгейінде қарастыру қажеттігі туындап отыр. Бұл ... ... ... ... зерттеу өзекті
мәселердің бірі болып есептеледі.
Зерттеу ... ... ... ... локалдылық/шақтық
бейлокалдылық категориясын функционалды грамматика тұрғысынан ... ... ... ... ...... тіл ... өзекті мәселе. Құрылымдық грамматикада бұрын-соңды ... ... ... ... Сол ... бұл ... ... ұстанымдары тұрғысынан алғаш зерттеу нысаны болып отыр.
Шақтық ... ... ... ... ... түрлі амал-тәсілдердің адам санасында танылған объективті
болмысын ... ... емес ... ... және ... прагматикалық жағдайлар тұрғысынан зерттейді. Сонымен қатар шақтық
локалдылық ... ... ... ... функционалды
грамматикада жүйелі-құрылымдық және функционалдық бағытта кешенді түрде
қарастырылады.
Қандай қимыл-әрекет болсын белгілі бір ... ... өтіп ... локалдылық категориясының мазмұны − ... ... асып ... мен өту ... анық ... ... ... болуында. Сол іс-әрекетті
жүзеге асырушы субъектінің нақты және жалпылық сипатта ... ... ... ... категориясы ... ... ... ... сөйленімді уақытқа қатысты
нақтылық/жалпылық жағынан сипаттайды. Дәстүрлі грамматикадағы шақ ... ... ... ... ... яғни шақтық мағына үстейді.
Сол себепті уақыт ұғымындағы барлық тілдік ... ... ... ... ... ... локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың
мазмұны тек шақ көрсеткіштері арқылы ғана ашылмайды. Ол − тек бір ... Шақ ... жеке өзі ... ... мағынаны бере алмайды.
Локалдылық мағына міндетті ... ... ... ... ... ... категориялармен тығыз байланыса отырып, ... ... ... ... ... ... бірліктер арқылы ашылады, осымен байланысты қазақ тіл
білімінде шақтық локалдылықты/бейлокалдылсинтаксистік ... ... ... тіл ... ... бірліктердің жұмсалу өрісін,
функционалдық мәні мен ... ... ... ... ... өзектілігін айғақтайды.
Қазақ тілінде ШЛ/ШБЛ-тың ерекшелігін білдіретін ... ... ... осы ... көрсететін лексикалық, морфологиялық,
синтаксистік құралдар бар. ШЛ/ШБЛ семантикалық категориясын объективті
шақтық белгілерді ... ... ... ... субъекті мен
объектінің қатысы арқылы ... асып ... ... ... ... өту ... ... ШЛ/ШБЛ-тың (нақтылық/жалпылық) қарама-
қарсы ұғымы жекелік/көптік сипаттағы іс-әрекеттерден гөрі ... ... ... ...... ... ... әрекеті арқылы адам санасында қалыптасуы барлық материалдық
жүйедегі қимылдардың қайталануын, кезек-кезек қолданылуын, бірінен соң бірі
өтіп жататынын әрі сол ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген мәселелердің барлығы толық
шешімін ... ғана ... ... ... ... ... өрісі кең әрі анық айқындала түседі.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... жолдарын,
функционалдық табиғатын ашатын тілдік бірліктердің семантикасы ... ... ... ... ... шақтық локалдылық/шақтық
бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық сипаты.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... категориясын жүйелі-құрылымдық жағынан және
функционалды-семантикалық өріс теориясы тұрғысынан кешенді түрде қарастыру,
лексика-грамматикалық, ... және ... ... ... басты мақсаты болып табылады. Аталған мақсатқа жету ... ... шешу ... уақытқа қатысты шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының
құрылымдық және функционалды ... ... ... ... ... ... бейлокалдылық шеңберінде аспектуалдылық,
темпоралдылық, модалдылық ұғымдардың тығыз байланыстылығын анықтау, ... ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіретін тілдік бірліктердің
қолданысындағы ерекшеліктері мен қызметін айқындау;
- ... ... ... ... моделін жасауға
қатысатын түрлі сөйлем мүшелерін: субъект ... ... ... ... ... ... пысықтауыш), сонымен қатар темпоралды,
кеңістіктік көрсеткіштердің жұмсалуын анықтау;
- мәтін құрылымын мағыналық тілдік ... ... тану үшін ... ... ... ... ... қолданылуын анықтау;
- шақтық бейлокалдылықтың ... ... ... ... ... мағынаны айқындау;
- шақтық бейлокалдылық ұғымын білдіретін түрлі тілдік ... ... ... ... ... ... көрсету, сапалық
мағынаның бейлокалдылыққа құрылған қимылдардан көрінетіндігіне талдау
жасау.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Сипаттамалы, ... ... ... ... таңдағы орыс тіл біліміндегі функционалдық сипаттағы
ғылыми тұжырымдар қолданылды), жүйелеу (локалдылық ... ... ... бір жүйеге келтірілді), компоненттік (шақтық локалдылық
шақтық бейлокалдылыққа оппозиция ... жеке ... ... жіктеу,
морфологиялық, синтаксистік талдау (нақтылық пен жалпылыққа ... ... ... ... ... ... ... мезгіл бағыныңқылы сөйлемдер анықталды) және
семантикалық талдау ... ... ... ... ... тіл ғылымының іргелі зерттеулері
және соны ... мен ... ... ... ... ... табиғаты мен қалыптасу, даму жолдарын зерттеу барысында
Э.Кошмидер, ... ... ... ... қазақ тіл біліміндгі А.Ысқақов М.Балақаев, ... ... ... ... ... А.Жаңабекова, О.Жұбева, С.Құлманов т.б. ғалымдардың зерттеу
қағидалары теориялық-әдіснамалық тұрғыдан басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына орай дереккөз
ретінде М.Әуезовтың 20 томдық шығармалары, Б.Майлиннің, Ж.Аймауытовтың,
І.Есенберлиннің, басқа да ... ... ... мен екі
мыңға жуық жинақталған мысал зерттеуге арқау болды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- ... ... ... ... рет ... ... негізінде функционалды-семантикалық аспектіден кешенді
түрде қарастырылды;
- шақтық локалдылық ұғымын білдіретін тілдің түрлі деңгейіндегі ... ... ... коммуникативтік-прагматикалық аспектіде
анықталды;
- шақтық локалдылық пен бейлокалдылық тілдегі қолданыстағы ... ... ... ... ... ... бейлокалдылық уақытпен, кеңістікпен,
қимылмен, субъектімен тең дәрежеде қабаттаса отырып ... ... ... ... ... топтарының (нақты қайталау, дағдылы
қайталау, ұдайы қайталау (соңғы екі түрін толық әрі толық емес жинақтылық
ретінде ... ... ... ... ... шақтық локалдылық мағынаның сөйленім және мәтін деңгейіндегі ... ... ... ... ... ... теориялық маңызы. Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық
функционалды-семантикалық категориясының ... ... ... грамматиканың теориялық мәселелерін айқындауға және құрылымдық
грамматика теориясын дамытуға өзіндік деңгейде үлес ... деп ... ... ... ... ... тіл білімінің функционалды
грамматика саласындағы «формадан ( мағынаға» және керісінше «мағынадан ... ... ... және ... екі бағыттың
теориялық негізгі ұстанымдары мен концепцияларын жетілдіруге ... ... ... ... ... ... ... практикалық мағызы. Зерттеу материалдары мен алынған
нәтижелерді қазақ тілінің функционалды грамматикасы, морфология, синтаксис
және қазақ тілі ... ... ... ... ... ... болады. Таратып айтсақ: а) қазақ тілінің шақтық
көрсеткіштері жөніндегі курстарда ... ... ... ... ... ... сөйлемдер); ә)
грамматика мәселелері бойынша оқылатын арнайы курстар мен ... б) ... ... ... ... аудиторияға үйрету үшін де
пайдаланылады.
Қорғауға ... ... ... ... ... бейлокалдылық ұғымы референттің қатыстылығына
қарай толық бір сөйленімнің немесе мәтіннің бойынан табылады: ШЛ ... ... бір ... шоғырлануын қарастырса, ШБЛ ұғымы жалпылық
сипаттағы белгісіз, анық емес ... ... яғни ... ... ... оппозиция ретінде танылады;
- шақтық локалдылық, аспектуалдылық, темпоралдылық, ... ... ... ... ... ортақ тұстары − уақыт
мезгілі (шақ ұғымы). Шақтық локалдылық осы және ... да ... ... ... ... ... ... жатады;
- бұл семантикалық категорияны түсіндіруде түрлі тіл деңгейіндегі тілдік
бірліктер жүйесі мен олардың бір-бірімен байланысы үлкен рөл ... ... ... түсіндіруде қолданылатын тілдік құралдар қатары:
етістіктің шақ формалары, референттік/референттік емес субъектілер ... ... ... ... ... ... ... локалды көрсеткіштер. Бұл тілдік ... ... ... ... ... нақтылық/жалпылық ұғымының коммуникативтік-прагматикалық аспектіде
алар орны ерекше. ... ... ... мен ... арасындағы
қарым-қатынас прагматикалық прессупозиция түрлерін анықтай отырып танылады;
- локалдылық/бейлокалдылық семантикасын функционалды ... ... ... ... оның ... ... ... сөзжасамдық қосымшалар, лексикалық бірліктер) және
синтаксистік көрсеткіштер ... ... ... арқылы берілу жолдарын толық көрсетуге болады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны
мен нәтижелері «С.Аманжолов және ... тіл ... ... ... ... ... (Алматы, 2004), «Педагогикалық
білімнің ... ... атты ... ... ... 2006), ... тіл біліміндегі функционалдық бағыт»
атты ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2006), «Қазақ тіл ... ... атты ... ... ... ... ... тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі» атты ғылыми-теориялық
конференцияда (Алматы, 2009), сондай-ақ ҚР БжҒМ ... ... ... ... ... «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-әдістемелік
лингвистикалық семинарда (2010 ж., 19 ... ... ... ... ... мен жинақтарда 10 мақала түрінде жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық жұмыс ... ... ... және ... ... ... ... Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының тілдік жүйедегі
орны
1.1. Функционалды-семантикалық өріс ... ... ... – қоғамдағы адамдардың практикалық қатынасының құралы. Тілді бір
адам өзі үшін ғана қолданбайды, басқа адамға өзінің ойын ... ... ... Тіл – ... сана ... ... өмір ... қазақтың әдеби тілі күн санап дамып келеді. Қазақ ... ... ... ... ... ... түсті. Осындай сатылап, бірте-бірте
дамудың нәтижесінде ... ... ... ... ... да ... бір ... түсті. Сол грамматикалық категорияларды
функционалды-семантикалық аспектідегі тілдік бірліктердің түрлі тіл ... ... ... ... тіл ... оның ішінде қазақ тіл
біліміндегі ең басты әрі маңызды мәселе ... ... тіл ... қай ... ... ... ғылыми жетістіктерге қол
жеткізіп отыр. Бұл ... ... ... ... ... М.Копыленко, Е.Жанпейісов, Ж.Манкеева, стилистикадан
Р.Сыздық, Б.Шалабай еңбектерін атауға ... ... ... ... Қ.Есенов, М.Балақаев, Т.Қордабаев, Р.Әмір, ... ... ... ... ... ... Б.Қалиев, Н.Уәли, Б.Сағындықов, Б.Қасым еңбектерінде көрініс
тапса, З.К. Ахметжанова, А.Жұбанов, Т.Абдығалиева, Ж.Жакупов, Қ.Рысалды,
З.Ерназарова, ... ... ... ... ... ... қарастырылған.
Қазіргі кезеңде қазақ тіл білімінде ең актуалды проблемалардың бірі −
тілдік ... ... ... ... ... өзі ... ... қалауға үлкен әсер етті.
Қазақ тілінің функционалды грамматикасының негізгі ... ... ... [1] ... ... талдау жасап, түсініктеме береді.
З.К. Ахметжанова [2] тәуелдік, қимылдың өту ... ... орыс тілі ... ... зерттеді. Қ.Рысалдының
«Сын дәрежесі категориясы: функционалды-коммуникативтік табиғаты» атты
қазақ және ... ... ... ... докторлық диссертациясын да [3]
қосуға болады.
Қазақ тілі ... ... ... ... жүргізілген
С.С.Құнанбаеваның көркем мәтіндегі шақ категориясын функционалды-
семантикалық өріс ... ... ... ... ... ... ... функционалды
грамматика принциптері тұрғысынан зерттеген докторлық диссертациясы [5],
Б.Шалабай [6], ... [7], Б.М. ... [8] ... де ... ... ... ... қалауға және оның теориялық
қырларын дамыту мен толықтыруда ... өте зор. ... және ... ... ... ... [9], ... «Қазақ тіліндегі мүмкіндік модалділігінің
функционалды-семантикалық өрісі» тақырыбындағы кандидаттық диссертациясын
[10], М.Жолшаеваның Қазақ ... ... ... ... және
мазмұн тұрғысынан зерттеген докторлық диссертациясын [11], О.Жұбаеваның
«Предикативті өрістің субъектілі-предикатты бірліктері» тақырыбындағы ... ... және ... ... ... ... зерттеу әдістері» тақырыбындағы [13] еңбектерін атап өткен жөн болар.
Сонау А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгеров, Қ.Жұбанов т.б. ... ... ... ... ... ... ... деу тіл
ғылымына жасалған үлкен қиянат болар еді. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін тани
білген ғылыми көзқарастарын олардың жасаған тілдік жіктемелерінен байқауға
болады. Бұл мәселе «Функционалды грамматиканың тілтанымдық ... ... ... ... ... деп санаймыз. [14, 141].
Функционалды грамматика мәселелері орыс тіл білімінде ХХ ғасырдың екінші
жартысында ғана қолға алынып, ... ... ... болды. Алайда ХХ
ғасырдың басында ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кездің өзінде-ақ
ғалымдардың ... ... ... ... ... зерделеп,
түсінгені байқалады. Функционалды грамматикаға қатысты қазіргі кезде
қолданылып ... ... ... ... ... ... ұстанымдарын, функционалды-семантикалық категория,
өріс, семантикалық ... ... ... ... терең түсінген. А.Байтұрсынұлы [15], Қ.Кемеңгерұлы ... [17] ... ... ... ... жетістіктерімен сәйкес
келуі, бір жағынан, ХХ ғасырдың басында ұлттық тіл білімінің қаншалықты
құлаштап алға ... ... ... ... ... зардабының
кесірінен ғылым дамуының қаншалықты тежелгенін де танытса керек [18, ... ... ... ... ... ... тіл білімінде арнайы
ешкім зерттеген жоқ, арнайы терминологиялық жүйеге ... ... ... жайлы алғашқы нышандарды А.Байтұрсынлынан, Қ.Кемеңгерұлыдан,
Қ.Жұбанов т.б. ғалымдардың ... ... ... ... шақтарды
тануда ұқсастықтар мен біраз алшақтықтар кездеседі... «Қ. Кемеңгерұлы,
Қ.Жұбановтар ... бұл ... ... ... ... ... еді, келген еді деген тіркестерде келу ... ... ... білдірсе, ал келетін еді, келуші еді десек, келу қимылы бір рет
емес, бірнеше рет, дағдылы ... ... ... ... ... тұр» [18, 124]. Әсіресе өткен шақты ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің іс-әрекетті өз көзімен көргендей етіп
жеткізуін ... ... ... ... ... қана ... ... сол
сияқты қимылдың бұрынғы кезде бірнеше рет қайталанғанын, яғни ... ... ... ... ... соған байланысты өткен шақ
түрлеріне өзінше ат берген. Құрылымдық (дәстүрлі, структуралық, ... ... ... ... ... бойынша, тіл лингвистикалық
тұрғыда белгілі бір деңгейлерден (фонетика, лексика, морфология, синтаксис,
мәтін) тұратын тұтастық ... осы ... өзі ... бірліктер
парадигмасының жиынтығы болып танылады. Әрине бұл түсінік, ... ... ... ... алатын тұжырым деп ... [19, ... адам ... ... ... ең маңызды құралы – тіл
қызметке, яғни ... ... ғана ... процесі жүзеге асады.
Сөйлеуде тілдік бірліктер өзіндік номинативтік ... мен ... ... ... ... жамайды. Бұл лексикада метафора,
метонимия т.б. құбылыстары арқылы, синтаксисте үнемдеу, трансформация ... ... ал ... негізінен жалпы грамматикалану процесі
арқылы іске асады. Қалай болғанда да бұл ... бәрі ... ... әрекеттесуінің (семантикалық, синтаксистік
тіркесімділік) нәтижесінен келіп шығады. Осындай әркеттестікті ашып ... ... кез ... ... құбылысты не «сырттан», не «іштен», ... ... ... мен ішкі ... ... ... ... әдісте біз (Т → М) белгілі бір форманы қарастырамыз да, одан кейін
оның мағынасын немесе қызметін анықтаймыз; екінші әдісте (М → Т) ... ... ... ... да, оларды білдіретін ... [20, 56]. Бұл әдіс тіл ... ... бағыттың
қалыптасуына негіз болды. «Функционалдық» ұғымының тіл білімі салаларында
қолданылуын қарастыра ... оны ... ... ... 1) ... ... ... мақсатында оларды қолдана ... ... ... ... ... зерттеу; 2) әртүрлі тіл деңгейіндегі
тілдік бірліктердің өзара ... ... ... осы формалардан
туындайтын мағынаны айқындау, яғни «мағынадан құралдарға ... ... 3) осы екі ... ... тілдегі түрлі семантикалық
категорияларды ... ... ... бір ... ... ... қойылды [21, 62].
Е.В.Гулыга мен Е.И.Шендельс өрістің негізгі белгілері ретінде мыналарды
атайды: 1) өріс жүйелі қатынастар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады; 2) өрісті ... тіл ... ... ... да бір ... ортақ мағыналары
болады; 3) өрістің ортақ мағынасы біреу ғана ... ол ... ... ең ... екі ... ... 4) өріс көлденең және тік ... ... ... ... ... ие ... Өрістің көлденең
кесіндісі бойында оның семантикалық түрлері – микроөрістер, ал өрістің тік
кесіндісі бойында оны құрайтын тілдік ... ... [22, 10]. Өріс ... бір ... ... ... ... қызметінің
ортақтығына орай өзара әрекеттес келетін ... және ... ... ... ... ... т.б.) тілдік
құралдар тобы.
Функционалды грамматиканың бір түрі алғаш А.А.Хадеева-Быкова ... ... ... ... теориясы негізінде
дамытқан болып табылады. «Функционалды-семантикалық өріс» ұғымына ғалым
мынадай анықтама ... ... өріс – ... ... және ... ... бір ғана
семантикалық аясына ... ... ... ... ... ... ... екіжақты (мазмұндық-тұлғалық)
бірлестік» [23, 115]. Яғни функционалды-семантикалық өріс теориясының
негізгі ... ... бір ... ... ... ... ... ортақтығына (инварианттылығына) орай тұтастық ретінде
қарастырып, сол категорияның семантикалық құрылымдарын айқындау ... ... (лат. Functio − ... ... ...... ... тіл бірліктерінің функцияларын
(қызметін) және олардың заңдылықтарын объект етіп ... ... ... ... әр ... әртүрлі деңгейлеріне қатысты,
лексикамен, контекспен өзара байланысты, ... бәрі де ... ... ... ... тіл құралдарының біртұтас
жүйесінде қарастырылады [24, 389]. Функционалды грамматиканың ...... ... ... адам ... ... ... берудегі грамматикалық бірліктердің тілдің басқа деңгейлер
бірліктерімен ... ... ... ... зерделеп
сипаттау. Тілдің барлық деңгейлері бірліктерінің бір-бірімен өзара қарым-
қатынасы жалпы тілдік ұғымдық ... ... ... ... бастауларын әріден іздеген дұрыс. Мәселен, орыс тіл білімінде
тілді функционалдық ... ... ... ... ... А.А.Потебня, И.А.Бодуэн де Куртенэ, А.А.Шахматов
және А.М.Пешковскийлердің еңбектерінен кездестіруге болады. Орыс сөздерінің
грамматикалық тұлғасын функционалдық тұрғыда қарастыруда ... ... Ал ... ... ... ... ... тірегі
Л.В.Щерба, И.И.Мещанинов, С.Д.Кацнельсон еңбектерінің ... ... ... [25, ... ... функционалды-семантикалық өріс ... ... ... ... ... ... ... орыс ғалымы А.В.Бондарконың еңбектерінде неғұрлым өзекті түрде
айтылған «Функционалды-семантикалық ...... ... ... лексика-грамматикалық әрі сөз ... ... ... ... ... ... үндесе әрі
үйлесе бірігіп келіп белгілі бір семантикалық ортада көрініс ... өріс – ... ... ... ... ... тілдік құралдардың функцияларының ортақтығына
байланысты қалыптасқан жүйе. [24, 390].
“Өріс” өзіндік бір сипаты бар құрылым ретінде ... ... ... ... ... ... саласында қолданыс тапты. Соның негізінде
лексикалық өріс, семантикалық өріс, лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... өріс сияқты
тағы да басқа көптеген терминдер қалыптасқан. [11, 180].
Өріс ... ары ... ... ... ... ... бір ... жеткізуге қатысатын түрлі тіл деңгейіне жататын
құралдардың жиынтығы деп анықталатын өріс ... ... ... ... ... ... дәстүрлі грамматикада бір-біріне
байланыссыз қарастырылатын түрлі тіл ... ... ... ... негізінде бір өріс аясына жинақталады [25, 145]. Мұнда
тілдік ... ... ... рөл ... өрістің функционалды-
семантикалық деп аталуына негіз болған.
А.Байтұрсынұлы өзінің зерттеулерінде имплицитті түрде (ара-тұралап ... ... ... ... де ... ... категорияларды семантикадан ... ... ... ... етіс ... ... ... грамматикада әдетте
оның өзгелік етіс, ортақ етіс, өздік етіс, деңгейлік, ырықсыз етіс ... түрі сөз ... ... − құралда” бұл сан едәуір көп. ... ... етіс бар: 1) ... ... 2) салт ... 3) ... ... 4) өздік
етіс, 5) өзгелік етіс, 6) беделді етіс, 7) ... ... 8) ... ... ... ... 10) өсіңкі етіс” [1, 42].
Жалпы функционалдық грамматикадағы “функция в потенциальном аспекте”,
“функция в результативном ... ... ... айтылған мына бір
пікірлермен үндес, астас сияқты: тіл − әрі ... ... әрі оның ... 44]. ... ... не ... ... слов, но и дел. Язык есть ... ... [26, 43]. ...... ... ... бұзады, түзеуге
жұмсасаң түзейді”. “Тіл − адамның адамдық белгісінің бірі, ... ... ойын өзі үшін ... Өзге үшін ... [15, 342]. Біз бұл ... еңбектерінде кездесетін функционалды грамматикаға тән тілдік
элементтердің кейбірін ғана атап өттік. Олар жеке-жеке өз алдына ... ... ... әбден лайық.
Демек функционалды-семантикалық өріс тілдегі грамматикалық тұлғалардың
лексикалық, лексика-грамматикалық және лексика-семантикалық ... ... ... ұйымдасатын семантикалық категория болып
табылады деген қорытынды шығады.
Функционалды грамматиканың жүйесін ... әрі ... ... мен оның ... ... ... болады. Бұл грамматиканың
концептуалды негізін мына үштіктен ... ... ... өріс ... ... жағдаят (КЖ)”. ФСӨ пен
КЖ шеңберіндегі түрлі грамматикалық тіл бірліктері мен ... әрі ... ... ... ... аты аталған
грамматиканың функционалдылық табиғатын кеңейте түседі.
СК
ФГ
ФСӨ
КЖ
ФГ − функционалды грамматика
СК − семантикалық категория
ФСӨ − функционалды-семантикалық өріс
КЖ − ... ... + ФСӨ + КЖ > ... − СК ның ... ... ... ... ... ... ... іске асып жатқан кез келген іс-әрекет белгілі бір ... және ... бір ... яғни ... жасалып жатады. Сонда
қимылдың белгілі бір ... ... өту ... оның кеңістіктегі
қозғалысымен сәйкес келеді немесе ... өтуі ... ... ... ... ... өту орнының болу/болмауымен байланысты
уақытқа қатысты нақты шақтылық/жалпы шақтылық (временная локализованность/
нелокализованность) ... бар. Ол ... ... ... ... ... сипаттайды. Мұндағы нақты шақтылық уақыт
сызығында нақты орны бар нақты оқиғаны – жеке денотативті ... ... ... нақты ақиқат шындықтың жалпыланған, дерексіз үзінділерін
немесе бірқатар денотативтік жағдаяттардың жалпылануын білдіреді. ... ... ... ... ... ... дәл ... мүмкін
болмайды [27, 38]. Бұл категорияның берер грамматикалық, ... шақ ... ... ... аламыз. Шақ формасы шақтық
локалдылық/шақтық бейлокалдылық (ары қарай ШЛ/ШБЛ) оппозициясын ... ... ... Осы шақ ... нақты іс-әрекеттерді білдіруде кең
түрде қызмет атқарады. Сол ... ... ... да, ... шақтағы да нақты
жағдайдың ... ... ... аламыз.
Локалдылық/бейлокалдылықтың (Л/БЛ) қарама-қарсылық ... ... ... мен шақ ... үлкен мүмкіндік туғызады.
«Временная локализация – это фиксация описываемых событий на временной
оси, где точкой отсчета служить момент ... [28, 78]. ...... в ... ... ... относительно
целового текста речи, в указаниях типа “здесь/не здесь» [29, 30].
Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықты семантикалық категория ретінде
тану үшін ... ... ... ... тіл деңгейі
бірліктерін қимылдың тұрпат межесі ретінде қарау ... сол ... өзі ... категория мәртебесін алады. Белгілі бір ой
жалаң бір ... ... ғана ... ... әрекеттес тілдік
құралдар арқылы жұмсалатындығын ескерсек, семантикалық категорияны белгілі
бір семантикалық функцияларды атқару үшін өзара әрекеттес ... ... ... ... ... деп ... ... Басқаша айтқанда,
“семантикалық категория – түрлі тілдік құралдармен ... ой ... ... ... мен ... [30, 135]. Тілдегі осындай
семантикалық категориялардың бірі − ... ... ... − уақыт ағымымен өлшенетін нақты бір қимылдың ... ... ... өту ... ... анықтығы және жалпылық сипаттағы
бір немесе бірнеше қимылдың барлық шаққа ... ... ... қайта
қайталанып, дағдылы қалыпта жұмсалуы. Ал ... ... бір ... ... ұдайы түрде барлық шақта жалпылық сипат алуы уақыт ағымын
білдіретін түрлі тіл деңгейіне жататын құралдардың топтамасы ... ... ... Бұл ... ... ... сөз табы, субъекті мен объекті және қимылдың нақтылығы мен
жалпылығын танытатын ... ... ... ... қыл ... ... дыбыс үй ішін кернеп барады. Қос ... ... ... жол ... өкси ... йіріле толқып аңырайды (М.Мағауин)
(жалпылыққа құрылған ... ... ауыр ... Түнде әлденеше рет
оянатын; тіпті, басына ... ... ... селк ... ... ашып ... өлі жанары әлденеге қадалған күйі аз ... ... ... ... ... сандырақтайды (М.Мағауин) (жалпылыққа құрылған).
Алдымен салдың серіктері өнер ... Ат ... әр ... ойын ... Аяқтарына сырық байлап жаяу жарысып, өтірік-шынды күресіп,
қыран-топан күлкіге батырады. Би билейді. Ән ... ... ... ... ... Дәрігер сол сәтінде-ақ ем жасауға
кірісті. Әлдеқайдан ұзындығы тура ... ... ... аппақ инесін суырды
(М.Мағауин) (нақтылық). Ертеңінде таң бозынан атқа мінді, суыт жүріспен,
екінті ... ... ... ... (М.Мағауин) (нақтылық). Осы
сөйленімдерде қимылдың белгілі бір ... ... және ... түрде
жалпылық сипат алуына қатысты тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... ... етістікпен
қатысты қаралады. Етістіктің деңгейімен ғана шектеліп ... ... ... тілдік құралдар арқылы да берілуі және нақтылануы ... ... ... ... -п ... аналитикалық форманты арқылы
дамып, күшею мағынасын білдіреді. Бұл жерде қимылдың өрши ... ... орын ... ... ... негізгі етістігі барады
көмекші етістігімен тіркесе отырып, адамның ішкі жан ... ... бара ... қобыз үнінің аянышты халге түсіретіндігін көрсететін мағын
үстеп тұр. Сыймай, өкси, иіріле ... ... ... ... ... қимылдың дағдылы қалпын жалпы осы шаққа
негіздей отырып жалпылық мәнді білдіреді. ... бұл ... ... адам (субъекті) жоқ, тек жалпылық ұғымдағы адамзаттық емес, заттық
сипаттағы ... орын алып ... ... ... ... ... ... субъекті біреу ғана, қимылдың нақты қашан болғандығы және
біреу емес, бірнеше қимыл-әрекет жасалып ... ... ... әр түн ... ... ... дағдылы қалыпқа айналған. Ол
дағдылықты кейде талғаулықты жалғаулығының орын алуымен ... ... ... рет емес, әлденеше рет оянатындығының да жалпылық сипаты
көрінеді. Үшінші сөйленім жалпылыққа, соның ... ... ... ... ... ... жасаушы субъекті біреу ғана емес. Олар − ... ... ... ... ... би билесе, біреуі ән айтса енді
біреуі жаяу жарысса, келесісі күлкіге ... бар ... ... ... ... сипаттағы қимылдар бір мезгілдің бойын қамтығанымен,
нақты қай қимыл бірінші болып жүзеге асатындығы анық көрініп ... ... ... қимыл тізбектеле бір ізбен жасалып жатқан жоқ. Арасына уақыт
салып, әр ... әр ... ... білетін өнерлерін көрсетіп жүр. Ол
өнерлері (іс-әрекеттері) бір уақыт ағымын ғана қамтымайды, әр ... ... ... ... екі ... ... ... Іс-әрекетті
жасаушы субъектілері анық әрі нақты қандай кәсіптің иесі екендігін анық
көруге ... Сол ... ... ... ... білдіріп тұрған
лексемалық бірлік ... ... ... ... ... ... өзінің ісіне көше бастағандығы нақты бір ... тұр. Оны ... ... анық ... Мұндай “мазмұннан (
формаға қарайғы” ... ... ... ... ... бір ... ... тілдік құралдар шеңберінен шығып, одан күрделі
әр деңгейге жататын тілдік құралдарды тұтастықта алып қарауға ... ... ... ... және ... деп ... ФСӨ-лер өз ішінде құрылым жағынан екі топқа ажырайды. Бірі ... ... ... ... ... өріс ... ... (ядро, негіз) бөлік пен шеткі (перифериялық) бөліктерін, жалпы өріс
құрамындағы тілдік құралдардың байланысын анықтау қиын. Мысалы, белгілілік,
белгісіздік өрісі. ... ... ... ... ... ... ... есімдіктері мен жалпылау,
белгісіздік есімдіктері, ал шеткері өрісін тәуелдік ... ... ... ... синтаксистік құралдар құрайды» [31, 18]. Яғни
қазақ тіліндегі, сонымен қатар орыс тіліндегі де ... ФСӨ ... ... ... ... бір ... негіз не өзек етіп алмайды. Бұл ... ... ... ... әр ... ... әрі ... бір грамматикалық
категорияның немесе топтың өзі емес, оның жекелеген мүшелерінен тұрады.
«ФСП О/НО в ... ... ... ... тип поля, характеризующегося
сложной полицентрической структурой» [32, 187].
Екіншісі − орталық бөлігі айқын ... ... ... ... ... ... субъектілік-объектілік. Бұл өріс негізінен
грамматикалық септік категориясына негізделеді, бастауыш қызметіндегі ... ... ... зат ... мен ... ... ... өзегі болады. Алайда септік бұл ФСӨ-лердің жалғыз ... ... осы ... қатынасты білдіретін басқа да тілдік
құралдарды негіз етуі мүмкін. ... бір ... ... ... көпнегізді өріс бірнегізді өрістің екінші түріне жатқызылып,
кешенді ... ... өріс ... ... деп ... ... былайша түсіндіріледі: «Қатаң құрылымды көпнегізді өрістерді ядро
тұрақсыздығына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... тілдік құралдар өрістің әртүрлі орталығын (ядросын)
құрамайды. Олар өріс ... бір ... ... ... ... ... ... Сондықтан мұндай өрістер орталық және
периферияға ажыратылмайды [33, ... ... ... ... ... құрылған түрлі тіл
деңгейіндегі тілдік бірліктер жүйесі тұрпат ... ... ... ... ... осы ... шақтық локалдылықтың функционалды-
самантикалық ... ... ... ... ... ... локалдылық
өрісінің де орталық компонентері болады. Ол орталықты білдіретін ...... мен ... ... ... тілдік
бірліктер. Олар: халық, адамзат, әркім кейбір, кезкелген, ... ... ... ... ... ... құрылымдар: Қайратыңа
әдісіңді жолдас ет, әдісіңе ақылыңды ... ет және ... ... ... құрылым: Түйедей бойың болғанша, оймақтай ойың
болсын. Бейлокалдылықтың орталығына мынадай пысықтауыштарды жатқызуға
болады: ... ... ... жылда, жыл сайын.. Шақтық ... ... ... ... ... ... ... атауға
болады, басқа компоненттерінің арасында локалдылық пен бейлокалдылықты
көрсететін ең ... әрі ... ... қатарына жатады. Бұл
етістік категориялар ШЛ/ШБЛ-тың семантикасын анықтауда үлкен ... ... ... ... бір ғана ... ... тұрмайды,
орталық болу қызметінде кемінде екі тілдік құрал болу ... ... ... ... ... өрістерге ұқсас болып келеді. Ал босаң
құрылымды (орталықты) өріс көпнегізді (полицентрический) өрістердің негізін
құрайды. ... ... ... бөлігі тұрақсыз, және олар тілдің әр
деңгейінде шашырап жатады. ... ... ... ... әрбір
өрістің (микроөрістің) ... ... мен ... ... ... Зерттеу еңбектерінде мұндай көпнегізді өрістердің
бірнегізді өрістерге ... көп ... ... Бұл әр тілдің
табиғаты мен құрылымдық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... қорытынды тұжырымды функционалды бағытта ФСӨ-лер
толық зерттеліп біткеннен кейін ғана айтуға болады деп ойлаймыз [13, ... ... ... оның ... (орталығы, негізгі өріс) мен перифериясы
(шеткері өріс) болады. Тілде белгілі бір мағынаны беруде ... тән ... ... ... қоса сол мағынаны ашып кең түрде жеткізу үшін
қолданылатын қосымша тілдік құралдар да ... [34, 293]. ... ... ... ... ... басты орталық − шақ көрсеткіштері
болса, ал оған қосымша шеткері өрісіне уақытты ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымдар кіреді. Әдетте грамматикалық
категорияларды білдіретін арнайы ... ... ... ... ... ... ... тұратын не арнайы грамматикалық формасы, не
синтаксистік құрылымы болмайтын сәттер де кездеседі. Бірақ өзінің ... ... ... ... ... және мәтінмен
біріге отырып әрі тығыз байланыса отырып атқара алады. ... ... ... ... (ШЛ/ШБЛ) категориясын жатқызамыз.
Қазақ тілінде ШЛ/ШБЛ-тың ерекшелігін білдіретін арнайы ... жоқ, ... осы ... ... ... да грамматикалық
категориялар бар. Олар амалдың өту сипаты категориясы, шақ категориясы, рай
категориясы, модалділік ... Бұл ... ... үшеу және одан да ... орта жоқ. Сол ... ... локалдылық өрісі ФСӨ-тің
полиорталықты типіне жатпайды. Шақтық локалдылық өрісін арнайы ... ... ... бар және ... тығыз байланысты әртүрлі
деңгейдегі тілдік компоненттері жүйесінен тұратын ФСӨ-тің ... ... ... ... бір ... ... керек.
Сонымен, морфологиялық категориялар ФСӨ-лердің жалғыз грамматикалық
орталығы, грамматикалық негізі емес. Ал ... ... ... бір ... жүйе ... мен оның тілдік ортасынан тұрса,
көпнегізді ... ... (екі, үш, және одан да көп) ... ... жүйе мен ... әрқайсысының тілдік орталарының
бірлігінен тұрады. Демек бірнегізді ... ... ... ... ... ... өрістерде «жүйе-орта» құрылымының бірнешеуі (екі, үш
не одан да көп) болады. Мұндағы «жүйе» деп отырғанымыз өріс ... ... сол ... қосалқы бөліктері (перифериясы), сөйлеу жағдаяттары,
контекст т.б. [13, 144].
Ал функционалды ... ... ... ... ФСӨ-лер
құрумен сипатталады. ФСӨ ішкі мазмұннан және соны ... ... ... ... ФСӨ-нің ішкі мазмұнын семантикалық
категориялар (темпоралдылық, аспектуалдылық, персоналдылық т.б.) ... ... ... ... құралдар құрайды. ФСӨ-тің ішкі
мазмұнын оның ... ... ал ... құралдар бірлігін оның тұрпат межесі
деуге болады. Семантикалық категория ... ... ... категориялардан ерекшеліктері, басқа ... ... ... келу ... ... ... талдау
кезінде мағынадан формаға қарайғы ... ... ... ... ... ең алдымен, мағынадан формаға қарайғы
зерттеу бағыты бойынша ... ... ... шақ ... ... арқылы грамматикалық шақ мағынасын білдірсе, шақтың семантикалық
категориясы сөйлеуден көрінетін әр деңгейге жататын тілдік ... ... өту ... білдіреді. Бірінде мағына бір грамматикалық форма
арқылы беріледі, екіншісінде әр ... ... ... ... ... ... [13, 144]. Шақтық локалдылық семантикалық ... ... ... ... бір ... бойымен өлшей отырып,
орналасу орнының анықтығын/жалпылығын, ұдайы шақтылығын, қайта қайталануын,
барлық шақта қолданыс табатындығын сипаттайды.
Л/БЛ грамматикалық категория емес деп ... ... ... ... ... ... ... осы жүйеде анықтасақ), ол − түрлі
деңгейдегі амал-тәсілдер жүйесінің оппозициясы. Шақтық ... ... ... ... мен ... ... ... амал-тәсілдер енеді. Топталған субъектілер (әркім, кез
келген, адамдар, уақыт, өмір, тарих т.б.) және ... ... ... ... ... ... субъекті
мен қимыл-қозғалыс жинақты қызмет атқарады: Қайратыңа әдісіңді жолдас ет,
әдісіңе ақылыңды жолдас ет. Мұндағы бастауыш мүше сен ... тұр, ... ... ... ... сөз болады, яғни субъекті жалпылық
қызметте тұр, сонымен қоса жинақтық ұғымдағы белгісіз-жақтық (неопределенно-
личные) тілдік ... де ... ... отырып бейлокалдық
өрісіннің функционалдық семантикасын көрсетеміз: ... ... ... ойың болсын. Бұл сөйлемде бастауыш мүше жоқ, яғни субъекті
белгісіз. Шақтық бейлокалдылықты ... ... бір ең ... ...... кейде, күнде, ылғи, жыл сайын, күн сайын, ертең,
әрқашан..Етістіктің мағыналық бір түрі ... ... ... арасында локалдылық пен бейлокалдылықты ... ... әрі ... ... қатарына жатады. Бұл етістіктерді ШБЛ-тың
семантикалық белгісін анықтауда қолданамыз.
Субъектінің кеңістіктегі қалпын білдіретін етістіктер. Бұл ... адам ... ... ... еш ... бір қалыптағы
күйін білдіреді. Бір кішкене бөлмеде ... ... ... ... ... не аяқ ... көрпенің астында Көксерек
жатады (М.Әуезов).
Үздіксіз қайта-қайта қайталануды білдіретін көмекші ... ... ... ... ... тез жасалатын табиғат құбылысына
қатысты және еш ... бір ... ... ... береді (кіру,
шығу, отыру, тұру): Қар жауып тұр. Сәкен кітап оқып отыр.
Амалдың ... ... ... ... ... Бұл
етістіктерде дерексіз ұғым басымырақ. Созылыңқылық мағына қимылды жүзеге
асыратын адамның бір ... ... ... Ол ... ... ... бар ... айтып отыр.
Қимыл-әрекеттерді жол-жөнекей жүзеге асыратын етістіктер. Амал-әрекеттің
жол-жөнекей нысанға қатысты жасалу қарқыны, жасалу тәсілі жағынан созылыңқы
мағына беретіндігін көруге ... оқи ... ... ала ... ... қалыптағы күйін аңғартатын етістіктер. Бұл
етістіктерден осы ... ... ... тұрғандығы және қимылдың күнделікті
жай-күйін аңғартатын бейтараптық ... ... ... оқып ... ішіп ... бір ... ... тәуелді тұрғанын анықтайтын етістіктер
уақытқа қатысты нақтылық мағынаны білдіреді. Кітап оқи отыр. Түс ауғанша
сен мына ... оқып ... сөз ... ... қарай отырып, біз ШЛ-ты арнайы
грамматикалық формалар жүйесі бар ФСӨ-тердің бірі деп тани ... ... ... үшеу және одан да көп ... орта ... ... Сол себепті
шақтық локалдылық өрісі ФСӨ-тің полиорталық ... ... ... өрісін арнайы күрделенген ішкі гетерогенді құрылымы бар және бір-
бірімен тығыз байланысты әртүрлі ... ... ... ... ФСӨ-тің монорталық болып табылатын ерекше бір түріне жатқызу керек.
Кейінгі ... ... ... ... ... ... үшін оның ... семантикалық сыңарлардың оппозициялық қатынаста
болу керектігі атап ... ... ... ... деп ... екі ... бір біріне қарама-
қарсы мағына білдіруімен түсіндіріледі. Ол дегеніміз, ... ... бір ... орын мен ... тәуелділігі және іс-әрекеттің кез келген
емес, дағдылы бір ғана уақытқа тәуелділігі, яғни ұдайы ... ... ... ... өріс ретінде тіл ғылымына алғаш
поляк ... ... ... ... Ол бұл ... аса ... емес ... ... ... ... ... шақтылық пен ұдайы шақтылықты өзара ... ... ... ... ... ... ... анықтап берді.
Э. Кошмидердің айтуы бойынша, шақтық локалдылықтың негізгі ... ... ... нақты фактілердің өзіндік өту орнының бір бағыттағы уақыт
бөлігімен байланысты болса, екінші қырынан, жалпы ... ... ... орны ... және ... белгілі бір уақыт бөлігіне тәуелсіз
екендігін көрсетеді [35, 9]. ... ... бұл ... ... бір ... ... грамматикалық формасы болмайды. Іс-
әрекеттің бір уақытқа ... ... емес ... ... ... ... ... нақты шақтылық пен жалпы шақтылық оппозициялық
қатынасы ашылады: Сол майдың 15-күні күн еңкейе ... суға ... ... ... ... ... ... қандырып шығарып жатыр ... ... ер ... сырын сыртқа жаймас, артыңнан бір ауыз ... ... ... ... бір ... ... түрде қайталанбайтын уақыт
бірлігін сипаттайды, мұнда сөз болып отырған ... ... ... іс-әрекеттер мен процестердің нақтылы орны мен олардың бір бағытта,
қайталанбайтын уақыт бірлігіне тәуелділігі. Ал ... ... ... ... ... ... процестері, психологиялық және
эмоционалдық ... адам ... ... ... түрде
көрініс береді. Іс-әрекеттің белгілі бір шақтың ... ... ... ... мынандай уақыттың екі қырын даралап
көрсетпекпіз: 1) ... ... ... ... ... ... аңғартады, белгілі бір уақыт бөлігіне іс-әрекеттің
тәуелділігі, сол оқиғаның ... ... анық ... ... ... бір ... ... екендігі айқындалады; 2) семантикалық
белгісі ... ... ... де ... ... яғни ... өту ... етістіктің аяқталған және аяқталмаған
формаларына әсер ететіндігін көрсетеді. Нақты бір уақыттағы және ... ... өту ... ... ... ... тілінде функционалды грамматиканың негізін салушы А.В.Бондарконың
еңбегінде ұдайы шақтылықта ... ... үш түрі ... ... ... ... дағдылы қайталау (узуальность),
топтаcтырылған ... ... ... Осы ... емес ... ... тиянақталмаған түріне сай келеді де,
локалды іс-әрекеттерге бір ыңғайланған және ... ... ... ... сәйкес келеді [36, 217].
Тіл білімінің қай саласын алсақ та, өзінің жеке бір зерттеу объектісі,
мақсаты, міндеті, әдіс-тәсілдері, зерттеу қырлары ... Сол ... ... ... да ... ... ... екі негізгі аспектісі
бар: 1) ... ... бір ... ... ... орны мен
жағдайлардың анықтылығына және белгілі бір уақыт бөлігіне немесе белгілі
бір ... ... 2) ... ... анық шегі жоқ ... ... ... тыс іс-әрекеттер (вневременность), ұдайы шақтылық
(всевременность), барлық шаққа байланысты іс-қимылдың өту сипаты, ... ... өтіп ... не келешекте орындалады немесе ... ... қыры ... ... мен ... іс-әрекеттерді
ажыратуға үлкен септігін тигізері анық.
Э.Кошмидердің шақтық локалдылықты ерекше бір семантикалық (ноэматикалық)
категория ретінде алғаш ... ... ... ... оны ... одан әрі ... ... өз ықпалын тигізеді. «Шақтық
локалдылық» – ... ... ... және поляк тіліндегі
«Wortosc miejes cowa wczasie» ... өз ... ... және ... енген тілдік категория [35, 131].
Функционалды грамматикада функционалды-семантикалық өріс ретінде танылып
жүрген «шақтық локалдылық» терминімен қатар, осы ұғымда ... ... өту ... уақытына байланысты ... ... [37, 133], ... ... ... қатынас» терминдері
бірінің орнына бірі алмастырыла жұмсала береді. Одан ... ... ... ...... ... ... тілдік деңгейде
түсіндіретін ... ... ... ... кеңістіктік
қатынастардың тілдің әртүрлі ... ... ... оны ФСӨ ... ... ... ... [38, 265].
Локативтіліктің ФСӨ-інде бір-біріне қарама-қарсы қойылатын бірнеше орталық
болмайды. Сол себепті ... ... ... жатқызылмайды,
сонымен қоса локативтілік өрісте бірыңғай жүйедегі ... ... ... жоқ, бар ... ... олар ... біртұтас
грамматикалық ядросы қызметін атқарушы еді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... рөл атқаратыны көрініп
тұр, дегенмен олар ... ... жүйе бола ... ... ... ФСӨ ... ... өзінің гетерогендік ядросымен
ерекшеленеді [39, ... ... ... ... ... ... қатынаспен байланысты болып келеді. Предикат кеңістіктік
сәйкестікті арттырады, күшейте ... ... ... локативтік ұғымы
негізінде сипатталады. Бұл дегеніміз әртүрлі ... ... ... ... ал бұл құрылым семантикалық категорияға, локативтік
өріске, «жалпы жағдайды» білдіретін ... ... бір ... ... пен ... ... семантикалық құрылымы
әртүрлі және бұл құрылым әртүрлі варианттар жүйесінің тілдік ... ... ... ... шақтық локалдылықтың
функционалды-семантикалық өрісін ... ... ... да ... Л/БЛ ... де солай әртүрлі деңгейдегі тіл құралдары қызметін бір
ғана негізде ... ... ... ... ... ... Л/БЛ-ты
білдіруде өзіндік семантикалық потенция ... ... ... баса ... ... [40, 40]. Етістіктің аяқталмаған түрінің
Л/БЛ семантикасын ажырататыны белгілі және ... де оңай ... ... Ал ... ... түрі тек қана ... ғана
қатысты қолданылады. Бұл категориялардың мағына жігін ажыратып беруде тек
қана етістіктің екі түрі емес, сонымен қоса шақ ... да өз ... – бұл ... ... емес (егер бұл екеуіне анықтама
беруде қолданылатын мүлде қарама-қарсы грамматикалық форма қатарын қосса),
әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... локалдылық
өрісіндегі орталық сыңарлар қатарына ... мен ... ... ... ... енеді: топталып келетін
субъекті: адам, жұртшылық, уақыт, өмір, ... ... ... түрде көрсететін синтаксистік құрылымы: Құда болмай, құл билігін
сұра, құда болған соң құл да болса ... ... ... анық ... ... ... Су ... сүйек үзілмейді.
Л/БЛ ұғымын лексикалық мағынасы бар етістіктер де, сонымен ... ... де ... Олар «байқалатын» және «байқалмайтын»
(негізгі етістіктер мен құранды етістіктер) іс-әрекеттер ... ... ... ... сызды, сыпырды, сындырды т.б. Бұл етістіктер нақты
түрдегі локалдылықты білдіріп тұр, ал басқа қырлы ... ... ... ашық ... Нақты түрдегі локалдылықты емес,
бейлокалдылықты көрсетеді.
Қай тілді алып қарасақ та, Л/БЛ ... ... ... ... ... сол тілдегі арнайы формальды грамматикалық ұғыммен
қоса қамтылады. Бұл ... ... үшін ... ... ... ... ... «егер іс-әрекет динамикалық түрде дамыса,
тілдегі ... ... ... ... ... бір ғана ... ... болады. Оны мына түрдегі сөйлемдер көрсетеді: Пекарь печет
хлеб; Мой брат ... ... Егер ... нақ осы ... тән, ... (It is raining – идет дождь; I am reading – читаю), онда прогрессивті
(үдемелі) форма міндетті ... ... және ол жай осы ... - дейді [41, 16]. Осы ... ... ... ... ... жағдаяты белгілі бір шақта
қолданылатын нақты түрдегі локалдылық ... ... ... Былайша
айтқанда, «нақты процестік ұғымды» білдіреді.
Локалдылық/бейлокалдылық семантикалық категориясын оппозиция ... ... ... ... қолданылатын грамматикалық форма
мазмұнын ашуда бұл екі сыңар ең маңызды және негізгі рөл атқарады.
Кеңістіктік қатынас ... шақ ... ... ... ... бір түрі (типі) болып табылады, осы статусында ол белгілі
дәрежеде түрлі тілдік формаларға әсер етеді. ... ... ... ... ... өте қарапайым және қабылдау да ... ... ... ... дүние белгілермен тығыз байланыста болады, ... ... ... және ... ... ... тұруымен
байланысты [38, 78]. Бұл кеңістіктік байланыстылықты сол байланыстың
белгілі бір ... әсер етуі ... ... ... ... ... ... алады. Ал шақтық қатынасты сезіну үшін адамның міндетті
түрде белгіленген объектідегі көңіл-күйдің өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... (КҚ) көп тілдерде
бірінші орында тұрады. КҚ білдіретін амал-тәсілдер қайтадан өңделіп ... ... ... Бұл ... ... ... шылау, көмекші
сөздерге мынадай схемада келіп отырады: Кеңістік – ... (шақ) – ... ... ... ... бұл ... есімдігі кейін септеулік
шылауымен тіркесіп, -дан шығыс септігін қабылдай келе ... соң ... ... ... сен ... ... алып ... боласың! – деген
сөйлемде шарттық мағына үстем, ... қоса ... ... ұғым ... тұр ... шақ). ... көптеген локативтілік мағынаны
білдіретін шылау сөздер, ... ... ... ... ... ... ... түсуге бейімделеді.
Жеке нақтылық қатынасты көрсетуде арнайы құралған амал-тәсілдер үлкен
орын алады. Кеңістіктік қатынас осы арнайы ... ... ... ... ... қырынан алғанда, бұл амалдар біріншілік
тәсіл болып кеңістіктік ұғымды білдіреді. Тілдік ассиметрияда ... ... ... ... ... ... ... байланысының бұзылғандығы
көрініс табады. Кеңістіктік қатынасты білдіретін модельдер кей уақытта
басқа түрдегі қатынастардың мағынасын ашып ... ... ... яғни ... ... ... қызметінен бөлек екіншілік қызмет атқарып кетеді.
Басқаша ... ... емес ... ... ... ... ... жиі қолданылады [38, 373].
Біз алдымен, кеңістіктік модельдердің біріншілік қызметін (сонымен қоса
біріншілік ... ... ... ... форманы және кеңістіктік
модельдердің екіншілік қызметін қарастырамыз. Кеңістіктік модельдердің
біріншілік ... мен оның ... ... ... категориясының
ФСӨ ядросын құрайды, ал ... ... ... ... ... ... ... Екіншілік қызметтегі
кеңістіктік модельдер басқа ФСӨ ... ... Оны ... ... ... ... ... ... форма
(форма)
кеңістік ... ... ... ... ... ... ... алдымен жалпыланған және жекелеген кеңістіктік қатынастарды ажыратып
аламыз. Осы еңбегімізде жалпыланған кеңістіктік қатынасты қарастырамыз.
Кеңістіктік ... ... асып ... ... ... үш ... басталуы созылыңқылығы, аяқталуы. Мысалы: Әйел қайнаған шәугіммен
үйге кірді (Ғ. Мүсірепов); Әйел ... ... шай ... үйде отыр;
Әйел қайнаған шәугіммен үйден шықты. Кеңістіктік қатыныстардың басталуы мен
аяқталуы динамикалық ... ... ал осы ... жалғасымдылығы
(созылыңқылығы) статикалық үрдіс сипатында болады. ... ... ... динамикалық (ауыспалылық) пен статикалық
(тұрақтылық) үрдіс сипатымен тең дәрежеде ... ... ... болмайды. Ауыспалылық мағынасындағы етістіктер
қатарына белгілі бір шегі бар ... ... ... ... мен ... ... ... Мысалы: Бәтима үйіне
кірді (Ғ. Мүсірепов); Бәтима ... ... Егер ... ... ... ... бір ... жүзеге асырып жатса, онда ол
локалдылық қатынаста белгілі бір орын алады. Бұл үдерісті ... ... ... ... ... ... ... апарып, аяқтарын шеше
бастады. Қазақ тілінде осы екі ... ... ... ... мен ... байланысты ажыратылады. Ауыспалылық ... екі ... ... ... типі ... ... жүзеге асу кезеңі) және қашықтату типі (локалдылық үрдістің аяқталу
кезеңі). Мысалы: Біздің қос сегіз адам болып бір жерге ... ... ... Біздің қос сегіз адам болып бір жерге көтерілді.
Локалдылық үрдісте субъекті арқылы тәуелді, тәуелсіз қимыл-қозғалыстың
және тұрақтылық үрдістің айырмашылықтары көріне ... ... ... ... ... ... субъект айтылымдағы субъектімен пара-
пар келеді, яғни ол қолданылу аясында еркін түрде өзі ... ... ... ал ... жағдайда айтылым субъекісімен тең дәрежеде
қаралмайды, ол дегеніміз локалдылық қатынас ... ... ... және осы
локалдылық қатынас басқа бір ... ... ... ... әсер ету нәтижесін өз ықпалына қарай ... ... ... демеу, біреуді отырғызу, біреуді апару. ... ... ... салт ... немесе сабақты етістіктер болып
табылады, яғни тура ... ... ... ... ... ... ... өрді (С.Мұқанов). Сонан соң бірнеше жерге телефон соқты
(М.Әуезов). Тәуелді үрдіс сабақты ... ... тура ... ... қызметін атқарады. Мысалы: Шөбі шүйгін ... ... ... бақташы мені ертіп әкеп ... ... ... ... ... негізінде мына түрдегі ... ... ... а) ... ә) ... ... б) ... қозғалысы. Енді осы
оппозициялық ... ... ... ... жағдаят
ауыспалылық
тұрақтылық
тәуелсіз ... ... ... ... ... жүру
апарттыру
кіру шығу ... ... ... ... тілінде ауыспалылық/тұрақтылық және ... ... ... ... ... ... ... қарама-
қарсылық сипаты анық көрінеді. Функционалды аспектіде салт етістіктер ... ... ... өрістің функционалды-семантикалық формасын
аша түседі. Кеңістіктік қатынасты мына ... ... ... А + r +
L ... А- ... объект ; L - локализатор немесе А объектісіне
локалданған объект, r- ... ... бұл А мен L ... Біз енді ... ... қатынасты білдіретін барлық
мүмкін логикалық құрылымдарды санамалап бере ... [35, 77-84] ... үш ... ( А; L; r ) пен қоса ... қосымша мүшені де
қарастырған жөн. Ол V – іс-әрекеттің, қозғалыстың орны. Осы төрт ... ... ... та және бәрі ... те ... ... ... үлгісін тудырады: А + V + r + L. Өз кезегінде іштей
тағы төрт субмоделге бөлінеді:
а) жай ғана ... ... Алма ... ... ... жай ғана ... субмодель: Алма Астанада тұрады;
б) белсенді динамикалық субмодель: Алма ... ... ... ... субмодель: Алма Астанада әлі де бөгеледі. Үлгінің
семантикасын ашу осы аталған төрт элементке тікелей байланысты. Өзара тығыз
байланысты бұл ... ... ... ... ... үш ... әсерінен өзгеріске ұшырауы мүмкін: 1) ... ... ... ... бір ... ... ... V – элементінің локалдылық құрылымда болуы, қатысуы ... ... ... тек қана r мен L ... ... 2) базалық
құрылымдағы сыңарлардың бір сөз төңірегіне топтасуы: r мен V; r мен L; ... V т.б. Бұл ... ... жалпы және жеке түрдегі кеңістіктік
мағыналарды ажырату үшін ... 3) ... ... ... ... ... өзі іске асатын үдеріске тиісті қаралады. Осы үдерістердің өздеріне
тиесілі үш сатысы (кезеңі) болады: басталуы ... ... ... ... ... «Арман» кинотеатрына кірді;
Сания «Арман» кинотеатрында отыр;
Сания «Арман» кинотеатрынан шығып кетті.
Модель ұғымы локалдылық мағына мен лексикалық мағынаның байланысы ... жеке ... ... ... ... ... ... модель ортелық ядролық модель ұғымын береді: бастауыш
= ... + ... зат + ... Бұл модель локалдылық қатынас
ұғымын анық түрде түсінуге ... Бұл ... ... ... өрістердің ... ... ... ... ... локалдылық/бейлокалдылық категориясының семантикалық
варианттарының түрлілігі, ... ... ... ... ... ... шақтық локалдылықтың функционалды-семантикалық өрісін
(ФСӨ) анықтайды. ... ... ... Л/БЛ өрісі өзінің түрлі деңгейдегі
тілдік бірліктері негізінде ... ... ... [42, ... ... ... шеткері өрісін түзетін басқа да
компоненттері, етістік тудыратын әдіс-тәсілдері ШБЛ-тың ... ... ... ... етістіктер (еркелету, айқайлау, күлу), дүркінді
қайталанатын етістіктер (кіру, шығу, отыру, бару), ... ... ... келетін, айтатын).
Локалдылық/бейлокалдылық іс-әрекеттері кеңістікпен (пространство) тығыз
байланыста болады. Көбінесе ... ... ... ... және
нақтыланған кеңістік қатынас шарттарын қабылдауға ... ... ... ... ... конкретті жинақталған іс-әрекеттердің бір
уақытта әртүрлі орында ... асып ... ... Мысалы: Қыздар
жүгіре басып келіп ... ... ... ... ... ... ақ үйлерін айналдыра байлап жатыр (Ғ. Мүсірепов).
ШЛ – көп жақты байланыстағы ФСӨ. Басқа өрістермен қиылысуы әртүрлі және
үдемелі болуы әдетте ... ... тән. ... ... жағынан
бір-біріне қарама-қарсы қойылған ШЛ/ШБЛ арасындағы байланыс ... ... ... ... ... тілді сөйленіміндегі ... ... ... категориясының берілу жолдарын
талдауға арналған.
Шақтық локалдылы/бейлокалдылық семантикалық категориясы төменде берілген
семантикалық компоненттерді оппозиция ретінде қараумен түсіндіріледі:
1) ... ... бір ... ... ... және сол ... ... анықтығы;
2) уақыт осіндегі қимылдың орын тәртібінің нақты әрі анық еместігі, ... ... ... ... ... ... ... Ол дегеніміз шақтық локалдылық семантикалық категориясының
мазмұндық ... ... тіл ... құралатындығы.
Локалдылық/бейлокалдылық семантикасын білдіретін түрлі тіл ... ... ... ... ... ... ... өрісін жасайды. Басқа өрістерге ұқсамайтын бір ерекшелігі ... ... ... жүйесінің жоқтығы. Шақтық локалдылық − жан-
жақты, көпқырлы байланыстағы функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... тығыз байланыста қарастыра отырып, функционалды
табиғатын тани аламыз.
1.3. Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық функционалды-семантикалық
категориясының негізгі ... – адам ... тыс, ... бар ... шындық. Шақтық ұғым адам
санасында бір істің, қимылдың, оқиғаның өтуімен байланысты сақталды.
Грамматикалық шақ ... ... ... ...
істің, қимылдың болған нақты мезгілі емес, шақтық мағына білдіретін жеке
сөздер де ... ... ... білдіретін етістіктің қалыптасқан
грамматикалық формалары. Шақ формалары істің, ... ... өту ... ... ... шақтық мағынасы абстрактылы түрде сөйлеу кезімен
өлшенеді. Сөйтіп, грамматикалық шақ формалары ... ... өту ... ... ... ... түрде білдіреді [43, 103].
Функционалды-семантикалық локалдылық категориясы − ... ... ... семантикалық категориялардың бірі.
Функционалды грамматикада ... ... ... ұғым бар. ... ... түсінік беріп кетейік: Шақтық локалдылықты семантикалық
категория ретінде таныту үшін ең ... ... ... ... ... ... мәнін ашып алайық: 1) қимыл белгілі бір
уақыт ... ... ... бір ... және ... ... сай ... немесе кеңістікте өтіп жату қалпы анық байқалып ... 2) ... ... яғни ... қайталанылатын, дағдылы қалыптағы қимылдар және
жалпы шақтылық (шақтан тысқары, ұдайы шақтылық), сонымен қатар, ... ... ... мен ... нұсқаушы объектілердің жалпы шаққа
ортақтығы. Сөйленімдегі ШЛ/ШБЛ-тың берілуін көрейік: Айтан күйін тәмамдаған
кезде екі кісі қаумалап көтеріп, ... ағаш ... ... жерден
қымыз қойды. Алғашқы аяқ салға тартылды (М.Мағауин) (нақтылық). Қобыздың
қыл ішегінен азынай ақтарылған дыбыс үй ішін ... ... Қос ... ... ... жол ... өкси күңіреніп, иіріле толқып аңырайды
(М.Мағауин) (жалпылық). Жұмыстан салығып келген Тоқсаба кешкілікте, оты
сөнген, ... ... ... ... ошақ ... ... ... бірінен соң бірін тартып, тұнжыраған қалпы ұзақ ... ... Рота ... ... Батыс-теріскей майданында төрт жыл
өмірін өткізді (І.Есенберлин).
Адамның қоршаған ... ... ... ... ... беруде негізгі ұстаным болып танылады. Қоршаған ортадағы небір
психологиялық, эмоционалдық факторлар ... ... ... ... ... ... ... түрлі ойлау үдерістері жүзеге асып
жатады. Аты аталған факторлар ... ... мен Л/БЛ ... ... әсер ... Локалдылық ұғымы бірөлшемділік, уақыттың
асимметриялы және қайта ... ... ... Яғни ... және бір ... қарай бағытталған уақыт ішіндегі нақты орны
бар қимыл-әрекеттердің және нақты жағдаяттардың тілдік ... ... ... деп танимыз. Шақтық бейлокалдылықтағы іс-әрекет
жүйелі/жүйесіз түрдегі ... мен ... ... Ары ... ... ... ... мағынасын және
локалдылық пен бейлокалдылықтың ерекше тұстарын тілдік талдауға түскендегі
түрлі көрінісін талдауға арнаймыз.
Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ...... ... ... ... Шақ ... өту ... білдіріп қана қояды.
Біздің жұмысымыздың мақсаты – нақтылық, ... орын алуы ... ... ... анық ... ... ... яғни іс-әрекет нақты мезгілге немесе
кезеңге тәуелді сипат алады. ... өту ... ... ... өз ... орыс ... ... сүйене отырып осы
категория жайында жақсылап талдау жүргізген. Э.Кошмидер поляк және ... ... ... ... түсінік беріп кетеді. Армян ... ... ... [44] ... ... ... ... категориялармен салыстыра отырып зерттеу жүргізеді. Э.Кошмидер
[35] бірінші болып шақтық локалдылықты ... ... ... ... таниды. Өз алдына жеке мазмұндағы категория деп айтып кетеді. Ол
қарама-қайшы ... ... ... ... отырып: 1) белгілі бір уақыт
бөлігіндегі жеке орны бар іс-қимылдар; 2) ұдайы шақтылық ... деп ... бөлу ... бұл ... ... ... ... локалдылық категориясы Э.Кошмидердің ... таза ... ... ... ... яғни санада беріледі.
Функционалды грамматиканы зерттеу барысында «ұғымдық категория» терминін
кездестіреміз. Ары қарайғы ... ... осы ... ... ... деп түсінуіміз керек. ШЛ/ШБЛ – функционалды-
семантикалық категория, ... ... қоса ... межесі қатар жүреді.
Э.Кошмидер шақтық локалдылықты жеке өзін ғана алып қарамайды, шақтық
қатынас ... ... ... да ... ... ... локалдылық/шақтық бейлокалдылық қимыл-әрекеттерді зерттей
әрі түсіндіре отырып, “уақыт сызығы” деген ... ... әрі ... ... ұғым екенін баса айтады. Әдетте бәрімізге
түсінікті шеңбер пішінді қол ... ... ... ілінген сағатты уақыт
бірлігін өлшеу үшін ... ал ... ... бойынша,
дөңгелек шеңбер тәрізді уақыт өлшемін түзу ... ... ... ... ... ... ... шегі жоқ түзу сызыққа ... ... ... ... жеке бір ... ... (мысалы
1см – 1 сағ). Қарапайым сағат бетіндегі уақытты көрсететін екі ... ... ... ... бір ... ... шегін білдірсе, біз
қарастырып отырған “уақыт ... бір ... ... ... Бұл ... өлшемін былай түсіндіріп өтуге болады: 1) бағыт
бағдар солдан оңға қарай бір ... ... ... сол ... сана-сезімі арқылы осы шақтағы үздіксіз өтіп жатқан іс-қимылы
қатар жүреді. 2) субъект өзінің осы шақтағы іс-қимылымен ... ... ... ... ал ... сызығы өз уақыт бірліктерімен субъектіні
айналып өтіп ... Ол ... ... (шақ) ... ... әрі ...... ұғымы. Ілгеріде сөз болған қимыл-қозғалыстың екі
түрі (субъектінің уақытқа қатыстылығы немесе керісінше) уақыт концепциясын
ашуда толық мүмкіндік ... ... ... and ... ... ... ... жазылған еңбектерінде шақтық локалдылық/шақтық
бейлокалдылық ... ... сөз ... ... ... Ол ... ... локалдылық концепциясының мазмұнын былай көрсетеді: а)
ШЛ/ШБЛ оппозициясының жалпы теориялық жан-жақты талданған мән-мағыналық
ұғымын ұсынады; ә) бұл ... ... ... ... ... ... ... тілдік көріністегі түрлерін анықтап
көрсетеді. ... ... және ... ... ... локалдылық
категориясын талдау барысында славян тілдерінде де осы категорияның орын
алатындығын айтады.
Жұмыста ... ... ... ... ... ... ... Ол дегеніміз (біріншілік мағына) түзу ... ... ... субъект жайлы болып тұр. Уақыт ... ... осі деп ... ... ... Себебі ось бір бағыттағы уақыт ағымын нақты
түрде бір түзу ... ... ... ... ... ... ... қарағанда
өткен шақтан келер шаққа нақты белгіленген немесе нақты бағытталған ұғымды
бере алмайды. ... ... орыс ... ... ... ... [45, 178]. Ол ШЛ/ШБЛ-тың семантикалық оппозициясының ... ... ... ... кешенін құрайды дейді. Ол ... ... ... ... ... ... қатар жүйелі-тілдік
деңгейаралық көрініс беретін субъекті мен объектіге ... ... ... ... мәселесін функционалды грамматиканың бір
зерттеу объектісі деп, яғни соның негізін қалайтын функционалды өріс ... ... ... байланыстыра әрі сол деңгейде қараса [46,
378], Э.Кошмидер бірінші болып шақтық локалдылықты ерекше бір ... етіп жеке ... алып ... ... ... ... тілдік талдауына қарағанда ШБЛ-
тың тілдік ... кең ... ... де, ... ... ... ... “қарапайым қайталау” (простая
повторяемость) деп сөйленімдегі ... ... ... [47, ... ... қайталау. Нақты бір оқиғадағы іс-әрекеттің дағдылы емес ... ... Бұл ... ... ... уақыт бөлігінің
анық шегін көрсетеді, ол дегеніміз шақтық локалдылықтың ауқымды әрі ... ... ... байланысты анықталады. Нақты ... ... ... ... немесе сана-сезім арқылы түйсінуден
көрінеді. Яғни ондағы басты белгі  ... ... ... ... Бұл ... ... ... ерекше
түрде, яғни жиі әрі ауық-ауық қайталануымен ерекшеленеді, нақтылық дағдылық
іс-әрекетіне тән емес, ... ... ... ... негіз болып табылады. Ең маңызды белгісі сөйлеушінің тәжірбиесі
жалпылана түседі әрі қимылға қатысатын адамдар ... анық ... ... ... ... ... айырым белгісі, ондағы субъект
нақты әрі жалпылама түрде де ... ... ... ... ... ... бұл
түріндегі сөйленімдер мақал-мәтелдерге, ұранды сөздерге, ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл
жағдаяттағы сөйленімдер “жалпы халыққа” қаратыла айтылады. Ал ... ... ... ... ... анық ... ... шақтылықтың тілдегі
көрінісін міндетті түрде жалпыланған (топталған) ... ... ... ал ... ... ... жоғары деңгейдегі топтала
қолданылған қимылмен ерекшеленеді.
ШЛ/ШБЛ мәселесі жайында И.Н.Смирновтың еңбегін [48, 87] атап ... ... ... ... материалы етіп А.В.Бондарконың классификациясын
алады, бірақ ол өз ара бір-бірімен ... ... ... ... ала ... бүге-шігесіне дейін сараптап береді.
И.Н.Смирнов локалдылықты нақтылы (точечная) және жанама (линейная) ... ... ... ШЛ ... ... ... жасайды. Оның
айтуынша, шақтық ұғымдағы темпоралдық ... ... ... ... мүмкінділігін анықтай аламыз дейді. Нақты
локалдылық іс-әрекетті белгілі бір ... ... бар әрі ары ... ... ... ... нүктесіне жеткен, қимылдың жүзеге
асқандығын көрсетсе, жанама локалдылық өзінің белгілі бір уақыты бар, ... ... асып ... ... бір уақыт кезеңінде жүзеге асуы ... ... ... ... және ... ... айқын
анықталған және сәл айқын анықталған деп бөле отырып, ШЛ/ШБЛ ... ... баса ... кетеді. Дефиниция (лат. анықтау) − ... ... не сөз ... ... басқа терминнің (сөздің) мағынасын ашу;
зерттеу объектісіне мінездеме беру, пайымдау (24, 89).
И.Н.Смирнов ШБЛ семантикалық ... ... ... ... ... ... және жинақы мәндегі қимылындағы жағдаяттар
[48, 135]. Шексіз ... ... ... өз ... ... ... бір
оқиға шеңберінде) және дағдылы қайталау деп бөледі. Ал жинақы ... ... ... ... ... ... және толымды (ұдайы
шақтағы оқиға шеңберінде) болып ... И.Н. ... ... ... мен ... ... субъект арасындағы байланыс субъект категориясы
қимылды тудырушы немесе қимылды атқарушы есебінде түсінетіндігінде ... ... ... ... ... ... ... Ол
дегеніміз екі құрамды сөйлемдегі субъект рөлін атау септігін атқарады, әрі
сөйлемдегі қызметі бастауыш болып табылады [48,134]. ... ... ... ... ... анық ... табады. Субъектінің
жалпылануы локалдылыққа тән емес. Жай, қарапайым іс-әрекет ... ... ... (ШБЛ) қа тән, ... ... адамның сана-
сезімінде жалпылана көрініс табады, жалпылана қолданылған субъект қимылдың
топтала жүзеге асуына әсер ... ... ... ... ... және бейлокалдана қолданыла
отырып, өзара ... ... ... ... ... ... орын ... тығыз байланыста қаралады.
Шақтық локалдылықтағы қимыл белгілі бір ... ... ... ... ... ... жақсы байқаламайды. Егер қимылдың қайталануы жиі-
жиі ... ... ... ... жүзеге асса, онда белгілі бір субъектіге
әсері күшті екендігі көрініп тұрады [49, 94]. ШБЛ ... ... ... ... квалитативтілік ұғымы семантикалық кеңістікке өзінің
негізгі үш түрі арқылы (облигаторлі, ... және ... ... ... Сапалылық ұғымы дағдылы қайталау ... тән ... ... ... ... бір ғана ... шеңберінде жүзеге асады, бір
негізгі оқиғаға және тікелей бақылауға құрылады, ал сапалылық ұғымы көптік
дәрежесіндегі ... ... әрі ... бір ... ұстауға бой
алдырмайды. Сондықтан ... ... ... пен ... ... [49, 96]. ... ... қимыл нақты уақыт
кезеңінде жүзеге аспайды. Әдетте дағдылық ... ... ... ... субъектілер тобын негізге ала отырып тілдік байланысқа түседі. ... ... ... ... мен ... бір ... бөлігінен гөрі
жалпыланған қимылмен көрінеді, яғни жалпы адамзатқа тән әрі ... ... ... ... ... сөздер) құрылған.
И.Н.Смирнов субъект ұғымы ... орыс ... ... ... ... ... ... сипаттап береді. Жұмысымыздың
екінші бөлімінде субъект ұғымы мен ... ... ... Т.В.Булыгина мен А.Д.Шмелев узуалды ... ... қоса ... де ... ... түсу ... бір деңгейлік құрамын тудырады дейді. Ал бейлокалдылық ұғымы
квалитативті предикаттардан көрінеді [37, 52-53]. Олардың айтуы ... ... ... ... ... барлық дағдылы
қалыптағы предикатты сөйленім локалдылық сипатта қаралады да, белгісіз анық
еместік ... ... ... ... ... ... құралдары
(интервал) локалдылық жайында түсінік береді. Армян тілі мен орыс ... ... ... ... ... да ... Оның зерттеуі
бойыша, ШЛ/ШБЛ қимыл-әрекеті етістікпен, шақ формаларымен, референттік
қатыстық атау ұғымындағы ... ... ... ... ... ... ... мен итеративтіліктің тығыз
байланыстылығын қарастырады [44, 152-162].
С.М.Полянский өз еңбегінде ШЛ/ШБЛ ұғымы таксистік ұғымдағы ... ... ... ... сондықтан сөйленімдегі барлық талданатын
тілдік құралдарды оның ішінде тек қана етістікті ғана емес, сонымен ... және ... ... әрі ... ... ... ... бөліктерін тұтастай алып семантикалық
құрылымына мән беру ... ... [50, 342]. Осы ... ... ... ... ШЛ/ШБЛ ұғымы ерекше құрылған әрі ... да ... ... ... ... келе ... байланысады деуге әбден
болады.
Грамматикалық бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... ұғыну үшін әртүрлі деңгейдегі тілдік
бірліктердің бір-бірімен байланыстылығын көрсететін сөйленімдерді ... ... ... ... кластар жүйесі өздерінің
жұмсалымдылығын ең бірінші санада қалыптасатындығын естен шығармау керек.
Осы мәселелер ... ... ... ... ... ... ( ... қарай жүргізіледі. Яғни форманың
мағынасы мен атқаратын қызметінің заңдылықтарына назар ... ... ... де ... ... ... өйткені онда тілдік
тұлға қызметінің парадигмасы түгелдей ... де, ... ... ... ... ... ( формаға» қарайғы
бағыттағы зерттеулер функционалды грамматикада ... ... ... ... ... оның тіл болмысының жүйелік
сипатын болмыстың көрінісі болатын ... ... ... тілдік-
семантикалық категориялардың тұтас құрамын, оның ... ... ... жүйесін шендестіре отырып зерделеуге ... ... [51, 98]. ... ... ... ... ... грамматика дәстүрлі грамматикамен
астасып жатады, яғни ... ... ... ... ... ... ... Бірақ осы талдау шеңберімен шектеліп ... кең ... ... ... мен ... ... негізгі өзегі
түрлі кейіпте көрінетін семантика ұғымында жатыр. “Амал-тәсілден” →
“функцияға” ...... ... бағыт функционалды
грамматиканы танытатын тілдік тұлға есебінде әрі грамматикалық ... ғана тар ... ... Ал фукциядан → амал-тәсілге қарайғы
бағыт (семантикадан → формаға) грамматика кең ... әрі ... ... ... бағыт деп ұғынамыз [52, 26]. Тар ... ... ... ... өріс ... функциядан →
амал-тәсілге қарайғы (семантикадан → формаға) ... ... ең ... ... ... ... ... табылады.
Ұғымдық категорияның тілдегі қолданыс аясы амал-тәсілден → ... ... ...... ... ... ... түседі,
яғни функционалды грамматикалық бірліктер мәнмәтін мен сөйлеу тілімен тығыз
байланыста қаралады [53, ... ... ... ... әрі ең ... ...... функционалды-семантикалық категория ретінде ... ... және ... ... ... алып ... Грамматикалық категориялар өз алдына ұғымдық негізі бар
категория, бірақ ... ... ... ішкі ... ... ... тілдік бірліктердің жүйелі байланысымен де ... ... жоқ. ... ... оған қарағанда тілдік аясы кең түрлі
деңгейдегі тілдік бірліктерден бастау алады. Олар: ... ... ... ... мен ... тілі [54, 22]. ... ұғым
грамматикалық семантиканының негізгі өзегін құраса, ал шеткері өрісін
мәнмәтіндік кешен ... ... ... ... ... де ... ... мазмұндық жағы ұғымдық категориямен ... ... ... қарым-қатынасқа түсе алады. Грамматикалық
категория сананың күрделі ... ... ... ... ... ақиқат дүниені санадағы тілдік көрінісін байқай
аламыз. ... ...... ... Кейбір ұғымдық категориялар мен
субкатегориялар грамматикалық категориялармен байланысқа түседі, ... ... және ... ... ... ... категориясын алайық, етістіктің рай категориясымен
грамматикалық байланысқа түседі. Осы айтылған амал-тәсілдер ... ... ... ... тигізері хақ. Предикативтілікті
сөйлемнің коммуникативтік бірлігі ретінде ... ... ... тыңдаушының түсінігіне жететін әрі айтылатын
пікір мазмұнының ... ... ... ... ... ... Предикативтілік сөйлеуші жайында әңгіме ме, жоқ әлде тыңдаушы ма,
немесе үшінші бір адам жайлы сөз ... отыр ма − соны ... ... ... ма, әлде ... бар ма ... ... [54, 195].
Предикативтілік белгілі бір ... ... ... ... ... оның сөйлеу мезгіліне қатынасын білдіреді. Сол ... ... ... ... ... ... ... белгілері
мол.
ШЛ категориясы нақты ойлау мен шындықтың болмысты ... ... ... жататын басқа да семантикалық категориялармен біріге келіп,
сөйленімнің мағыналық компоненті ... ... ... ... ... ... түрлі тілдік бірліктермен, кей жағдайларда тілдік емес бірліктермен
де берілуі мүмкін [55, 324]. Яғни мазмұн ...... ала ... ... ... ... мән, ал ... мазмұны мағына нагізіндегі
сөйлеуші мен тыңдаушының белгілі бір информацияны тыңдауы мен ... Әрі ... мен ... білімі мен тәжірбиесі байқалатын
жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу мазмұнын анықтауға болады. Сөйлеу мазмұнының негізгі көзі ... ... мен ... ... (план содержания, план выражения), 2)
мәнмәтіндік ақпарат, 3) ситуативті ақпарат, 4) ... ... ... ... мағыналық жағын білдіреді, ол шындық болмыстағы сөйлеу
тілі мен лексикалық, ... және ... ... ... яғни ... ... ... арқылы көрініс табады.
Адамның ойлау жүйесіне, тілден тыс шындық болмыс құрылымына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... тұрпат
межесін қарастырамыз. Бар мән-мағына белгілі бір ... ... ... ... ... бір ... сөйленімде
көрінетіндіктен екі межені де қатар алып қарайды. Шақтық локалдылықты
бейлокалдылық сыңарынсыз бөлек алып ... ... ... жеке ... ... ... ... Екеуінің ажырамас, мықты ... ... ... ... ... орны бар, ... ... екендігін анықтай түседі. Шақтық локалдылықты
семантикалық категория ретінде таныту үшін тек шақ ... ... ... ... ұғымдағы тілдік құралдар, субъектінің
нақты/жалпылық сипатын, бір ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер т.б. тілдік құралдар қатысады.
1.4. ... ... ... аспектуалдылық,
темпоралдылық модалділік және таксис категорияларымен байланысы
Ф. де Соссюр: «Тіл − бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста ... ... ... ... бір ... [26, 18]. ... тілде
байланысқа түскен екі грамматикалық категориялар бір-бірімен астаса келе,
екеуі де ... ... әсер ... ... ... грамматикалық
категория мен темпоралды грамматикалық категория ... ... ... ... ... сай ... өту сипаты өзгеріске түседі
[56, 24]. Осы ... ... және ... ШБЛ ... астас, ұқсас белгілерін анықтай отырып,
қарым-қатынасын ашып алайық.
Жүйелі-парадигмалық деңгей шеңберінде қаралатын “шақтық ... ... ... және ... ... ... ... ретінде қаралады [57, 42]. Темпоралды және ... ... ішкі ... олардың семантикалық ортасының шақ ұғымымен
тығыз астасып жатқандығында. Яғни, мегіл, ... ... сәті ... ... ... ... − екі категорияның да басты ұстанатын
қағидасы. Қимыл-әрекеттер арасындағы темпоралды ерекшелік қимылдың шақтық
қатынасы мен ... ... сәті ... ... ... нүктесінің
қызметін шақ формалары (осы шақ, келер шақ, өткен шақ) атқарады. Қимылдың
аспектуалды ерекшелігі қимылдың өту ... ... ... өлшенетіндігінде
жатыр.
ШЛ/ШБЛ -тың аспектуалды категориялармен байланысы
Аспектуалдылық, ШЛ/ШБЛ, темпоралдылық, ... ... ... ... ... тұсы − ... ... (шақ ұғымы).
ШЛ көптеген семантикалық категориялармен бірлесе келе тығыз байланысады. ... ... өту ... ... ... ... ... Аспектуалдылық ұғымы мен ШЛ ұғымы байланыса келе,
бір-бірімен ортақ тұстары көп шектес категориялар деп айтуға ... ... осы ... кең ұғымдағы функционалды өрісі бар категориялар деуге
болады [36, 43]. Аспектуалдылық семантикалық ... ... ... өту ... ... бір ... мезетін таңдайтындығында”,
себебі аспектуалдылық ұғымның өзі адам ... ...... ... ... ... “ішкі уақыт” өлшемімен белгіленуінде
[36, 48]. ШЛ ерекшелігі: ... ... бір ... кезеңіне нақты түрде
шоғырлануында немесе бұл категориядағы қимыл-әрекет ... ... ... ... ... өтуі сөйлеу сәтімен сәйкес келуі керек. Қарап
отырсақ аспектуалдылықтың да шақтық ... да ... ... өте көп, ... ... көре ... Осы ... тіл білімінде түрлі көзқарас қалыптасты. Мысалы, А.В.Бондарко
ШЛ/ШБЛ-ты шекті/шексіз ... ... ... ... құрайтын
тілдік белгілер дейді, шақтық локалдылық пен аспектуалдылық арасындағы
байланыс өте шектеулі, сол ... Л/БЛ ... ... ... ... қарастырғанымыз жөн дейді [52, 45]. Біз өз тарапымыздан мұндай
дефиницияны дұрыс деп есептейміз. ШЛ/ШБЛ ─ өзінің жүйелі ... бар ... ... ... категориясының, сөз жоқ, ... ... ... бар екендігін жоққа шығармаймыз, ол тек ... ... ... пен ... ... ... ... түрдегі
маңызды амал-тәсілдер бар екендігін айту керек. Аспектуалдылықты білдіретін
амал-тәсілдер ... ... ... және синтаксистік белгі
бар сөйлемдер [46, 14]. ШЛ категориясы аспектуалды мәнге ие ... ... ... түсе алады. Мысалы: етістіктің ... ... ... өтуі қай ... ... ... білдіретін
етістік формалары және созылыңқылық, дүркінділік, тездік мәндегі қимылдың
түрлері. ... ... ... ... ... ... ... шақтық бейлокалдылықтың жалпы жағдаятын ... ... ... сай өту сипатын білдірсе, міне ол аспектуалды
жағдаят деп ... ... мен Ю.С. ... орыс тілінде
аспектуалдылық өрісін вид категориясы арқылы туындайды дейді [58, 78]. Бұл
категория қазақ тілінде жоқ. ... ... ... ... да
Э.Кошмидер “шақтық арақатынас” түрінде қарастырады. Осы ... ... ... ... ... дейді. Мұндай қарым-
қатынастың екі түрін келтіреді: 1) егер ... бір ... ... мен ... келсе, онда ол еш қозғалыссыз бір ... ... ... ... ... ... ал ... осы шақтағы қалпымен уақыт сызығы
бойымен өткен шақтан келер шаққа қарай қозғалады; 2) субъект өз ... ... ... бір ... ... Бұл жағдайдағы уақыт сызығы
бойындағы оқиғалар субъектіден бұрын, өтіп ... ... ... ... жүріп отырады, келер шақтан → өткен шаққа қарай бағытталады, анау
алыста болашақта өтіп ... ... ... ... ... де
өткен шаққа бет алады. Егер іс-әрекет дәп қазіргі ... өтіп ... ... сол ... ... ... қолданыс табады. Егер іс-әрекеттің
жүзеге асу барысы өтіп кеткен болса, бұл ... ... бұл ... ... уақыт сызығымен ара қатынасы тең дәрежеде қаралады, ал
қимыл өтіп кеткен уақытқа ... ... ... нақ осы ... субъект немесе уақыт сызығы
бойымен өтіп жатқандығы немесе өтіп ... ... бір ... немесе бейлокалдана сипатталатындығын қараймыз. ... ... ... ... ... ... жазылып жүрген
еңбектер жайлы айтып кетпеу мүмкін емес [59]. ... ... ... ... ... ... ... және темпоралдылық категориясымен
ортақ тұстары сәйкес келгенімен де өзіндік жеке ... ... ... ... бар ... ... таңда шақтық
локалдылық әр қырынан алынып зерттелініп келеді: аспектуалдылық талдаудың
басым түсетіндігі; предикаттың ... мен ... ... семантикасы
бір-бірімен тығыз байланысты болатындығы; бір ғана предикаттың немесе бүкіл
сөйлем болмысындағы аспектуалды-темпоралдық қасиетінің басымдығына талдау
арқылы көз ... ... ... ... мен пропозицияның
денотативті деңгейі жоғары ... ... ... ... ... [60, 51]. Бұл ... локалдылық/бейлокалдылық
категориясының грамматикалық семантикасын көрсететін ... ... мен ... ... мен ... ... орнын, білдіретін мағынасын, функционалдық ... ... ... ... ... ... етістіктің түрлері мен
шақ формалары арқылы беріледі. ... ... ... ... қазақ
тіліндегі аспектуалдылық өрістегі етістіктерге тоқтала ... ... ... ... етістіктер семантикалық құрылымына қарай
шектілік қимыл және шексіздік қимылға бөлінеді. Шектілікті білдіретін қимыл
өзінің ... ... ... ... ... басталуы мен
аяқталуын, сондай-ақ етістік ... ... ... өтуін көрсетеді
[61, 30]. Осы етістік лексемаларды екіге бөліп, әрқайсысын талдап көрейік:
1) қимылдың ... ... ... ... ... ... қимылдың өту барысы нәтижесінің жеткен шегі бірқатар ... ... ... ... жазып салу, айтып қою, жөндеп қою, сөйлеп
қалу, ұрып салу, жеп қою, айдап ... Ал ... ... ... ... ол ... бермей, боқтап ұрысып, айдап салыпты (М. ... ... ... ... ... ... ... амал-әрекеттің
басталуы мен аяқталуы бір-бірімен үйлес келеді, яғни іс-әрекеттің толық
жасалып бітуі, ... ... ... ... сөз ... аяқталу, тоқталу,
біту, тежелу, бөгелу. Сол соңғы секундте шекесінен тыз етіп тиіп ... ... ... ғана сезіп қалды. Ең соңғы сезім ұшығы сонымен
таусылды (М. Әуезов). Шексіздік ... ... ... және ... ... бола береді. Сандық сипаттағы қимыл-әрекеттер дүркінді, созылыңқы және
үдемелі түрде өту сипатымен байланысты. Қарқынды қимылдың бәсеңдеуі ... ... ... ... ... ... қалыпқа ауысу
немесе керісінше процестер сапалық өзгерістер болып табылады.
Ал ... ... ... ... тән ... ... ... қимыл шектілік мағынасының аясында қаралады. Динамикалық
ұғымдағы ... ... ... ... немесе жуық арада ... ... ... ... Енді әйел еркіндеп, жұмысты тездетуге
кірісіп кетті. Ауыл ағаш ... ... тез ... одан ... (М. ... ... мәндегі қимылға жататын тілдік құралдар ... ... а) ... ... ... Бәрі ... ... болып Ешниязды алдына салып далаға шықты. Алыс жолдан
арып-ашып келген Базар ... ... ... қуанып қарсы алды (А.
Тоқмағамбетов). ә) модалділікті білдіретін етістіктер: Менің жазғым келеді.
Арыстан айға шауып мерт ... ... ... ... ... ... (М. ... тілінде бір етістіктің (көмекші етістіктің) өзі әрі шектілік, ... ... ... ... ... ... зор үлкен дауысы тар үйге
сыймай тесік тауып сыртқа шығып алты ... асып ... ... ... көш оза ... енді бір көш созыла тартылып суыт келе жатыр
(«шексіздік» мағына) (А. Тоқмағамбетов). ... мен ... ... ... ... мен ... ... божы ұстап отырамын (С. Мұқанов)
(«шектілік» мағына үстеп тұр). Базар ақын осы ... ... ... алды да, енді оң ... ... (А. ... ... тұр). Кейде Тәңірберген қос тізгінді қарысып тартқандай ... ... ... ... ... ... бүйірлеп жүріп отырады (Ә.
Нұрпейісов). Аттардың бабына қарап, түсте және кешке ... ... ... жүріп отырдық.
Енді локалдылықты білдіретін аспектілік мағынадағы тілдік ... ... 1) ... ... сөздер дейін септеулігімен тіркесіп
келеді; 2) ... ... ... 3) ұзақ лексемасы болымсыз
етістіктермен тіркеседі; 4) мезгіл мәнді сөздердің бойы ... ... ... ... ... айтуға Гришаның халі болмады (болымсыз
формантты етістік мезгілді локалдылық мағына білдіріп тұр). Сол ... ... ... ... деп саңқ ... даусымен қабат наганның да
шаңқ еткен даусы қатар шыққан. Қолы мұндай қарулы болар ма еді, егер ... ... (С. ... ... ... ... түрі).
Рақым шақшасын Орынбайға бергенше болмады, қолынан ... алды ... Түн ... ... ән де, жыр да ... ... тұрған мезгіл мәнді локалдылық). Мұнда көзге оғашырақ көрінетін,
көше бойы орнаған бағаналар мен олардың жоғарғы жағына жиі ... ... ... орны бар сын-бейне локалдылығы). Біз бір-бір шыны аяқ шай ... ... үсті ... ... (Ғ. Мүсірепов) (мезгіл мәнді
локалдылық).
Уақытты бақылауда және қимылдың локалдылығын/бейлокалдылығын анықтауда
мезгіл ... ... орны ... ... ... қоса ... созылыңқылық, шектілік/шексіздік іс-әрекеттерін толығымен
анықтауға үлкен септігін тигізеді: а) мезгіл пысықтауыштар: Кеше ғана көріп
келдім, бір ... ... ... егін ... ... ... күнбе-күн
оқып білген дерегін бүгін ғана емес, ... ... да ... ... ... ... Ұлжаннан бастап барлық жұртпен
құшақтасып амандасып шықты ... ... ... осы түсі ел ... боп тарап кетті. Таңертең дауыл саябырсып, бұлттар ыдырап айдың батар
алдындағы жарты сынығы көріне бастап еді. Бала ... ... ... ... күні ... ауыз аша ... келешек ауыз ашарға шейін, яғни жиырма төрт
сағат ұйықтағаным, онда да біреу оятқан соң ғана ... әлі ... ... ... ә) нақты кезеңді білдіретін пысықтауыштар: Енді
сұрасам, өткен бір мың ... жүз он ... ... ... Жабай қарт
пен мені арбасына мінгізіп ауылға апаратын Андрей осы екен, ... ... ... әрі ... қимылды білдіріп тұр).
− Өткен жылдың он тоғызыншы ... ... ... ... естіген шығарсын? –деді ол.
– Естідім (С.Мұқанов); б) нақты уақытты әрі қимылдың ... ... Сол ... ... күн буалдандырып бара жатты.
Терезелерден және көшеде ... ... ... ... ... ... ... көріне бастады (С.Мұқанов). в) уақыт
көлемінің аяқталуын білдіретін пысықтауыштар: Дәрмен Алан дейтін жігіт. ... ... ... ... ... ... шыққан адам еді, курстан
қайтқаннан кейін мұғалім болды да, бір мың ... жүз ... ... ... ауырып өлді. Күн тас төбеге келгенде бір құдыққа кездесті. ... ғана бір Сыр бойы ... арғы шеті ... ... ... бергі
шеті Сарыарқа, Әйет, Тобыл, Есіл бойы сыйлайтын ... ... ... ... ... ... (яғни қимылдың ауық-ауық қайталануы) ... ... ... ... де, ... зат ... де
байланысты болып келіп отырады. Белгілі бір заттың көптігі кеңістіктік
сипаттағы дискреттілікке арқа ... ал бір ... ... ... ... көрінеді. Аспектуалдылық аясында бұл категорияның
ерекшелігі қимыл өтіп жатқан іс-әрекеттің бойында бірнеше рет ... ... және осы ... қайталануының аралық интервалы айқын
немесе айқын емес, ... ... ... жасалатын қайталану, сондай-
ақ үздіксіз, үсті-үстіне жасалатын қимыл енеді [62, 54]. Соңғысы дүркінді
қимыл деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... 1) ... (собиратильные) дүркіндік (мультипликативті
және дистрибутивті дүркіндік); 2) итеративті дүркіндік (шексіз – қысқа); 3)
сандық ... ...... Осы дүркіндік сипаттағы ... ... енді ... ... және бейлокалдылық тұрғысынан
қарастырып көрейік.
а) Жинақтаушы дүркінділік ... ... ... ... қимылдың қайталануын ғана емес,
сонымен қоса біртектес ұсақ іс-әрекеттердің ... асу ... ... ... да біріктіре түседі; нақты бір жағдаятта жүзеге ... ... ... ... ... дәрежесінің төмендігімен
сипатталады және эксплицинтті түрде беріледі: Ат тұяғынан ... шаң ... ... ... ... пысқырынып қояды (Ә.Нұрпейісов). Біраз
кісі хан отырған ақ киізді жан-жағынан ұстап ап төбелеріне үш рет ... ... ... ... Бұл ... қимылдың (пысқыру, көтеру,
түсіру) қайталануы нақты жағдаяттың бақылануы ... ... [63, ... ... ... пысықтауыш мүшесінің өзі осы сөйлемді
бейлокалдандырып тұр, әрі қимылдың нақ осы ... ... асып ... қайталанылып тұрғанын білдіреді. Бұл жерде қимылдың өту
орны, нақты уақыты белгісіз, ... ... ... ... тұрғанын
аңғара келе, бұл ... ... ... ... тән ... ... өту барысынан көруге болады.
ә) Итеративті іс-әрекет
Бұл іс-әрекеттегі шектілік мағына ... ... ... ... Сонымен қоса қимылдың түрлі уақыт кезеңіндегі өтуін, ... ... ... ... ... еместігін білдіреді.
Жинақтаушы дүркіндік іс-әрекетінен итеративті іс-әрекеттің ... ... бір ... ... ... ... кезеңі көрініп тұрады.
Яғни итеративті іс-әрекет бір ғана жағдайдағы қимылмен жүзеге ... ... ... ... субъектісі анық көрсетіледі. ... ... ... жиі ... ... аламыз. Итеративті
іс-әрекетті көрсететін белгілері мен ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Локалдылық өзінің тілдік
құрылымында қимылдың белгілі бір ... ... ... ретін анық
көрсетеді. Ал локалданған қимылдағы итеративті іс-әрекеттер толығымен
белгілі бір ... ... ... іске ... ... Бұл ... сөйлемдерден көре аламыз: Екі қыз бөліне салысымен мына көлденеңнен
қарап тұрған аттыларды ... ... ... ... ... дауыс айта
жөнелген. Көш бойында, ауыл ... ... ... ... ... ... қаралы көштің қара жамылған осындай қыздары дауыс айтатын салты.
Қыздар соны ... екен (М. ... Ұзақ кең ... ... басқан
қарағанның ортасында терең, құр жар бар. Соның бас жағында итмұрынды қалың
жыныстың арасында ... іні бар. ... елге ... ескі ін. ... ... соны екі ... келіп мекен етті (М. Әуезов).
Бұл сөйлемдердегі пысықтауыш мүшенің өзі тура ... ... тұр, ... ... ... да анықтап тұр. ... ... ... өту ... бүкіл уақыт бойынан ... ... ... ... ... қайталанылып тұратын дағдылы іс-әрекеттің ауыспалы осы
шақта тұратындығын көрсететін ... ... ... тұрған атты
алқымынан алып, бауыздап ... ... ... ... ойды. Омбы қардан
шығармай тұрып, жығып ... Тоя жеп ... ... қайтты. Күнде кешті
күтеді. Түн болған соң, жемтігіне келіп, асын ... (М. ... ... ... ... осы ... іс-
әрекеттің бейлокалдылық қимылда көрініс табуын және семантикалық әрі
синтаксистік құрылымын ... ... оның ... ... ... аша ... [64, ... Сандық дүркінділік жағдаят
Сандық дүркінділік қимылдың дүркінді, созылыңқы, тез, үдемелі түрдегі
өту сипатына байланысты ... ... өту ... қанша уақытты
қамтығаны, ішкі өту ағымы белгілі ... ... ... ... ... ... ... сөздердің (секунд, минут, сағат, тәулік, күн, түн, апта,
ай, жыл) сан есімдермен тіркесіп келуі арқылы берілетін ... ... ... ... ... ... дәл ... жағдаяттағы тура немесе белгілі бір мөлшерлі сандағы дүркінділік
қимылдың қайталануы пысықтауыштар арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... [61, 46]. Бұл қимылдың итеративті іс-
әрекеттен айырмашылығы: қимыл-әрекет белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... орын алады, немесе локалды (тәуелді)
сипатта көрініс табады. Сандық қимыл-әрекеттегі ... ... ... ... мен шақ ... арқылы беріледі.
Сандық кешендегі толықтауыштар мен пысықтауыштар «дүркінділік» мағынасын
мына төмендегідей ... ... ... ... 1) тура ... ... арқылы (бір күні, бір жылдары, бір рет, екі рет, үш
рет, т.б.) 2) сан-мөлшерді ... ... ... ... ... ... ... екі күндей, бір күндей, т.б.). Таң алдында
бір сағат қана ... ... Абай ... осы ... беріп
жатқанда, Құнанбай жолдағы үлкен шаһарлардың атын тағы бір рет қайта сұрады
(М.Әуезов). Ғабитхан содан бері екі ... ... ... бар қонақтың
мазасын алып, әбден сарп ұрса да, дерек таппай, сілесі құрып ... ... он бес – ... күн ... Абай мен Ербол да елге қарай
келе жатты (М.Әуезов) (сан-мөлшер пысықтауышы).
Етістіктің ... түрі ... ... ... ... қимылдың қайталануының сандық көлемін ... ... ... ... ... [62, 25]. ... қимыл-әрекеттің локалдылық
сипатын анықтай отырып мынандай жағдайларға мән ... ... 1) ... жоқ ... бір ... ... бір ғана ... бірігіп
қолданылады және қайталанылатын қимылдың аралық мөлшері қысқа деңгейде
қарастырылады: Көк құс ... ... ... ... ... алап еді.
Бір-екі рет қалқып барды да содан ары қос қанатын жай отындай жарқылдатып,
лып-лып қағып, атылып берді (М. ... Бір он күн ... осы ... ... ... ... (М. ... 2) сандық мөлшері бар іс-
әрекеттер белгісіз бір уақыт бойындағы оқшаулық сипатты көрсетеді. ... ... ... ... ... жалғасымдылық таппайды,
аяқталған нәтижесі нақты емес локалдылық сипатқа тән түрде іске ... ... ... атын ... екі рет ... да, ... қатты аяңдатып
келеді (М. Әуезов). Сонымен бұдан үш-төрт күн бұрын ... ... ... мадақтаған патшаны халық алдында екінші рет ... ... ... де, ... ... ... жібердік (Ғ. Мүсірепов). Сандық
мазмұндағы іс-әрекетпен байланысты шақтық локалдылық мезгілді білдіретін
пысықтауыштар арқылы жасалса, онда ол оның ... ... ... еді: ... ... сыяз ... ... қалың үйлер мен мол жиындар
арасын бір-екі ... ... ... аралады (М. Әуезов). Сөйлемде мезгілді,
мөлшерді білдіретін ... мен ... ... ... мөлшерін іс-әрекеттердің анық және
анық еместігін көрсету арқылы өзінің ... ... ... [61, 62]. ... шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық
реңктерін білдіретін аспектуалдылық жағдаяттардың семантикалық белгілері
етістік формалары, пысықтауыш, субъект ... ... ... ... ... ... шарты бойынша міндетті түрде іс-әрекеттің, оқиғаның
өту орны (местоположение) мен сол оқиғаны белгілі бір уақыт бөлігінде іске
асыратын субъекті болу ... Орны мен ... ... ... ... деп ... Темпоралдылық қатыстылық
абстрактілі түрдегі оқиғалардың арасында емес, ... бір ... ... ... сол жерде өзінің семантикалық қырын аша түседі. Тілдік
жағдаят ұғымы шақтық қатынастағы орта ... ... ... ... ... тілдік семантикада шақ және сөйлеуші ұғымдары қосақталып
бірге жүреді.
Шақтың сипатын білдіруде түрлі тілдік амал-тәсілдер мына ... ... ... пен уақыт арасындағы тығыз ... ... ... ... ось ... ... бір бағытта белгіленген мезет
негізінде; бұл сипатта бірінші көретініміз нақты түрдегі іс-оқиғалардың
белгілі бір уақыт бөлігінде ... ... жіне ... бір ... ... бір уақытта немесе әр түрлі ... ... ... ... ... ... бір ... және бір бағытта түзу қозғалу шақтың
түрін айқындауға септігін тигізеді. Бұл көріністен байқайтынымыз: тілдегі
грамматикалық форма ретіндегі шақ ... ... ... ... ... ... пысықтауыш мүшенің «шақ» ұғымын кең түрде
түсіндіруге өз әсерін тигізеді (бұрында, қазір, балалық ... ... бір ... ... ... ... ... үшін
шектеуліуақыт мөлшерін білдіретін кейбір пысықтауыш мүшелер грамматикалық
құрылыста локалды іс-әрекеттердің мағынасын ... ... аша ... кешке шейін, күнімен, ... ... Шақ ... ... ... ... бола ... сөйлеушінің
белгілі бір уақыт осіне ... ... және бұл ... ... ... ал сөйлеушінің іс-қимылы уақытты есептеу ... баса ... ... ... ... ... түсіндіруі бойынша: уақытты есептеу нүктесі мәтіннің өн
бойында анықталады, ал ... ... ... тек қана бір ... тәуелді екендігін грамматикалық категориялардан байқаймыз ... ... ... ... ... өткен шаққа тәуелді де, уақыттың
белгілі бір сөйленім тұсына тәуелділігі барлық шақ ... және ... сай ... ... [61, 13]. Орыс тіл ... ... ... тәуелділігі» «уақытты бақылау» терминімен алмастырылады. Бұл
терминнің мәнін толық түсіну үшін мына мәселенің басын ашып ... жөн: ... ... ... ... ... түрде жүзеге асып болғанын
кейін қарастырылады, яғни ... ... ... ... ... кейін ғана уақыт талқысына салынады; ә) белгілі бір іс-әрекетте
қимылдың ... ... яғни ... бір ... өту ... ... және ретроспективті уақытты ... емес ... ... ... ... ... ... үлкен рөл атқарады. Мысалы: Бірнеше минуттан кейін
төртеуі кішкене төбешікке шықты ... ... ... төртеуі ылғи
кішкене төбешікке шығады. Он шақтысы жиналып кішкене ... ... ... Осы үш ... үш ... ... мағына бір-біріне
ұқсамайды, сол себепті локалды/бейлокалды емес ... ... ... ... ... ... субъекті «төртеу» екендігі нақты
белгіленген және белгілі бір уақыт мезетіне тәуелді екендігі анық. Келесі
сөйлем бейлокалды ... ... ... ... ... бір ... көрсетілмеген, бейлокалды іс-әрекетке құрылған.
ШЛ/ШБЛ темпоралдылық категориясымен байланысы
Философиялық сөздіктерде уақыт ұғымы жайында анықтама берілген, ... адам ... тыс ... ... ... ... барлық адам
санасынан тыс дүниенің дамуы, өзгеруі, қалпының әралуандығы ... мен ... ... ... делінген. Бұл жүйелілікті
бәріне ортақ қатыстылықпен ... 1) ... 2) ... байланыс; 3) дене қалпының өзгерісі мен ... ... ... дененің барлық пайда болу кезеңдері мен басқа ... ... ... ... бірінен кейін бірі өтіп жатқан мезет пен
уақыт аралық кезеңдерден туындайды; 4) ... бір ... ... айналмайтын және өткен шақтан келер шаққа тура бағытталған [65, ... ... ... анықтамалрға көз жүгіртіп көрейік Уақыт – ешбір ... ... ... ... ... жиынтығы. Кезеңдер –
уақыттың бір бөлігімен тығыз байланысты. Уақыт ...... ... ... ... тән басты белгілері: 1) дененің пайда
болуы мен әралуан сапалы формаға ауысуының нақты кезеңдері; 2) ... ... ... бір уақыт шеңберінде өтуі; 3) үрдістердің ... ... ... ... 5) даму ... 6) жүйе құрылымындағы
уақыт қатыстылығының бірдейлігі. Уақыт қатыстылығы көбінесе үстеулер,
жалғаулықтар, сонымен қатар шақ ... ... Ол ... ... ... өтіп ... оқиғалардың арақатынасы. Локализация дейктикалық
сипатта болатындығын түсінеміз, ол дегеніміз шындық пен ... тура ... ... яғни бір-біріне қарама-қарсы уақыт бірлігін ... ... ... ... ...... айқындауыш, бір
нәрсені анық көрсететін ұғымды білдіреді [66, 89]. ... ... ... ... ... Ол үш түрлі ұғым ұсынады: оқиға (E ... ... ... (S – speech moment, референция сәті), (R - ... сәті ... ... ... ... бірге қолданылуы мүмкін,
кей кезде мүлде байланыспайды [66, 290]. Референция дегеніміз – сөйлеуде
қолданылатын есім ... ... ... ... ... ... категориясының өріс құрылымы грамматикалық категория
ретінде морфологиялық, ... және ... ... ... байланыса отырып, олардың арасында қарым-қатынас ... ... өз ... тек ... формаларын ғана
аңғармаймыз, сонымен қатар ... да ... ... – ең ... ... мен темпоралды ұғымындағы пысықтауыш, темпоралды сабақтас құрмалас
сөйлем және кейбір лексикалық тілдік құралдар. Бұл формалардың шақ ... ... ... ... ... ... пен ... құрылымға
бөледі. А.В.Бондарко шақтық локалдылық пен темпоралдылық категорияларының
арасындағы байланыс ШЛ/ШБЛ-тың өз ... ... ... ... дейктикалық қатынасынан ... және ... ... да ... ... семантикалық түрлерін
ажыратып беруге септігін ... [67, 198]. ... ... ... ... де ШЛ ... де тән тілдік бірліктер.
Темпоралды көрсеткіштер ... ... ... ... ... Етістіктің шақ формаларының семантикасымен тығыз байланыста
түрлі қырынан көрінентін темпоралды көрсеткіштер ШЛ өріс ... ... ... ... ... Шақ формаларын сөйлемде анық түрде
аңғару үшін ... ... мен ... ... ... ... ... мен темпоралдылық категориясы арасындағы байланыс ең ... ... ... ... ... ... ... Шақ
формалары ШЛ/ШБЛ ұғымын білдіретін бірден бір негізгі тілдік ... бірі ... ... ... темпоралдылық әсердің бар екендігін
көрсететін етістік формаларынан басқа пысықтауыш мүше де өз ... ... ... ... ... мезгіл пысықтауыштар
төмендегідей:
1. ай-күнді, жылды көрсететін пысықтауыштар (референт ... ... бір ... ... ... уақыттың бір ғана тұсы
берілген): бүгін ... ... 17-де ... анықталмаған іс-әрекеттердің локалдылығын білдіретін пысықтауыштар
(референт – нақты анықталмаған, уақыттың бір ... ... ... ... т.б. Ал бейлокалды іс-әрекетте кездесетін пысықтауыштар
белгілі бір ... ... ... мол екендігін, уақыттың бір бөлігінде
жүзеге асатын іс-әрекеттердің ... ... ... циклділік
(мезгілдің қайталануы): күнде таңертең, ылғи кешке, жылда жазда; әдеттегі
дағдылы ... ... ... ... ... ... ... т.б; кездейсоқтылық (неғайбыл, жүйесіз
қайталау): кейде, кей ... ... ... жинақтылық, жалпылық:
әрқашан, ұдайы т.б. Бұл айтылғандардан байқайтынымыз, бейлокалды іс-
әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... ... түріндегі қимыл-әрекеттерде мәселе сәл басқарақ, себебі бұл қимылдарды
жүзеге асыратын тіл құралдарының көріну ... мен ... ... ... ... ... бар және ол ... өздерінің
референттерімен, есім топпен (именная группа) қатынасқа түседі. ... ... ... ... болады. Итеративті іс-әрекеттер уақыт
осімен тікелей қатынаста бола отырып бір ғана ... ... ... ... өн бойында өтеді. Сондықтан ... өту ... ... категория жүйесіне жатқызамыз.
Дискретті түрдегі локалды іс-әрекеттер нақты бір уақыт ... ... бір ғана ... ... Оны мына екі ... ... болады: Қыз басқыштан бірақ секіріп (І) өз қасына келген Мәуленге
ұмытыла түсті (ІІ) ... Бұл ... ... бір ... ... ... ... соң бірі жүзеге асқанын, яғни екеуінің
арасындағы уақыт интервалының өте аз мөлшерде ... ... ... ... тілеп екі қолын шапшаң сермеді де, Дәрменді тыңдауға бұйрық
етті (М.Әуезов). Нақты бір уақыт бөлігінде өтіп ... ... ... ... ... ... тұрғандығын осы сөйлемнен байқаймыз.
Сөйлемде белгілі бір шақтағы іс-әрекеттің локалдылығы дискретті/дискретті
емес ... ... және ... іс-әрекеттердің актант ретінде
топталған және итеративті болып бөлінуі тілдің функционалды-семантикалық
табиғатын анықтай ... ... ... функционалдық мүмкіндігін
кеңейтуде модалділік категориясының тигізер әсері күшті [44, 141]. Тіл
білімінде модалділік ... ... ... ... ақиқат
шындыққа сөйлеуші арқылы айқындалатын қатынасы ретінде ... ... ... нақтылық пен жалпылық категориялық жағдаяты негізінде
қарастырылады [44, 118]. Бұл ... ... ... емес ... ... ... бір ... жүзеге
асырылу/асырылмау мүмкіндігі тұрғысынан сипатталады. Мысалы: Қоңсы ... ... ... біреуі де «кет» демес еді. Қоңсы болғым келмейді
(С.Шарипов) (болымсыздық формантты ... ... ... ... ... бір ... ... асырып тұр). Дүрімбайдың ауылы көшіп ұзаған
сайын үміті кесіліп бара жатқан секілді. Ол ауыл ... ... ... келеді, онан бері әлде қандай өзгерістер болып қалуы мүмкін
(С.Шарипов) ... ... ... тән ... анық көрініп тұр,
мүмкіндік, болжалдық мағына қабаттаса қолданылып, мезгілді локалдылық ұғым
басым сипатталып тұрғандығы анық ... тұр); ә) ... ... -уға бол ... ... осы ... ... іс-әрекеттің
орындалу мүмкіндігінің узуалдылығын, яғни ... ... ... Бәрі ... Тіпті ең үлкендерін де онша ... ... ... ... б) ... ... категориялық жағдаяттың
шақтық локалдылық белгілері бойынша анықталады:
– Қайда? Қайда?… -деп ауыздап шапқан аттылардың сарыны молайып ... ... ... ... өз ... Енді ... Қаша ... керек!… Сал, қаша ұрысты!.. Ал, тарт!-деп,
өзі бастап тартып берді (М.Әуезов) Қасындағы Мырзаханға Құнанбайдың жалғыз
айтқаны:
– Майырды ... ... ... ... ... әрі бірге тартуымыз
керек!-деді (М.Әуезов). – Солай істелу ... ... ... әмірін
орындап, мені жүргізгенін, өзі де шыққанын, ... екі ... ... іс-әрекеттің өту тәртібінің уақытпен қоса жалпылығы, анық
еместігі жақ формасының ... ... ... ... кетуге әбден
бейім тұрады. Ол дегеніміз жақтылық категориясының өрісі сипатындағы шақтық
бейлокалдылықтың берілу жолдары болып табылады. Жақтылық (персоналдылық) ... ... ... ... ... сөйлеушіге қатысын
білдіретін семантикалық категория, сонымен ... ...... категорияға негізделген функционалды-семантикалық өріс ретінде
де сипатталады. Тілдің жалпылық пен ... ... ... екінші жақтағы жекеше түрі өзінің категориялық ұғымында
бейлокалдылықтың ... ... ... ... ... жағдаяты жақтылық аспектіде келгенде көбінесе жеке бір ... гөрі ... жақ ... ... ... ... ... (яғни нақты) мағына білдіреді [50, 146]: Батылдық екі жүзді семсер,
байқамай ... ... ... ... ... Ғалыммен дос болсаң –
ақылың артар, залыммен дос ...... ... ... Бұл жердегі
«біз» жалпылық ұғымды білдіретін есімдік узуалды ... ... ... ... ... ... Біз ... тимейміз, тигенге
бас имейміз.
Тілдің жалпыламалық-жекелік құрылымында етістіктің III жақ көпше түрі
қайталамалылық, узуалды және жинақты-жалпылық мағынаны ... ... ... (яғни ол бұл жерде қимыл-әрекетті өзі істемейді) сырттан бақылай
отырып ерекшелігін көрсетеді: ... ... ... ... ... ... сыбдыр-сыбдыр қағып теңселіп, ырғалып қояды. Үлкендер бала ... ... бір ... ... ... ... Осы айтылғандардан
байқайтынымыз, жақ формаларының әрқайсысы да шақтық бейлокалдылықтың тілдік
интерпретациясын ... ... ... ... ... ... ... нақты/жалпы түрдегі
субъектілермен ... сөз ... Бұл ... оны ФСӨ тің қай түріне
жатқызатынымыз ... сөз ... жоқ. ... осы ... ... ... да, ... нақтылық/жалпылық сипаты барлық
өрістерде кездеседі [44, 67].
ШЛ/ШБЛ-тың модалділікпен тығыз байланыстылығы
Мүмкіндік модалділігінің іштей ... ... атап ... ... ... қатынасы; 2) сөйлеушінің сөйлеу жағдаятына қатынасы
мүмкіндік және болжамдық мәнде көрінеді. Мүмкіндік ... ... ... ... ... түрде анықталады: а)
субъектіге тән білімділік, тәжірибелік, дарындылық, ақылдылық ішкі ... ... ... ... Мақан елге беделді, шешен әрі ауқатты ... еді ... ... ... өте кедей болған адам
(Б.Майлин); ә) сыртқы факторлардың әсер етуі немесе екінші бір ... іске ... ... ... ... көп рулы көп ел ... егер барлық үлкен шеңберінің таразысы осы ... ... ... өлшенсе.
Қазақ тіліндегі мүмкіндік модалдігі предикатив есебінде де, ... де ... ... ... модалдігі сөйлемде баяндалатын
объективті байланыстардың сипатын көрсетеді. Сондықтан мүмкіндік объективті
модалдіктің ақиқаттық және қажеттілік ... ... ... ... ... ... ... тіркесіп қимылдың бір шаққа
локалдылығын тек ... ... ... Мен дәп қазір өлең
шығара алмаймын. Ауылда Төкен дейтін бар-ды, өзімнің өлеңім қылып, ... ... ... ... 2) ... ... шақтық
локалдылық қимылдың аяқталуын субъектінің ішкі ... ... ... ... ... ... байланысты орындай алады.
Ал бұларға агент (белсенді ... ... ... ... ... ... қасиеттері, көзқарастары мен пікір тұжырымдары,
мінез-құлық ерекшеліктері жатады. Локалданған ... ... ... атап ... ... мүмкіндік.
Субъектінің психикалық көңіл-күйіне қатысты мүмкіндігі көбінесе нақты
жағдаяттағы белгілі бір объективті себептерге ... ... [44, ... Бірақ Жәмпейістің жүрегі жылыған жоқ. Ол Қодар мен Қамқаның
қайғысынан осы ... ... белі ... ... ... ... еді
(М.Әуезов). Субъекті өзінің туа біткен табиғи ішкі мүмкіндігін объективті
немесе ... ... ... ... ... жоғалтуы мүмкін. Мысалы:
Көп жылдан бері Абай ... емес еді. ... ... ... ... ... ... шөлмектей боп жүдеген жүзіне ... ... ... ... қазір де біртүрлі ұзарып, өсіп кеткен екен.
Сүйек-сүйегі ... көк ... ... ... ... ... ... тұр). Субъектінің ішкі ойы, сезімі, көзқарасы ... бір ... ... ... ... өз ықпалын
тигізеді.
ә) Объективті мүмкіндік.
Мүмкіндік модалділігімен тіркескен сөйлемдердің ... ... ... Биыл да, бұл ... ... ... ... сыртындағы
Бақанас, Байқошқарға шейін көшіп бармақ (М.Әуезов). ... ... ... ... ... ... ... де өзінің функционалдығын
аша түседі. Мұндай сипаттағы қимылдың шақтық локалдылықтағы субъектісі ... әрі ... ... ... сөйлемде міндетті түрде есімі, ... ... да, ... ... ... тұрады немесе жасырын тұруы
мүмкін. Мысалы: ... ... ... ... отырған адамдары болуы керек.
Ол соларға қарап тұрған еді. Абай барлық үлкеннің құшағына амалсыз кезек-
кезек кіріп болып, енді ... ... ... баса ... еді. ... өрісімен байланысты cөйленімде сұраулық интонациялық, эмоциялық
тағы осы ... ... ... ... ... мәтін арқылы көрінеді
демекпіз. Сұраулы сөйленімдегі қимылды атқарушы ... ... өзін ... ... ... ... манағы айтқаным бола ма? (Б.Майлин). Сөйлеуші мен
тыңдаушы ... ... ... ... субъект қызметін атқара алады.
− Есіттің бе, Шұға қайтыпты-ау деді. Суық суды төбемнен
құйып жібергендей болды. Тұрған ... ... да ... Жиылған жұрттың
бәрі де бастарын шайқасты (Б.Майлин).
б) Іске асырылатын ... ... ... ... ... ... ... өткен шақ
жағдаятында жүзеге асқанын, Ақиқат емес, болжалды іс-әрекет белгілі бір
жағдайларда сөйлеуші ... ... ... емес ... ... ... ауыр-күйік аттың соққысымен Ақбілектің
сілесі қатып, аттан түсіргенде өлген ... сылқ ете ... ... ... ілмеді. Ұйықтау түгіл бір мезгіл қисайып жатудың өзі мүмкін
болмады (С.Балғабаев). Іс-әрекеттің жүзеге аспау мүмкіндігінің ... бір ... ... ... ... шақ формалары мен етістіктің
болымсыз түрі арқылы жүзеге ... – Ал ... ... ... ... ... сөйлесуге болмайды (Ш.Елеукенов). Мұндағы мүмкіндік өрісін
білдіретін -уға бол ... ... ... ... ... ... де кездері болады.
в) Болжалды мүмкіндік.
Бұл ұғымдағы мүмкіндік сөйленімде етістіктер мен ... ... ... беріледі: Есімбектің үш баласы да үйленген болатын ... ... еді. Ең кіші ... ... мына тама ... қызы еді. ... ... адам; Бір түрлі қалың ойға шомылып, екі көзі елдің сыртында,
бірдемені ... адам ... Көп ... ... ... әріптер қазақ
елінің қараңғы түкпірінен оқушы тапқанына мәз ... ... ... ... көрінеді (Б.Майлин). Бірінші сөйлемдегі «үйленген болатын», «бойдақ
еді», «қызы еді» іс-қимылдың бұрын өтіп кеткендігін және ... ... бар ... ... ... ... тұр, ... қоса, айтушының
ойынша, бір бойдақ қызы болғандығын шамалап тұр. ... ... ... субъектінің ішкі ойынан, сезімінен хабар беріп тұр, бір
қимылды ... ... ... ... бір ... өту ... ... тәрізді топшылайды, шамалайды. Үшінші сөйлемде де қимыл-әрекет
осылай құрылған, әрі бейлокалдана қолданылған.
Осы ... ... ... ... ... қимыл-әрекет тек қана белгілі бір шаққа ... ... ... мағыналар біріншіден, қандай да бір ... ... ... ... ... ... құрылысының әр
түрлі аспектілерінде көрінеді. Мұндай байланыс ... ... ... ... жағдаяттың құрылымымен байланысты
сипаттарын анықтауда ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі тіл деңгейіндік құралдармен берілетін
мағыналық ... ... бір ... бір ... яғни ... ... мен
жалпылануын сипаттайтын субъектіні түрлі факторларға ... ... ... көреміз.
Шақтық локалдылық ұғымын түсінуде кейбір ерекшеліктерді байқауға болады.
«Шақтық доминант» терминін көп ... ... ... ... ... оны біз ... шақтағы қайта қайталанылатын және әдеттегі
іс-қимылға құрылған сөйлемнен байқаймыз (Ол ... ... ... ... ... локалдылыққа құрылып тұр, себебі қимыл-әрекет тек өткен
шақпен шектеле қолданылып тұр. ... ... ... бір шақ ... ... әрі ... әрі ... қолданылып тұруы мүмкін
(Ол сол кезде қатты ... — Ол жиі ... ... аян, адам ... пен уақыт сияқты бір-бірінен ажырамас екі
категорияда өмір сүреді. Қимыл-әрекетсіз ... ... ... ... ... жаны бар ... ... иесі қимыл-қозғалыста болады.
Болмыста қимылды жасаушы субъекті болу керек, белгілі бір кезеңді сипаттауы
керек, қимылдың өтіп ... орны ... ... қимылды жүзеге асырушының
шындық болмысқа көзқарасы, танымы сипатталуы керек. Міне осы ... ... ... ... бір ... уақытқа қатысты
нақты бір кезеңге шоғырландыра ... әрі ... ... шындықтың
жалпыланған, дерексіз үзінділерін ... ... ... ... ... Локалдылық/бейлокалдылық мағына
жоғарыда көрсетілген семантикалық категориялармен астаса тығыз байланыста
қаралады, олардан ... жеке алып ... ... ... ... ... орталығы жоқ, сондықтан аспектуалдылық, темпоралдылық, модалділік,
таксистік ұғымдармен етене ... ... ... ... ... ... қайталау деп құрылымындағы әрбір жеке-жеке болып бөлінген
қимыл тек бір ғана субъектімен ... бір ғана ... және өзі ... ... жеке ... ... шарт [62, 184].
Мысалы: а) Көпке түсініксіз түрде бірталай үнсіз тұрып қалған Абай бір
кезде денесін ... оң ... ғана ... артына қарай қайырып
жігіттерге белгі етті де, ат тұяқтарының тықыры басылып, жұрт тегіс ... ... ғана сөз ... ол ақырын қоңыр үнмен сөйлей бастады
(М.Әуезов); ә) Абайдың ... ... ... ... бір ... бекініп
те қойған екен. Сол байлауын енді айта бергенде, бұның алдына түсіп ... ... ... б) Осы ... Әбді ... кеп ... ... жүзінен көлденең баса қалды да, бір сәттің ішінде орақты жұлып алды.
Сол ... ... сол ... ... ақ ... шарт ... сап жағын
көлденең ұстап тұра қалды (М.Әуезов); в) Абай ... ... ... ... ... басын көтерген. Ол Абайды жақтырмай қарады, қанталаған
көзін қыйыс бір тастады да, Абай ... ... ... ... ... г)
Ербол Абайды дәл ұғына отырып, өзінің ескі досы бұл күнде қандайлық асыл
ойларды батыл ... ... ... сенген бойында, оның жаңағы ойларын
барынша құптап отырып, бірақ сонымен ... өз ... ... Көкпайға
бір үлкен наразылық ойды да ойлап қап еді (М.Әуезов). (А), (в) мысалдары
субъектілі-дистрибутивті, (ә), (г) ... ... ... ... ... ... ... тұр. Соңғы
термин (кеңістіктік-дистрибутивті) алдыңғы екеуінің ұқсастығынан туындаған.
Ілгеріде келтірілген мысалдарға қарама-қарсы қойылған басқа бір ... ... мына ... ... ... ... ... үнемі бақ бәсекесі болып жүреді; Әбіш биыл да тура былтырғы осы
уақыттағыдай жазғы демалысқа елге ... ... ... тағы да бата
оқыршы көп келіп, алғашқы бір жұма, он күн ... ... ... ... ... ... дистрибутивті емес қайталануы тән болып отыр. Қимылдың
дистрибутивті қайталануының мазмұндық варианттылығын анықтамастан бұрын
оның инварианттық ... ... ... жөн болар. Инвариант ... – тіл ... ... нұсқаларынан (варианттарынан)
дерексізденген тіл жүйесіндегі абстрактілі элемент. ... ... ... ... ... еңбегінде дистрибутивті
етістіктерді инварианттық бөлшегі ретінде ... ... ... 1) таратып
үлестірушілік (бір сөйлемнің өзінде бірнеше субъекті мен объектінің көптеп
кездесуі); 2) байланыссыздық (қайталау); ал ... ... ... ... пен бір ... ... [68, 194]. ... сипаттағы
қимылдың қайталануында әбден жасалып жүзеге асқан ... ... ... ... соң бірі ... ... отырып қолданыс табады.
Біздің ойымызша, дистрибутивті қайталауға түсінік беруде оның семантикалық
элементтерден тұратындығын анықтау: 1) ... бір ... және ... бар ... ... ... және ... біріге отырып, өзара байланысады; 2) осы байланыс әртүрлі
уақытта, бірақ бірінен кейін бірі бірізділікті сақтай ... ... ... ... ерекшелік әрі анық нақты (эксплицитті) түрде көрінеді,
ал екінші ... ... ... беріледі немесе оны
анық емес жасырын түрде (имплицитті) байқалады. ... ... ... соң бірі ... қайталануы көп жағдайларда дистрибутивтіліктің
мағынасын аша қоймайды [69, 159], егер осындай жағдай кездессе онда оны біз
қимылдың қайталануы ... еш ... ... ... берілген сөйлемдерде дистрибутивті қайталаудың инварианттық
элементтері басқа да кешенді ... ... ... ... өзі де ... қайталаудың мазмұндық түрленуіне
(варирование) ... ... ... [70, 34]. Мына ... ... ... семантикалық түрлерінің әртүрлі екендігін төртке
бөлу арқылы анықтай аламыз. Бірінші семантикалық түріне ... ... ... еш бүкпесіз таза күйінде беріледі [71,
58]. Ол ... осы ... ... ... тілдік амал-
тәсілдермен ашылады деген сөз: ... ... ... ... ... ... ... және қимылдың өту орнының
кеңістіктік аймақтарының біріге келе дистрибутивті қайталауды мән-мағынасын
ашып береді: Осы ... ... ... ... ... ой жүгіртулері
көп болатын. Кейде өздері айтысып кеп тоқтасады да, ... ... ... ... ... ... кеңесіп, бірдемеге келісетін. Кейбір
жағдайларда бұлардың дауы жаңағы Ақылбай мен Кәкітай ... ... ... та, қиын да ... ... ... ... үстіндегі ұзақ кеңесі
үй ішіндегі саналы жастардың барлығын зор ықыласпен тыңдатып еді. Бұл ... ... ... ... ... ... жақын болғанын күтіп, Абай сөзін
тыңдауды қойған. Үнемі Зылыйқа мен Әйгерімнің қозғалыс, қабақтарына қарап
отырған; ... ... ... ... ... үнемі шақырусыз,
емеурінсіз, өз еріктерімен келіп, күні бойы ... ... ... ... ... ... түстікті бірге жесіп алып, өз беттерімен масаттанысып
кете беретін көп кісілер бар-ды; Кейде ол алпамсадай, алып ... ... ... ... ... ... айтқан шақтарында, еңкілдеп жылап
та жіберетін (М.Әуезов). Бұл жердегі дистрибутивті ... ... ... ... жүзеге асуындағы шексіздік элемент басты рөл
атқарады.
Дистрибутивті қайталаудың нәтижелік пен тұтастық ... бар ... ... ... екі түрлі өрбіген (құрылған) ерекшелігі
жатады. Бірінші ерекшелікті сөйлем ... ... ... ... ... ... ... кезде бұл ауылдың тұрғындары ... ... ... ... ... тастап көшіп-көшіп кеткен. Күз түсіп,
даланы қара суық жаулай бастағанда жыл құстары ұяларын ... жылы ... ... Өзім кісі өлтірсем, ажалым кісіден болар еді. Қой боғындай қорғасын
маған бұйрықсыз ... ... ... ... ... ... ... бармағын жұлып-жұлып шайнап тастаған екен дейді (М.Ж.Көпейұлы).
Науша да аттан түсе ... ... ... деп ... ... ұстап
тұра қалады. Манаш атына келіп, міне бергенде Науша сыртын ... ... ... ... ... қояды (М.Ж.Көпейұлы). «Көшіп-
көшіп», «ұшып-ұшып», «жұлып-жұлып», «көтеріп-көтеріп» ... ... ... мен ... көптігін санамағанда) іс-әрекеттің
нәтижелік элементін береді. Осы субъектілер мен ... ... келе ... ішкі болмысын білдіру үшін екіншілік амал ... ... ... айтқанда, іс-қимылдың объективті қайталануын
сақтай отырып, бүтіндік жайында мәлімет береді немесе қимылдың ... ... ... ... ... Осы фактіге сүйене отырып, бұл түрдегі
қайталауда етістік перифериялық орын ... және ... ... ... қарай аламыз. Міне осындай дистрибутивті
етістіктер өзінің қолданыс аясына ... ... ... ... ... 1) ... мен ... көптігін; 2)
субъектінің қимылды ... ... ... ... қолданыс табатындығын; 3)
нәтижелілік; 4) бүтіндік, объективті қайталауды бүтін бірлік ... ... ... ... ... ... туындайтын дистрибутивті
қайталау бүкіл сөйлем бойынан емес жеке бір сөзден немесе сөз ... ... ... ... ... осы бір деңгейінде тілдік
бірліктердің әртүрлілігі ... ... ие, ол ...... тілдегі қызметін әртүрлі тілдік ... ... ... ... алу. Оны біз мына бір мысалдан
көре отырып, әрі нәтижелік ... ... ... Топ ... еді. Шұбар мен Дәрмен билікке тоқтаса қалды:
– Болды!
− Жарайды!
− Ал жібердік! – десіп, ... алға ... ... ... жіберісіп қалды; Күшті аттардың ... ... ... ер ... ... ... шетінен шарт-
шарт сынып, ұшып-ұшып түсіп ... ... ... ... ... мен ... ... анық байқалып тұр, екінші
сөйлемде субъектілер тобы көрініс бермейді де ... тобы анық ... ... ... объектілердің, екінші қимылдағы субъектілердің
көптігі актуалды түрде жұмсалып тұр: Мұғалімдерін күтіп ... ... ... ... ... ... бірі ... тұрып-тұрып кетті
– бұл жерде қимылдың бір ізбен кезек-кезек өткендігін ... ... бірі ... ... ... ... ең ... қызметке
ие бола отырып, бірізділік, қимылдың сындық-бейнелік мағынасын екі ... ... ... ... ... ... ... бірлік
кейін және осы күрделі тіркес тұтасып келіп, қимылдың ... ... тұр. ... ... бар ... ... сипаты
сөйленімнің екінші бір ерекшелігі ... ... Бұл ... ... ... құралдардың қиысумен беріледі: нақтылай айтсақ ... ... ... ... емес ... формасы мен оны
жүзеге асыратын субъектілердің көптігі жекелік түрдегі субъект, ... ... ... ... ... ... сипаты бар
қимылдың дистрибутивті қайталануын ... ... Ұлы Отан ... атамның жақын жолдастарының бәрі бірінен кейін бірі қайтыс болды.
Мұрат рота взводтарын бірінен кейін бірін алғы ... ... ... ... оң қапталға ала солтүстік шығысқа қарай жүрді ... ... ... ... көзінен кетіп, ойына оралды – Мәмбеттің өткен
кездегі өр ... мен ... ... ... ... бірі ... берді (Х.
Есенжанов).
Субъектілердің көптігімен байланысты қимылдың бірізділік сипаты
экплициттілікті білдіре отырып, қимылдың ... ... ... көрініс
береді. Ілгерідегі сөйленімдерде дистрибутивті қайталаудың берілуі мазмұн
межесіне сай көрініс тапса, дистрибутивті ... ... ... ... ... ерекшелене түседі. Мұндай ... ... ... ... ... сай ... ... көптік сипаты өте айқын байқалады. Мысалы: бірінен соң
бірі (кетіп-кетіп қалды, ... ... ... ... арқылы
жасалатын дистрибутивті қайталаулар сөйленім құрылысындағы дистрибутивті
қайталау ұғымын көрсететін тілдік ... ... ... ... анық
көрініп тұратынын байқауға болады. Бұл ... ... ... ... ие бола ... өзінің айырықша
қолданылу өрісіне қарай ... ... көп ... ... ұғымын білдіретін дистрибутивті ... ... ... ... ... ... екендігін анықтайық.
Бұл ұғым субъектілерге, объектілерге және ... өту ... ... ... ... сөйленімдер көбінесе субъектілі-
дистрибутивті қолданыста көрініс табады. Бұл ерекшелік көбінесе талғаулықты
жалғаулық ... ... ... не, немесе) анықталады. Мысалы: ... ... бұл ... ... ... аса бір баяу қимылмен
жалқаулық таныта шайқасты деп ... ... ... Бұл ... ... ... ... тығыз байланысты қимыл-
әрекет айтылмайды. Немесе қимылдың өту барысы ары қарайғы талдауды ... яғни ... ... ... деп ... болады. Сонымен кезектесу
ұғымын көрсететін ... ... ... екі ... ... ие ... бір-бірімен тығыз байланыстыа өтетін қимылдың ... ... ... бұл ... керек етпейтін ұғымдар. «Оған
не әкесімен, не ... ... тура ... ... ... ... ... үш адамның қатысуы арқылы өткендігі сөз болып отыр. Осы үш
адамның біреуі ... ... ... ... субъектісі де,
қалған екеуі кезектес ұғымдағы семантикалық бірлікте тұтасып ... ... ... да ... ... ... салқын көз тастап, біресе сырт
айналып, атына міне берді;. Үй иесінің бұған ұғымсыз сөздері оны ... ... ... ... ... тамсанып қойып, кейде ұзақ-ұзақ қалғып та
кетеді. Енді бір кезекте Абай өз әңгімесін жастар айтқан «Хақиқат ат» деген
жайға ... ... ... ... семантикасын ашуда
мынандай тілдік құралдар тура әрі ... ... ... ... оның ... қасиетін анықтап береді: талай рет үстеуі сын-
бейне мағынасында жұмсала отырып, пысықтауыштың қызметін атқарып тұр. ... бір рет қана емес ... рет ... ... ... мен үшінші сөйлемдердегі кейде мезгілдік ұғымдағы үстеу де бірінші
сөйлемге қосымша қимылдың дистрибутивтілігін ары қарай толықтыра түседі. ... ... ... ... келе ... әрі жанама
бейлокалдылық қызмет атқарып тұр. Осы келтірілген сөйлемдерде дистрибутивті
әрі дистрибутивті емес сипаттағы қайталаулар қатар жүріп ... ... ... ... ... ... дистрибутивті қимылдың
қайталануында ядролық емес перифериялық қатар құрай отырып жұмсалады.
Объектілі және кеңістіктік-дистрибутивті ... ... ... ... Қыстау айналасының әлгіндей пішінінің үстіне теріскей
жақ бұрышындағы бір қораның төбесі ортасына түсіп, таудан аса соққан ... ... ... ақ ... ... ... секілденіп ұйытқып,
біресе қыйыршықтанған ұсақ ... ішке ... ... ... ... ... жатыр (М.Әуезов). Біресе талғаулықты жалғаулығы жеке-жеке
бөлшектене жалғанған сөйленімдегі қимыл-әрекет ... бір ... ... ... ... ... Бұл көрініс міндетті түрде орын алып
отырады деп те айта ... ... дәп ... ... жоғарыда
көрсетілген сөйленімдерге қолдана аламыз. Бұл жалғаулықтар қимылдың ... ... әлі де ... бар ... ... Яғни ... ... мағына үстеп отырады. Қыз-келіншек, бозбала ат үстінде.
Бірақ бұлар әдеттегідей не ән шырқап, не әзілдесе сөз ... ... ... (М.Әуезов); Осы жылдан бастап Қасым төре баласы ... қол ... ... ... мен ... ... ... Бөкей, Уәли
хандардың ұрпақтарына, Көкшетаудың аға сұлтаны Қара Тоқаның Зілқарасына
қарсы ... ... Бұл ... ... ... бресе жеңіліп, басынан сан
айқасты өткізді (І.Есенберлин); Сол сәтте, зеңбірек оғы атылған ... ... ... ... біресе кейін шауып, біресе алға ұмтылып, оқты
қардай боратты. Кеңістіктік – дистрибутивті ... ... ... ұғымды көрсете отырып және біресе, ... т.б. ... ... ... ... ... оның ... мүмкіндігін байқауға
болады: Мина жарқыншақтары біресе темір ... тура ... ... ... ... ... ... жатыр (Т.Ахтанов). Бұл жердегі қимылдың орны
мүлдем бір-бірінен алыс екі ... ... ... ... ... ... емес ... бір-біріне өте жақын ... ана ... ... мына ауылды билеп төстемей, өз ауылыңда ... Оның ... ... бақылау қиынға соғады, біресе ана ... мына ... деп бір ... ... (Т.Ахтанов). Бұл жердегі
талғаулықты жадғаулық қимылдың қайталануын білдірмейді, орнын білдіретін
үстеуді айқындап тұратын ... ... ... ... ... ұғымы мұндай сөйленімдерде жойылып кетеді. Осы келтірілген
мысалдардағы біресе ана ... ... мына ... біресе ана жерде,
біресе мына жерде тіркестеріндегі ... ... ... ... ... Тек «қимылдың өту орнының ... ... ... ... ... ... ... өту
сипатының имплицитті (жасырын) көрсеткіші ... ... ... ... білдірмесе де қимылдың жай ... ... ... ... ... мен ... от басына жақын
отырған Абайдың біресе ана ... ... ... бер ... шығып
отырарларын білмей дабырласып ... ...... ... ... ... ашуда (Ербол мен Дәрмен)
көптік ұғымда жұмсалып тұрған субъектілер тек қана ... ... ... ... ... ана ... біресе бер жаққа түскен снаряд оқтары
дүрс-дүрс етіп жарылып жатыр – ... ... ... ... сай ... ... қимылдың өту орнының көптік сипатын ... ... ... ... қайталануын біресе ана жақ – біресе
мына жақ талғаулықты жалғаулық пен сілтеу ... ... ... ... ... көптік дәрежесін ғана білдірмейді, сонымен қоса қимылдарды
жүзеге асыратын субъектілердің көптігін әрі сол қимылдардың ... ... ... ... ... ... көрініс табатынын байқап
отырмыз. Ал ... ... ... пысықтауыштардың жұмсалу
ерекшелігімен және сілтеу есімдігінің жұмсалу қрісімен анықталады.
Сонымен тілде кезектестік элементі бар ... ... ... ене ... ... ... қайталаудың
ерекшелігін анықтайды. Яғни субъектілі-дистрибутивті қайталау ілгерідегі
талғаулықты жалғаулық арқылы ғана көрінбейді, сонымен қатар ... ... ... да ... береді.
Ал объектілі-дистрибутивті қайталау өзінің қолданыс аясында түрлі тілдік
құралдар арқылы өзінің бейлокалдылық жұмсалу өрісін ... ... ... ... күн ... ... қоршап жүрген осы топ, ... ... тағы ... ... немесе Күнтудың ауызымен,
бүгін міне Оразбай ... ... ... тұспалдарды айта жүрген.
Мұндағы (бір отырыста, тағы бірде, бүгін, міне) мезгілдік ... ... ... ... да ... ... уақыт аралығында өтіп
жатқандығын көреміз. Субъектінің көптік мәнде қолданыс тапқандығын аңғара
келе, ... ... бір ... сай ... ... ... шексіз қайталануының синтаксистік құрылысындағы әрбір қимыл-
әрекеттің ... ... ... ... ... ... өту ... байланысты жасалып жататыны тұрақты түрдегі ең бір ... ... ... ... [72, 84]. Бұл ... ерекшелік тек
қана бір қимылдың қайта-қайта қайталанылып отырғандығында емес, кем ... ... ... ... бірі бір ... ... ... келтіріп өткен сөйленімдеріміздің барлығы дистрибутивті сипат
алады.
Сонымен, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... кездесетіндігін аңғардық. Оның ерекшелігін
көрсететін тілдік құралдар, олардың ... ... ... тұтастық дистрибутивті қайталаудың ... ... ... ... ... ... мазмұндық
вариантативтілігін тудыратын қосымша түрдегі семантикалық тұтастық қимылдың
жасалуында шексіздік белгіге ие бола ... Бұл ... ... ... ... ... және ... қайталануында
аспектуалды сипат туындайтынын көруге болады. Зерттеу әдісі аспектуалды,
локалдылық әрі сандық категориялық ... ... ... ... кеңістіктік-дистрибутивті қайталау ... пен ... ... ... категориялық
жағдаяттың периферия түзе отырып жасалуына жағдай ... Ал ... ... ... қайталаудың түзілуіне негіз
болады.
1.4.2 Интервал мен қимылдың қайта қайталануы жағдаятының түрлері
Интервал ұғымы бүтіндей бір осы ... ... ... ... 1) үзілген және қайта қалпына келген жағдаятындағы іс-әрекеттер; 2)
қайта қайталанылатын іс-әрекеттер; 3) ... ... ... ... 5) ... іс-әрекет. Аты аталған жағдаяттардың
бірінші және екінші түріне мысал ретінде: 1) Таңертеңгі шайда кездескен
Ырғызбайдың мол ... көп ... ... ... де ... ... ... қимылдың интервалы ішкі фактор есебінде көрініс береді,
созылыңқылықтың белгілі бір бөлшегі іспетті қимылдың өзін ... ... ... ... ... ... ... тек қана қайта
қайталанылатын және тездік қимыл-әрекеттерге ғана тән жұмсалады. Осы тездік
қимылды білдіретін ... ... ... ... үш ... ... қайталанылатын қимылдың семантикалық түрлерін жіктеуде В.С.Храковский
аз еңбек сіңірген жоқ [73, ... ... ... ... ... тілінің функционалды грамматикасында бұл жағдаят көпактілі амал-
тәсілмен беріледі. В.С.Храковский мультипликативтілікті мысалмен көрсетіп:
Ол түнімен ... ... Бұл шал ... ... рет ...... да ... тиісті семантикалық ерекшеліктерін атап көрсетті: 1)
белгілі бір ... ... ... ... ... беруі. Ең маңызды көрініс ретінде екінші ерекшелік басты орын
алады. Осы көрсетілген ... ... ... ... ... ... орын алады [73, 33].
М.А. Шелякин: көпактілі ... ... ... жеке ... ... білдіреді дейді [68, 194]. Бұл дегеніміз қимылдың интервал
ұғымының көпактілі ұғымына қарағанда ... ... ... ... ... ... дистрибутивті қайталануы
Қайталанылатын жағдаяттар саны жағынан анық еместігі және қайталанылатын
жиынтыққа ... ... ... ... ... ... ... тән семантикалық ерекшелік болып табылады: Ақбалаға үйленердің
алдында бір жыл бойы жылқышы жігіт келуін жиілетті. ... ел ... ай ... апта ... ат ... ... ... шығарды (Ә.
Нұрпейісов). Қимылды жүзеге асыратын бір ғана субъкт – жылқышы ... ... ... келеді: «дистрибутивті қайталануда
интервал ұғымы актуалды қолданылады, онда ... ... ... ал ... ... топтамасының берілмеуі әбден мүмкін»
[74, 85].
б) Итеративті ... ... және ... ... ерекшелігі политемпоралдылықта жатыр, жалпы өтетін қимыл-әрекет
шексіз қайталанумен анықталады, бұл жағдаятта интервал ... бір ... ... ... ... ... ... өн бойында, яғни
басынан аяғына дейін ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Л.М. Рощина өз еңбегінде «белгілі
бір шақтағы, кеңістіктегі жүйелі/жүйесіз іс-әрекеттердің аспектуалды ... ... ... ... ... ... ... әрі
узуалды қайталауларды анықтауға болады» - дейді [75, 54-55]. Дәл ... ... ... ... ... ... яғни
жинақы іс-әрекеттер (мультипликативті) мен шексіз ...... ... ... ... ... білдіреді.
Алдағы уақытта интервал ұғымын талдауда және оны ... ... ... ... кездесетін мысалдардан анықтай аламыз. Ол
үшін жеке-жеке қайталанылатын іс-әрекеттер арасындағы интервал ерекше және
айқын емес деп ... бөлу ... ... және ... ... ... ... берілетіндігін 1) жүйелі/жүйесіз және 2) жекелік/жалпылық
баса айта кету ... Осы екі ... ... ... ... іс-
әрекеттерде (шақтық бейлокалдылықта) кеңінен талданады ... пен ... ... ... ... алуға
келмейді. Алдағы уақытта қайта қайталаудың объективті/субъективті ... ... ... өтіп ... ... ... өтіп жатқан оқиғаға қарай бет алу
диалогқа құрылған мәтіндерде үлкен орын алады. Айтушы адам мұндай жағдайда
диалогтағы сөйлеушімен ... ... ... ... келісушілік таныта
отырып, мәтінді өзі қорытындылайды. Мына төмендегі мәтіннен сөйлеуші арқылы
ілгеріде айтылған ... ... ... ... анықтайық.
− Рас, көргендеріңді, жақын маңыңды айтшы. Осы тұста да індет пен ... ... Бар, сол! Бар ... жиілеп барады.
− Кімдер, қане! Кім ауырды, кім өлді?
− Керейбайды білуші ме едің? Ең әуелі соның кәрі шешесі ... Одан ... шал қаза ... ... жалпыланған сөйленім екінші репликаға, яғни екінші адамға
жауап қайтаруда ... ... ... ... Ал ... ... мағынаны білдіре тұра іс-әрекеттің жүзеге асуын, ары ... ... ... ащы ойын ... ... ... Жаңылдың жаңағы сөзі аурудың себебін де, тосып тапқан
кезегін де ашып ... Қай ... ... ... еді. ... адам ... қой. ... қайратты болғанмен, көне шекпен етке лыпа бола ма? Өр
кеудесін имеймін ... қара ... қоя ма? ... омбы ... ... бір қора ... ... адам құр қол болған шағында, жаяу қалған
халінде: жақсы болды не, ... ... не, ... ... болды не, оның –
бәрінің көмегі бола ма? Сондай кәрілік, жоқшылық, ... ... ... деген сияқты қамаған қасқыр көп қой. Бәрінің жиылып кеп
тұсап жыққанын көрмейсің бе? – деді ... ... ... ... ... бейлокалдылық
категориясы міндетті түрде етістік формаларымен, ... ... және онық ... ... анықталатындығы.
Узуалдылықтың лексикалық мәнде қолданылуы:
− Есімде, ... ... ... ... ... тілі ... бір ... деген ем. Оны қалай еске алдың?
− Сол айтып еді ғой сізге… Өлеңін әкеп ... ем! ... ... өзі ... аға, әке емес пе еді?… Оның қайғысына сол жұрты қоса
қамығады… Қасынан табылады. Ерінен айырылса да, ... ... ... ... ... ... узуалдылық сонымен қоса арнайы кілт көзі болып танылатын үстеулерді
пайдалана отырып; өзінің потенциалдық мүмкіндігін нығайта түседі:
− Жаңа ғана ... ... ... Анау сүйген балаң ... ... ... ... ... қазір үзілгелі жатыр! Сені «Соңғы демім
үзілерде бір көріп, ырза қош ... деп ... ... ... ... аруағын
ұмытпасаң ба? Бұ да балаң еді. Қош айтпай кетесің бе? – дегенде, Абай шұғыл
өзгеріп, ... ... ... айнып қалды.
– Сорлы бар ма еді? Менен де сорлы бар ма еді?- деді. (М.Әуезов). ... ... ... жинақы-узуалдылықта жатыр. Оны білдіретін
лексикалық амал-тәсілдер − жаңа ғана, ... ... ... ... ... етістік арқылы ғана жасалмайды, ... ... ... ... ... ... ... осы сөз табын
қолдана отырып, ... қоса ... бір ... ... ... адамшылық қып-қызыл зорлық, күнәкар, азаматтың қара тырнағын
сындырғанша) пайдалана отырып, сөйлеуші адамның немесе іс-әрекетті ... ... сай ... ... ... Иса! ... жаңа таныдым ғой.
− Малшы болса да итаршы бомаған кедей жақсы! Адамшылық ... ... Иса әлі ... ... ... ғана жауап қатты:
− Сол жауыз айтақтайды деп ит болушы ма ем! ... ... ... және мені ... ... Әбдідегі азаматтың қара ... өзім ... деп жүре ... ... Бұл ... ... нақты өту барысымен қоса жалпылық мағына басым тұр. Себебі
узуалды шақтық локалдылығы ... ... + ... ... және ... + ... немесе жалпыланған субъекті бірге ... ... ... Бұл ... – осы ... тән ... ... (качественный) қарай түрленуде етістік формалары
пайдаланылады [76, 39]. ... ... ... ... ... аша түсейік:
− Кетпейсің еліңнен, бауыр жұртыңнан! Айналайын Абай аға! Кетер болсаң,
мені буындырып, атыңның тұяғына бастырып, ... кет! – деп ... Енді ... та ... жаяу ... ... ... сулығынан алып
тұрған еді. «Сабыр қыл, Абай!» - деп ол шын ... ... ... ... ... ... нақты өтіп жатқан оқиға барысын қайғылы бір мұңлы өмір
көрінісін көз ... ... ... ... адам ... ... мені ... атыңның тұяғына бастырып, өлтіріп кет сияқты
тіркестерді пайдалана отырып, әрі ... ... әрі осы ... ... тұр. ... формаларын пайдалана отырып, тұрмыстық-сапалылық
сипаттағы қызметті атқарып тұр. ... ... ... ойын ... бастайды, содан тыңдаушы жалпылыққа қарай бұрып әкетеді. Қазақ
тілінде нақтылықтан ұдайылыққа, жалпылыққа ... ... ... болады:
− Абай мырза, өзіңіз дәм татпадығыз ғой. Тым құрыса мына ... Нан иман ... пе еді? – деп ... ... еді. Абай ... ... «нан ... дедің, Бегеш ә? «Естімеген елде көп, есек мінген
сартта көп!» деген осы екен-ау. Нан иман болғанда, нан көп ... иман ... қой! Онда тегі ... ... іздеп жүрген иманының көбі, сорлы
Ресейдің наны көп мұжығында екен ... ... ... ... ... ... мына бір мысалды қарастырайық.
Абай Әбішке:
(А)1– Жаңағы иман якини, иман ... ... ... ... ... ... ... жазатын сөзім мен жырыма да кіреді.
(Ә)1– Сіздің тыңдаушы, оқушыңыз көпшілігі түсінбейді ... Олар ... ... ... мен бүгін өзім жағаласып отырған
мынау ... ... ... бұлардың өзінің тілімен айтпасыма болмайды.
(Ә)2 – Қазақ тірлігінде бұлардың ... ... ... ... Жоқ, ... сен бұл тұста ұшқары айтасың. Олар аз ... ... ... көп ... ... (Ә)1 ... ... нақтылыққа
құрылған әрі бір ғана қимылдың жүзеге асып тұрғанын көреміз. Сөйлеуші адам
өзінің бағытын ... ... ... және тыңдаушысын жалпылыққа яғни (А)2
пунктінде айтылған ойға қарай алып келеді.
− Қартқожа бар ма? Шық бері!
− Уа, мен ... ... ... Міне, жылқы келіп қалды! Қолыңа түскен атты мін де ... ... ... ... ... Қайда барамыз?
− Соң білерсің!
Бұл диалогта узуалдылықтан гөрі нақтылық басым түседі. ... ... ... ... әрі тыңдаушы мен сөйлеушінің
арасында келіспеушілік, дөрекілік орын алып тұруы да мүмкін. Бұл жағдайдағы
келіспеушіліктен гөрі ... ... ... ... топ қатарынан қатты қорланып, күйініп күйзелген сөздер
естілді. «Не деген иттер, жыртқыштар еді!»
− Өңшең қанқұйлы кімді аяйды!
... ... етсе де, ... ... беті ... ... бетсіздердің!
− Жер өртегені, ел шапқаны, керуен талағаны аз боп па еді, ... ... ... Абай ма еді жалғыз? Жалғыз бір, жалқы ғана ... жан! ... ... қоса тағы бір ... сақалды жемшік өзінің оқшау ойын айтты.
− Ұлық не ... Абай ... ... ... оны ұлық неге
жақтамайды, неге сақтамайды?!
Осы диалогқа құрылған мәтінде сөйлеуші мен ... ғана ... ... ... жамандауда, Абайды жақтауда ызалылықпен, долылықпен
ұлылыққа қарата, әрі ... ойын ... ... айтылған бұл
сөйленімдер әрі жалпы осы шақты, өткен шақты, келер ... ... ... және ... ... анық түрде көрсетіп тұр. Бірнеше адамның сан
түрлі қимыл-әрекеті қимылдың қайталануын бірнеше объектіге тәуелді ... ... ... қайталануы нақты, анық облигаторлі түрде беріледі. Яғни
құрамындағы бағыныңқылы ... ... ... ... шартты
түрде өтеді [77, 274]. Сөйлемдердің әрқайсысы жүйелі/жүйесіз, ... жиі емес ... ... де ... ... пен ... іс-әрекеттері басты орын алады. Көріп отырғанымыздай, ... ... ... бағыныңқылы құрмалас сөйлемдерде өтеді, басты
(негізгі) ... шақ ... мен ... ... егер, онда, сияқты
көмекші сөздер. Шартты қайталау өзінің ішінде ішкі және ... ... ... ... ... ... ... сөйлем шарттылық таныта
отырып, іс-әрекетті жасайтын субъектіні немесе басқа бір субъектіні анықтай
алады. Мысалы: (а) Дәрмен көп тұмарлар ... ... Сол ... ... ме екен Мәкенге, егер аман-есен жетер болса, не сыр барын елер ... асық жар! Ол ... ... ... құмарлары тізіліп жазылғанын
сезер ме ... ... (ә) Енді әзіл ... ... ... ... ... шалқасынан ашылды (М.Әуезов). (а) сөйленімде бірінші жай
сөйлемдегі де екінші жай ... де ... бір ... (ә) ... бірінші бағыныңқы сыңарындағы іс-әрекетті
атқарушы субъекті ... ал ... ... сыңарындағы іс-әрекетті жүзеге
асыратын субъекті жоқ оның орнына объекті қызмет атқарып тұр.
в) Қимылдың ішкі жүйесін білдіретін жағдаят.
Бұл жағдаятты ... ... ... ... мыналар: негізгі және
шарттасқан іс-әрекеттерді жүзеге асыратын субъектілердің ... ... ... ... шарттастықты білдірушінің ізімен жүзеге асады. Ал осы
бір-бірімен байланысты шарттас іс-әрекеттерді, ... ... ... байқаймыз: Енді бір азғантай аял болса, бұлар да тегіс атқа
мініп алатын сияқты (М.Әуезов). Яғни, әуелі жақсы ... ... ... ... та бола алмайсың, яки әуелі жақсы азамат болып, өз ... ... ... өзге ... ... ... та ... деген сөз
(М.Әуезов). Қимылдың сыртқы жүйесін жасайтын ... ... ... ... жағдаятқа қарағанда өзгеше, мұнда қимылдың өзі себеп
болады немесе оны жүзеге ... ... ... ... ... бұлт ашылмай, Аспанның жүзі көгермес.Үрпейген жүрек басылмай,
Талапты көңіл елермес (А.Құнанбаев). (көсемшелі ... ... ... шақтық жүйені білдіретін жағдаятпен салыстырсақ, бұл жағдаяттағы іс-
әрекеттердің шарттастығы ... ... ... ... ... ... анық көрсетілмейді. Панасыздықты кемпір шеше, қартайған
әкелерінің зарымен өлшесек, ... ... ... ... ... ... де ... күдік айтуға болар еді
(М.Әуезов). Бұл жердегі ... ... -се ... ... ... екі ... арасында шарттылық мағынадан гөрі неғайбыл, мүмкіндік
мағына басымырақ екенін аңғаруға болады, ол әрине ... ... ... тұр. Ал екі ... арасындағы интервал көп кезеңді емес ... ... алып тұр. Бұл ... ... ... ... ... шарттылық іс-әрекеттен танимыз [78, 196]. Бір
мезгілдік ішкі/сыртқы жағдаяттар ... сөз ... ... ... ... бір ... білдіретін лексемалардың
қатысуында. Ал бұл лексемалар бір мезгілдес ұғымды білдіреді. ... ... ... екеуі де аяқталмаған күйінде қалады, әрі
белгілі бір мезгілді білдіріп тұрады. Бірін-бірі сүйгендігі сондай, егер аз
уақыт ... ... ... өле ... еді. ... ... бір мезгілді
білдіріп тұрған тілдік көрсеткіш – аз ... ... Енді ... ... ел ... ... десе, осылармен ыңғайласып отырып істеуі
керек. Бұл сөйлемдегі қимылдың қайталануы шарттылық мағынамен ... ... ... ... бір ... ... жағдаят
үстем алып тұр.
Қимылдың қайта қайталануының мазмұндық типтерін ... оның ... ... шақтылыққа қатысы, сонымен бірге басқа да аспектуалды
сипаттамасымен ... ... ... ... болып келетін белгілері
негізге алынады. Қайталану – аспектуалділік ұғымының аясына енетін қимылдың
уақыт ... өту ... ... түрі және ... бейлокалдылық ұғымын
білдіретін мағыналық топ [79, 79]. Сонымен, қазақ ... кез ... ... ... ... әр ... ... өзара
әрекеттестігін көрсететін көпқырлы сипаттамаға ие болып келеді.
1.5 Нақтылық/жалпылыққа құрылған ... ... ... ... ... қоғамда болып жатқан алуан түрлі ... ... ... жүзеге асып жатады. Ал сол адамзатты бір-бірімен
қатынастыратын сөйленіс құралы – тіл. Тіл ақиақат ... ... ... ... ... ... ... негізгі құрал болып
танылады. Тіл арқылы екі адам коммуникацияға ұшырайды. Яғни ... ... ... ... ақпарат алмасады. Сөйлеу кезінде
міндетті түрде екі жақты әрекет жасалып ... Сол ... ... мен ... ... ... өз мақсатына жету үшін белгілі ... ... ... Ол ... ... ... ие ... саласы жекелеген сөйлемдерді зерттеумен шектеліп қана қоймай, тіл
бірліктерін сөйлесім деңгейінде қарастыра отырып, әрі ... ... ... ... айналысады. Прагматика тілдік коммуникацияда
адресантқа бағытталған заңдылықтарды қалыптастырады және оны ... ... ... – мақсатты әрекеттің бір түрі сөйлеудің
ажырамас ... ... ... рет ... ... ... ... – соның дәлелі. Прагматиканың міндеті − тікелей
адресатқа ... ... ... ... ... коммуникациясын
қолданудың заңдылықтарын реттеу екені мәлім. [80, 11].
Коммуникатавті-прагматикалық зерттеудің бірінші аспектісі субъектінің
тіліне қатысты болады. Яғни оған ... ... ... ... ... және ... мақсаты (кейбір ақпараттарды, өз ой-пікірін
хабарлау, бұйрық, өтініш, кеңес, уәде, кешірім сұрау, ... ... ... ... мен ... ... әңгімелесу ережесі; сөйлесімнің
прагматикалық мағынасы немесе сөйлеушінің шарттары: ... ... ... ... ала болжау т.б.; прагматикалық пресуппозициялар,
сөйлеушінің хабарлап отырған ақпаратына деген ... т.б. [81, ... ... оның ... ... ... ... байланысты. Тілдің ықпал ету күшін анықтайтын –
тыңдаушының әрекеті. Бұл – сөйлеушілер ... ... ... ... ... ... болуымен байланысты. [80, 11]. Сөйлеу
әрекеті, адамдар арасындағы ... ... бір ...... кесіндісі – сөйлеу жағдаятында орын алады... сөйлеу жағдаяты сөйлеуші
мақсаты арқылы сөйлесім ... ... Оның – ... ... ... ... берілуі сөйлеуші мен тыңдаушының ортақ білім ... ... ... ... ... ... мазмұнын пресуппозиция түрлері анықтайды. Пресуппозиция –
сөйлеу жағдаятымен байланысты анықталатын сөйлеушілердің ... ... ... бөлігі. «Пресуппозиция» ұғымы тілдік және тілдік емес
шарттардың сөйлесім мазмұнын анықтауға қатысын көрсетуде ... ... ... ... тілдің әр деңгей бірліктерінің қолданысқа
түсуін, жасырын мәннің қалыптасуын, сөйлесім семантикасында коммуникативтік-
прагматикалық салмаққа ие компоненттерді анықтауға, ... ... ... ... ... байланысты шарттарды, ал
лексикалық және семантикалық пресуппозициялар сөздер, сөйлемдер арасындағы
өзара ... ... ... ... [81, 15].
Сөйлеу тілінде кез келген сөйлем мүшесі коммуникативті салмаққа ие
болып, ... ... ... алады. Ол сөйлеу жағдаятындағы диалогтің
дамуымен ... ... ... ... ... мәні
анықтамайды, сөздер арасындағы семантика-синтаксистік қатынастар ... ... ... ... ... сөйлеу
мақсатына қарай қолданысқа енуімен байланысты сөйлемнің ең ... ... ... ... ... [81, 19]. Сөйлесімді
құрастырушы компонент – сөйлеу мақсаты мен сөйлеу жағдайы, ... ... ... ... жеткізу қабілетіне ие бөлшекті синтаксема деп
атаймыз [24]. Сөйлесімнің қалыптасуына үш ... ... ... ... тыңдаушы, сөйлеу жағдаяты – жетекші қызметте тұрады.
Тілдің маңызды қызметтерінің бірі ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Р.Әміров «сөйлемнің формасы тек
предикативтілікте білдіруге бағынышты емес. Оның ... ... ... ... да ... - ... өз ... [82, 22]. Тілдік
деректерге сүйене отырып, қазақ тілінде локалдылық категориясына қатысты
семантиканы ... ... де ... бір дәрежеде қатысатындығын
көреміз. Сол себебті локалдылық мағынаны сөйлем арқылы оның ішінде ... мен ... ... ... ... Нақтылыққа құрылған
сөйленімдердегі негіздеу, сендіру, дәлелдеу сияқты мағыналық байланыстардың
орын алуы сөйлеуші мақсатына тәуелді. ... өз ... ... ... ... ... сендіру керек. Ойды жеткізуге хабарлама,
баяндама түріне және ... ... ... ... ... ... үзілісте бірінші хатшы Исатайды бөлмесіне жеке шақырып алған. Қабағы
қатып кетіпті. Манағы өкіл үстімнен ... ... ғой деп ... алып ... ... кассирі бар ма осы?
− Жақында әскерге алып кетті. Орнына қолайлы адам іздеп ... ... ... Бұл ... ... ... үш сөйлемнен
көрініп тұрғандай, көсемше оралымдар негізінде белгілі бір мақсатты жеткізу
үшін семантикалық пресуппозиция орнында тұр. Бірінен кейін бірі өтіп ... бір ... ... ... ... алып тұр. Яғни ... үзілістен
кейін ғана хатшы Исатайға қарап сөйлейді. Өткен шақтық мағынамен қоса осы
шақтық мағына қоса ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады:
- көсемше оралымның коммуникативті мақсатта жұмсалуы;
- сөйлеушінің көңіл хошы жоқ ... ... ... ... кассирдің жоқтығы жанына батқандай әсер етеді;
- сөйлеушінің тыңдаушыны танитындығы;
- тыңдаушының қатты қобалжып, секем алып қалғандығы, жаңа ғана ... ... ... ... ... ма деп сасқандығы.
Локалдылық мағына мәтінде беріледі. Мәтін деп ... ... ... ойды ... бір немесе бірнеше сөйлесімдер тізбегін айтамыз.
Болмыстағы кез келген құбылыс туралы ақпаратты кейде бір ... ... ... ... ... ... ... құрылымындағы ең жоғарғы
деңгей бірлігі саналады. Мәтін мазмұн тұтастығы мен ой ... ... ... ... Тілдік жүйеде мәтінмен қатар дискурс ұғымы
бар. Дискурс – мәтіннің сыртқы факторлары ... ... ...
прагматикалық, мәдени-әлеуметтік, психологиялық т.б. эксралингвистикалық
факторлармен, шындық өмір уақиғасымен байланысты нақты мәтін.
Әлден ... ... жұрт ... ... ... әрең ... шудан бізді оңашалағысы келгендей:
− Үйге жүрейік, - деді Әсия шешеме.
− Бәтес, бастап жүр! -деді Әсия маған.
− Ие, сөйтіңдер! - деген ... ... ... топ ішінен,-таң ата
аттанады ғой Бәтес, оған дейін көз шырымын алсын! (С.Мұқанов). Бұл ... үш адам ... ... ... ... гөрі ... ... мән мәтін ... ... ... ... ... анықтауға болады:
- сөйлеушінің шешесімен енді ғана көріскенін;
- шешесімен оңаша қалудың ыңғайын іздеуі;
- бұйрықтық мәннің көрінуі;
- жасырын себептік ... ... (таң ата ... ғой, ... көз ... әрі ... ... басымдығын аңғарамыз;
- өткен+осы шақтық мағынаның көрінуі.
− Маған ... ... ... әлдеқайда күшті сияқты
көрінеді. Күнделік пен ... ... ... ісі. ... ... ... әлдеқайда терең болуыға тиісті.
− Келістіре алмасам ше?
− Шамаңның келгенінше жаз! (С.Мұқанов). Бұл сөйлемдегі күрделі
синтаксистік ... ... ... ... созылыңқылық мағына
имплицитті түрде көрінгендей. ... ... гөрі ... (сияқты
көрінеді), міндеттілік мақсатты (сенің жазғаның менен ... ... ... ... ... қиын емес. Жалпылық жинақты локалдылық мағына
модаль сөздер арқылы да, мына бір (күнделік пен естелік сезім дүниесінің
ісі) іспетті ... ... да ... тұр. Мұндай мәттіннің прагматикалық
пресуппозициясына мыналарды жатқызуға болады:
- сөйлеуші өз ойына, ... ... ... ... ... аңғару қиын емес;
- сөйлеуші нақтылаушы, өзін қолдаушы пікірін білгісі келеді;
- сөйлеушінің тыңдаушыдан үлкен үміт ... ... ... ... ... сенеді.
Келесі бір диалогқа құрылған мәтін бойынан жасырын мән ... ... ... ... ... екендігін көрсететін сөздер ашық ... ... ... Мен ... ... бітірдім... екіншінің кітаптарын оқып
жүрмін, - дедім.
− Қалай ... - деп, ақ ... ... ... та, ... қалды.
− Оқытып көріңіз... Букварь да бітті, есеп те ... - ... ... тілдік қолданыстар бірнеше пресуппозиция түрлерін жинақтап
тұр.
- сөйлеу жағдаятына қатысты сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы ... ... бір ... ... ... ... ... үдерісі толық біткен
жоқ, ары қарайғы жалғасы бар екендігін аңғару қиын ... ... өзі ... ... ... ... ... тыңдаушының шын мәніндегі таңғалысы;
- сөйлеуші тыңдаушының шәкірті екендігі анық байқалады. Сөйлесімдердің
дүниеге келуі, бар болуы сөйлеушінің ... ... ... кең ... яғни ... ... ортақ қоғамдағы тәжірибесі болуы керек, оны
тыңдаушы түсіне алуы керек. Сонда ғана ... ... ... ... бар ... оның ... ықпал ететін әрі дәнекер болатын тілдік
бірліктер: сөйлеу жағдаяты мен ... және ... ... ... ... мағынаны тек диалогқа құрылған сөйлемдерден көре бермейміз,
сонымен қатар күрделі құрылымға құрылған ... ... ... Ертеңгілік шай үстінде шалдың сандық түбіндегі құжат қағаздарын
алғызып көз жеткіздім: жұрт төндіріп айтқандай ... ... ... ... Он ... ... аяғынан қалған қылыш сынығындай көне көз
осы. Кісінің төбе шашы тік тұратын қиын ... ... ... ... аузына талай мәрте түсіп-шығып жүріп ... ... ... ... ... ... Бұл ... логикалық байымдау
арқылы сөйлеушінің таңғаларлық сезімін көреміз. Нақты локалдылық мағына
ертеңгілік шай ... ... ... ... ... ... ... анық көреміз. Сол бір мезетте ой елегінен өтіп жатқан қимылдар да
бір уақыт бойына тәуелді сипат алатындығын ... қиын ... ... ... ... мен ... анық көрінеді. Бағалауыштық реңк көне көз
осы, ақылын ... ... ... ... анық ... ... ... сөйлемдерде кездесетін қимылдың қайталануынан хабар
беретін грамматикалық ... ... ... ... ... берілетін
мазмұнды толықтыруға, нақтылау мен күшейтуге ... ... ... ие ... сөйлемдегі осы сілтеу есімдігі мәтіннің соңғы
бөлігімен ... түсе ... ... әрі ... қызмет атқарып
тұр. Сөйлеуші өз ойын, таңғалысын мақсатты түрде ... ... ... ... ... ... ... мағынаның болуымен байланысты.
Жалпы бұл мәтін нақты қайталау мағынасына ие, себебі екінші ... ... ... ... ... ... ... екі
бөліктің қосындысы арқылы біртұтас мәтін деңгейіндегі қимылдың ... анық ... ... ... ... келе ... ... ой ішінен
ой терді. Бұл жасында өмірдің өрін де, ... да ... ... ... де ... ... ... қайнаулы қазандай буымен шарпып, ауыз
күйдірсе, қазан оттан түскен соң қайтып қыза қоюы екіталай ... ... ... ... қалғаны рас (Д.Досжан). Дағдылы бейлокалды ... ... ... анық көрінгенімен, тұтастай коммуникативті мәнге ие
бола отырып, адамның ойын ары қарай саралай ... ... ... орын ... құбылыс, әрекет сөйлеушінің ойша ылыдеген тұжырымдары
негізінде бағаланып қалыптасады. Осы жасына жеткенге шейін ... ... ... есеп ... тыңдаушысын қызықтыра түскендей. Сонымен
айналасы алты жылға ... ... ... мен ... үш рет кездестім:
әуелі инспектор алдында патшаның әйелін мадақтадым, үш күннен кейін суретін
сүйреткіге салыстым, енді міне, «жасаған, патшамызды ... ... ... да төрт жыл бойы ... ... ... ... (Ғ.Мүсірепов).
Бұл жерде нақты жағдаятқа құрылған шексіз қайталанылатын іс-қимылдар
қатары жалпы ... ... бір ... ... ... ... алып
отыр. Қимылды атқарушы субъект нақты екендігін аңғарамыз. Сөйлеушінің
мақсаты осы алты жыл бойы ... ... ... ... түсіндіре
отырып негіздеу, сендіру соны дәлелдеу. Міне ... ... орын алуы ... мақсатына тәуелді. Қимыл белгілі бір
созылыңқылыққа құрылған. Созылыңқылық мән тұтас мәтіннің мазмұнынан туындап
жатқан мағына ... ... ... ... и ... апта ... жатады. Сосын исінді болған
теріні іліп, қырғышпен қырады, шелиді, шелін алады. Көгеріп таза терінің
өзі қалады. Енді мұны саба қып ... ... ... ащы ... ішін ... Ысталған сабаға саумал құйып, ұзақ шайқайды. Сосын
саумалын төгіп тастайды. Және ыстайды саумалмен шаяды. Қашан ... ... тері дәмі ... ... табы ... ... ... береді. Бал
татитын тәтті қымыз әзірлейтін ... саба ... ... келеді
(Д.Досжан). Ұлттың дүниетанымын, салт-дәстүрін өзіне ғана тән болмысын осы
бір мәтіннен аңғарамыз. Ұлттық-мәдени ерекшелік осы мәтіндегі ... ... ... ... тән. Сөйлеушіге де, тыңдаушыға да тән
тұтастай мәтін мазмұны ортақ дүниетанымға негізделіп ... Сол ... ... тән дәстүр-жаралғыға байланысты қолданылған (қымыз ... ... ... ... ... сөз ... ... лексикалық
тілдік бірліктер қатарын атап көрсетейік: «құнан тері бықырған», ... ... ... ... жағып», «саумал», «қымыз».
Сонымен, тіліміздегі функционалды-семантикалық өрістерді функционалды
грамматика тұрғысынан тіл және сөйлеу деңгейінде қарастыру ... ... Бұл ... ... аспектіде зерттеу өзекті
мәселердің бірі болып танылады. ... ... ... ... ... сөйлесімге қатысты синтаксистік тұрғыдан зерттеу екендігін
білеміз. Қимылдың белгілі бір ... ... ... синтаксистік
бірліктермен, сөйлем және мәтін деңгейінде алынып қарастырылды. Сөйлемнің
локалдылық сипатын ... көп ... ... ... сөйленімдер
шешуші рөл атқарады. Локалдылық ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекеттерінің тізбегін диалогқа
құрылған сөйлемдерден көре алдық. Шақтық локалдылық мағынасын тудыратын
синтаксистік ... ... ... ... барысында тиісті
пресуппозиялардың түрлерін анықтадық. Сөйленіске түскен сөйлеушінің ... ... ... ойын тыңдаушыға жеткізуде қолданылған прагматикалық
пресупозицияларға талдау жасалынды.
Түйін: бұл бөлімде функционалды-семантикалық өріс тіл ... ... бір ... ... ... ... ... болып табылатындығы айтылды. Функционалды-
семантикалық өріс тұжырымдамасындағы семантикалық категория, категориялды
жағдаят ... ... ... ... өріс ... ... ала
отырып, қазақ тілі деректері негізінде шақтық ... ... ... ... құрайтын тілдік
көрсеткіштер айқындалды. Шақтық локалдылық категориясын өріс ... ... ... ... ... мен ... деңгейінде ғана сипатталмай, олардың сөйлеу жағдаяттарындағы
қызметтері және басқа тіл деңгейі бірліктерімен тығыз қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... Бұл ... ортақ мағына
негізінде байланысқан барлық тіл деңгейі бірліктері ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ
локалдылық/бейлокалдылық мағына аспектуалдылық, ... ... ... ... ... ... ... қаралады,
олардан бөле-жара жеке алынып ... ... ... ... бірліктерге талдау жүргізу арқылы сөйлеушілердің ... ... ... ... ... көре ... Яғни
коммуникативтік-прагматикалық аспекті тұрғысынан ... ... ... ... ... ... және ... берілу
жолдары
2.1. Қазақ тіліндегі шақтық бейлокалдылықтың мағыналық топтары
Қимылдың нақты ... ... ... яғни ... ... жалпылық дәрежесінің сипатына қарай қайталанатын ... үш ... ... атап ... ... 1) ... ... 2)
узуалдылық; 3) ұдайы шақтылық [36], [83].
Енді әрқайсысын жеке-жеке бөліп алып тілдік белгілерін қарастырамыз: 1)
нақты ... ...... бір ... ... ... ... әрі шексіз орналасуы. «Нақты қайталау» дегеніміз
− бір іс-әрекеттің артынан ізін суытпай нақты бір ... ... ... Бұл ... шақтық бейлокалдылықтың белгілі бір уақыт
осіндегі шектеулілігі ... ... ... ... ... отырады:
Өрістен қайтқан қоралы қой да су маңына шұбырып, бауырын сызға ... ... ... ... ... ... суынан бөлінген қара су, шалшық
суларға кіріп, көлбей-көлбей жатып апты. (М.Әуезов). ... ... ... ... ... ... асады. Субъект (яғни бастауыш) шақтық
бейлокалдылықтың бұл түрінің нақты ... ... ... ... ... ... ... ретінде субъектіні яғни бастауыш мүшені тануға болады.
Мұндай жағдайдағы шақтық ... ... ... бір ... ... қимылдың шектеулі орналасуы немесе бұл ... ... ... кең түрдегі сипатын білдіреді. Мысалы: Екі ... ... ... дос ... оны ... күйде, кейін қарай жібермей,
қалжыңмен қажап тұр еді. Оқыста сыртқы есік ашылды да, Мағышқа тура ... ... үйге ... келе ... Абай ... ... ... көргенін
аңғарып бола бергенде екі беті маңдайына шейін оттай лаулап қызырды да,
аппақ сүйрік ұзын саусақтарымен ... ... ұяла ... (М.Әуезов). Бұл
мәтіннің мазмұны белгілі бір уақыт ... ... ... яғни тұр ... ... келесі сөйлемнің байланыстылығы, яғни дос-жандар Мағышты
қалжыңмен қажап тұрған кезде Абай ... ... Сол ... ... ... ... қимыл-әрекет жасалу үстінде болады. Тұр еді, ашылды, қарап,
көрінді етістіктері өткен шақтық мағына беріп ... ... ... ... мен -п ... ... ... арқылы шақтық мағынаны білдіріп
тұр. Жемтік біразда жаманат хабарын біртіндеп, нақтылап жеткізе, тарата
түсумен ... ... ... екі ... ... ... берген
(М.Әуезов). Қимылды атқарып тұрған субъекті нақты: жеткізе, ... ... ... ... ... ... екі нақтылы қимылдың бір
уақытта жасалғанын ... ... ... ... ... ... ... бар күшікті сыртқа алып ... Жеті ... ... ... ... ... де, екі ... тірі қалдырды. Кетерде
бұның біреуінің тірсегін қиып қалдырды да, екінші ... – ең ... ... кетті (М.Әуезов). Мұндағы субъекті бар күшікті ... ... ... ғана ... қимылын істеуге кірісті. Өлтірді, тірі қалдырды
деген қарама-қарсы мағынадағы етістіктер арқылы ... ... ... ... тұр. Соңғы сөйлемнен де қарама-қарсы ... бір ... ... өтіп жатқандығын аңғаруға болады. Абай кейде
үстіңгі бөлменің біріне түссе, тағы бір кезде ... ... ... ... ... ... Бұл сөйлемде анық көрініп тұрған
нақты қайталау кейде, бір кезде мезгілді білдіріп ... ... ... бір уақыт аралығындағы екі қимылдың ... ... ... тұр. Ол ... ... торы ат ... тұрған
божының сәл босағанын аңғарып, бас ... иек соза ... де, ... ... ... сөзі қашан? сұрағына жауап беру арқылы
мезгілді, белгілі бір кезеңді білдіріп тұр. ... ... ... ... ... келмейді. Уақытқа қатысты бірінен кейін бірі болып жатқан
іс-әрекет -а ді және -ді ... ... ... ... тұрған грамматикалық
формалар арқылы бейлокалдылыққа әкеліп тұр.
ШБЛ-тың семантикалық ... бірі 2) ... ... ... ... ... И.Н.Смирнов. дағдылы қайталаудың ауыспалы сипатын
көрсете келе, Л пен БЛ тың нақтылық жән ... ... ... Л/БЛ тың ... ... түйіскен жерінде нақты
қайталанылатын іс-әрекет орын алады дейді. Бір ғана сәтте өте ... ... ... ... нақты қайталанылатын іс-әрекет бірегей
жағдаятқа қарағанда бір саты жоғары тұрады. ... ... ... ... ... дүркінді қимылдардан жасалады, ол ... ... бір ... ... нүктелер қатары тұрғысынан түсінліре келе,
ондағы іс-әрекет жалпылана түседі. Басқа ... ... ... ... ... ... ұғымына сай белгілі бір кезеңге
белгілі бір нақты ... мен ... ... ... ... ... ... қайталау Л пен БЛ ... ... ... ... оны ШБЛ тың бір ... ... ... Ол қимылдың қайталануын толығымен және ондағы жеке қалып
қойған іс-әрекеттердің қайталану ... ... ... ... ішкі-сыртқы
қарама-қарсы дүркінділік сипатына қарай қайталанылатын іс-әрекеттердің
оппозициясын ажыратып көрсетеді. Мұндағы сөз болып отырған ... ... ... ... қайталау (итеративтілік) және көп актілі
қайталау ... [83, 137]. ... ... деген ұғым
әдетте аспектологиялық әдебиеттерде ... ... ... әрі сол бір ... ... ... ... түсіндіреді.
Көпактілі деген ұғым жүзеге асқан көп оқиғалар қатары, яғни оны құрайтын іс-
әрекеттер бір дейленген сипатта болу керек, бұл ұғым ... ... ... [84, 234]. ... ... ... ... жақсы білеміз. И.Н.Смирнов қимылдың қайталануын бүтіндей
қарастыра отырып, ондағы уақыт ... ... ... ... ... объекті, кеңістіктің ... ... ... ... ... алып қарайды.
Дағдылы қайталау жағдаяты төмендегідей негізгі белгілерімен ерекшеленеді:
тікелей бақылау ... ... мен ... нақтылығы
(субъектілер мен объектілер тобы), ... ... ... ... белгілі бір оқиғаға байланысты белгілі бір шегі бар бір
ғана ... ... іске асып ... яғни ... ... шегінде
анықталады [83, 139]. Нақты қайталау жағдаятының өзі мынандай ... ие: ... ... ... ... ... ... мен топталған субъектілердің және субъектінің
бағытын анықтайтын объекті мен ... ... ... ... Осы ... ең ... ... белгілері: 1)
субъектінің жекелілік/көптік сипаты; 2) объектінің жекелілік/көптік сипаты;
3) қимыл-әрекеттің ... ... ... ... эпизодтың шеңберінде қайталануы біртектілікке ие болуы мүмкін.
Бұл жағдайда ... ... ... ... нақты сипатта да,
топталған сипатта да сол бір ғана қимылдың ... ... ... ... Осы жердегі біртектіліктің өзіне ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңге ие болмаса немесе сол ... ... бір жеке ... ... онда ... ... жеке сипаттағы қимыл деп ойлаймыз. Егер қайталанылып отырған қимыл
топталған нақты ... ... ... онда ... ... жеке емес ... сипаттағы ұғыммен астасып жатады. Біртекті
жеке сипаттағы ... ... жеке ... ... әрі ... ... ... бір бағытқа объектіге тиісті жүріп отырса онда мұндай қимыл-
әрекет біртектілікке жанасады: Енді ол да ... ... ... ... ... созыла түскен жіңішке ақ шандақты ... ... ... ... көме ... ... келе жатқан салт ... да көзі ... ... ... ... үйден таң атпай зытып отырған. ... ... бұл үйге енді ... ... да ... Көпке түсініксіз
түрде бірталай үнсіз тұрып қалған Абай, бір кезде денесін бұрмай, оң қолын
ғана көтеріп, ... ... ... да, жігіттерге белгі етті (М.Әуезов).
Біртекті жекелілік емес ... ... ... ... анық түрде жұмсалады. Бірақ жүзеге асып ... ... ... қарай бағытталады. Яғни объект топталған көптік мәнде
болады, ... ... ... ... ... ... оның
тепе-теңдігі жойылады: Ауыл сыртында көк бетегелі ұзынша төбешіктің басында
Абай Шыңғыс ... ... көз ... ... ... ауылға да бұрылып қарасады.
Ондағы киіз ... ... ... ... түтіндетіп қайнатқан, көп
қазандар асқызып жүрген таза киімді әйелдерге, күтуші жігіттерге де ... ... ... Елге келгеннен бері ... ... ... Әбіш көп ... ... қалған-ды. Ел ішінде, ... осы ... ... аз ғана ... ... ... ... болмаса,
Абайға қарсы арналған өштік, араздық, қызғаныш, қастық атаулы соншалық мол
екенін Әбдірахман көп естіген (М.Әуезов). Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... сипатқа ие бола
отырып, жігіттерге; көп нәрселерді (өштік, ... ... ... көптік мәндегі объектілер жұмсалып отыр. Ол күні ... ... ... ... ... ... Ертеңінде есін жинап, сұрай-сұрай
бүкірді тапқан. Өлдім-талдым дегенде, ... ... иіп, бір ... ... боп, ... алып ... (Ж.Аймауытов). Мұндағы субъекті біреу әрі
нақты екенін байқаймыз және ... де ... ... емес ... ... ... тұр. ... түсе сала, Қартқожа артынан алақ-
алақ етіп шауып барады. Сол шапқаннан шауып, тауды ... ... Бұл ... бір ... бір ... бір ... қайталанылатын
қимыл-әрекет бар екендігін аңғарамыз. ... ... тұла ... ... ... ... қайтсін? Арба басында әжелері күңіренеді, мола
басында еркектер күңіренеді, молада аруақтар ... ... ... ... ... емес, қалың қазақ, Сарыарқа күңіренеді
(Ж.Аймауытов). Бұл мәтіндегі ... ... ... ... ... ... налиды сөздеріне балама ... ... Бұл ... ... ... ... білдіріп тұрған объектілер
алдыңғы қатардан орын алып ... көз ... ... бақылаудағы шексіз қайталанылып тұрған іс-
әрекет кең ... ... ... ... нақты субъектінің қатысуымен
жүзеге асып жатса, оны «нақты қайталау» деп ... ... ... ... бақыланып отырған қимыл-әрекеттің тек жалпылық ұғымда ғана жұмсалып
тұрғандығынан хабардар болсақ, әрі белгілі бір нақты ... ... да ... ... ... ... қолданылған
субъектілер (жақ көрсеткіштері) байланысын байқасақ, сонымен қоса нақты
субъекті ғана ... ... ... мәндегі субъектілер қатарына анық
көзіміз жетсе, ол − «дағдылы ... ... ... түрі кең түрдегі нақты жағдайды басынан өткереді. Нақты шақтылық
(временная локализованность) білдіретін ... ... ... ... ... бары анық. Дегенмен, не себепті осындай ... ... ... ... ... қолданамыз? Шақтық
бейлокалдылықта жұмсалып тұрған нақты қайталаудың реңк мәні бар ... ... жеке ... нақтылықты білдіреді. ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің элементтерін жинап
алады: Қартқожа көп ойлады, көп уайымдады. Ағайынды екеуі бірден кетсе,
қатын-қалаш, ... ... ... ... ... ғой ... ... жалпы жағдайды сырттай бақылай отырып, нақтылықтың көріністерін
көруге болады. Бірінші сөйлемдегі іс-әрекет бірінен соң бірі ... ... яғни ... ... тұрған тілдік элементтер белгілі бір шегі бар
жалпыланған қимылдың тілдік ... қоса ... тұр. ... ... өз ... жеке ... нақтылықты аңғартады, бірақ
белгілі бір уақытқа ... ... ... ... Сондықтан шақтық
бейлокалдылықтың тілдік элементтері басым түседі де ... ... ... ... Әрі көп ... өзі ... мәнді үстеу
арқылы жекелік емес, жалпылық мәнге ие болып тұрғандықтан да жалпылық
қимылды көреміз: ... ... ... ... ... қойшының
сойылшасын тауып әкеліп, қирататын кісіше атына мініп одыраңдатып жөнелді
(Ж.Аймауытов). Бұл сөйлем бір қарасақ, нақты ... ... ... ... ... қатыстық мағынаны қолдана келе екі іс-әрекеттің әртүрлі
уақыт мезетіне байланысты, яғни ... өту ... ... ... қолданғандығын байқаймыз. Шақтық бейлокалдылық ... ... ... ... да ... ... ... Оның мазмұн межесі морфологиялық категорияларға ұқсас, мысалы
шақ, жақ, ... т.б. ... ... ... Ал оның ... ... әр ... жататын (морфологиялық, синтаксистік, сөзжасамдық,
лексикалық) тілдік құралдар құрайды. Шақ категориясының тұрпат ... ... ... яғни шақ көрсеткіштері. Тілде шақ ... ... ... ... ... үш ... (өткен шақ, осы шақ, келер
шақ) ... ... ... өту ... ... ... формалардың мағынасы ретінде ұғынылады. Грамматикалық ... ... ... ... ... уақиғаның сөйлеу сәтімен
өлшенеді. Шақ категориясының тұрпат межесі – грамматикалық форма, яғни шақ
көрсеткіштері. Жалпы осы ... -а, -е, -й ... ... нақ ... -ып, -іп (-а, -е, -й) көсемше жұрнақтары қолданылады.
Екі ... ... ... ... ... сипатынан байқалып тұрады. Бұл екі жақты байланысты қимылдың
шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ... және оның ... ... мен ... ... ... [85, 178]. ... нақтылы референцияны қолданса, онда ол (субъект) сөйлемде
предикатқа жаңа ... ... ... ... шақтық
локалдылыққа қатысты нақтылы сипат алады: Ол жұмысқа ... ... ... ... ... «екі ... ... орын
алады: а) «нақты қайталауда» немесе нақты эпизодтағы қимылдың бейузуалды
қайталануында, осы жай ... ... ... ... ... ... ... алмастыра қолдана береміз. Сондықтан осы «ұсақ
оқиғалы» ... ... ... ... ... кең ... Қазір сол үлкен «қоңыр үйдің» ішінде Абай мен ... ... бар. Ол үй ... сары ... отын ... ... қазан көтеріп,
жаңадан сойылған тайдың етін түстікке асып жатыр; Осы ... ... ... жарысып, ой жүгіртулері көп болатын. Кейде өздері айтысып
кеп тоқтасады да, көбінше дау-дағдарыспен Абай алдына келіп, ... ... ... ... ... ... ... дауы жаңағы
Ақылбай мен Кәкітай басып өткен сияқты қызық та, қыйын да ... ... ә) ... деңгейдегі қарапайымдылық, узуалдылық,
қимылдың өту барысындағы уақыттың шексіздігі, яғни ... ... ... кейінгі белгісі іспетті: Соңғы ... ... ... ... ... ... Кәкітайды тапқыр шешендігімен,
аса сүйсіндіріп еді. «Олар іштен құптаған бойда, Абайдан көздерін ... ... ... ... Осы ... ... ... көреміз. Шақтық бейлокалдылықтың мағыналық топтарын бөліп
көрсетудегі ерекшелік ... ... ... ... ... ... яғни
қимылдың нақты уақыт сәтінен ... және ... ... ... ... [86, 54]. ... сызығының бойында бір ғана
іс-әрекет нақтылық ... алуы ... ... ... ... бірнеше
қимылдың жүзеге асуы мүмкін. Міне, осы екеуінің ерекше тұстарын көрсетуде
бейлокалдылықтың ... ... ... көрсету керек.
2.2.1 Шақтық бейлокалдылықтың «нақты қайталау» мен ... ... ... ұқсас тұстары мен айырмашылығы
Мұндағы басты көрсеткіш (белгі) – ... анық ... ... ... ... ... сипаттағы субъектілер қимыл-әрекетті бірінен
соң бірін арасына ... ... ... отырып іске асырады.
Меншіктік/меншік емес ... ... ... ... ... мәндегі объектілерге байланысты бейрелевантты
түрде көрінеді: Лап берген сойылшылар жұбын бұзбай жау шебіне тұтас ... ... ... қарқындарын бәсеңдетпестен, сол ... ... ... ... ... де, ... ... шауып, жұбын
жазбай тағы лап қояды ... ... ... ... әскерлерін
бір жайпап өтіп, қырқаны баурай орағыта кейін бұрылғанында, арбалы оқ-
дәріні көремін деп ... ... ... ... көтерілген Байтабынды
қоршап қалды (І.Есенберлин). Мысал ретінде келтірілген екі мәтінде де ... ... ... субъектілердің қатысуымен нақты қайталау жағдаятын
білдіреді. Осы субъектілер топтамасы мәтінді айтып тұрған автор ... ... ... келіп көптік сипатта тұрған субъектілердің
әрқайсысы белгілі бір қимылды атқарып тұр. Уақыттың ... бір ... ... ... бірнеше субъекті бірден атқарады немесе барлығы
(субъектілер) бірге тұрып атқарады. Біртектес ... ... ... ... белгіге ие болады. Қимылдың әрқайсысы мағына
ұқсастығына байланысты бірінен соң бірі қайталанып бір ... ... Оның ... ... ... ... Олар Ақбаланың баяндамасын
мінеді, сынады. Жолаушылар сол отаудың сыртына келіп тұра ... ... ... бір ... ... шақырды. Сонымен сөйлесе қалды
(Ж.Аймауытов). Кейбір қимыл-әрекеттер нақты ... ... ... ... ... ... ... қимылдар өзінің табиғатына ... ... әрі ... ... ... ... соң бірі ... әртекті қатар құрайтын қимылдар) немесе нақты топталған ... іске асып ... және ... ... ... ... ... отырады. Бірінен кейін бірі әртекті қатар құра отырып қайталануының
бір ерекшелігі предикатының көптігінде: Сейітқан сол бетте ... ... ... ... ... ... қонақ атын өреден босатып мініп, ... ... ... құнықтыра шапқан (М.Әуезов). Көкпай жаңағы Ербол
айтқан Абайдың сәлемін өлеңмен қайта айтып шықты. Содан ары Абай ... ... Бар ... анық етіп салмақтап, Абайдың «Жігіттер, ойын арзан,
күлкі қымбат» деген өлеңін ұзақ айтып еді ... Бұл ... ... ... ... алып ... қарастыруға болады.
Бірақ субъектілері біреу, ол – ... ... ... Көкпай (екінші
сөйлемде). Сөйлемдердегі қимыл-әрекеттер бірінен соң бірі бірізбен жарыса
қолданылып ... ... ... ... ... асып, әртектес қатар құрайтын қимылда субъект
өзгеше қолданылады. Бұл қимылдың ... ... ... ... ... ... мәнде топтала қолданылуында және
сөйлемнің құрылысындағы жасалынып жатқан қимылдардың әрқайсысын әртүрлі
субъектілер іске ... ... Яғни бір ... бір субъекті,
екінші қимылды басқа субъект жасап жатады: Абай келіп ... ... ... қала ... оқу жайын, саушылығын сұрастырды, өзге үлкендер
бала мінезіне бір күліп, бір таңданып сүйсініп отырды ... Әлі ... ... ... ... ... ... күнбатыс жаққа
көздерін тігіп, семсерлерін қыса ... ... Ал ... ... жұтқан
батырлар күрке, лашықтардың қасында жіңішке найзағай меңзелдес көгілдір
құрыш алдаспандарын қамсыз қайрауда… Барлық топ енді ... ... ... соңынан кетті. Озып барған Мағаш лақтай бір дуадақты сарала ... ... ... бір ... үстіне ағызып жетті де, тымағын
бұлғап, арттағыларға айғай салды. Кейінгілер де тақау ... ... ... ... ... ... ... көздерін тігіп,
ұстап қояды, қайрауда, кетті, ағызып ... ... ... жасаушы жалқы
субъект, жинақты және мағына жағынан ... ... ... Абай (жас) – ... ... ... түсіндіреді. Мұндай
жағдайдағы қимыл-әрекеттердің әртектілігіне қарамастан, олар ... ... ... ... ... қайталануы шақтық локалдылық жағдаятына
ұқсас болып келеді.
Субъектінің жинақтылығы мен анық ... ... ... ... және ... бір ... тор сызығын [87, 432] анықтау үшін
субъектінің ... мен анық ... ең ... ... ... табылады. Бұл жағдаяттағы негізгі ... ... ... орны бар ... ... ... шығармау керек. Яғни ... ... ... ... ... пен ... ... сүйемеді, бұл дегеніміз субъектісі жоқ ... ... ... ... сөз ... ... ... субъекті болған соң оның
қатысуы әбден ... ... ... көрсетіп, анықтап тұратын субъект
нақты әрі кеңейтілген болуы керек. Айтушы адам өзінің ойын, жеке басының
тәжірбиесін ... бір ... ... ... ... ... ... түрде жеткізеді: Абай аз тоқтап, күз ... ... ... әлдебір суық сарын есіткендей болды. Аласа төбенің ... мен ... ... бас ... баяғы бір ескі зардың болғанына куәлік
айтқандай; Көпшілік біз ... ... ... ... ... ... сезімтал ажар беріп айтқан әнін ұйып ... ... Оның бұл ... ... ... ... әні ... емес. Өлгендердің
аруағына арналған, дертті жүрек жоқтауы сияқты. Жүзінің сыр толқыны ... бұл ... ... ... бір әнді ... да, қазіргі айтуында
соны осы сәтке аса бір ... ... ... Абай әні – «Көзімнің қарасы»;
Мағаштың жай айтса да зіл салмақты айтылған сөзінен соң, ... да ... ... ... қыңыр қыястығынан, қорқау озбырлығынан қайтқан жоқ.
Енді сонысын ... ... да, ... танытты. Егер субъект жинақты жалпы
мәнде тұрса, онда дағдылы ... ... ... ... ең ... ... дәрежесінде қолданылады. Өзінің жеке
тәжірибесінің кеңейе түсуіне ... ... ... ... да ... ... Осыған сәйкес сол тапқа немесе топқа айтушының өзі ... ... ие ... [88, ... іс-әрекет әдетте өткен шақта, келер шақта, осы шақта немесе тек
жедел өткен ... ... ... ... ... ... ішіндегі бірінші
жай сөйлем өткен шақта, екінші жай сөйлем осы шақта тұруы мүмкін. ... ... ... ... – нақты субъекті болуы немесе
бастауыш мүшесі жасырын және күрделі болып келуі мүмкін: Қартайдық, ... ... ... ... Бойдақ жылқының бәрі жайылысты тастаған,
сонау биік адырдың басына шығып қатты солықтайды (М.Әуезов).
Қимылдың жалпылана ... бір ... ... ... дәрежеде іске
асады. Жалпылық іс-әрекеттер көбінесе осы шақта бейлокалдана қолданылады
(Жолдасын таппаған ер азады, басшысын таппаған ел азады). ... ... тек осы ... ғана өз қызметін атқармайды. Сонымен қоса өткен
шақта да ... ... да ... ... ие ... ... ... жүрді, көрші ауылда Бұқабай би шабындысын тартып шауып алғанын ... ... ... ... түк ... алмағанын да Қартқожа жақсы
біледі. Мұның бәрі Қартқожаның жүрегіне түйткіл болды (Ж.Аймауытов). ... ... жай ... ... ... ... нақтылана қолданылып
тұр. Бұл нақтылықты -ді жедел өткен шақтық жұрнағы мен нақты ... ... ... ... ... ... қоса біледі
етістігі арқылы қимылдың осы шақта орын алып тұрғанын байқатады. Келесі
сөйлемдегі бәрі ... ... және ... ... ... ... ... жалпыландырып көрсетіп тұр. Бұл мәтінде өткен шақтық та, осы
шақтық та семантикалық ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Мұндай мүмкіндіктегі қимыл-
әрекеттердің белгілі бір шақтағы орын тәртібі анық емес әрі ... ... ... ... ... жапылық мағына білдіретін бейлокалдылықтың ... мен ... ... ... жиі қолданыс табады. Екеуінің басты
айырмашылығы, біреуінде субъекті нақты, анық ... ... ... ... ... ... тұруы мүмкін. Нақты қайталауда жалпылық
сипат төмендеу болады.
2.1.2 Шақтық бейлокалдылықтың «ұдайы ... пен ... ... ... ұқсас тұстары мен ерекшеліктері
Шақтық жинақтылықтың немесе ұдайы шақтылықтың өзіндік бір ерекшелігі ол
көбінесе топтық сипаттағы оқиғалардан, ... ұран ... ... ... сөздерден айқын аңғарылады. Айран ішкен құтылар,
шелек жалаған тұтылар (Мақал). Ақыл сенбей, сенбеңіз, бір іске кез ... ... оның ... ... ... ... ... осы
критериилер шақтық бейлокалдылықтың функционалдық табиғатын ... Тіл ... ... ... ... жоғарыда аталған
ұғымның дифференциясын анықтайды. Егер іс-әрекеттің белгілі бір ... және ... ... кең ... ... орнын тапса, оны қарапайым
қайталау деп атаймыз. Тек нақты түрде емес жалпылай топталған, күрделенген
бастауышта жүзеге асып ... ... ... ... ... ол шақтық
жйнақтылық болып табылады.
Шақтық бейлокалдылықтың екінші және ... ... тіл ... ... мойындайды. Ал бірінші түріне әрқайсысы әртүрлі анықтама бере
отырып, ... ... ... ... сол ... ШЛ жүйесінде
қарастырамыз дейді. Т.А.Булыгина: «шақтық ... ... ... ... ... ... ... бір кезеңде, белгілі бір уақыт осінде
жүзеге асады. Бұл нақты ... ... ... ... (баяндауыш
мүше) себепші болып отырады» - деген өзіндік ойын ... [37, ... ... өзіндік негізі бар. Жоғарыда айтылғандай, «қарапайым
қайталау» (ҚҚ) барынша нақты жағдайда өтеді. Қарапайым ... ... ... ... ... көрініс табады.
Бұл ретте нақтылықпен байланысты тіл элементтері мен нақты түрдегі емес
жалпылама ... тіл ... ... ... ... ... Үй ... әңгіме азайып, біресе әзіл мен жарастық күлкі ... Бұл ... ... осы ... екі ... біріне бірі
жалғаса өтуде. Бірінші сөйлемде де екінші сөйлемде де іс-әрекет актуалды
жағдайда, белгілі бір ... ... ... ... тұр. ... ... ... осы екі түрлі жағдайдағы ... яғни ... ... локалдылық пен нақты емес жалпылама түрдегі бейлокалдылықтың
ерекшелігін қарастырамыз. ... ... ... бір түрі – ... ... атынан көрініп тұрғандай, бұл категория тек қана бір
шақта ... ... ... қолданылады. Оқиғаның жалпылығы, көпке
айтылғандығы, онда ... бір ... ... ... бұл ... ... ... үлкен септігін тигізеді [89, 75]. ... ... ... семантикалық құрылымын көрсетуде шақ
формалары белсенділік танытады. Мысалы: Жаман өкпелеймін деп, сыбағасынан
құр қалады (Мақал). Ақмақтың ... ... ... ... ... шақ пен ... ... біріге де қолданылу ерекшелігі: Қолы
қимылдағанның, аузы ... ... ... ... ... отырып, мына сөйлемдегі ШБЛ пен ... ... ... ... ... ... келуін
қарастырып көрейік: Күнінде қолынан мыңды алып, мыңды кетіріп, ... ... Омар еш ... ... ... бір ... ШБЛ іс-әрекеті келер шақ ... ... ... түсе ... өзінің функционалдық табиғатын аша
түседі. ... шақ ... бұл ... тек қана коннотативті реңк беріп қана
қоймайды, сонымен қоса «болашақта іске асатын, ... ... ... түрде жүзеге асатын іс-әрекеттермен тығыз байланыста болады».
Мысалы: Еңбек ерлікке жеткізер, ерлік елдікке жеткізер ... Шын ... ... сый ... сыр ... ... ... құй болар, құй болмас
(Абай).
Жоғарыда келтірілген түрлі тілдік амал-тәсілдерге сүйене отырып, ШЛ тың
ұдайы шақтылық түрі ... ... ... ... ... деп ... Шақ ... ұдайылық қимыл-әрекеттерді білдіретін
өткен шақ, келер шақ, осы шақ ... бәрі ... бір ғана ... ... Яғни ... локалдылықтың көрінісі ретінде ... ... ... Осы жалпылық ұғымды ... ... ... бірі ... ... голодного никогда не понимает»
мақалын келтіреді. Сөйтіп оның ... шақ пен ... шақ ... ... ... ... ... голодного никогда не понимал», «сытый
голодного ... не ... ... түрлерін салыстыра отырып отырып,
сөйлемнің негізгі мағынасы еш өзгеріске түспейтінін ... [35, 134]. ... ... ... іс-әрекеттің шақ формасы мен шақтық локалдылық
іс-әрекетіндегі шақ формасы арасында айырмашылық бар, ШЛ-ты көрсетіп тұрған
тілдік ... оның ... ... ... ... ... ... өзгеріске түсіреді. Мысалы: Мен өз арбама
жаттым (С.Мұқанов) Мен өз ... ... Мен өз ... ... сөйлемдегі нақтылық пен ... ... ... ... ... «сөйлемдегі іс-әрекеттердің жалпылығы ... ... ... ... ұдайы персоналдылығымен ерекшеленеді,
тек нақты түрдегі сөйленімдер ... ... ... ... ... ... » [90, 171].
Ұдайы шақтылық жөнінде И.П.Иванов «арнайы белгілі бір шақтағы ... шақ ... ... оны ұдайы шақтылық іс-әрекеті деп ... ... ... ... ... жалғасып, аяқтала бермейді.
Оған міндетті түрде шақ формалары жалғанып қимылды бейлокалдандырады» дейді
[91, 31].
ШБЛ ұғымын ... ... ... орны ерекше:
а) қарапайым және жинақты іс-әрекеттерді көрсетуде ... ... ... ... ... ... келген күні шуламассыңдар деп тиып
қоюы (С. Мұқанов).
ә) болжал мәнді модаль сөздер субъектінің жанында ... ... ... үйде жоқ (Н.Ғабдуллин).
б) күдік-күмәнға байланысты модаль сөздер: Кім біледі, тәуірлеу ... ... да ... ... ... рай ... да кездесетін модальдық құрылымды
сөйлемдер ШБ категориясын білдіреді, ... оны ... ... ... ... Сөз шығарушылар сөздің асыл болуының жалпы
шарттарын білуі қажет (А.Байтұрсынұлы).
Бейлокалдылық жағдаятының табиғаты сапалық сын есімде де аңғарылады. Сын
есім ... ... ... ... анықтауыштың, күрделі, үйірлі мүшенің
қызметін атқарады: Желсіз түнде жарық ай (Абай). Шымқай ... ... шоғы ... ... ... ... ... жалпылық сипаттағы анық емес іс-әрекеттердің орналасу реті
мен оқиғаның бір уақыт осінде жүзеге ... өтуі жақ ... ... ... ... ... ... жалғанып екінші жақта тұрған
жинақы-жақтық құрылымның (обобщенно-личные конструкции) ... ШБЛ ... ... бірден-бір тілдік грамматикалық бірлік
болып саналады. Субъекті мен объектінің, іс-әрекеттің ... ... ... байланыстылығы – локалдылық категориясының негізгі
принциптерінің бірі екені белгілі [92, 95]. ... ... мен ... ... ... конкретті болуы керек. Мысалы: Бала жаңа
ғана бестінің төбелін саз балшықпен баттастырып тұрып сылап ... ... дәл осы ... сол ... оның ... ... жағдайда берілуі:
Бала күнде бестінің төбесін саз балшықпен баттастырып тұрып сылап қояды.
Күн кешкіруге айналған шақта, ... ... ... ... ... ... ... ағылып жинала ... ... ... ... ... субъектілермен қосыла мынандай
ұғымдарды білдіреді : а) белгілі бір заттың өзінің ... сай ... Тіл тас ... тас ... бас ... (мақал). Қазақ халқы –
пейілі кең, қонақ жай халық; ә) ... бір ... ... ... ... ... ... Қорқыт – Әл-Фарабидің жерлес атасы,
оның ... ... ... ...... шын ... ұлт
мейрамы.
Жинақты мәндегі іс-әрекеттер тек қана жинақты мәндегі субъектімен біріге
жалпы ұғымды білдіруі мүмкін. Бұл ... ... ... ғана ... ... ... адам, халық т. б.) немесе ... ... да ШБ ... ... (өмір, тарих, орта т.б). Жинақты-
жақтық семантика белгілі бір объектіні ... ... ... ... ... мүмкін (бұл жерде сөз болып отырған мәселе ... ... ... ... сөйлеуші жайында):
Туған жер ешнәрсе жоқ, сенен ыстық,
Себебі, – ... ... ... ... (М.Жұмабаев).
Серіңнің серменуге көңілі оянды,
Ойладым бастайын деп бір соянды (Абай). Бірінші жақта, көпше ... ... ... яғни ... тасаланып тұруы қимылдың,
дағдылық-жинақты іс-әрекеттің коннототивті бір ... ... Біз ... есікке жақындасақ, иін тіресе қаптаған жұрт вагон есігінен әлі де
қаптап кіріп жатыр екен ... ... бір ... ... ... ... ... та, жүріп кеттік (С.Мұқанов).
Шақтық бейлокалдылық іс-әрекеттер сөйлемде ... ... ... ... Онда ... ... өту сипатының көп кезеңге немесе бір уақыт
көлеміне тәуелділігі сөз болады. Бұл ... ... ... ... ... болады: 1) циклділік ... ... ... ... ... ... жыл сайын, жазда, қыста,
күзде, көктемде т. б. Олар ... ... ... жақта ерте түсетін ... қуа ... ... ... ... ... малдарын қармен сусындатып
отырады (С.Мұқанов). 2) дағдылық: әдеттегідей, ... ... ... ... т. б. Күн ... айналған шақта бұрынғы әдеттерінше,
жан-жақтағы ауылдарда қонған адамдар біздің ауылға ағылып жинала ... 3) ... ... (спорадичность) жиі қайталанбайтын
қимылдың қайталануы: кейде, кей уақытта, әлден уақытта, уақыт өте келе, кей
кезде, соңғы кезде, кей күні т. б. ... ... қар ... ... ... ашты да, ... қараңғы үйдің ішіне көмескі сәуле түсе
бастады (С. Мұқанов). Соңғы кездерде бұл романды ... ... ... базар түгіл кітапханадан да сирек табылатын болды (С. Мұқанов). 4)
қимылды уақыт кезеңіне қарай жинақтау: ... ... ... ... ... әкем мен туғанға дейін сабады, дегенмен, ... таяқ ... соң тілі ... да, әкем ... сабаса да, шапылдаған тілін тартпайды
(С.Мұқанов). Шақтық бейлокалдылықтың мағыналық топтарын әлі де ... ... ... ... ... ... «ұдайы шақтылық» түрінде нақты
субъектінің болмауы мүмкін ... Егер ... ... ... ... ана, әке, біздің ағай т.б), онда өзіне (субъектіге) ... ... ... ... ... ... варианттылығына
мүмкіндік береді (Жұман кітап оқып отыр; Анам ас үйде ... ... ... ағай ... ... баспасөз беттеріне беріп жатыр). Сонымен
қоса осы аты ... ... ... ... ... ... бір ... деңгейдегі жасалып жатқан қимыл-
әрекеттерін узуалдылық ... ... ... ... күндегі әдетінше
еш қозғалыстан кітап оқып отыр; Анам кешкі асқа өте ... ... ... үстінде; Біздің ағай ғылыми мақаларын үнемі қалдырмай «Тілтаным»
журналына беріп отырады. Ең ... ... ... ... ... ... (ұдайы ... ... ... ... етеді, керісінше, жоғарғы деңгейдегі жинақы-
жалпылық предикаттың, яғни ұдайы шақтылық жағдаятын талап етеді. Бұл ... ... ... ... ... Осы ... субъектілердің
айқындағыш, анықтағыш әсерін мына төмендегідей жалпылықты, ... ... және ... зат ... көреміз. Мысалы, адам
(жалпы адамзат), халық, ұлт, уақыт, қоғам, өмір т.б. Бұл зат ... ... ... ғана білдіріп отырады, бұл ... ... ... бір ... ... нақты қимылды анықтауы мүмкін болмай
қалады. Жалпылықты білдіретін ... тек ... ... ... ... ... Тек ... алмасуда ғана ұдайылықтың «топталған
субъект – ... ... ... бүтіндік жағдаяты анықталады». Орыс
тілінен келтірілген мысалмен қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... Люди привыкают к
нейзвестности трудней, чем к нему бы то ни было ... ... ... ... ақиқат шындық көпке ортақ дегенді халық қандай болмасын
әрбір сырдың негізгі шегі, түйіні ... ... ... ... сөйлемдегі топталған (люди) субъектіге тән (привыкают) ... ... ... ... ... ... анық білдіріп тұратындығын
көруге болады. Ал ... ... ... топталған субъектісі айтады
предикатымен тіркесе келе, көптік, ... ... ... ... ... ... бір ... орыс тіліндегідей көптік мәнді
-міз, -мыз жіктік жалғауы жалғану арқылы да, бұл жалғаулардың жалғанбай ... ... ... қарай көптік мән жасала береді: Уақыт –
бәріне емші, ... ...... ... ... жол ... «Тастаған
шоқпар Сорлыға тиеді» дегендей, қырсық та Жұман үйіне ... жұт ... ... ... ... Осы ... ... субъекті мен предикат бір-бірімен өте тығыз қарым-қатынаста
тұрады. Бұл байланыс объектіге де әсер ... ... ... ... тән, ал ... ... ... объект тән екендігін мына
мысалдан байқаймыз: Ана кітапты алып кел; ... ... алып ... ... әр ... бір ... базары, бір биі болады ғой. Ана үйді, мына
үйді көрсең де, не ... не ... не ... таласып, бірінің тілін
бірі алмай, ұрыс-жанжал болып жатады ғой. Осы сөйлемдегі ана үйді, ... ... ... тән ... ... ... тұр. Ана,
мына сілтеу есімдіктері белгілі бір «анықталған, орны мәлім» үйді ... бір» ... ... көрсетіп тұр. Жалпы топталған субъектілер,
предикаттар, ... бәрі ... ... ... бір ... ... Жігітек тобын бастап келген Базаралы ауылға байбалам ... ... жоқ. Ол ... ... зілі бар сараң тілмен,
тың қуатты көрсеткендей сөйледі; Қызу шабытты талас үстінде, ... ... ... ... ... ... дамытып ойласқан. Тек екуінің де
қыйналып кеп тірелген, шеше алмаған бір жайы бар. ... ... ... түйін
болып қалған, Абай айтқан: «өмір шындығы». Сол «шындықты тауып ашып, басым
жырла» деген тәрізді еді аға ... ... осы ... шешемін деп, бір
болжау айтқан (М.Әуезов). Осы мәтіндегі топталған Мағаш пен ... ... ... ... ... отырып, -ыс ортақ етіс жұрнағы
арқылы екі адамның қатысымен жүзеге асатын ... ... ... мәтін толығымен өткен шақтық семантикалық функцияға ие болып тұр. Бұл
Мағаш пен Дәрмен нені еспелеп, дамытып ... ... ... яғни ... ... отырып, әрекет жасайды. Узуалдылық қалыптағы емес ... ... ... ... ... ... ... көптік мағынада топтала қолданылуын көрейік: ... бәрі ... және өлім ... ... ... бір ... қайта
жібермейтұғынын. Қазақ осыған да амал жоқ нанады, анық өз ойына, ... ... ... Бұл ... ... ... өткіздік пе,
жаман өткіздік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік: алыстық, жұлыстық,
айтыстық, тартыстық – әурешілікті ... ... ... Анық
негізделген анықтағыш (детерминді) субъектіден басқа ... ... ... ... орнын сөйлемде объекті басымырақ қызмет
көрсетеді: Адамның адамшылығы істі ... ... ... ... ... біліміне қарай болыстық қыл; татымсызға қылған
болыстық өзі адамды бұзады (А.Құнанбаев). Адамшылығы мен істі ... ... ... сөйлемнің алдыңғы бөлігінен орын алған. Предикатқа
қарағанда субъектінің анықтағыш (детерминді) рөлі ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі баяндауыш
(предикат) пен ... ... ... ... ... ие ... есімдіктің түрлері мен сандық-мөлшерлік деңгейі бір-бірімен үйлес
қолданылады. Мен ... Біз ... ... шақ пен ... ... пен
шартты райдың бірігіп жекелік/көптік мән білдіріп ... ... ... Біз көмектескенбіз (жазысқанбыз). Қазақ
тілінде локалдылық өрісі ... жүйе ... ... оның өзінің
формальды сипаты лексика-грамматикалық құрылым арқылы ... ... ... өрісінің перифериясына басқа да ... ... ене ... ... ... ... сипатын
айқындай түседі.
Сонымен, локалдылық/бейлокалдылық жағдаятының әртүрлі түрлерін ... ... ... ... және предикаттың бір-бірімен
тығыз байланыстылығы ... ... ... ... ие ... ... ... байланыстылықта топталған/жекелік субъектілердің
детерминді рөлі орын алады. ... ... ... ... ... тілші-ғалымдардың ойларын атап өтейік. Субъект мен
объект жайлы айтылған ойлар: «сөйлемдегі қимылды іске асыратын субъектінің
ролі ... ... ... ... ... ... айтылумен бірге,
белгілі бір жақта да ... ... ... ... ... ...... жалғаулары арқылы беріледі. Түркі ... ... ... есім сөздер де жіктеледі. Бірақ түркі тілдерінде
есімдердің бәрі ... ... ... ... мен сапа белгісін
білдіретін ... ғана ... және ... ... үшін ... ... шарт екендігін еске алсақ, жіктелудің, соған сай сөз
түрлендіруші форма ретінде жіктік жалғауларының өте-мөте ... ... ... ... ... – есім ... ... етістік
сөздердің ең басты синтаксистік қызметі. Сондықтан да кейбір есім сөздер
баяндауыштық ... ... ... ... тән сөз ... ... жалғауларын) қабылдайды. Етістіктер қимыл, іс-әрекетті ... ... ... уақыт ұғымымен байланысты болады. Осыдан келіп,
семантикасы жағынан ... ... ... ... ... ... да ... [93, 94]. «Жіктеу есімдіктері үнемі жақтық
ұғыммен байланысты келеді. Сол себепті олар ылғи ... ... ... ... ... және ... кісі деген ұғымдармен
байланысты қолданылады. Есімдіктердің ... ... ... бұрын
айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады. Мысалы:
Ол Прутковтың барлық ... ... ... Сен ... ... бармыз (М.Әуезов) деген сөйлемдердегі есімдіктердің қайсысының болса да
мағынасы ... ... ... ... ... ол ... сөзден тек бір
адамның Прудковтың барлық афоризмін білетінін ғана аңғарғанымыз болмаса, ол
адам кім? – ... ма, әлде ... па? Жоқ, ... біз ... ... ... адам ба? ... сөйлемдегі сен деген сөздің де жоғарыдағы сияқты,
мағыналары ... ... олар ... түрде ғана айтылған. Зат есім деп
аталатын сөздердің қай-қайсысы болсын заттық ұғымды білдіретіндіктен, ... ... ... ... іштей нақтылық және
абстрактілік, жалпылық және жалқылық, даралық және жинақтылық, жекелік ... ... ... ... да қамтиды. Мысалы: ағаш, су,
шөп, сүт, темір тәрізді сөздер әдетте ... ... ... ұстап тануға
боларлықтай нақтылы деректі заттармен байланысты ұғымдарды білдірсе, ... ой, ... ... жақсылық, адамгершілік секілді сөздер ойлау,
топшылау ... ... ... ... ... ... ұғымдарды білдіреді. Етістіктің лексика-семантикалық сипатының
мейлінше өрісті болатын себебі – ол семантика тек ... ... ... табиғат ауқымында, қоғам өмірінде ұшырасатын, адамның абстракты
ойы мен ... ... ... неше ... ... әрекет, іс, қимыл,
қозғалыс, жай, күй сияқты процестерге қатысты ... ... ... осы бай ... оның түр-түрі, қашан да болсын, ... ... ... ... ... [93, 82].
А.М.Пешковский: «Мы сказали, что глагол обозначает действие. Но ведь
«действовать» могут только живые ... все же ... ... не
«действуют», а только движутся по своей воле, произвольно. И значит ... раз он ... ... ... быть еще оттенок воли,
намерения. И действительно в каждом глаголе есть и этот оттенок, только ... ... ... В ... ... как ... ... заболел,
простудился, упал, ушибся и т.д. Мы едва ли заметим «намеренное» действие.
Нам смешна школьная формула что ...... На ... деле эта ... ... Тут все дело в том что в ... части этих
глаголов выражено как раз нечто ... ... ... ... не ... от ... воли. Учесть в таких глаголах оттенок
намеренности это то же самое, что ... ... ... ... если ... на ... ухватится за последний вагон и ... ... На что этот ... ... деятельности есть в каждом
глаголе, это лучше всего видно из тех ... ... нам надо ... ... ... ... оживить [85, ... ... ... барлық іс-әрекет қозғалыстық сипат
алады, адамның алдын-ала ... ... ... тыс, ... ... аяқ-асты істелінетін әрекеттер өтіп ... ... ... ... ... сонымен қатар ерік, ниет сияқты ... ... Бұл ... ... ... ... етістіктің
(предикаттың) тура мәніндегі қатынасын байқаймыз, яғни ... ... ... деятельность) реңк мәні тек қана ... әсер етіп қана ... ... ... ... өзінің үлкен әсерін тигізеді. Орыс ... ... ... ... көрсеткіш» (господствующее представление) ... ... ... өте ... ... ... ... коммуникациядағы субъекті ұғымын анықтай отырып былай дейді:
«…определяю психологический субъект как представление, господствующее ... ... с ним ... ... ... ... предикат… Термин господствующее представление указывает на
то, что второе представление ... к нему ... или ... ... идет о ... господстве, обусловленном самою природой первого
представления, и о ... ... ... ... ... … при сочетании представления о предмете с
представлением о ... ... из них, как ... в ... по ... ... будет всегда субъектом, а второе предикатом [94,
351].
А.В.Бондарко ... ... ... ... ... ... байланыстылығын былай көрсетеді: «Нақтылы
субъектінің қатысуымен жасалатын ... да ... ... асып ... ... ... ... – қазір, дәл қазіргі уақытта) және жинақты,
болымсыз, типтік дәрежеде осы ... ... ... дәрісін
қабылдаған жоқ), бірақ ұдайылық жағдайда көрініс бермейді немесе топтау
дәрежесінің ең жоғарғы деңгейін қамти ... ...... ... ... ... бір ... байланыстылығы тек қана топтық дәрежедегі
субъектілердің (адам, халық) қатысуымен немесе ... ... ... ... ... ... аралас қолданылуымен анықталады
[95, 163]. Шақтық ... ... ... ... өріс ... тануда, ал ШБЛ-тың үш негізгі түрлерін: ... ... ... және ұдайылықты даралап әрқайсысын
зерттеуде нақты субъект белгілі бір оқиғада, жағдайда ең ... ... ... бұл ... ... шақтық локалдылықта, нақты қайталауда,
узуалдылықта ... ... ... ... ... ... аса
абстрактілі жағдайдағы узуалдылық пен ұдайылықта орын алады. Тіліміздегі
субъектіні осылай екіге топтау арқылы ШБЛ жағдаятындағы жалпылықты, ... ... ... сипаттың көрінбейтіндігін анықтау болып табылады.
Сонымен, жалпылық сипаттағы қимылдың үшінші түрі ... бір ... ... ... ... ... жоғары болуымен
ерекшеленеді. Жалпылық мағына көбінесе топтық сипаттағы оқиғалардан, мақал-
мәтелдерден, ұран ... ... ... ... ... айқын
аңғарылады.
3. Ұдайылық жағдаятындағы субъектінің рөлі.
Ұдайылық жағдаятындағы қимылдың жалпылығы немесе ... ... ... бір ... өтіп ... қимылға қарағанда өзіне
тиіселі шектеулілікке ие бола алады. Ұдайылық жағдаятын тануда айқын ... ... атап ... айтушының ерекше түрдегі белсенді
көзқарасы, кеңістіктік-шақтық шектеуліліктің ... яғни ... ... өту орнының анық көрсетілмеуі – бұлар ұдайылықтың негізгі принципі
болып танылады [96, 83].
Субъекті мен объектінің топтала, ... ... ең ... екенін басты назарға аламыз. Ал ұдайылық жағдаятындағы қимылды
орындап ... ... ... ... ... адамзаттық, ғаламзаттық
зат есімдердің кездесуі жинақтық мәндегі адамның қатысуы бірден-бір сипаты
деп ... ... ... ... ... ... ие бола ... квалитативті ұғымда анық көрінетін тұстары да ... ... ... ол ... субъекті сапалылық қасиетке ие болады.
Субъектінің сапалылық ерекшелігінің ... ... ... ... табиғи құбылыс ұғымында қолданылады әрі ... ... ... көрсете алмайды. Мысалы: Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы;
Көңілдегі көрікті ой ... ... өңі ... Көкірек толған қайғы
кісінің өзіне де билетпейді, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас
болып ... я ... сөз ... ... ... Бұл сөйлемдердің
барлығындағы абстрактілікті білдіріп танытып тұрған (өлең, ой, ... өзі де ... ... ... ұдайылыққа құрылған
сөйлемдерді оқи отырып, жансыз дүниені жандандырып жіберген предикаттардың
ерекшелігін көруге болады (ой (дың) өңі ... ... ... ... бір күні қар жауа бастады. Табиғаттың мұндай тосын
құбылысы ... ... ... ... ... алдындвғы талға қонып ... ... ... ... құс та ... Аспанды әлі де бұлт
торлап тұр; Төменде бес рельстен шана табанындай табан ... ... ... ... «Үш ... ... ... елсіз жолсызда «ақ қар көк мұзда»
Жон ... ... ... ... жаңа ғана кеп иек артты (М.Әуезов).
Бірінші мәтіндегі ... ... ... ... тұр, ... оқиға денотативті мәнде көрініс береді. Яғни теманың ... ... ... актуалдана отырып ең жоғарғы дәрежедегі жинақтылықты
білдіреді. Бұл сөйлемде бір-бірімен тығыз байланыстағы ... ... ... ... мезгілді білдіріп тұрған (кешке) сөзі, дерексіз
ұғымдағы зат есімді ... (қар) және ... ... ... ... ... еш ажырамас бірлікте қолданыла отырып ұдайылықтың
табиғатын бейлокалдандырады. Екінші сөйлем де ... ... ... ... анықтау үшін басқа да құбылыстармен
салыстыруға болады. Нақтырақ айтсақ, мұндай сипаттағы ... ... ... ... ал ... ... ... салыстырғанда,
сезім мүшеміз, көру мүшеміз және ойлай отырып, санамыз арқылы танып білуге
болады: ... атып ... ... шақ; ... ... ... бойыңды алып,
жүдетер безгек ауру сықылдатып (А.Құнанбаев). Бұл екі мысалдағы ... ... ... ... ... зат есімде әрі бастауыш мүшеде тұрған
дерексіз субъектілерді адам ойша санасымен ... ... ... қасиетін,
сапасын соған ұқсас құбылыстармен салыстыра отырып, мейлінше нақтылана
түсетіндігін көреміз. ... ... ... ... ... ... ... ие жалпы ұғымдағы субъектілері бар мақал-мәтел, нақыл
сөздер де кездеседі: ... түбі – ... ... түбі – ... тірі ... да өлі, ... өлі болса да тірі; ... ... ... тіл ... жанды ауыртады (А.Құнанбаев). Келесі қарастыратын
жағдаятта дерексіз ұғымдарға аса мән берілмейді. Бұл шектеулік ... ... ... ойын арнайы ерекше түрде ... ... сол ... ... ... ... сөздердің қолданысын байқаймыз:
Адамшылықтың алды – махаббат, ғаделет, сезім. Бұлардың керек емес жері жоқ
кіріспейтұғын да жері жоқ ... ... ... ... ... ... билетпейді, бойды шымырдатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я
тілден сөз болып ағады (А.Құнанбаев). ... адам яғни ... ... ... ... ... өзінің жадынан шығарып дерексіз ұғымды сипаттай келе,
өз бойын білдіріп тұр. Сол ... ... ... белгілі бір сапалылық
қасиетке ие ... ... мен ... ... ... келе,
абстрактілі әрі жалпы сипаттағы ғаламзат зат есімдерінен тұрады, ... ... ... алыс ... Өз ... жеке ... ... мен
объектінің байланысынан пайда болған құбылыстың нәтижесі ретінде танылады.
а) Субъектінің атқарып жатқан қызметіне, ісіне ... ... ... ... ... ... ісіне, еңбегіне қарап тани ... ... ... ... ... ашқалы отырған қимыл-
әрекет міндетті түрде төменде ... ... ... ... ... ... Дәрігер – адам жанын аман алып ... ... ... ... ... ... ... адамның құқығын қорғау
мақсатында үлкен еңбектер ... ... ... ... ... болсын, заңгер болсын − барлығы белгілі бір топтың адамдары. Жеке
бір бала дәрігері, көз ... емес ... адам ... шипа ... ... Осы көрсетілген мамандардың әрқайсысы өздерінің күнделікті атқарып
жүрген ... ... ... жасайды. Сол себепті шегі
жоқ ... ... ... ... іске асырушы, жасаушы субъекті де
көп болады. Предикат ... ... ... ... Ол ... сол істі ... жатқан жеке дара бір мүшесіне тәуелді емес, сонымен
қоса сол ... ... ... де ... ... әсер ... Ол
дегеніміз, предикат жоғары деңгейдегі абстракция ұғымына сай келеді, бірақ
әрбір жекелеген топтың мүшесімен бірлесе отырғанымен олардың ... ... ... Бұл ... денотат белгілі бір уақыт мезетіне
байланысты орын алады, ... ... бір ... ... алып жатпайды, белгілі
бір шақтағы нақты локалдылықты көрсете алмайды [97, 74].
Потенциалды мүмкіндігі жоғары референттердің көптігін бір ... ... ... ... ... ... ... ұғымдағы
немесе көптік мәндегі шегі жоқ абстракцияның жалпылығы потенциалды
мүмкіндікке ие ... ... ... ... салынып біткен, қазір
салынған үйлерге «үй» сөзі экстенсионалды түрде ... ... ... сөзіне өмірдегі барлық бар, болашақта ... ... ... еніп кетеді, яғни хирург экстенсионалды сөз ретінде танылады.
Бір топтың жалпы аты (хирург) жеке жалқылық формамен ... әрі ... ... ... сол ... ең ... еш ... өкілі
ретінде танылады. Дегенмен субъектілердің тобы тек жекелілік сипатта ғана
емес көптік мәнге де ие ... ... ... ұшып ... ... суда
жүзіп жүр. Көптеген тілшілер [98], [99] жекелілік пен көптік ... ... ... ... ... бұл қарама-қарсылық жоғарыда
сөз қылған мәселелерге керісінше әсер етеді, қарама-қарсы екі ұғымды айқын
көре аламыз: 1) ... 2) ... ... Зат есімнің
жекеше түрі (құс, балық, аң) белгілі бір қызмет атқаратын топтың өкілдері
ретінде ... ... ... ал ... түрі (құстар, балықтар,
аңдар) мәтінде бір ғана топтың ... ... ... ... ... ... ... көрсетілмейді.
Тағы мына бір мәселені айта кетейік: жоғарыда көрсетілгендей, белгілі
бір топтың өкілдері ретінде балық, аң, құс субъектілер ... ... ... ... ... шегі бар ... өкілдерінде өздерінің өмірдегі
қолданылу нысанына қарай анықталады, сипатталады. Қандай мақсатта қандай
жағдайда орын ... атап ... ... ... ... түзу ... ер адамдар
нағыз
надан, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сын есімдер арқылы
беріледі. Осыған байланысты белгілі бір топтың өкілі (субъектісі) ... ... ... бір шектеулілігі бар топтың өкілі (субъектісі)
деген ұғым бірге жүреді. Мысалы: а) Әрбір мастық ... ... көп ... ... ... ... қараушылардың көзін ашып, «ананы ананы»
дегізіп, бойды сынататұғын нәрсе екен. Сол ... есті ... ... ... ... ... жібермей, бойын сынатпай жүріп ізденеді екен. ... ... ... ... ... ... етегі атының жауып кетіп, екі
көзі аспанда, жынды кісіше шаба беруді біледі екен, соны ... ә) ...... ... күн ... Қашып құтыла алмайсың , Басыңды бұлт
алса, Іздеп таба алмайсың; б) Ақылды қара ... ... ... Әр ... баға ... Таразы да, қазы да өз бойында, Наданның ... ... в) ... адам ... ... ... еңбек қылып, мал іздемейді,
егін, сауданың керегі жоқ болады. Өзі басын өзі ... ... ... деп партия жиғандардың бүгін біреуіне,ертең ... ... да ... ... Осы ... ... ... көрініп тұр, дегенмен субъектінің қай топқа болмасын қатыстылығын
жасаған қимылына ... ... ... Бірақ белгілі бір шегі бар
топтың өкілі ретіндегі осы көрсетілген субъектілердің (есті кісілер, ... ... ... ... ... бұл ... ... әртүрлі. Момын адам тіркесіндегі субъектінің мағынасы
басқа келтірілген мысалдағы субъектілерге қарағанда қарапайым, ол дегеніміз
белгілі бір тарихи ... ... ... қолданылып тұрғандығында.
Ал (а), (ә), (б) – алдыңғы үш сөйлемді интерпретациялық бағалауыштық аспект
тұрғысынан жалпылана ... ... ... ... ... жаман,
ақылды сын есімдер сол жалғанған субъектілеріне ... ... ... тән
күйінде сипатталады. Яғни өмірде ондай адамдардың қатары бар ... ... ... ... жасау әбден мүмкін: егер адам есті
болса, онда оның ... ... ... болады… Бастапқыдағы үш
сөйлемдегі субъектілердің орны бір ... тұра ... ... ... ... ... болады: егер досың жаман болса одан сақ бол; егер
адам ақылды ... онда оған ... ... ... болады… деген сияқты
жағдайларда қолданыс табады. Ал ... ... ... ... ... ... ... бір дәрежеде анықтап көруге де болады: егер
адам момын болса, онда ол ... ... еді ... ... ... қиынырақ
құрылған, себебі субъектінің қоғамдағы орны өзінің ... сай ... ... Бұл ... (а, ә, б, в) ... бір шегі ... ... мынандай заңды құбылыстарды екіге ... ... ... (в); ... ... (а, ә, б). ... жолдары тек қана тұрақтылық пен тұрақсыздыққа қатысты анықтылығы сын
есімдерге ғана байланысты ... ... қоса әр ... ... ... мысалы үстеу сөз табы, бағыныңқылы ... ... ... ... да ... ... ... Ол өзіне бағынатындарға аса қатал адам (С. Мұқанов). Баяу
мінезді Абылбай таңырқаған бойында Кәкітайға бұрылды да, ...... ... қайталап:
– Бұл не деген ұйқас!? – деді.
Күйгелек мінезді Кәкітай оқыс ... ... атын ... ... Ой ... ... жетпей Кәкітай жығылмайды. Анау Абай ағама
жүгінемін. Жүр, білгіштеріңді сонда көрермін, кәне! – деп ... осы сөз ... ... кісі ... ... жоқ ... да ... кісі айқындыратұғын адам болғаны ғой! (М.Әуезов). Бұл сөйленімдердегі
қимылды жасаушы субъектілердің ... тән ... ... ... көре ... ... ұқсату жағдаяттары.
Бұл жердегі ұдайылық жағдаяты бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... орын ... ... Яғни
субъектінің қасиетін, сипатын оның қызметі арқылы анықтау деген сөз. Ұқсату
жағдаятындағы белгілі бір қимыл-әрекет өзінің тудырушы, дамытушысымен ... тең ... ... ... ... ... ... қалған адам –
адамның өлгені, қапашылықтың бәрі соның ... ... ... да, көп ... қызық та, ермек те, көп те… (Абай). Бұл ... ... ... ... ... (жалғыз қалған адам) орын
алуы, қолданылуы, ... ... орай бір ... ... ... ... ... қапашылықтың бәрі соның басына үйіп ... ... ... ... сөйлемдердің құрылысы көбінесе есімдік сөз
табының кездесуі өте жиі орын алады: Біреу ... ... ... ... де ... ... өз ... кісі келгенде бар малын далаға айдап
жіберетұғыны ... ... ... естіп білу, көріп білу секілді
нәрселерді көбейтіп алса, ол – көп ... бар ... ... ... – бәрін де бағанағы жиған ... есеп ... ... ... ... ... жердегі ұдайылық жағдаятындағы ерекшелік бейлокалдылық ... ... ... ... ... бағындырушы
сипат басым болады. Қимылды атқарушы субъектісі ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы тілдік амал-тәсілдер еш
шегі жоқ мүмкіндік дәрежедегі субъектілердің қолдану аясын ... ... ... ... ... ... ... кетеді: а)
Белдескеннің белін сындыр, Тірескеннің тізесін бүктір (Б.Момышұлы). ... ... ас ... балдан тәтті болады (А.Құнанбаев). б) Жаманға жүзіңді
салма – ... ... ... в) Көп ... су сасиды, ойламаған ми
сасиды (Мақал). Алдыңғы екі мысалдағы қимыл-әрекеттердің көпке қаратыла ... ... адам ... өтіп ... көре ... ... екі
мысалдың мазмұны жалпылана дерексіздене қолданылып тұр, бұлар да көпке
айтылу мақсатында ұсынылып ... ... ... ... ... ... сипаттау барысында квалитативті мағынаға ие
болады: Адам баласына адам баласының бәрі дос. ... бар ма ... ... ... елі ... ... адамның сөзі аз болса, ыза ... ... ... ... ... ... ... ғана қадір тұтайық. Қазіргі
қазақ тілінде ... мен ... ... ... жасалған шақтық
бейлокалдылықтың негізгі түрлерінің ... ашып ... ... пен Л/БЛ ... ... талдау барысында ШБЛ
жағдаяттарының жүйесін төмендегіше көз ... ... ... ... ... жағдаятының түрлері (нақты субъекті мен объектінің
жекелілік/көптік сипатының дифференциалды ... бір ... ... ... және ... емес біртекті
қатары, біруақытта бірізбен қайталанылатын және біруақытта жүзеге ... ... ... ... ... ... өрісіне нақты, нақты кеңейтілген
және жалпыланған субъекті жатады. Узуалдылықтың осы соңғы ... ... ... ... ... ... ... ол дегеніміз
субъективтілік, топтың анықтығы, топтың анық еместік, топтық шектеулік және
топтың шегі жоқ сияқты ... ... ... ... қарастыра
алады.
3) Ұдайылық сапалық сипаттағы субъектінің қолданылу ерекшелігі арқылы
анықталады. Оның функцоналдық ... ... бір ... ... ... жағдаяттары бірігіп келіп ұдайылықтың жұмсалымдық
қасиетін бере алады. Ал ... ... ...... семантикасын талдау барысының актуалдылығы белгілі бір
топтың өкілі ретінде ... ... ... мен ... ... ... ... ретіндегі субъектінің сипатын және ... ... ... ... ... ... ... мен объектінің топтала, жалпылана қолданылуы ең жоғарғы дәрежеде
екенін басты назарға алынады.
2.2 Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ұғымын ... ... ... ... ... мен ... ... қатысы
Локалдылық белгілі бір уақыт бөлігіндегі іс-әрекеттер мен ... ... әрі ... ... ал ... қимыл-әрекет
пен оқиғалардың орналасу орны мен уақытының анық ... ... 56]. ... ... ... ... ... грамматикалық формалар жүйесі жоқтың қасы. Бұл ұғымдар түрлі амал-
тәсілдер ... ... ... ғана ... жүзеге асады. Басты рөлді шақ
формалары, сонымен ... ... ... пысықтауыштар, референтті,
белгісіз референтті және референтсіз субъекті мен объекті алады. ... ... ... ... ұғымы мен оны білдіретін, танытатын ... ... ... ... және ... ... ... ... ... әрі жалпы түрдегі субъекті ШЛ/ШБЛ ұғымын түсіндіруде
маңызды ... ... әрі ... ... зат есім ... яғни терминологиядағы
субъектіміз сөйленімде бастауыш қызметін атқарады. ...... ... ... ... айтылатын ойдың негізі, баяндауыш
арқылы айтылған қимыл-әрекеттің иесі (субъектісі). Бастауыш баяндауышпен
предикаттық қатынаста ... оны ... ... ... ... ... [101, 55]. Бастауыш кез келген лексикалық мағынасы бар ... ... ... бір ... тұруы мүмкін, ... ... ... ... ... ... ұғымдық
жағы белгілі бір заттың, кеңірек айтсақ, ... ... зат ... мүмкін, басқаша айтсақ, сөйлемнің субъектісі ─ ... және ... ... ... мазмұнды
грамматикалық категория. Көптеген еңбектерде субъект термині семантикалық
емес синтаксистік ұғымда қолданылады. Субъект ─ синтаксистік категория, ... ... ... ... құрылған тұлғалық құрылымда қаралған
мазмұн межесі [102, 7]. Жұмыста ... мен ... ... тең ... әрі нақтылық пен жалпылыққа құрылған сөйленімдерде басты орын
алады. Нақты/жалпы түрдегі субъектімен ғана ... бар ... әрі ... ... деп ... ... бірліктерді қарауымыз керек.
Сөйленімдерде нақты бір қимыл белгілі бір уақыт мезетінде нақтыланған
субъектімен жүзеге асып отыруы шақтық локалдылықты көрсетеді: ... ... зор ... ... мәзін Самұрат жаңағы Сарммола тұрған алаңға
шықты (М.Әуезов). Абай Құрмаштың үйінде ... ... ... ... түс мезгілінде, шешесі жұмсаған жайменен Дәмежанның үлкен баласы
Жұмаш ... ... ... және екінші сөйлем де ШЛ-тың ... ... мына ... ... атап ... жөн (намаз оқылып
болысымен, кітап оқұмен ... ... ... түс ... ... ... ... яғни тыңдаушы мен сөйлеуші арасындағы
қимыл ... ... Бұл ... ... әрі нақты, әрі жалпылана
болуы мүмкін. ... ... ... мен бір топ ... ... ...Ал ... атаулы бұлай емес, көбінше еркек
еркекке өзінен асқан сұлулықты қимайды, көргісі келмейді, әсіресе ... ... ... бұл да бір ... ... ... ... сөзбен, не айтып жатқанын да Абай түгел аңдап жатқан жоқ. ... ... ... кеудеге сыймас қанша шер тілінің қағазға түспей
қалғанын Абай аңдай ... ... ... жүдеп жұтап қырылып
барады. Сахара жұрты шұбырды. Бұл қадірлейтін “халық” дейтін ... ... ... ... ... (М. Әуезов). Жұрттың бәрі біледі
өлетұғынын және өлім үнемі қартайтып ... бір ... ... ... да амал жоқ, ... анық әз ... ... нанбайды (М.Әуезов). Екінші сөйлемдегі субъектінің нақты екендігін
аңғару қиын ... ... ... гөрі ... ... ... Адамның ішкі жан күйзелісі астан-кестен ... ... Не ... не жазғанын түсінбейді, әрі аңдай алмайды, сияқты іс-
әрекеттердің ... ... ... ... ... ... тек ой
тізбегінен өткізіп отыруы дағдылық ... ... ... ... бір ... жалқы дара күйінде нақтылық сипатта
тұрған сияқты, бірақ мәнмәтіндік құрылымында “жалпы еркек әйел ... ... ... тек ... ... болатын қасиет. Яғни ... ғана ... ... ... ... ... ... жұмсалады, дағдылық семантикасын білдіріп тұрған үнемі
пысықтауышы іс-әректтердің ... ... ... ылғи да ... ... аңғартады, яғни “жұрт өлімнің қартайтып келмейтіндігін, қайта
жібермейтіндігін үнемі естен шығармай, ... ... ... біледі”.
Үшінші сөйлем де дағдылық сипатқа құрылған. Ондағы жұрт – топталған ... ... ... ... өзара бір-бірін толықтыра
отырып белгілі/белгісіздік категорияларымен байланысын білдіреді. ... сөз ... ... мен ... белгісіздік жайлы
ойлары еске түседі. Олар ... ... ... ... оның ... ... емес ұғымын ұсынады.
Несоотнесенность ... как ... ... ... в ... ... ─ как ... существительным самого предмета
или явления [103, 79]. Тіл білімінде референттілік мәселесі тек бір сөзге
қатысты болмайды, ... бір ... ... сөз ... Сөйленімде
сөйлеушінің түсінік-қабілетіне байланысты санада қабылданған объект, сөздің
“ішкі ... яғни ... ... ... шындық болмыстың санада
бейнеленген элементі. Субъектінің референттік сипатта берілуі − ... ... ... немесе одан да көп объектілермен үйлесе санада
қалыптасуы. Бұл ... ... не ... ... не ... ... Ол дегеніміз ─ белгісіз референттік ... ... ... ... ... ... тобына тәуелді болса, мұндай субъект
референтті емес мағынаға ие ... ... ... ол қызметінен қайтар
жолда колхоздың шөпханасынан бір бау жоңышқа, екі бау жүгері пая алып ... бара ... ... ... қарсы ұшырасты (Ж.Аймауытов). Сол күні
кешке жақын ... ... ... желе ... бара ... бір қойшы
көреді (Ж.Аймауытов). Осыдан үш күн бұрын Кенесары зеңбірек құйғызамын ... ... ... ... жинатып, Дәулетшінің қасына қазақтың асқан
шебер бес ұстасын қосып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... іс-қимылдардың жүзеге асу ... ... ... ... ... бірліктерден көреміз (бүгін, сол күні, кешке
жақын, үш күн бұрын). Әр сөйлемдегі іс-қимыл ... ... тұр, ... ... ... локалдана жұмсалып тұр. Мұндағы субъектілердің
референттілігі ШЛ ... ... ... дегенмен бұл жалғыз ғана амал-
тәсіл емес. Шақтық локалдылықтың тілдік ... ... ... ... локалдылықты білдіретін тілдік ... ... ... ... ... ... ... модаль сөздер мен салыстырмалы шырай) үлкен орын алады: Бұл
күні Қартқожа лағып теріс шығып кетіп, далаға ... ... ... анау кеме ... гармонь дауысы шыққан соң, Қартқожа сол жақ
жоғарыға ... ... ... бүгін жүрегі орнына түсіп,
жастыққа басы тиісімен ... ... ... еді. Қатты ұйықтағандықтан
Ұлбосындардың жиылыстан қайтып келгенін сезбеп еді (Ж.Аймауытов). Құнанбай
былтырғы көктемнен бері қарай, жаз ... күз, ... ... ... бәрінде
қайта-қайта мал сатқызып, ақша жиып әзәрленіп келген ... Тап ... ... ... ... сөз үшін таласып, келісе алмай жатқан болар
(Б.Майлин). Сабақтас құрмалас сөйлемдерде модаль сөздер бағыныңқы ... ... ... ... ... басыңқы сөйлемде қолданылады.
Болжалды мағына ... тұр. ... ... ... ... ... ... іс-әрекет белгілі бір мезгілде бір уақыт осінде (бұл ... ... тұр. ... ... ... ... жақын сынды
мезгіл үстеуімен де берілген әрі субъект анау ... ... ... ... ... ... кемені нұсқап көрсетіп тұр. Сөйлемнің екінші
басыңқы сыңары да дәл осылай шақтық локалдылықтың функционалды семантикасын
ашып береді. Үшінші сөйлем ... ... ... арқылы нақтылық сипатты
аңғарамыз. Не себепті Шәрипа түк сезбеді? ... ... ... Бұл да ... локалдылық сипатты аша түседі. Төртінші
сөйлемдегі қимыл-әрекет жасаушы ... ... ... тұр. Мезгілдің
анықтығы, нақтылығы пысықтауыштар ... ... ... бері, жаз
бойы, күз, соғым кездері) көрініс табады. Көктемнен бастап қыс мезгілдері
аралығын нақты ... тұр. ... ... ... Әрі ... сипат алып тұрғанын қайта-қайта ... ... ... Яғни бір ... ... түрде қайтлану үстінде.
Нақты тарихи оқиға жайында мәлімет ... ... ШЛ ... ашып ... ... ... толы ... “Қартқожа” романы тұңғыш рет 1926 жылы Қызылорда қаласында жеке
кітап болып басылып ... ... ... арманына жеткен Кенесары
мәжіліс біткеннен кейін ең жақын ... де ... ... ... ... қол астына жинай бастады ... ... ... ... құрмалас сөйлемге құрылған. Субъектісі
референтті, себебі ондағы Кенесары батырды ... ... әрі ... ... танимыз. Қимыл-әрекеттердің бір уақыт төңірегіне біріккенін мәжіліс
біткеннен кейін, біраз сияқты ... ... ... ... нақты бір кезеңге тәуелді, яғни локалдана жұмсалып ... ... ... ... бастау алатындығын енді жүзеге асайын деп
тұрғандығын байқаймыз. Иосиф Гербурт Кенесарыны анық білмейтін, оны сұлтан
болса да, ұлт ... ... ... деп қана ... Барлық жауапкершілікті Асылкерейге жүктеп, Қоңырқұлжа
аттанып кетті. Бұл ... ... ... әрі ... және ... объектіге құрылған. Таратып айтсақ, бірінші сөйлемдегі қимылды
орындаушы нақты субъектінің (Иосиф Гербурт) іс-әрекетінен анық әрі ... ... ... ... ... Кенесарының басында
қандай адам екендігін білмесе, кейіннен қолбасшы ретінде, қолбасшы болғанда
да қандай қолбасшы екендігі ... ... ... әрі соған анықтама
бере отырып, автор суреттеген объектімен қасиеттерін ... ... ... ... ... ... нақты объекті (Асылкерей) жалпы
ұғымдағы объектмен ... ... ... түсе ... бір ... ... ... локалдана жұмсалып тұр. Мысалы:
1. Мұғалім келген соң, Қарашолақ ... ... ... құра ... (Ж.
Аймауытов).
2. Қаулы бітіп, топ тараған соң, Қартқожа мектеп жұртын зерттеуге кірісті
(Ж. Аймауытов).
3. Тәңірберген ертеңіне қадірлі қонақтарына қайта мал ... ... ... ... ұзақ ... әңгіме бастады (Ә.Нұрпейісов).
4. Әбітай кейбір адыр мінезді өкілдердей ақ жастыққа шынтақтап шіренбей,
я кекірейіп кербезденбей, осы ... бірі ... ... ғана түрмен
отыр (Б.Майлин).
5. Осы күнде Абайдың іні-достарының арасына кіріп әрі ақын, әрі ... ... ... жүр ... Жасының өзгелерден кішілігіне қарамай, ол мынандай мәжіліс ішінде қай
сөзге болса да ... ... тең боп ... ... (М.Әуезов). Бұл
жердегі қимыл-әрекетті білдіріп тұрған отыр көмекші етістігі арқылы
қимыл-қозғалыстың жүзеге асуы үнемі ... ... ... ... ... отырады. Іс-әрекеттің нақты бір уақыт кезеңіне
тәуелділігін байқамасақ та, мынандай мәжіліс тіркесі арқылы нақтылық
сипатты аңғару қиын емес, дөп ... ... ... түрі ... ... осындай мәжілістерге араласып отыратындығы сөз болып тұр.
Бірінші сөйлемдегі баста етістігі ... ... ... енді ... асуы ... білдіре отырып, қимылды нақтылық локалдылық
сипатын да ... ... ... атқарушы субъекті Қарашолақ өзінің
іс-әрекетін белгілі бір уақыт мезетінде (яғни мұғалім келген соң
ғана) жасады. Екінші ... ... ... ... бір уақыт
мезетін меңзеп тұр, оны біз ... ... ... яғни
тек топ тараған соң ғана белгілі бір сәттен кейін қимылын жүзеге
асырды. ... ... ... де енді ... деп ... (бастады етістігі арқылы). Іс-әрекетті атқарушы субъект
Тәңірберген бүгін емес, кешке ... ... ... ... ас-су
беріп күтті, локалдылық сипат ертеңіне мезгіл үстеуі ... ... яғни ... бір ... ... Әрі ... ... мал сойғызды, ас-суын берді, жайлап отырғызды, ... ... ... семаның орын алатындығын аңғару қиын емес. Төртінші
сөйлемдегі қимыл қалыпты сипаттайды. Ол дегеніміз адамның ... еш ... бір ... ... ... локалдылық арнайы
тілдік бірліктер арқылы көрінбесе де отыр етістігі арқылы ... ... ... ... ... ... те ... бір
кезеңге локалдана жұмсалуда. Осы күнде ─ нақтылық мағынаны білдіріп
тұрғн пысықтауыш сөз ... ... ... ... жүру ... лексикалық мағынасында арнайы созылыңқылықты білдіретін сема
болғандықтан қимылдың уақыт бойындағы ұзақтығын аңғарамыз. Амал-
әркеттің ... ... ... де ... ... Міне ... де таңертеңгі шайдан кейін өзінің шатырына келіп бір сәт
тыным алды (Қ.Жұмаділов).
2. Ахаң айтқан шілдеханасн ... ... ... етіп ... орнымнан атып ұшып тұрып, шылапшынды да, құманды да тез
әкеле ... Суды ... ... ... ... оның аузы ... Бірінші сөйлемдегі қимылдың локалдануы ... ... соң ... ... ... міне ─ ... сөзі ... лексикалық сілтеу мағынасында қимылдың дәл бүгін жүзеге асатындығын
нақтылайды. Бір сәт ─ ... ... ... ... әрі мезгілдік
жағынан дәлелдеп нақтылап тұрғандай, тыным алды ... ... ... біткендігін білдіріп тұр, қимылды жасаушы субъект арқылы
нақтылық сипатты ... ... ... ... ... ... ... Өткізді ─ етістігі қимылдың аяқталу мағынасын
айқындап тұр. Яғни ... ... асуы әрі ... ... сипатта жұмсалып тұрған сөйленім екендігін ... ... ... ... білдіретін мағына әкеле қойдым, аузы
жабылды лексемалары арқылы ашылады. Локалдылық сипатты ... ... тез, ... ... амалдың сапасын және мезгілін ... ... ... Яғни ... ... ... ... беретін жеке
дара қолданыстағы субъект ... ... ... көптік мәндегі
субъектілердің қимылды жүзеге асыру ... ... ... ... стол ... ... ... шайды қонақтар іше
бастаған кезде, бұл үйге үйреншікті жақын таныстары Әбен мен Айша да келіп
қалып еді; Әбен мен Айша ... жас ... күлу ... ... ... Мұндағы көптік мәндегі субъект нақты болмаса да белгілі
бір екі адамнан тұратын субъектілер қимылдың жүзеге асуына қатысатын ... ... бір ... ... бола отырып, белгілі ... ... ... ... ... ... мәнін көздерінен
жас аққанша тұрақты тіркесінен көруге болады. Бұл тіркестің ...... ... білдіретін пысықтауыш. Яғни қимыл “ұзақ” сипатта
орын алады. Қимылды атқарушы нақты бір адам болмаса да ... ... ... ... ... субъектілер белгісіз референтті болып
танылатын сөйленімдерді мысал ретінде келтіре кетейік: 1) Ел ... ... ... ұзап кетеді. Бала-шағаның, келін-кепшіктің жаз
киетін киімі бар, ауылға керек, қонақ-қопсыға керек қант, шай сияқты ... мол ... 2) ... ... ... ... ... шағында екі
қабат үйдің барлық астыңғы, үстіңгі бөлмелерінен қалың жұрт ақтарылып ... ... қыр ... ... ел ... (М.Әуезов). 3) Бұл ... ... ... топырақты сайдың жағасындағы бір адырдың үстіне кеп
тоқтады ... ... ... ... жүзеге асқан жоқ. Қимылды
атқарушы топ ... ... ел ... бір адам ... ... құралған
топ. Іс-әрекет әлі болмағандықтан, келер шақ формасын оның ішінде ауыспалы
келер шақты білдіреді, көсемшенің -а ... ... және ... ... ... ... сөз ... қай шақта тұрғанын көре аламыз. Яғни қимыл-
әрекет әлі жүзеге аса ... жоқ, ... көп ... ... бір уақыт
мезетінде өтеді. Қимылдың келер шаққа локалдануы біразда мезгілдік ұғымдағы
үстеу сөзден көрінеді. Екінші сөйлемдегі іс-әрекет ... ... ... өте ... ... ... жұрт ... көпшіліктен құралған
субъект рөлінде жұмсалған. ... ... осы ... ... тұр. ... ... тек субъект және қимылды білдіруші етістік
арқылы жасалып тұрған жоқ. Локалдылық мағына ... ... ... шағында күрделі мезгілдік ұғымдағы сөз тіркесі арқылы айқындалып
тұр. ... қыс ... не ... жаз ... емес ... ... күнімен шектеліп тұр. Үшінші сөйлемдегі ... ... осы ... ... ұғым бұл үшеуі, бір адырдың үстіне, кеп тоқтады
тіркестерінен көрінеді. Себебі, қимылды ... ... (кеп ... осы шаққа, яғни іс-әрекет белгілі бір нүктеге кеп ... де, ... өтіп ... Атқарушы субъект нақ үш адамнан құралған (төртеу, бесеу
емес) әрі сілтеме ұғымда көптің ішінен нақ бұл ... ... ... тұр. Осы ... ... де (бұл ... ... ─ локалдылықтың бір
белгісі. Нұсқау ұғымындағы нақты бір анықталған объекті ... бір ... ... де − ... бір ... локалданған әрі функционалдық мағынасын
ашуға бірден бір керек тілдік бірлік.
Темпоралды көрсеткіштердің өзіне тән бір ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асу сәтінің белгілі бір
уақыт бөлігіне тәуелді сипатын осы ... ... тән, ... белгілі бір уақыт кезеңіне қатысты сипат алуы [104, 19]. Жылы,
тымық күні судан ... соң, ... ... ... ... күн ... тұла
бойыңды жел қақсын. Аурудан әбден айықпаған әлсіз адамға тымық, жылы күні
ғана суға түсуге болады. ... Бұл ... ...... ... ... дәл нақты уақытын, яғни секундқа, минутқа тәуелді
болып тұрғандығын керек етпейді, жиырма төрт сағат бойғы (күні бойғы) ... өтіп ... ... ... ... ... ... әрі белгілі бір уақыт
щеңберінде ... ... ... өзі де ... бір ... ... ... 1) Тұратын Шағанда бір апа-жездем, дәм айдап бара қалдым
ауылға аз дем. ... ... жыл, ... жас ... ... аяқ жаһан
кезген (Б.Адамбаев). 2) Бір минут, екі минут өтті ме, ... ме, ... ... бастады; үлкен тегірмеші бір айналдақ машинаның ... ... ... ... ... ... тірілді, жан енді, тегермештер
улеп, күрсілдеп, дөңгеленіп ұйытқып жатыр; белдері қатты жел күнгі ... ... ... ... қайыстар сырылдап айналып жатыр. Өз-өзінен
жіптер ызыңдап жүгіріп жатыр. Машина ана ... ... ... ... сілкіп, жұлқып жатыр; мына жерде болат тарақпен ... ... ... ... 3) Бұл ... ... ... отырып
қандай құйрықты жұлдыз қашан көрінетінін күн ... ... ... ... Бұл ... темпоралды көрсеткіштер
сөйленімнің шақтық локалдылық ұғымының тілдік құрылымын ... ... ... ... ... ... қана табылмайды. Мәтіннің ... ... ... ... ... ШЛ ұғымын толық түрде тануға мүмкіндік
береді. Бірінші сөйлемдегі ... ... жыл, жас ... ... ... ... жұмсалып тұр әрі қимылдың іске асу уақыты өткен шақта
және нақты қай кезеңде екендігі анық ... ... ... ... бірі ... өтіп жатқан қимыл-әрекет осы шақта сипатталып тұр. ... екі ... ... ... ... дәл уақытын бермесе де қимыл осы
екі минуттың ішінде өтіп жатқандығы айдан айқын. ... ... ... және жатыр көмекші етістігімен тіркескен жетекші етістіктері қимылдың
нақтылық сипатын осы шақта болып жатқанын, өтіп ... анық ... ... сөйлемнің мазмұнына көз жүгіртсек, әрі осы шақта әрі келер ... ... алып ... ... Бұл ... ... маркері осы шақ мәнәі
көрсетіп тұрса, күн ілгері темпоралды маркері келер шаққа тән ... ... ... бұл ... толығымен келер шақ мағынасында, себебі қимыл
әлі ... ... ... ... ... іске асатынын етістік түбіріне
жалғанатын -мақ жұрнағының үстіне -шы ... ... ... ... ... ... шақ жасалатындығын көреміз. Көріп отырғанымыздай, ... ... тек ... көрсеткіштер ғана емес, жалпы сөйленім
бойындағы жетекші және көмекші етістіктердің қолданысынан да ... ... [105, ... ілгеріде келтірілген сөйленімдердің нақты ... ... және ... ... әрі ... ... кеңістіктік көрсеткіштермен біріге отырып
сипатталатындығын айтып өттік.
ШЛ/ШБЛ ұғымын түсіндіруде темпоралды көрсеткіштердің (темпоралды ... ... орны ... ... ... ... жөн. ШЛ ... кеңейте
түсетін сөйленімдердің құрылысында іс-қимылдың өту ... ... ... ... бір ... ... сипатын ашып көрсете
алады. Темпоралды көрсеткішді білдіретін тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... ... ертең, таңертең, кешке,
күндіз т.б). және кеңістік ... ... ... ... де ... көрсетуге септігін тигізеді: алды, жаны, қасы, іші, ... ... соңы т.б): Ол ... ... ... дәп ... ... тежеді
(С.Сейфуллин). Жұмыстан қайтар кезіңде кеңсе алдына барасың (М.Әлімбаев).
Абай кеш ... ... ... ... ... ... ... Күнде таңертең қаланың жан-жағынан осы мектепке жарқын жүзді
жастар ағылады (Газеттен). Ол үй ... ұзақ ... ... ... ... білдіретін темпоралды көрсеткіштер де бар, -е бар,
-е түс ... ... ... ... берді (Қ.Жұмақанов). Түнек
қоюлана бастады (З.Шашкин). ... еш ... бір рет қана әрі ... кезеңге тәуелді сипатта орын алуы шақтық локалдылық ұғымын білдірудегі
айрықша орын ... ал сол ... жете ... ... темпоралді
маркер рөлін нақты уақытты белгілейтін дата (ай, күн) мен анық ... ... ... басты ұстаным болып табылады.
1.Сөйтіп жүргенде, 1936 жылы, Мәскеу косерваториясының жанынан қазақ
студиясы ашылды. ... ... ... деген газетте құлақтандыру
жарияланды («Егемен Қазақстан»).
2.Бірінші Николай патша 1825 жылы 11-февраль күні, ... ... ... ... он бірінде Сібір генерал-губернаторы мен Орынбор соғыс
губернаторына ... ... ... ... ... ... жас ... қолға түсіруге жарлық берген (І.Есенберлин).
3. Өзенде отырған ауылға Құрымбай әлгіде сәске кезінде келді. ... ... ... Ылғи жас ... жас ... Құрымбайды олар
дәлден танымағанмен, шырамытып маңын орай түсті ... Дәл осы ... ... ... ... ... көштің бір бүйірінен, жал-
құйрығын күзеулі тайға мінген, екі бүйірін ... ... ... ай» ... он ... он бес ... қара торы қыз бала көрінді (І.Есенберлин).
5. Таңертеңгі ұрыстан бері жасағы әжептәуір сиреп қалғанын Жоламан енді
ғана анық ... ... ... ... ... ... ... берген тіркестерінен қимылды бір рет қана әрі нақты кезеңге
тәуелді түрде өтіп кеткендігі, яғни ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер 1936 жылы, 1825 жылы, 11-
февраль күні. үшінші және төртінші сөйленімдердегі қимыл-әрекеттің ... ... ... ... де дәл осы ... ... ... арқылы
уақыттың анықтығын байқаймыз. Әлгіде сәске кезінд, енді ғана ... ... ... ... белгіленген әрі анық көрініс беретін уақыт
мезетіне тәуелді ... ... ... ... ай ... ... ... – Ахмет пен Міржақыпқа Торғай төсіндегі ... ... ... ... ... екен ... Ұлбосынның жауабынан Әбулақап біраз
нәрсенің басын аңғара бастады: Ұлбосын ... ... ... ... не ... ... қыз қазір басша-кещесін біліп алғаны
жолсыздықты да сезетіндігі, ең арғысы ауылдық кеңестің жұмысына өкілдің ... ... ... ... да біле ... (С.Абрахманов) Бұл екі
сөйлемдегі біраз темпоралды маркері өте қызықты қолданысқа ие ... ... ... осыдан біраз ай бұрын мезгіл ... ... ... ... ... бір уақыт төңірегінде өтіп ... ... ... ... басқа бірліктермен тіркесе келе, мезгіл
мәнді үстеу рөлін атқарып тұр. Ал ... ... ... темпоралды
маркері бірінші сөйлемдегіден өзгеше жұмсалуда, яғни бұл жерде мезгіл ... ... ... ... ... ... ... Жұмсалу қызметіне
қарай пысықтауышпен берілген. Сонымен қоса бұл ... ... ... бір ... ... білдіріп тұрған -а бастады форманты білдіріп
тұр. Іс-қимылдың дәл уақыты анық байқалмаса да контекстік мағынасы қимылдың
енді ғана ... асып ... ... Қой ... самауырын
қойылды. Қыстан шыққан сүр қазы салынған, таң асқан уыз қымыз ішілді. Ет
пісер кезде ауылдың ... ... ... ... Ет жеп, ... аз ... әңгіме құрып олар да кетті (Б.Майлин). (Қимыл-әрекет белгілі
бір уақыт ішінде бірінен соң бірі өтіп ... ... қол ... атон қызыл қарындашы мен бір парақ қағаз алып «Қыз ... ... ... ... ... ... қояды (Ж. Аймауытов).
Іс-әрекеттің болып өткендігін немесе болып жатқаны немесе алдағы уақытта
болатыны сөйлеу сәті арқылы белгілі болады. Егер іс-әрекет ... ... ... ... онда ол ... бір уақыт сызығы бойымен өлшене ... ... іске ... ... Ал егер ... сөйлеу сәтімен
сәйкес келсе, онда ол осы шақта жүзеге асқандығы.
Тіл білімінде сөйлеу сәті (момент речи) деген ұғым бар. ... ... ... ... ... ... ... бәріміз білеміз.
Сөйлеу сәті – шақтық меженің орталығы және шақтық қатынастардың негізгі
бастау нүктесі ... ... ... ... сөйлеушінің сөйлеу сәтімен
өлшенеді [106, 203]. Сондай-ақ актуалданудың бастапқы нүктесіне сүйену осы
нүктені меже ретінде тану оның ... ... ... ... өткен шақ мағынаның өтіп кеткен іс-әрекет екендігі сөйлеу сәтіне
қатысты анықталса, жақтылықта ... ... ... яғни сөйлеушіге
қатысты анықталады.
Шақтық локалдылық, жақтылық, модалділік, аспектуалдылық сияқты межелі
категориялардың ерекшелігі «сөйлеушінің сөйлеу ... ... ... 26]. ... соң жол ... қалжыраған жұрт қатты ұйқыға кетті
(І.Есенберлин). Бұл жерде іс-әрекет сөйлеу сәтімен ... ... тұр. ... ... ... сөйлеу сәтінен басқа бір кезең бар. «Аздан соң» сөз
формасы ... ... ... ... ... «ұйқыға кетті»
тіркесіндегі -ті жұрнағы ... ... ... ... ел бұл араға кеше
кешке таман келіп қонған (І.Есенберлин). Бір уақыт ... ... ... ... ... кеше кешке мезгіл мәнді үстеуі де білдіре ... ... өту ... жуық ... ғана ... онда ол сөйлеу сәтінен бұрын
болған іс-әрекет ретінде танылады. Жеңіске мастанған қатігез ... ... ... тиіп ... ... аш қасқырлардай, жұрттың жазықты-
жазықсызына қарамай түні бойы ойран ... ... шақ ... ... сәті ... ... Әрі бұл мысалдағы локалдылық
(нақтылық мағына) түні бойы сөз формасынан көреміз. Іс-әрекет ... ... ... ... асатындығы айдан айқын көрініп тұр.
Осы айтылғандарды қорытындылай келе, сөйленімдегі ... ... ... әрі ... түрдегі субъекті маңызды рөлге ие болады. Ал
референтті, белгісіз-референтті субъекті және ... ... ... пен ... ең маңызды семантикалық компоненті
болып саналады. Дегенмен жалғыз өзі ғана бұл ... ... аша ... Басқа да тілдік бірліктермен (кеңістіктік
көрсеткіштер) ... ... ... ... ... ... бейлокалдылық ұғымының қалыптасуына өз әсерін тигізеді.
2.3 Шақтық бейлокалдылықтың категориялық жағдаяттары және интервал
ұғымына қатыстылығы
Интервал ... ... ... ... ... анықтамаларды көруге
болады. Соның алғашқысы жалпыметодологиялық, гносеологиялық сипатпен
белгіленеді, ... ... ... шындықтың ырғақты түрде орын
ауысуымен түсіндіріледі. Ғалымдардың айтуы бойынша «уақыт» идеясының пайда
болуының ... ... ... ал ... ... ... белгілеуде негізгі
құрал ретінде қалыптасты [108, 86]. Екінші анықтама бойынша интервал ұғымы
тіл білімінде белгілі бір шақтың ... ... ... бір ... ... ... ... аспектуалдылықтың семантикалық
сыңары ретінде пайдаланылады, ол ... үш ... ... ... 1) ... ... ... оның жиі/баяу түрде қолданылуы; 2)
созылыңқылық және 3) үдемелілік. Ал интервал ұғымы ... ... сай ең ... бөлікке құрылған: Ол осы кездерде Көкшедегі Қаратай
бауырынан шыққан жас ... ең ... боп ... (М.Әуезов). Жеке
қолданылған қимыл-әрекет осы айтылып ... ұғым ... ... ... ... ... ... құрылымдық жағынан өте кең
түрде қолданылған. Ол әсіресе квалитативтілік пен модалділікке әсер ... рет қана емес жиі ... ... тән ... ... ... уақытты белгілемейді. Егер сөйленімдегі етістік ... ... ... ... ... ... онда сол ... жлпылама ақпарат береді [105, 10]. Қимылдың ұзақ ... өте ... ... ... ... ... қазірде
қуаң тартқан шалғынын біраз аралап келеді. Бұл сөйлемде күрделі ... ... ... тұр: ... ... ... ... + топталған
субъектінің сипаты (мінез-құлқы), яғни жүргіншілердің әлі де болса біраз
уақытқа дейін шалғынды ... ... ... қай ... ... бір бітіретіндігі. Е.В.Падучева өз еңбегінде ... ... ... ... ... түрлері деп көрсетеді. Ғалымның айтуы бойынша: «итеративтілік
потенциалдылық квалитативтілік семантикасымен тығыз байланыста болады, бұл
байланыс басқа бір ... ... ...... теориясына
әкеледі» - дейді [105, 25]. Референцияны кең түрде түсінеміз. «Референция»
– сөйлеуде қолданылатын есім сөздердің болмыс ... ... ... ... ... [109, 138]. Ал ... ...
сөйлеушінің түсінік-қабілетіне байланысты санада қабылданған объект; сөздің
«ішкі мағынасы» яғни ұғымдық мазмұн ... ... ... ... элементі; референцияның объектісі. Референт көркем шығармаларда
шындық болмыспен бірге ой жорамалынан тууы мүмкін. Мысалы: ... ... ... Абай – ... ... адам, ақын, ХІХ-ХХ ғғ. өмір
сүрген тарихи ... ... ... ... ... ... ол − ... шығарылған кейіпкерлер (Дәркенбай т.б.) сияқты
суреттеледі. Дненотат мынадай ... ... 1) ... ... ... ... ... санада қабылданған объект
ұғымын білдіреді; белгіленуші зат, заттың аталуы; 2) шындық ... ... ... ... ... ... ... немесе айырым белгілеріне қатыссыз бір сөз арқылы аталуын ... бұл ... ... тіл ... ... ... болып отыр.
Бұл тұрғыда денотат термині дәстүрлі логикалық «түсінік ... ... ... Бұл ... ... ... пен референция қарама-қайшы
келеді. Референция синтаксистік, логика-семантикалық, прагматикалық үш
негізгі фактор арқылы анықталады [110, 76]. ... ... ... мазмұнының шындықпен үйлес келуі деп түсіндіреді [105, 46]: ... ... ... Ол ... ең ... ... Соған орай мынау кеш те
тымырсық, ... Әуе ... ғана ... тұр 2. Кеш – өте ... ... ... ... және екінші сөйлемде референция дәрежесі екі
түрлі. Бірінші сөйлемдегі кеш ... ... ... қабылдағанда суық,
қараңғылық сияқты сезімдер бойыңды баурап алады, міне ол − ... Ал кеш ... ... ...... құбылысындағы күннің
сағ. 18. 00 ден кейін түсетін мезгілі.
Интервалдың ... ... ... ... ... ... алсақ, оның негізгі берілген семантикалық ... тек ... ... жоқ, ... ... бүкіл сөйлемді қамтиды. Ал интервал ... ... ... және ... ... арқа
сүйейміз, сонымен қоса сөйленіммен тығыз байланысты түрлі деңгейдегі
сыртқы, ішкі ... ... ... 1) ... ... ... ... беретін етістік түрлері; 2) қимылдың аяқталу/аяқталмау
формалары; 3) субъекті мен ... ... ... 4) ... ... ... ... жиілілік, ұдайылық, узуалдылық жағдаят
түрлері; 5) ... ... яғни ... ... грамматикалық формалар.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, интервал ұғымы бірнеше рет қайталанылатын
қимылдарға тән; қимылдың жүзеге асуына, бір қимылдың ... бір ... ... ... қалып, қайтадан жалғасуы, қайталануы, яғни ... ... ... өту барысы интервал ұғымымен тығыз байланысты.
Интервалдық белгі тұрақты орны бар және орнықты ... ... анық ... тұрған етістіктермен тіркесе келіп айқын білінеді
(Қазақстан Қытаймен ылғи ... ... Мен ... кей ... ғана
сыйлаймын деп айтпаймыз). Басқа семантикалық топтарда өзіне ғана тән
тұрақталып ... ... ... интервалды білдіретін өзгеше
етістіктерде де ... ... ... ... тұрақтылығын
білдіретін етістіктер (жату, тұру, ұйықтау) және гомогенді ... ... ... ... ... билеу, суда жүзу) бірнеше
мәрте қайталанылатын ... сай ... ... де, бұл ... ... ... тән болып тұрады, дегенмен осындай
созылыңқылықты білдіретін етістіктер мына ... ... ... көрініп тұрады: Ол әр жексенбі сайын түстен кейін ... ... ... ... ... әр ... сайын суда жүзеді. [73, 128].
Алайда қайталау көріністері бар мынандай етістіктердің (ұйықтау, ... асын ішу т. б.) ... ... ... ... еніп ... өз ... күнделікті уақытында таңғы асын ішеді, түстенеді,
кешкі асын ішеді, ұйықтайды. Мұндай етістіктерге ... ... ... ... тән ... ... емес. «Сіз күнделікті ... ... ... ... бе? Ылғи ... ... ба?» деген
құрылымдағы сөздердің тіркесін қолданбаймыз, оны санамыз қабылдай алмайды.
Әрине, әрбір адам денсаулығын құртып ... үшін ... ... ... өмір сүру үшін ... ... ішу үшін өмір сүреді, түнде
ұйқысы ... адам ... бір күн, бір түн ас ... ... ... ... бір шекті білдіретін қимылдар тез өтіп кететін етістіктермен
өзара байланыса келе, шектілік сипатты білдіріп тұрады ... ... жуу, өлең ... Жүсіпбек алғаш 13 ... өлең ... Абай ... осы ... оқу, ас ... хатім жасау жөнінде
ақыл айту үшін кездесті (М. Әуезов). Бұл ... сөз ... ... ... ... өту ... ... жіктеу емес, олардың беретін мағынасын
анықтау. Белгілі бір етістіктің өзі ғана ... ... ... жұмсалады
және бірнеше мәрте қайталанылатын іс-әрекеттерді білдіретін көрсеткіштермен
әртүрлі дәрежеде қолданылады: а) Ол ... ... ... ә) Әр ... сайын
ол туысқандарына арнап хат жазады. Екі сөйлемнен де екі ... ... тұр: 1) ... өлең ... қимылдың тұрақты түрде өтіп
отыратындығы, интервал көрсеткіштің жоқтығы (өлеңді жақсы жазады – өлеңді
жақсы жаза ... ол – ... ... ә) ... бір ... ... ... субъект арқылы ұдайы түрде жасалынып отырады; 2) бірнеше мәрте
жасалатын қимыл ... және ... ... ... ... ... ие ... жағдаятындағы етістіктің аяқталған көрінісінің қолданылуы әбден
мүмкін. Бірақ ... ... ... берілген басқа да ... ... ... мағына анықталады [111, ... ... ... бірнеше мәрте қайталанылатын қимыл-әрекеттің
қолданылу аясын кең ... ... ... топтардың
негізгілері дүркінді қайталанылатын (отырыңқырап қалу, жүріп қалу),
көпактілі (жер ... ... ... ... қала ... жөтеле
беру), үдерісті-комитативті (жабу, билеу), ... ... ... ... ... атып алу, жүкті тасып алу).
Сонымен, интервал ұғымы бірнеше рет ... ... ... ... ... бір ... ... бір қимылды атқарып жатқанда
үзіліп қалып, қайтадан жалғасуы, ... яғни ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста қаралады.
2.4 Мезгілдес сабақтас құрмалас пен мезгілдес ... ... ... ... ... ұғымына қатысы
Мезгіл бағыныңқылы сөйлемдерде сабақтасқан екі сөйлемнің бағыныңқысы
басыңқыдағы істің ... ... ... тұрады. Ал мезгілдес салаласта
бір-біріне тәуелсіз мезгілде өтіп жатқан екі немесе одан да көп ... [112, 714]. ... ... ... ... ... толық ашып көрсетуге болады. Мезгіл бағыныңқылы сөйлемдер темпоралды
көрсеткіштердің қатысуымен ШЛ ұғымын білдіреді. Шақтық локалдылықтың ... ... ... ... ретінде қарастырамыз, яғни бағыныңқы мен
басыңқы арасындағы мезгілдік қатынасы бар ... ... ... ... Бұл жерде темпоралды көрсеткіштер темпоралды шақтық ұғым ... ... ... ... ... атқарады. Темпоралды шақтық ұғым
мезгіл пысықтауыштармен беріледі: кеше, былтыр жазда, ... қыс ... ... мақсатымыз – мезгіл бағыныңқылы сөйлемдерді шақтық локалдылық
ұғымын білдіретін лексика-грамматикалық тәсілдердің бірі ретінде қарастыру.
Сабақтас ... ... ... ... ... мезгілдік
қатынастар бірдей болмайды. Құрмалас сөйлем құрамындағы бағыныңқылы сыңар
басыңқы сыңармен әрдайым синтаксистік байланыста ... Сол ... ... ... бағыныңқылы сөйлем құрамындағы пысықтауыш қызметін
атқаратын сөз тіркестерді, ... анық ... ... Бір ... және ... ... хабарланған оқиғаның орындалу барысы
бір мезгіл шеңберінде өтіп жатса, енді біреулерінде, керісінше, әр мезгіл
шеңберінде орындалатын болады. ... ... ... ... іштей
бір мезгілдес сабақтас және әр мезгілдес сабақтас деп екіге бөлінеді.
Сабақтас сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... тәсілдердің айтарлықтай әсері болады. Мәселен, - ған
кезде (ғанда) тәсілімен ... ... ... ... ... -ған соң ... ... мезгіл бағыныңқылы
сабақтастардағы мезгілдік қатынасқа қарағанда өзгешелеу болады. ... ... ... ... жұрт топырлап алдынан шықты. Келіні қайтадан
жұмысына кеткен соң, науқас пысылдап ұйықтайын деді (Ә.Кекілбаев). Кезде,
соң септеулік ... ... ... оқиғаның соңынан болатын мезгілдік
мағынаны білдіріп тұр. Сабақтас ... ... бір ... ... ... ... ... сондай мағынаны берудің негізгі тәсілі болып
тұр [112, 701]. Енді Абай ... ... ... Ұлжан өз тыныштығын қойды
да, арбаға әжесінің қасына Абайды мінгізетін болды. Өзі бір жуас торы ... ылғи осы ... ... ... ... ... ... бір ұзаққа созылатындығын байқаймыз, ол ұзақтықты басыңқы сыңардағы
мезгіл мәнді үстеу ... тұр. Бұл ... ... ... белгілі бір кезеңге тәуелділігін көрсетіп тұрған жоқ, өткен
шақтың белгісіз ... ... ... ... ... аңғартады.
Бағыныңқыдағы да, басыңқыдағы да іс-әрекет белгілі бір ... ... ... ... сол ... бәрі де киіз ... жығып, жылы үйлеріне
қауырт кіріп жатқан. Бүгін – мезгіл пысықтауышы іс-әрекеттің ертең емес ... ... анық ... тұр. ... экпедицияның геологиялық
лабораториясына бара жатып, поселканың ортасындағы ... ... ... оқып ... ... ... қызын көрді (бір мезгілдес)
(І.Есенберлин). Іс-әрекет бірінен кейін бірі ілесе орын ... ... ... ... әрі ... ... геологиялық
лабароториясына бара жатып) білдіріп тұрған пысықтауыш арқылы ... ... ... көреміз. Ол көлден қайтқан түні әкесімен
сөйлеспестен, ... ... ... кеткен (І.Есенберлин). Балықшылар
кетісімен Нүрке алып ... жұқа ... ... ... шалқасынан түсіп,
кітабының корректурасын оқуға кірісті ... ... ... бірі ... үш ... бір мезгілде (Балықшылар кетісімен) бір уақыт бойында
жүзеге асырып жатқан нақты атқарушыны байқаймыз. Нүркенің ... ... бір ... ... ... ... төмен қарап, сол қалпында басын бір
рет те көтерместен, үн-түнсіз әлі отыр ... Ұзақ ... ... ... ... ... ... (бірінші сөзінен-ақ, әлі-
сияқты мезгілдік ұғымберіп тұрған сөз бен сөз ... ... ... Бұл жерде созылыңқылықты білдіріп тұрған әлі
лексемасы ... ... ... ұзақ мерзімде іске
асатындығын білдіреді. Бұл келгенде Дәмелі ... ... таяп ... ... сірә ... ... өте қызықты болған болуы керек, жұрт
ұйып тыңдап отыр (І.Есенберлин). Іс-әрекет ... бір ... ... отыр әрі кеше емес, ертең емес бұл ... ... ... ... Қимылдың созылыңқылығы басыңқы сыңардағы мезгілді білдіріп тұрған
ұйып тыңдап отыр тіркесінен көрінеді. Бағыныңқы ... ... бір ... ... ... ... ... де толығымен белгілі бір уақыт
кезеңіне тәуелділік анық ... тұр. ... ... ... ... бере бастады. Бұл жердегі нақтылық сипатты баяндамасын бітірісімен
тіркесінен ... ... жұрт ... қоя ... Бұл ... аңғарамыз. Яғни іс-әрекет осымен біткен жоқ енді ғана бастау
ала ... ... қай ... ... ... ... сыңардағы
мезгіл мәнін үстеп тұрған баяндамасын бітірісімен тілдік бірліктен көреміз.
Арқасынан кен барлаушының кішкентай қапшығын таңып ... таң ... ... ... маңайдағы таудың жыра жықпалдарын, құздарын кезе бастады
(І.Есенберлин). Бұл жердегі қимыл-әрекет енді ... деп ... ... ... созылатындығы беймәлім, әйтеуір белгілі бір уақыт сызығында
өтіп жатады. Сондықтан ... бір ... ... ... ... кіріп келгенде, төрдегі столдың ар жағынан үстінде сұр костюмы бар,
жағасы ашық көкшіл жібек көйлекті, ... ... ... жігіт орнынан
түрегеліп қарсы жүрді (І.Есенберлин). Бағыныңқылы сөйлемдегі ... ... ... басыңқы сыңардағы қимылдың жүзеге асуына негіз болып
тұр. Яғни сөйленімнің өн бойындағы іс-әрекеттер белгілі бір уақытқа тәуелді
түрде ... тұр. ... ... ... жігіт орнынан атып тұрды. «Кірмей
тұрып емес» «дәп ... ... ғана ... ... ... Бұл жердегі
мезгілдік мағына -іп ... ... ... ... ... темпоралды маркерден көрінеді. Кейін ай туып ... ... ... ... Мәкеннен бөліп, Әбіш ертіп кеткен еді (М.Әуезов).
Пысықтауыш қызметінде жұмсалып тұрған күрделі тіркес (Кейін ай туып ... ... ... ... ... дәл қай ... орын алатындығы
анықтап тұр. Іс-әрекет кезеңнің бір ... ... ... ... қай
кезеңде іске асып жатқанын көреміз. Яғни іс-әрекет нақты бір кезеңге
локалдана ... Енді Абай мен ... ... кезде Абайды Базаралы
ауыл сыртына оңашалап шығарып алып, бір азғана жайды айтты ... ... ... бас аяғы бар белгілі бір кезеңде өтіп ... Бір ... жай, яғни ... ... көп ... алмайды, көп
нәрсе айтпай бір-ақ ауыз сөз ғана ... ... ... ... ... (-
ар кез) көсемше арқылы пысықтауыш қызметін атқарып тұр.
Ал мезгілдік қатынасты білдіретін мезгілдес салалас сөйлемдерде ... ... бір ... өтіп жатқан екі немесе одан да көп ... Бқл ... ... бір мезгілде немесе белгілі бір
уақытқа байланыссыз жалпылық дәрежеде өтіп жатады. Мезгілдес ... ... ... ... ... тең дәрежеде құмсалса, мезгіл
сабақтас құрмалас сыңарларының арасында мағыналық тәуелділік ... ... ... ... ... ... ... келе,
әртүрлі сипатта келеді, біріншіден, ... ... ... ... ... ... соң бірі, ілесе болған оқиғаларды
хабарлайды.
Тілімізде ... ... ... ... және ... салалас
бағыныңқылы құрмалас сөйлемдердің нақтылы және жалпылық мағынаны білдіруде
өзіндік бір орны бар ... ... ... ... сабақтас
құрмалас сөйлемдерде тәуелділік сипат басым болғандықтан нақтылық мағына
көрінеді, ал мезгілдес ... ... ... ... бір ... ... ... өтіп жатады.
2.5 Шақтық бейлокалдылықтың сапалық семантикалық тілдік құралдар
арқылы жасалуы
Сапалық жайлы сөз болғанда бір ... ... ... ... ... ... ұғымдық категория деп түсінсек, екінші қырынан тілдің әр
түрлі деңгейлеріндегі тіл бірліктерінің бір тұтас жүйе ... ФСӨ тің ... ... деп ... Қазақ тіл білімінде сапалықтың
атрибутивті мағынасы анықтауыш қызметін атқаратын сын есім сөз табы ... ... ... ... ... ... жағдаят ұғымы ... ... ... Бұл ... ... ... сапалық категориясының тұрпат межесі
тұрғысынан түсіндіріледі, яғни квалитативтілік жағдаят ... ... ... ... ... жүйесін мазмұндық құрылым ретінде сипаттайды.
Квалитативтілік дегеніміз ─ сапалық ... ... ... ... ... ... сапасы оның өзіне тән сапалық ... ... ... ... кез келген заттың немесе субъектінің сапасы
анықталса, онда оның қасиеті өзіне тән іс-әрекеттен көрінеді. Өз ... пен ... ... ... ... ... ... (квалитативтілік) ұғымның бар болуы және
жоқ болуымен тығыз байланыста қаралады. Ғалымдардың арасында ... ... оның еш ... ... ретінде сапалық семасы міндетті
түрде қолданылады деген де көзқарас бар ... айта ... жөн. ... ... сөйлемдегі етістік шақтық ... ... ... ... күшті болса, онда сол етістік айтылып жатқан заттың
немесе ... ... ... ... ... ... ... [104,
17]». Мұндай үзілді-кесілді тұжырыммен, яғни ... пен ... ... ... жарып алып қарастыруға болмайды деумен келісуге
болмайды. Тілімізде квалитативтілік тілдік бірліктерсіз ... ... ... өте көп: Дәрмен Ерболдан қайта-қайта қалып
отырды; Кішіпейілдің абыройы асады, Тәкаппардың құты қашады ... ... бай ... боп, ... ... ... ... сапалық ұғымының актуалдылығын көрсететін ... ... пен ... ... тысқары қалыптағы түрі
(вневременность) қолданылады: Ол өзінде де басын алмастан ... ... ... Күз ... ... ... Ауада дымқыл саз бар. Таң
салқыны қазір күздің суық желіне айналған. Енді біразда ... ... ... ... жұрт асқа ... ... ... – бақтағы
мәуелі ағаш, тіпті сол ағаштың жемісі (Ә.Науаи). ... – өз ... ... ғана ... ... ... танытатын негізгі үш тілдік ортасы бар
екендігін ... ... ... ... ... шақтылық).
Квалитативтілік шақтық бейлокалдылықтың мүмкіндігі ... ... ... танылғанымен осы үш түрінің әрқайсысында әр түрлі орын алады.
Сапалық ұғымы «нақты қайталау» ... ... ... ... бұл түрі ... ... субъекті мен объектінің
нақтылығына, кеңістіктік-шақтық ... ... ... Ал ... жағдаяттар анағұрлым көп сипат алады және нақты байқалатын іс-
әрекеттен гөрі дерексіз ұғым басымырақ орын алады. ... ұғым ... пен ... ... көріне алады.
Дағдылықта нақты қайталауға қарағанда дерексіздік оқиғалар ... ... бір ... ғана ... ... жалпылық ұғым көбірек сипат алады
[113, 56]. Г.А. Золотова: «дағдылық сипаттағы ... ... ... дерексіз әрі байқалатын құбылыстың жалғыз біреу еместігі,
әдеттегі ... ... ... ... да, ... шақта да, осы шақта да
қайта қайталанылатындығынан ... [114, 181]». ... ... типі
қимылдың нақты мерзімі ... ... бір ... ... ... ... ... айналған, әдеттегі қимыл болып
табылатындықтан, ол белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... нақты жағдаяттағы ... оның ... ... орны ... ... бір-біріне
ұқсас қимылдардың қайталануынан көрінеді, яғни қимылдың дағдылы ... бір ... ... ... ... ... сонымен қоса белгілі
бір нақты субъектіге немесе ... ... ... ... ... ... ... мынандай екі түрлі жағдаятты
жатқызуға болады: дағдылы қайталанылатын ... ... ... іс-әрекетіндегі жағдаят [115, 146]. Дағдылы (узуалды)
қайталау аспектуалды ұғым ... ... ... ... бір ... ... берілетін жүйелі/жүйесіз іс-әрекеттер тілдің ... ... ... еш ... ... қолданыла беріледі.
Ымырт жабылып, ел орынға отырып ... шай ұзақ ... ... соң, ... ... ... ... ән-күй өнері басталды (М.Әуезов).
Әр жыл сайын күздің қысқарған күні ... ... ... ... ұзақ ирек ... қалың қара бұлт қона беретін. Аз-ақ уақыт
ішінде сол бұлт ендеп ... ... ... ... бір ... ... ерекше бір құбылыс бүгінде өзінің әдемі көрінісін байқатып тұрғандай
(М.Әуезов). Мұндайда көп қойға ... бір ... ... топ ... бәрінің де есуас бір қомайғайлығы бар. Олар ... тек ... ... бәрін соған түгел жегізіп қоятындай әуелі мол азықты ... ... ... де төрт бөрі ... ... ... қойдың да ішін
жарып, қарбытып асап, қансоқтаны ... ... тек ... жүр ... Кәрі
әже байғұс күзден бері байлар үшін малма сапсыма, енді Қаражан бәйбішенің
тапсыруымен жіп иіріп, ... ... ... ... кіріскен. Қысы-жазы
мұның қолын Қаражан сондай үздіксіз істен босатқан емес. ... ... ... ... ... ... ... қайталаудан басты
айырмашылығы − оның семантикалық мүмкіндігіне ... ... ... сай ... Бұл ... байқайтынымыз:
субъектілердің, объектілердің сипатын қимылдың жүйелі әрі жиі ... ... ... пен ... ... ... семасы біріге келе дағдылы
қалыптағы іс-әрекет ұғымын қалыптастыра түседі. Дағдылық ... ... ... мен нақтылықтан гөрі дерексіз ... ... ... емес ... ... ... Толық
емес жинақтылық жағдаяты толық түрдегі ... ... ... ... ... Ол ерекшелік сөйленімдердегі субъективті
сипаттағы жинақтылықты нұсқайды. Е.Х.Люшинскаяның айтуы бойынша, дағдылық
сипат белгілі бір субъектінің немесе зат, ... шама ... ... ... ... ... қайталанылып тұруынан көрінеді. Мұндай
жағдайдағы сөйленімдерде қимылдың нақты ... ... ... қалады
немесе белгілі бір нақты айқындаулар ... ... ... ... ... ... белгілі бір топқа қатысты беріледі, дағдылы
қайталаудың бірнеше уақыт аралығын қамтиды [93, 157]. Бұл ... ... ... пе, ... өткіздік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік:
алыстық, жұлыстық, ... ...... ... ... Адам ... жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада бұ дүниенің
рахатының қайда ... ... ... ... ... ... есіл
өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп өткізеді де, таусылған
күнде бір күндік өмірді бар ... ... ... таба ... ... ... қимыл-әрекет нақты кезең мен уақыттың бір бөлшегін
тәуілсіз түрде ... ... әрі бұл ... мынандай тілдік
құрылымынан біле аламыз: топталған субъектілердің көптік дәрежесінің артуы,
кеңістіктік-шақтық шектеуліктің ... ... ... ... ... адамзатқа» тән қасиетінің артуы. Мұндай жағдайдағы толық қанды
жинақтылық жағдаяты ... ... ... сай қолданылады [116, 59]: Адал
іс істесең – адал ... ... іс ... – өміріңе құт, Қиын іс бітірсең
– өмір бойы қорықпайсың («Алтын шежіре»). Қазақ та адам ... ғой, ... ... ... ... ұғып ... ... жігер, қайрат,
байлаулылықтың жоқтығынан азады ... ... асыл деп ... Мен ... тура ... ... Бұ халықтың ата-анасы, тегі бір –
Арасында айырма жоқ сақталар ... Шын ... ... ... ... құлдық құны бірдей болады (С.Сарайи). Жамандықты кім ... ...... ... ешнәрседе баян жоқ екені рас, жамандық та
қайдан баяндап қалады ... ... ... және ұдайылық жағдаяттарындағы сапалық субкатегориалды
ұғымдар жүйесі ... әрі ... ... құрылым ретінде ұсынылып
отыр. Бұл құрылым қарастырып отырған сапалық ұғымының ... ... ... ... қарайды. Сапалық ұғымы бейлокалдылық
жағдаятында орын ала отырып төмендегідей үш ... ... ... болады: 1) облигаторлі (міндеттілік), 2) детерминді (шарттастық), 3)
жекелілік сапалық ұғымдары. Осы тараушада ... тек ... ... ... болып танылатын облигаторлі сапалықтың табиғатын ашып
көрсетуге ... ... ... тек қана ... (толық қанды
жинақтылық) жағдаятына тән қолданылады. Ұдайылық іс-әрекетінің ... ... ... жақ, субъектілер тобы (құс, аң, қасқыр т.б.),
дерексіз ... ... ... ... ... ... ... және табиғи құбылыстар (жаңбыр, қыс, күз, темір, ағаш, қар, ... ... ... толық мәндегі жинақтылық жағдаяты өтіп жатқан
және өтіп жатуы мүмкін қимылдарды қоса қарастырады және сол ... ... ... ... ... айқын аңғартады.
Ұдайылық сапалық жағдаятының ерекшелігі − қимылды ... ... бір ... ... ... ... және бұл ... қарағанда деректі, тәуелді, ... ... ... Кісі ... ... одан құт ... Атау қуған ер өзінің
түбіне жетеді. Осал ер қу ... ... ... немесе мезгілсіз өледі Адам
қанша көтерілсе, қамы да сонша көбейер ... ... ... тез ... жасап, тромбаны алып тастайды (А.Даиров, Хирург). 1966
жылы бұл заттың газ екенін ағылшын химигі Кэвендши ... ... ...... басқа да оқу орындарында сабақ ... ... ... ...... бар ... ... маман.
Халыққа әбден тізесі өткен патша одан әрі халықты басып жаншуда (С.Бегалин,
«Замана»). Осы сөйленімдердегі субъектілердің тобы әрқайсысы ... ... ... көлемде жұмсалады. Айтушының және ... ... ... ... ... ... Келесі бір келтіретін
мысалымызда субъектінің сапалылық ерекшелігі ... да ... ... арқылы анықталатындығын көреміз: Шөл фаунасы – шөлді жерлерде
тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Басқа жануарлардан ...... ... ... ... ... шөл жағдайына аса бейім
келеді. ... суы ... ... жасырынуына жағдай болмайтындықтан
қашып құтылуына ... ... ... ... Бұлардың реңі, түсі
тіршілік еткен ортасына байланысты сарғылт, ашық қоңыр не ... ... ... ... бір ... ... сөйленімде
жекелілік әрі көптік мәнде қатар жұмсалып отырады [117, 86]: О, ... қаз ба ... ... Шағала ма еңдер шарқұрған. Бұлаңдап өткен ... ... ... ... ... ... ... бұл
замандағылардан білімі, күтімі, сыпайылылығы, тазалығы төмен болған. Ендігі
жұрт ата-бабаларымыздың мінді ісін бір-бірлеп тастап ... әлгә екі ... ісін ... ... алды ... ... пен көптік мәндегі
субъектілерді салыстыра отырып, олардың ... ... ... ... субъектілердің жекелік формалары (адам, әйел,
хирург) белгілі бір анықталған шектеулі ... ... ... ... ... бүтіндік дәрежесінде қабылдай аламыз, сол себепті
бұл сөйленімдер жалпылана келе міндеттілік семасын әр ... ... ... ал ... формалары ілгерідегі сөйленімдерде (қыздар,
жұрт) нақты анықталмаған, тек бір топқа ғана ... ... ... яғни ... ... міндеттілігі әр субъектіге байланысты
анықталмайды. Белгілі бір ... ... ... ... ... байланысты іс-қимыл атқарады [118, 78]. Ал сол қимыл ... ... ... ... іске асуын талап етеді. Яғни өзара
міндеттілік, ... ... ... алады. Ал тек көптік мәнге ие
субъектілер атқарып отырған ... еш ... ... ... Яғни сол ... басқа да субъектілер атқара алады деген сөз.
Жоғарыдағы мысалдардан субъектіні атқарып отырған ... оның ... көре ... Бірақ облигаторлі-сапалылық жағдаятында қимылды
атқарушы ... ... ... ал оның еш ... ... ... ... Мұндай жағдайдағы субъектілердің орнын дерексіз
ұғымдағы табиғи құбылыстар мен заттық ұғымдар алып ... Бұл ... мен ... құбылыстар белгілі бір қатынасқа түсе отырып, басқа да
ұғымдармен тығыз ... бола ... ... ... ... ... ... бір суық мұз – ақыл зерек. Жылытқан тұла бойды ыстық ... ... ... Бұл ... шығады, білсең керек;
Жылағанды тоқтатып, Ынсап қылсаң жарайды. ... ... ауыр боп, ... тарайды. Қызыл гүлің суалып, Ақ көңілің анық қарайды (А.Құнанбаев).
Мұндағы (адам, жүрек, шыдамдылық, қайғы, ақ ... ... ... ... ... ... ... отырып ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік
айтушы тарапынан объективті түрде өзінің тәжірибесіне байланысты
анықталады. ... ... бар ... ... Оң ... бер. Ақ тілекпен
аттанам деп кеп тұрмын. ... ... ... деп ... шыға кеп тұрмын
(М.Әуезов). Бұл сөйленімдегі жасырын бітіп деген ... ... ... ... тура ... ... ... анықтап тұр, әрі оның
міндеттілік дәрежесін нақтылып көрсетеді.
Облигаторлі сапалық ұғымындағы ұдайылық жағдаятынан теңдестіру ... ... ... бұл варианты төмендегідей ұғымдармен сипаттап
бере аламыз: қандай зат, құбылыс, субъект ... ... ... ... ... әрі ... санасына қарай анықтала
алады: «Ақылды, саналы деп адамгершілігі жоғары, кішіпейіл адамды айтамыз»;
Көкірек толған қайғы кісінің ... де ... ... шымырлатып, буынды
құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз ... ... ... екі түрлі қылығы болар: бірі бет-пішінін, сақал-мұртын, мүшесін,
жүрісін, қас-қабағын қолдан түзетіп, шынтағын көтеріп, қолын тарақтап әуре
болмақ. ... ... ... ... ... деп, солардың арқасында сыпайы,
жұғымды жігіт атанбақ (А.Құнанбаев).
Кейбір сөйленімдерде теңдестіру ... ... ... ... ... тобын анықтай түседі. Ал бұл ... ... ... кім, тек ... ... сияқты көрсеткіштер
міндеттіліктің семантикасын анықтайды: Кім атағын жалған тілмен жырлайды,
ел ... сол ... ... ... Кім ... ... ... ел ішінде сол беделден жұрдай-ды (Ю.Баласағұн). Кім білімді ... ... ... ... дәулеті артады (Қ.Жалайыри). Кім құдайдан
безсе, шайтан соны сүйеді; Кімде-кім ... ... ... ... ... ... ... ауызымыз бармайды, әйтеуір жақсылыққа қылған ниеттің
жамандығы жоқ қой ... адам ... адам ... ... ... ... ... нәрселермен озады (Ю.Баласағұн). Облигаторлі сапалық
ұдайылық жағдаяты кейбір ... ... ... бойынан өзінің
семантикалық сипатын анықтап ... ... Яғни ... ... ... сипаттау объектісі ретінде денотативті жағдай толығымен ... ... ... алады.
Субъектілі-предикатты-объектілі қатынастардың әдеттілік ... еш ... ... ... ... Ал ... жағдаятындағы қимыл абсолютті, әрі өзгермейтін белгілі заңдылықта
жүзеге асады, әрі сөйлем құрылысы бір-бірімен қатынасқа түсу ... ... ... ... ... Г.А.Золотова тілдік танымның осы бір
деңгейін баса айтып кетеді [114, 187]. Дүние – үлкен көл, ...... ... ...... ... толқын – інілер. Кезекпенен бөлінер,
Баяғыдай көрінер; ... ... шал мен ... бәрі ... ... ... көп құрбыдан айрылып азайып отырса да, біріменен ... ... ... Адам ... ... туады, кейіп өледі. Екі ... ... ... ... ... білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі
мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор ... ... ... ... ... жағдаятында әртүрлі
құбылыстардың бір-бірімен ... ... ... ... ... шал, жас), мекендік ... ... ... ... ... ... туады, кейіп өледі) қатар жүріп отырады. Бұл
жердегі актуалдылық екі іс-әрекеттің ... ... және ... ... сипат алуында. Кейбір кешенді ... ... ... ... түрде көрінеді. Адамның адамшылығы
істі бастағанынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес. Қулық саумақ, ... ... адам ... – өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып,
екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, ... ... қара жер ... құр ... Мақал-мәтелдерде контрастық жағдаяттар кең түрде
көрініс табады. Рахат іздесең – ... ... ... ... ... қорықпа (Ю.Баласағұн).
Сонымен, дағдылық ұғымын ... ... ... ... түрлі табиғи құбылыс пен қимылды жасаушы субъект тығыз
байланыса келе, міндетті ... ... ... әрі ... ... ... ал предикат тура бағытталмаған іс-әрекеттерді қимылды білдіреді. Ал
субъекті мен объекті арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыстылығы табиғи
түрдегі қатынасының нәтижесі ретінде көрініс табады. Сапалық семасы шақтық
бейлокалдылықтың тек екі түрінде ғана көріне ... Бұл екі ... ... байланыстылығын оларды білдіретін түрлі ... ... ... ... ... ... семантикалық категориясының
өрісі одан әрі кеңейе әрі толыға түсті деп дөп ... ... ... ... ... ... Сапалылықтың мұндай ұғымдағы ерекшелігі ұдайылық
пен узуалдылық жағдаяттарында орын ... Бұл ... ... белгілі бір топтың өкілі ретінде анықталады, әрі сипатталатын топтың
өкілі жоғарыда қарастырған жағдаяттардағы субъектілерге ... ... ... ... ұғымының детерминді сапалық жағдаятындағы
семантикалық ерекшелігі ... ... ... қолданылуында, яғни
сөйленімде берілетін субъекті эксплицинтті ұғымда (нақты, ашық айтылған)
анықталады. ... бұл ... ... сын ... есімше
сияқты тілдік құралдардан көре аламыз. Міне осындай белгілі бір ... ... ... ... ... қолданған көптік ұғымдағы
субъектілердің ішінен шығады: адамдар – мейірімді адам, халық – қонақжай
халық, ...... дос, ... – ақылды әйел т.б. Ал сөйленімдерде
мұндай жағдайдағы сапалылық ұғымы ... ... ... ... жиі ... ... Ежелгі досың қас болмас, Ежелгі ... ... ... ... ... – жауда басы қалса да, ... ... ... Екі ... ел ... еппен қанша күн көрер (Ү.Кәрібаев). Ноғай
халқына қарасам, солдаттыққа да шыдайды, ... де ... ... ... молда, медресе сақтап, дін күтуге де шыдайды. Есті адам орынды
іске қызығып, ... ... ... ... ... ... ... сүйсінгендей болады екен. Есер кісі орнын таппай, не болса сол, бір
баянсыз, бағасыз нәрсеге қызығып, ... ... ... ... ... ... ... алады екен-дағы, күнінде өкінген пайда болмайды
екен (А.Құнанбаев). Надан ел қуанбас ... ... және ... ... не ... не қылғанын өзі білмей, есі шығып, бір түрлі мастыққа
кез болып кетеді. Және ұялмас ... ... ... ... ... бәрі – надандық, ақымақтықтың әсері (А.Құнанбаев). ... бір ғана ... ... Оны көзбен көріп, іштей ұғысу керек
дегені ... адам ... ... ыстық сезімнен басы айналып, өзін ... ... ... көзін жұмып, жас балаша іс-әрекет етеді
(С.Адамбекеов). Жағымпаздар ... емес ... ... ... бола алмайды
досқа сан. Күлетін де, қуанатын да ... ... олар ... ... терең із, жоқ олардың көздерінің жарқылы ... ... ... ... нақтыла детерминді түрде ерекшелене отырып екі
фактор арқылы (эмоционалды әрекет және ... ... ... ... ... ... ... (ыстық сезімнен басы айналып, жанар
емес ... ... ... ... ... ... ... жоқ
олардың көздерінің жарқылы). Субъектінің сапалылық қасиетін заттанған сын
есім білдіріп тұратын жағдайлар өте жиі кездеседі: Бақыттылар ешқашан ... ... ... оның ... ... т.б. ... детерминді сипатты әрі субъект әрі объект анықтап тұрады:
Нағыз еңбекқор құмырсқа да қыбырлап жүріп қыр ... ... ... ... ... жасалған бұйымдар шығады (С.Мұқанов). Сапалылық жағдаятындағы
осы көрсетілген ерекшелік ... ... ... ... ... ұдайылық жағдаяттарының бірі деп қарастыруға болады.
ә) Детерминді ... ... ... ... Бұл ... ... ... түрлі аспектілер турасынан мынандай ... ... ... және ... жағдаятындағы сапалық.
Жекелілік-топтық ұғымы ... ... ... қасиетін сипаттауға
құрылған: кәсіптік, мамандық дәрежесі бойынша әрі биологиялық ... ... ... екендігін анықтаймыз: Тойған есек шөпті отап ... ... ... ... ... өлкені өрлеп келе жатып, Жолықты
бір бұлбұлға ... ... ақын ... жаңа көрдім, Атыңа жұрт мақтаған құмар едім. Бір
сайрап ... ... өзім ... Рас па екен ... сөзі, сынар едім
(А.Құнанбаев). Бұл сөйлемдегі субъектілер нақтылық сипатта болғанымен
өзіндік ... ... ... ... биологиялық атауды алып отыр
(есек – бұлбұл). Осы сөйленімді ... ... ... ... сол ... ... ... өзінің қоғамдағы орнына, күшіне
байланысты алатын орнын, беделін ... ... ... мына
бейбастыққа қатты ашуланып, Оспанды сол қолымен өзіне қарай жұлқып сүйреп
алды да, ... ... ... ... атшабарға қатты әмір етіп:
– Бар, алып кет қарғыс ... ... ... ... да, итеріп
қалды. Бала сүрініп құлай бергенде, атшабар да ... ... ... ... ... субъектінің қасиетін биологиялық, кәсіптік,
әлеуметтік тұрғыдан сипатталатындығын ... Ал ... ... ... ... ... орны ... түрде
көрінеді: Жүсіпбек Аймауытов – ақын, прозашы, драмматург, сыншы, публицист,
аудармашы. Әдебиеттің әр алуан жанрларында ... ... ете ... ірі ... жаңа ... ... орнықтырды.
Қимылды атқарушы субъект белгілі бір жағдайларда бір ерекше сипатқа ие
болады, яғни ... ... ... тән ... қасиетті толығымен
жоққа шығарды да, детерминді әрі жеке топтық семантиканы сақтайды. Мұндай
сөйленімдерден ... ... ... ... отырғызғанда, ауырсынып жылап жатып: «Құдай-ай, бұл қорлықты
көргенше, қыз ғып неге жаратпадың!» – Сонда шешесі: ... қыз ... ... па ... содан қиын боп па?» десе, мынау: «Ойбай, онысы ... ма ... деп ... тыя ... ... ...... Үлкендер ақырын
мырс-мырс күліп ... ... ... ... ... бұл ... ... бір топтың өкілі ретінде өзіне тиісті қимылды атқарып қана
қояды, ал одан ары ... ... жол ... ... ... ... әкеден төмен отырып, телміре қараған Абай болса, дәл ... ... бой ... көп ... адам ... көз алмай қарап
отырған жас жігіт Жиренше. Ол әңгіме атаулыны көп біледі. Қызық қып айтады.
Өзі күлдіргі, ... оның шыны ма, иә, ... ... көз қыла ма,
әйтеуір, қазір Құнанбай ... ... бар ... ... Сонымен бірге
Абайды да былай қоя тұрған сияқты ... Бұл ... ... ... тән ... мінез-құлқы жоққа шығарылған. Ол дегеніміз
әңгімешіл, яғни әңгімені көп айтатын Жиренше дәл осы ... ... ... бір ... ... ... отыр. Осыған орай, төмендегі ... ... ... сөйленіммен салыстыра отырып, қимылды атқарушы
субъектінің дағдылы қалпын белгілі бір ... ... ... ... ... иесі ... ... отырып, бірақ ол мамандығы, кәсібі жайлы сөз
қозғалмайды: Байтас пен Жұмабай Құнанбайға тақай бергенде Абайды ... ... еді. ... ... ... ... берді. Құнанбай тез бұрылып
сәлемдерін алды да, ... ғана ... ... ... ... ... ... қасына да шақырмады. Азғантай уақыт Абайға қарап алып:
– Балам, бойың өсіп ержетіп қалыпсың – ау! ... ... ба? ... ... де өсті ме? – деді. Кекету ме, жоқ күдік пе? ... ... ... ... ме? ... Мұнда сөз болып отырған субъекті Құнанбай
Ырғызбай ... әрі бай, әрі ... әрі ... бері ... ... жатқан ауылнай есебіндегі ауырмінезді адам бір мезетте билеп-төстеуші
емес әкелік мейірімін көрсете ... ауыр ... ... ... ... байқаймыз.
Осыған дейін қарастырып келген сөйленімдерде ... ... ... байланысты белгілі бір топтың өкілі ... ... әрі ... ... және ... ... қолданылуын
анықтадық, енді таптастырыла қолданған сапалық жағдаятындағы субъектілер
өзі атқарып отырған қимылды жеке-жеке нақты ... ... ... да ... ... ... фактілерді келтіре отырып жалпылық қасиетін көрсетеді:
Өзі хабарласпай кетті ғой, мүмкін сонау ... ... ... қайыр тілеп,
ішіп, төбелесіп барар жері жоқ қаңғып жүрген шығар деп апамыз қалаға жұмыс
істеймін деп ... ... ... ... отыр ... ... ... жеке-жеке алып қарастыра отырып, топтық сипаттағы
субъектіге қаратыла айтылғанын ... ... бұл ... ... қай
топқа жататыны айтылмағанымен өзінің ойша ... ... ... ... ... ... тұрған етістіктер негізінде көрініс тапқанын
оқушының әлеуметтік-тарихи білімін нығайта түсеміз. Мыңдаған ... ... ... ... ... ... Абайдың тамаша әндері радиода, сахнада,
кең жайлауда мал шетінде, ұлы ... ірге ... ... салады,
жүрек қылып шерткен тамылжыған ... ... ... Білім, еңбек
теңдік, достық туралы еңбекші елдің қоғамдағы орнын қарасөздерімен жеткізіп
кетті (М.Әуезов). Іс-қимылдың қайталануында ерекше бір өзіндік қасиеті ... ... жиі әрі жиі емес өтуі ... ... ... ... ... (мүмкін/мүмкін емес модолділік мағынасында
жұмсалатын ... ... ... негізі – сөйлеуші мен
тыңдаушы арасындағы ... ... ... ... бейлокалдылықтың
бұл жағдаятында негізгі ролді нақты субъекті мен жалпы ... ... ... ... ... әдеттегідей
қарама-қарсы ұғымды білдіруімен қатар қимылдың қайталануының жекелік/көптік
мәнін қоса қарастырады Қазіргі тіл білімінде ... ... ... ... ... ... өзі болымды/болымсыз
мәндегі етістіктердің тілдегі қолданысын дамыту мақсатында жұмсалады. Осы
мақсатта шақтық бейлокалдылық тілдің түрлі деңгейіндегі ... ... ... ... ... ... ... (жекелік) квалитативтілік. Сапалықтың бұл ерекше түрі
тек дағдылы қалыптағы жағдаятта және топтық ... ... ... ... ... ... жеке өз ... дара күйіндегі сипатқа ие.
Индивидуалді ... ... ... субъект сөйлеуші
жағдаят ретінде (кейбір жағдайларда нақты ... ... ... және ... ... негізгі әрі басты сыңары
болып танылатын потенциалды ұғым (құстар ...... ғана ... ... ұшу құстарға ғана тән құбылыс); Ол хорда ән айтады → ... оның ... ән айту ... келеді) индивидуалды квалитативтілікте де қолданылуы
мүмкін.
в) Потенциалды ұғымына қатысты жағдаят. Потенциалдылық, ... ... ... ... және ... ... морфологиялық
(етістіктің рай, сыпат-шақ ... ... ... т.б.) ... ... білдіріледі.
Кез келген потенциалды жағдаят субъект мен ... ... ... ... ... фактордан (каузирующий фактор)
тұратын анықтағыш жағдаят ... ... ... ... ... ... ... фактор ашық немесе жасырын
көрініп тұрады... [119, 55]. Бұл жерде белгілі бір ... іске ... мен ... еместік қасиеті басты рөл алады. Бұл жағдаяттағы
потенциалды ұғымның ... ... ... мәндегі етістіктің алатын
орны күшті, ол дегеніміз қимылды атқарушының белгілі бір ... ... ... ... қолынан келетіндігі сөз болады. ... ... ... ... туа ... болатын өзіндік қабілеті жайындағы бірінші
подвариантын жеке алып қарауға болады: 1933 жылы Америка ... ... ... ... телевизия жөнінде өзі ... ... ... ... суреттеп жазы алды (Білім және
еңбек). Бұл сөйленімдегі субъектінің белгілі бір істі жасай алу қабілеті,
яғни телевизия ... ... бар ... ... ... жаза ... ... көре аламыз. Сол сияқты осы ұғым
кейбір ... ...... ұғым ... ... ... ... (ән айтықысы келетіндігі). Бірақ,,дәл осы бүгінгі кеште, әуелі
ән айтқысы келмей іркілгені шын еді. Үйткені ... ... ... ... ... ... кешке жақын бұған да айтылған (М.Әуезов). ... ... ... ... ... көрсеткен амал-тәсілдерден басқа контекст те орын алады.
Квалитативтілік жағдаятының екінші подвариантының ерекшелігі субъектінің
ішкі қабілетін, мүмкіншілігін сипаттауда жатыр. Сонымен қоса ... ... тән ... ... ... реңк ... ... Көп жағдайда бір істі істеуге қабілеті бар ... ... ... бар ... оны ... ... ... болып
табылатын “потенциалды жағдаяттың” субъектісімен сәйкес келіп ... ... ... де ... ... Жиренше болды. Абаймен бірнеше
жылдан бері дос боп келген ... бұл ... ... ... ... кісі боп қалса керек. Қалың Көтібақтың ішінде Байсалға анық ... бола ... әрі ... жігіттің өзі сияқты көрінеді. Бұл
сөйленімдердегі субъектілер ... өз ... сай ... ... ... қалыпта сипат алады.
Потенциалды ұғымына қатысты жекелік сипатты көрсететін осы екі түрінің
басты ... ... және ... ... ... ... ... ұғымы бағалау ұғымымен тығыз байланыста
қаралатын естен шығармау ... Яғни ... ... ... субъекітісі, объектісі негіздемесі мен құралдары бар болатын
бағалауыштық жағдаят ретінде қарастырылады. Модалдік ... ... да бір ... ... ... ... қажеттілік тұрғысынана
бағалайтын жақ болып табылады [120, 141]. Бұл ... ... ... ... құрылымын анықтауда ең маңызды компонент ретінде
қараймыз. Бағалаудың бірден-бір объектісі болып предикат ... ... ... жағдаяттың субъектісі мен іс-әрекет арасындағы
байланыстың жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін ерік білдіруден тұрады. Сол
себепті ... ... ... ... ... пара-пар келеді
[120, 49]. Осы жағдаяттағы бағалау мәні экплицинтті түрдегі аксиологиялық
үстеулермен (жақсы, ... ... ... сол ... ... сипаттағы сөздер де орын алады. Тобықты ішіне сонау ... ... ... сый қонақ. Өзі ақын, өзі әнші, өзі сері Біржан.
Үстінде қара ... кең, ... ... бар. ... ... ... жаға”,
ақ көйлектің сыртынан киген сарғылт түсті, қытайы жібек кемзалы бар. ... ... шоғы ... ... ... ... қалың жиын қыбыр
етпей ұйып, мүлгіп отырғанда, кербез әнші өзі де, ... бір ... ... ... ... ... Ал Әмір болса, сол балалар ішіндегі
әнші, өнерлісі боп келеді. Ерке, серілігі де бар. ... ... ... бір шығым бар, дәмелі жас. Аса тілеулес ... Абай оның ... және ... ... де ... ... тілге де, ашу-
әзілге де тоқтамсыз, томырық келеді. ... ыза ... ... паң, ... бара ... көрінеді. (М.Әуезов); Бірінші және ... ... ... ... жағынан көрініс тауып тұр. ... де ... ... біткен жақсы қасиеттерін, яғни теріс емес
пиғылдарын аңғаруға болады. Ал үшінші ... ... ... жағымсыз жаман қасиеттерін бағалай отырып көруге болады.
Сонымен, заттар мен құбылыстардың сапалық ... ... ... ... ... ... категориясымен тығыз байланыста қаралады. олардың
құрылымдық-семантикалық сипаты ... ... ... және
модалділік семантикалық сыңарлары қатысқан шақтық бейлокалдылық жағдаятында
квалитативтіліктің негізгі типтері ... ... ... ... ... ... ... бейлокалдылық мағыналардың
сапалықтың облигаторлі, детерминді, жекелік ұғымдағы тілдік бірліктермен
берілуі сөйлем және сөйленім ... ... ... бұл ... шақтық бейлокалдылық яғни жалпылық мағынаның берілу
жолдары қарастырылды. Жалпылық дәрежесін көрсететін ... ... ... ... ... тілінде бейлокалдылық ... ... ... ... нақты, дағдылы, ұдайы қайталануы әр түрлі
белгілердің өзара әрекеттестігін көрсететін көпқырлы сипаттамаға ие болып
келеді. Шақтық ... ... ... ... ... ... құралдар арқылы квалитативтілік семаның негізгі типтерін анықтады.
Белгілі бір ... ... ... әр түрлі уақыт салып барып қайталанатын
қимыл жүйелі түрде емес ... ... ... уақытқа қатысты мезгіл сабақтас және мезгілдес салалас
бағыныңқылы құрмалас ... ... және ... ... білдіруде
өзіндік бір орны бар екендігі анықталды. Ал ... ... ... ... құрмалас сөйлемдерден анық көрінеді. Сөйленімде
нақтылықт/жалпылық сипат ... ... ... және ... ... ... ... тығыз
байланыстылығын қарауда үлкен мәнге ие. Бірақ мұндай тығыз ... ... ... рөлі ... орын ... ... ... категориясының функционалды грамматиканың
негізін құрайтын басқа да семантикалық ... ... ... ... ... Ол үшін ... локалдылық
категориясының шеңберінде қаралатын ... ... ... ... ... ... ... түрлі тіл деңгейіндегі тілдік бірліктердің қызметі анықталды.
Шақтық локалдылық − ... ... жеке ... әрі ... ... ... Әсіресе екінші сыңары (ШБЛ) ... ... ... байланыса келе өзінің ... ... ... ... ... ... сыңарларын оппозиция ретінде
танытқан тілдік бірліктер жүйесі ФСӨ-ін түгелдей қамтиды. Шақтық локалдылық
ФСӨ-лердің ішіндегі ең бір ... тән ... бар ... ... ... ... ... түскенде көрінеді. Сонымен қатар,
әрбір грамматикалық ... (шақ, жақ, ... ... ... ... шақтық локалдылықтың тілдік деңгейін көрсетуде азда болса
өзіндік үлестерін ... мен ... ... ... ... ... негізгі ұғымдары болып табылады. ... ... ... түрлі тіл деңгейлеріндегі ... ... ... өріс ... ... ... Яғни ... өріс тілдегі грамматикалық
тұлғалардың лексикалық, лексика-грамматикалық және сөзжасамдық құралдармен
өзара әрекеттестігі ... ... ... ... ... табылады деген қорытынды шығады. Қазақ тіліндегі локалдылық
категориясының функционалды-семантикалық өрісі басқа предикаттық ... ... келе ...... құбылыс. Өйткені локалдылық мағына
қимылдың ... бір ... ... ... ... ... жақ, шақ, таксистік те тікелей қимылға қатысты және
қимылды әр қырынан сипаттайтын ұғымдар болып ...... бір ... ... ... мен ... ... әрі нақтылана қолданылуы, ал бейлокалдылық қимыл-әрекет
пен оқиғалардың орналасу орны мен уақытының анық ... ... ... ... ... білдіретін арнайы
грамматикалық формалар жүйесі жоқтың қасы. Бұл ұғымдар түрлі амал-тәсілдер
қатары тығыз ... ғана ... ... ... Басты рөлге шақ
формалары, сонымен қатар темпоралды, локалды пысықтауыштар, референтті,
белгісіз ... және ... ... мен ... ие ... ... құрылған сөйленімдердің нақтылығы референтті және ... ... әрі сол ... ... кеңістіктік
көрсеткіштермен біріге отырып сипатталатындығынан көрінеді.
Тілдік жүйеде ШЛ/ШБЛ ұғымын түсіндіруде ... ... ... ... орны ... екендігі айтылды. ШЛ ұғымын ... ... ... ... өту ... ... көрсеткіштер нақты бір кезеңге тәуелді сипатын ашып көрсете
алады. ... ... ... ... бірліктер мыналар: нақты
мезгілді көрсететін үстеу сөздер (бүгін, қазір, ертең, таңертең, кешке,
күндіз т.б). ... ... ... шақтық локалдылық ұғымын толық
ашып береді. Шақтық локалдылық ... ... ... ... ... ... темпоралды көрсеткіштер арқылы көрінеді,
яғни бағыныңқы мен басыңқы ... ... ... бар ... ... сөз ... Бұл жерде темпоралды көрсеткіштер темпоралды
шақтық ұғым таксиспен біріге отырып шақтық (мезгілдік) қызмет ... ... ... ... функциоаналды грамматика
тұрғысынан тіл және сөйлеу деңгейінде ... Бұл ... ... ... ... мәселердің бірі
болып есептеледі. Прагматикалық аспект жалпы ... ... ... ... ... ... ... заман талабы. Қимылдың
белгілі бір шаққа локалдана қолданылуы синтаксистік ... ... ... деңгейінде алынып қарастырылды. Сөйлемнің локалдылық сипатын
көрсетуде көп ... ... ... ... ... рөл ... қатар, локалдылық мағына сөйлеушілердің сөйлеу әрекеттерінен туатын
диалогқа құрылған сөйлемдерді талдау барысында да ... ... ... мағынасын тудыратын синтаксистік бірліктердің прагматикалық
аспектісін ... ... ... ... ... де ... ... сөйлеушінің мақсаты анықтала отырып, ... ... ... ... ... пресупозицияларға талдау
жасалынды. Мәтін деңгейіндегі локалды семнатиканың ... ... ... ... да ... ... морфологиялық категориялар ФСӨ-лердің жалғыз грамматикалық
орталығы, грамматикалық негізі ... ол ФСӨ ... бір түрі ... ... өрістер орталықты құрайтын бір тілдік жүйе бірліктері мен оның
тілдік ортасынан тұрса, көпнегізді өрістер ... (екі, үш, және одан ... ... не ... жүйе мен ... ... ... бірлігінен тұрады. Демек, бірнегізді өрістерде «жүйе-
орта» құрылымы біреу ғана болса, ... ... ... ... (екі, үш не одан да көп) болады. Мұндағы «жүйе» деп
отырғанымыз өріс орталығы, ал орта сол ... ... ... ... ... ... т.б. Зерттеу жұмысында шақтық
локалдылық/шақтық бейлокалдылық ... ... тіл ... ... ... мен ... өріс ... қаралатын
күрделенген ішкі гетерогенді құрылымы бар бәсең монорталық болып табылатын
ерекше бір ... ... ... Ол үшін ... ... ... объекті және ... шақ ... ... ... ... ... ... бір әсерін тигізеді.
Жоғарыда көрсетілген мәселелер толық ... ... ғана ... ... ... ... өрісі кеңейе түседі әрі анық айқындала
түседі.
Локалдылық/бейлокалдылық функционалды-семантикалық өрісі ішкі мағыналық
реңк дәрежесіне қарай нақты қайталау, ... ... ... ... ... түрлеріне бөлінеді.
1) Нақты қайталау жағдаятының түрлері (нақты субъекті мен объектінің
жекелілік/көптік сипатының ... ... бір ... ... ... және ... емес ... біруақытта бірізбен қайталанылатын және біруақытта жүзеге асқан
қимыл-әрекеттің әртектес ... ... ... ... өрісіне нақты, нақты кеңейтілген
және жалпыланған субъекті жатады. Узуалдылықтың осы соңғы сипаты жалпылық
және анықтық/анық ... ... ... қабылдайды, ол дегеніміз
субъективтілік, топтың анықтығы, ... анық ... ... ... және
топтың шегі жоқ сияқты әртүрлі семантикалық ... ... ... ...... сипаттағы субъектінің қолданылу ерекшелігі арқылы
анықталады. Оның функцоналдық табиғатын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жұмсалымдық
қасиетін бере алады. Ал ... ... ...... ... ... ... барысының актуалдылығы белгілі
бір топтың өкілі ретінде қарастырылатын субъектінің сипаты мен ... ... ... ... ретіндегі субъектінің сипатын және белгілі ... ... ... ... ... ... бейлокалдылықтың табиғатын ашып көрсетуде жалғаулықтардың, оның
ішінде талғаулықты жалғаулықтардың орны ерекше. Бұл топқа ... ... ... ... ... асатын іс-әрекеттің кезектесе отырып,
қайталану сипатын білдіреді. Ал кейде жалғаулығы араға ... ... ... ... ... ... Тағы ... жүзеге асқан
әрекеттің қайталануын ... ... ... ... Ал
демеуліктердің ішінде де ... ... ... тағы ... ... ... үстейді.
Дағдылық ұғымын білдіретін бөле жаруға көнбейтін сапалық жағдаятында
түрлі табиғи құбылыс пен ... ... ... ... ... келе,
міндетті түрде жалпылама ұғымда әрі заттық мағынада көрініс береді, ал
предикат тура бағытталмаған іс-әрекеттерді ... ... Ал ... ... ... қарым-қатынас біреудің ырқымен, ықтиярымен ... ... ... ... ... ... табиғи түрдегі
қатынасының нәтижесі ретінде көрініс табады. ... ... ... тек екі ... ғана ... алады. Бұл екі категорияның
бір-бірімен тығыз байланыстылығы сөйленімдерден көрінеді. Шақтық ... ... ... одан әрі ... әрі ... ... ... дистрибутивті қайталанылуы − өте жиі кездесетін
құбылыс. Оның ерекшелігін ... ... ... және ... ... ... семантикалық тұтастық дистрибутивті қайталаудың
инварианттық сыңарының кешенді жұмсалуымен беріледі. ... ... ... ... ... түрдегі
семантикалық тұтастық қимылдың жасалуында шексіздік белгіге ие бола алады.
Бұл тұрғыдан келсек, ... ... ... ... ... және ... ... аспектуалды сипат туындайтынын
көруге болады. Тілдік материалдарға сүйене отырып, дистрибутивті ... ... ... ... ... ... үлкен мүмкіндіктер
тудыратынын көз жеткізуге болады. Зерттеу әдісі ... ... әрі ... ... ... тығыз байланыстылығы
нәтижесінде кеңістіктік-дистрибутивті қайталау немесе аспектуалдылық пен
локалдылықтың байланыстылығы ... ... ... ... түзе
отырып жасалуына жағдай жасайды. Ал жақтық категориялық жағдаяты субъектілі-
дистрибутвті қайталаудың түзілуіне негіз болады.
Шақтық локалдылық/шақтық ... ... ... өріс ретінде тануда, ал ШБЛ-тың үш негізгі түрлерін: нақты
қайталау, дағдылық ... және ... ... ... ... субъект белгілі бір оқиғада, жағдайда ең ... ... ... бұл ... ... ... локалдылықта, нақты қайталауда,
узуалдылықта міндетті түрде қатысады.
Қорыта айтсақ, қазақ тіліндегі локалдылық/бейлокалдылық категориясы
түрлі тіл ... ... ... және ... ... яғни ... өріс тілдегі грамматикалық
тұлғалардың лексикалық, ... және ... ... ... ... ... ... категория болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Жанпейісов Е. Қызметтік грамматиканың бастау ұғымдары. ҚР ... ҰҒА ... ... ... №1. ... 2003. ... ... З.К. Функциональные-семантические поля русского и
казахского языков. −Алма-Ата: ... 1989. −108 ... ... Қ. Сын ... категориясы: функционалды-коммуникативтік
табиғаты (қазақ және ... ... ... Филология ғылымдарының
докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... 2007. −54 ... ... С.С. ... отношения в казахском художественном
тексте. Автореферат диссертации на соискание ученой ... ... ... ... 1991. −50 ... ... Т. ... қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздықтың
мағынасы мен қызметі. −Алматы: Білім, 1996. −160 ... ... Б. ... ... ... // ... грамматикасының
өзекті мәселелері. −Алматы, 2007. −54-74 бб.
7. ... А. ... ... негізгі түсініктері туралы
// әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология
сериясы. −Алматы, 2001 ж. № 42, 26-29 ... ... Б.М. Из ... ... ... таксиса // Функциональная лингвистика: состояния и ... ... 2003. 129-137 ... ... Б. Грамматикалық және семантикалық категориялардың тілдегі
көрінісі// ҚР БжҒМ ҰҒА Хабарлары, №1. −Алматы, 2004. 59-63 бб.
10. Құлманов С. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. −Алматы, 2004, - 35 б.
11. ... М. ... ... ... семантиканың берілу жайында
// ҚР ҰҒА Хабарлары. Тілтаным, №1, 2005.
12. Жұбаева О. ... ... ... шақ ... ... ... тіл ... өзекті мәселелері. Профессор Қ.Жұбановтың
110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық ... ... 2009. 124 ... ... А. ... және ... ... зерттеу
бағыты мен зерттеу әдістері. – ... және ... ... атты ... ... ... ...
Алматы, 2003. 25 желтоқсан. – 141-144б.
14. Жаңабекова А. Грамматикалық және семантикалық шақ ... // ... ... ... ... арналған
халықаралық конференция материалдары. – Алматы, 2004. 141-144 бб.
15. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992. – 448 ... ... Қ. Оқу ... І ...... 1928. ІІ кітап.
−Алматы, 1929.
17. ... Қ. ... тілі ... ...... ... 1966. –
362 б.
18.Жұбаева О. Ұлттық тіл білімі қалыптаса ... ... ... «Тілтаным» журналы. −Алматы, 2009. №2,
75 б.
19. Жолшаева М. Функционалды-семантикалық өріс ұғымы ... ... ... ... ... конференция
материалдары. – Алматы, 2004. 147-149 бб.
20. Есперсен О. Философия грамматики. −Москва, 1958.
21. Қапалбеков Б. Жұмсалымдық мағыналық өріс – ... ... ... ... // ... атындағы ҚазҰУ Хабаршысы, №5, 2004 жыл,
52-62 бб.
22. Гулыга Е.В., Шендельс Е.И. Грамматико-лексическое поля в ... ... ... ... ... А.В. ... категория и контекст. –Ленинград,
Наука, 1970. – 114 с.
24. Қалиев Ғ. Тіл ... ... ... ... –Алматы,
2005. –388 б.
25. Бондарко А.В. Принципы функциональной ... и ... ... 1983, −140 ... Ф. де ... ... общей лингвистики // Труды по языкознанию.
−Москва, 1977.
27. Жолшаева М. Қазақ тіліндегі қайталану қимылының ... ... ҚР БҒМ ҰҒА ... Тіл, әдебиет сериясы.- 2005. -№ 5-6 (153-154). –
38-47 ... ... Т.В. ... ... предложения и проблема. −Москва,
1988, -78 с.
29. Актуальные проблемы русского синтаксиса. −Москва, 1984. -30 с.
30. Бондарко А.В. ... ... в ... ... ... материале русского языка). −Москва, 2002, 135 б.
31. Тураева А.Т. Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздіктің функционалды-
семантикалық категориясы. Канд ... ... ... ... Теория морфологической категории. –Санкт-Петербург, Наука, 1992.
304с.
33. ... ... ...... ... 2003. – 348с. ... б.
34. Жаңабекова А. Темпоралдық категориясының бастау ұғымдары // Қазақ
грамматикасының өзекті ... ... 2007. −356 ... ... Э. ... науки о видах польского глагола. −Ленинград, 1961.
36. Теория функциональной ... ... ... ... Таксис. − Ленинград, 1987.
37. Булыгина Т.А., Шмелев А.Д. Пространственно-временная ... ... ... ... ... ... 1989. № 3. ... сс.
38. Теория функциональной ... ... ... ... СПб., ... 1996б ... Булыгина Т.А. Семантические типы предикатов. –Москва, 1982.
40. Васильев Л.М. Семантические классы глаголов чувства, ... ... // ... по ... ... ... ... 1971. -380с.
41. Иванов И.П. Вид и время в современном английском языке. –Ленинград,
1961.
42. Смирнов И.А. Типы ... ... ... врусском
языке // ... ... ... ... ... ... СПб., ... 1992. С.35 6.
43. Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. − Алматы, 2007. −490 б.
44. Козинцева Н.А. ... ... и ее ... с ... ... и ... значениями.
−Ленинград, 1991.
45. Бондарко А.В. О грамматике функционально-семантических полей // Изв.
АН СССР сер. Лит. И яз. Т. 43. №6. 1984 ... ... А.В. ... об ... ... типа ... ... грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная
локализованность. Таксис. −Ленинград., ... ... А.В. ... значение и смысл. −Ленинград, 1978.
48. Смирнов И.Н. Ситуации ... в ... ... ... ... ... ... форм и конструкций. −Ленинград, 1988.
49. Смирнов И.Н. О зависимости ... ... ... ... от степени генерализации субъекта (на материале русского языка) //
Лингвистические исследования 1985. ... ... ... ... −Москва, 1985.
50. Полянский С.М. Одновременность/разновременность и другие типы
таксисных ... // ... ... ... Введение.
Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. −Ленинград. 1987.
51. Рысалды Қ. Тілді функционалды тұрғыда зерттеудің қазіргі ... ... ... ... ... −Алматы, 2007. −98-125 бб.
52. Бондарко В.А. Принципы функциональной ... и ... ... ... 1983. – 208 ... ... И.И. Понятийные категории в языке // История советского
языкознания: Хрестоматия / Сост. М.Ф.Березин. – ... ... ... ... ... ... О.Н. Проблемы системного описания синтаксиса. Изд. 2-е.
−Москва, 1981.
55. ... Н.А. ... ... и ее ... ... ... (на ... армянского и русского
язаков) // Типология и грамматика. −Москва, 1990.
56. Храковский В.С. ... типы ... ... и ... классификация // Типология итеративных консрукций. −Ленинград,
1989.
57. Павлов В.М.Темпоральные и аспектуальные ... в ... ... ... ... и некоторые вопросы ... ... // ... ... ... ... исследования. −Ленинград, 1984.
58. Маслов Ю.С. Очерки по аспектологии. −Ленинград, 1984.
59. Жолшаева М. ... ... ... семантика: форма және
мазмұн. Фил. ғылым. док. ... ... алу үшін ... ... −Алматы, 2009.
60. Смирнов И.Н. Семантика субъекта/объекта и временная локализованность
// Теория функциональной ... ... ... ... ... Ленинград, 1992.
61. Козырев В.И. Аспектуальная ... ... ... в ... русском языке // Семантика
аспектуальности в русском языке. ... ... ... ... ... 625. ... 1982. – 67 -83 с.
62. Оркина Л.Н. Аспектуально-темпоральная характеристика высказываний
с семантикой обусловленности в современном ... ... ... на ... ученой степени доктора филологических наук.
−Санкт-петербург , 2000. −387 ... ... Е.В. ... категории глагола в русском языке ... с ... ... ... и болгарским языкамии.
−Москва, 2000а.
64. Холодович А.А. О ... и ... ... // ... ... ... ... Философский энциклопедический словарь. −Москва, 1983 − ФЭС.
66. Лингвистический энциплопедический ... ... ... ... А.В., ... Л.Л., ... ... − Ленинград, 1967.
68. Шелякин М.А. Функциональная грамматика русского языка. ... ... 2001. – 287 ... ... А.В. Теория морфологических категории. −Ленинград: Наука,
1976. −255 с.
70. О грамматической категории // Вестник ЛГУ. −Ленинград, 1948. № ... ... Г. ... и вариативность: Параметрическая модель
исследования языковых универсалий // Вопросы языкознания. №3. 1988.
72. Проблемы функционального ... ... ... ... ... В.С. ... ... универсально- типологической
характеристики аспектуальных значений // Аспектуальность и средства ... ... ... ... ... ... Тартуского
государственного университета. Выпуск, 537. −Тарту, 1980. – 3 -25 с.
74. ... А.В. О ... ... // ... ... 1961. ... ... Л.М. Способы выражения повторяемости действия в современном
русском языке: Автореф. дис. … ... ... ... ... ... ... Г.И. Выражение повторяемости действия в современном русском
языке: Функциональный анализ грамматических единиц. −Ленинград, 1980.
77. Мещанинов И.И. Члены предложения и ... ... ... ... Иванова И.П. Вид и время в современном англииском языке. −Ленинград,
1961.
79. Панова Г.И. О содержательных типах ... ... в ... // Функциональный анализ единиц. −Ленинград, 1980.
80. Есенова Қ. Қазіргі қазақ медиа-мәтіннің ... ... ... ... – Алматы: 2007.
81. Ерназарова З.Ш. Сөйлеу тілі синтаксисінің ... ... 2001. – 198 ... ... Р. ... тілінің синтаксистік ерекшеліктері. – Алматы, 1977.
83. Смирнов И.Н. Типы временной нелокализованности действия в ... ... дис. … ... филол. наук. −Ленинград, 1987.
84. Маслов Ю.С. Система основных понятий и ... ... // ... ... языкознания. −Ленинград, 1965.
85. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. Изд. ... 1956. ... ... ... Агапитова А.А. Временная локализованность высказывания в немецком
языке: дисс. канд. филол. ... ... ... ... М.В. Теория функционально-коммуникативного синтаксиса.
−Москва: Издательство Московского университета, 2000. – 502 ... ... Ю.А. ... отношения и смысыл
высказывания (на материале русских безличных конструкций). −Ленинград,
1991.
89. О ... ... ... с ... ... Научно-
техническая информация. −Москва, 1986. серия 2. №1.
90. Цейтлин С.Н. Синтаксические модели со ... ... и их ... // ... и ... −Москва, 1976.
91. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. −Алматы: Ана тілі, 1991. – 384 б.
92. Шмелева Т.В. ... ... ... ... ... Е.Х. ... поле кратности
глагольного действия в современном французском языке: дисс. канд. филол.
наук. −Москва, ... ... А.А. ... ... ... −Ленинград, 1941.
95. Бондарко А.В. Функционирование языковых ... и ... ... ... и ... ... функциональной грамматики.
−Москва, 1985.
96. Ломов А.М. Очерки по ... ... ... ... ... 1977. – 140 с.
97. Касевич В.Б. Семантика. Синтаксис. Морфология. −Москва, 1988.
98. Селиверстова О.Н. Контрастивная синтаксическая ... ... ... И.И. Так ... ... ... ... в
современном русском языке // Вопросы языкознания. −Москва, 1969. №3.
100. Бондарко А.В. ... ... ... ... // ... СССР. Сер. лит. и яз. −Ленинград, 1981. №6. С.483-495.
101. Қазақ тілінің грамматикасы. ІІ бөлім. ... ... ... ... А.М. ... ... и функциональный синтаксис.
−Санкт-Петербург: Наука, 2002. – 178 с.
103. ... Л.Р., ... Т.В. ... ... ... ... Изд. 3-е, перераб. −Москва, 1957, −179 с.
104. Поташкина Ю.А. Категория временной соотносительности действий в
современном ... ... ... дис. канд. филол. наук. −Москва, 1985.
105. Падучева Е.В. ... и его ... с ... ... ... ... №6. ... 1985.
106. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. –
Алматы: Рауан, 1998. – 303 ... ... С.Т. О ... ... ... //Историко-
филологический журнал. АН Атм. ССР № 1.
108. Иванова И.П. Вид и время в ... ... ... ... Руденко Д.И. Собственные имена в контексте современных ... // ... ... 1988. ... ... Т.В., ... А.Д. ... квантификации в русском языке и
семантика количественной оценки // Референция и ... ... ... «Логический анализ языка». −Москва, 1988.
111. Теория функциональной ... ... – СПб., ... ... ... ... ... сөзжасам, морфология, синтаксис.
−Астана, 2002. -784 б.
113. Бондарко А.В. О грамматике функционально-семантических ... ... АН ... Сер. лит. яз. 1984а. Т.43. №6.
114. Золотова Г.А. Очерк функционального ... ... ... ... ... Л.М. ... предложения повторяемости ... ... ... ... ... дис. ... ... ... наук. −Ташкент,
1977.
116. Падучева Е.В. Референциальные аспекты семантики предложения // ... ... Сер. лит. яз. 1984а. Т.43. ... Панфилов В.З. Типология грамматической категории числа и некоторые
вопросы ее исторического развития // Вопросы языкознания. ... ... ... М.Я. ... типы ... ... ... −Москва, 1982.
119. Теория функциональной грамматики. Темпоральность. Модальность. –
Ленинград, 1990.
120. Адмони В.Г. Основы теории ...... ... ... ... ... А. ... Алматы, 1989 −149 б.
2. Төреқұлов Нысанбек. Қанатты сөздер. Алматы, Жазушы баспасы, ... ... ... ... Екі томдық, І-том. Повестер. Алматы, 1959.
4. Досжан Д. Әңгімелері. І-том. Алматы, 2002.
5. ... Д. ... ... Хикаяттар. ІІ-том. Алматы,
6. Есеберлин І. Қаһар. Тарихи ... ... ... ... І. ... қорғай жүр.Роман. Алматы, 1974.
8. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы әңімелері. Алматы, 1979.
9. Маржан сөз. Мақал-мәтелдер. Алматы, 1978.
10. Құнанбаев А. ... бір ... ... жинағы.
Алматы, 1961.
11. Әуезов М. 3-том. ... ... ... ... М. ... Абай жолы. Роман-эпопея. Алматы, 1979.
13. Әуезов М. 6-том. Абай жолы. Роман-эпопея. Алматы, ... ... Ж. ... ... ... ... пьесалар.
Алматы, 1989.
15. Майлин Б. Шұғаның белгісі. Повесть және әңгімелер. Алматы,
1981.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 117 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
«Құс етінің негізінде функционалды ет өнімдерінің технологиясын өңдеу»19 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь