Психиканың пайда болуы және дамуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ТАРАУ. ПСИХИКАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ, ДАМУЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1.Психиканың пайда болуы және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
1.2.Психиканың негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

ІІ ТАРАУ. АДАМ ПСИХИКАСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ МЕН ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

2.1.Адам психикасының негізгі түрлері мен қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11
2.2. Адам психикасының физиологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 13
2.3.Адам психикасының айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16

ІІІ ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАР ПСИХИКАСЫНЫҢ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ

3.1. Жануарлар психикасының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
3.2. Жануарлар мен адам психикасындағы айырмашылықтар ... ... ... ... ... 30

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
КІРІСПЕ

Өзіндік жұмыстың өзектілігі: Адам психикасының жануар психикасы-ның айырмашылығы. Психика-тіршілік дамуының белгілі бір сатысында тірі организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрыкша түрі. Психиканың ең қарапайым түрі жәндіктерге тән. Психиканың ең жоғағы формасы-адамның санасы. Сана-сыртқы дүние заттарымен құбылыстардың мидағы бейнесі. Сана шындықтың жай суреті, оның жансыз кошірмесі емес, адам басында, нерв жүйесінде жасалып жататын күрделі бейнесі. Сана-адамның қоғамдық тарихи дамуының жемісі. Ол әлеуметтік даму заңына сәйкес үнемі жетіліп, күрделеніп отырады. Адам психиканың ерекшеліктері біздің санамыздан тыс өмір сүретін заттармен құбылыстарды, әр алуан нәрселерді түсіну, қабылдау, елестету арқылы көрінеді. Оларды адамның сезім мүшелері арқылы тікелей көріп білуге, ұстап білуге болмайтын қасиеттер мен белгілер, абстрактылы ойлау формалары - ұғым, пікір, ой қорытындылары танылып, жанама жолмен бейнеледі және өзара шартты байланыста болады. Соның нәтижесінде біздің айналамыздағы заттар мен құбылыстардың заңдылықтары, олардың пайда болуы және өрістеп дамуы адамның дүниені танып білуі мен бейнелеуін көрсетеді.

Зерттеудің міндеттері

1) Адам психикасының функциларының дамуын теориялық тұрғыда қарастыру;
2) Адам психикасының дамуын анықтау;

Зерттеудің теориялық маңызы:
Адам психикасының дамуы мен мәнін ашу барысында адамның психикалық процестерінің қалай дамитындығы туралы көрсетілген. Жұмыс барысында Карл Бюлердің психологиясы мен психика дамуы қарастырылған Сонымен қатар В.Штерн, Ф.Бергер, С.Шоспиро, Э.Герингтың, А.Н. Леонтьевтің әр түрлі жас жамаларындағы жанамаланған зейіннің дамуы, неміс ғалымы Э.Кречмердің дене құрылымы мен психикалық қасиеттерінің арақатынасын зерттеуі туралы көрсетілген.
IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. А, «Қазақ университеті»,
1992 жыл
2. Ә. Алдамұратов Жалпы психология Алматы «Білім», 1996 ж
3. Аймаұтов Ж. Психология (оқу құралы). Қызылорда – Т,
1926жыл
4. Жарықбаев Қ. Жан тану негіздері. Алматы, 2001 жылы
5. Жарықбаев К. «Психология», Алматы 1993 жыл
6. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл
7. Қ.Жарықбаев Жалпы психология «Эверо», 2004
8. Мұқанов М. Жан жүйесінің сыры. ҚМБ. Алматы, 1964 жыл
9. Мұқанов М. Ақыл -ой өрісі. Алматы, «Қазақстан» баспасы.
1980 жыл
10. Мұқанов М. Бақылау және ойлау. ҚМБ, Алматы, 1959 жылы
11. Тәжібаев Т. «Жалпы психология» Оқулық – Алматы, 2001 жыл
12. Выготский А.С. Психология І том. Адамзат ақыл-ойының
қазынасы. Алматы, Таймас баспа үйі. 2005 жыл
13. Сторяренко Л.Д. Основы психологим. Ростов- на-Дону. Фенике.
2001 г.
14. Көмебаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. –
Алматы 2003 жылы
15. Бап- Баба Жантану негіздері Алматы «Дәнекер», 2002 ж.
16. Ф. Н. Гоноболин Психология «Мектеп» Алматы, 1976 ж.
17. Қ. Жарықбаев, А. Құдиярова Алматы, 2004 ж. «Дарын»
18. Д. Қожаахметов Бірінші сынып оқушыларының психологиялық
дамуына арналған сабақтар. Алматы.2002
19. Т. Р. Нұрмұхамбетова Тәжірибелік психология Шымкент, 2006
20. Т. Р. Нурмухамметова,Ш. Е. Рысмаханбетова Тәжірибелік психология
Шымкент, 2004
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.................................... 3
І ТАРАУ. ПСИХИКАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ, ДАМУЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1.Психиканың пайда ... және ... ... ... ... ... ... Адам психикасының негізгі түрлері мен қасиеттерінің
ерекшеліктері мен физиологиялық негіздері
2.1.Адам психикасының негізгі түрлері мен қасиеттері
.................................. 11
2.2. Адам ... ... ... 13
2.3.Адам психикасының айырмашылықтары
.................................................. 16
ІІІ ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАР ПСИХИКАСЫНЫҢ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ
3.1. Жануарлар психикасының түрлері
............................................................ 20
3.2. Жануарлар мен адам ... ... ... ... 33
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі .......................................
34
Кіріспе
Өзіндік жұмыстың өзектілігі: Адам психикасының ... ... ... дамуының белгілі бір сатысында тірі организм
мен сыртқы ортаның өзара ... ... ... ... ... ең ... түрі жәндіктерге тән. Психиканың ең жоғағы формасы-
адамның санасы. ... ... ... құбылыстардың мидағы бейнесі.
Сана шындықтың жай суреті, оның жансыз кошірмесі емес, адам басында, нерв
жүйесінде жасалып ... ... ... ... ... тарихи
дамуының жемісі. Ол әлеуметтік даму заңына сәйкес үнемі ... ... Адам ... ерекшеліктері біздің санамыздан тыс өмір сүретін
заттармен құбылыстарды, әр алуан нәрселерді түсіну, ... ... ... ... ... ... ... арқылы тікелей көріп білуге,
ұстап білуге болмайтын қасиеттер мен белгілер, абстрактылы ойлау формалары
- ұғым, ... ой ... ... ... ... ... және өзара
шартты байланыста болады. Соның нәтижесінде біздің айналамыздағы заттар мен
құбылыстардың ... ... ... ... және өрістеп дамуы адамның
дүниені танып білуі мен бейнелеуін көрсетеді.
Зерттеудің міндеттері
1) Адам ... ... ... ... ... Адам ... ... анықтау;
Зерттеудің теориялық маңызы:
Адам психикасының дамуы мен ... ашу ... ... процестерінің қалай дамитындығы туралы көрсетілген. Жұмыс
барысында Карл Бюлердің ... мен ... ... ... ... ... Ф.Бергер, С.Шоспиро, Э.Герингтың, А.Н. Леонтьевтің
әр түрлі жас ... ... ... ... неміс
ғалымы Э.Кречмердің дене құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ... ПАЙДА БОЛУЫ, ДАМУЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1. Психиканың пайда болуы және дамуы
Ғылым бүткіл органикалық дүниенің мәңгі бақи бір ... ... ... алуан сапалы өзгерісер нәтижесінде пайда болғанын ... ... ... ... ... Біз адам ... жасалмағанын, оның өзі жануарлардың өткендегі талай ғасырлық даму
жолдарымен біртіндеп даярланғандығын, ... ... ... бар екендігін жақсы аңғарамыз.
Психика органикалық материяның барлығында ... бола ... ... Ол өсімдіктер дүниесінде жоқ. ... тірі ... ... да оны табу ... ... ... ... жанды материяның ғана қасиеті. Тірі ... ... ... қарапайым организмдерге) тітіркенушілік ... ... бере ... ал оның ... ... сезгіштік
(заттардың қасиеттерін бейнелей алу) қасиет тән. Сезгіштік – психиканның ең
бастапқы ... Бұл ... ... ... түйсіне алу қабілеті. Түйсік
орталық нерв жүейесі бар барлық жануарларда және адамдарда ... ... ... ... ... нерв жүесімен дамуымен шарттас. Ал нерв
жүесі құрылысының ... ... ... ... ... онң ... пайда болуына жағдай туғызған.
Адамның даму тарихы сапалық жаңа саты, ол жануарлардың биологиялық
дамуының одан бұрынғы ... ... ... бар. ... өмір ... ерекшелігі қоғамдық – еңбек әрекетіне көшу болып
табылады. Осы өмірдің нәтижесінде психиканың жаңа түрі – ... ... ... ... адамды жануарлар дүниесін ерекшелейді. Егерде
қоршаған ортаға жануарлар бейжай ... ... ... бергенін
ғана пайдаланса, ал адам еңбек әрекеті үрдісінде табиғатқа белсенді ... әсер ... оны ... ... және ... ... үшін оған ... және пайдаланады.
Еңбек үрдісінде адам өзінің дене және рухани табиғатын өзгерте
алады. ... ... ... адам адам ... еңбек. Алғашқа
қауымдық кезеңнен бастап, еңбек үрдісінде адамны дене және психикалық
қабілеттері ... оның миы және ... ... ... ... ... даму тарихы сапалық жаңа саты, ол жануарлардың ... одан ... ... ... ... бар. Адамның
жануарлардың өмір сүруінен ерекшелігі қоғамдық – еңбек әрекетіне көшу ... Осы ... ... ... жаңа түрі – адамның санасы
пайда болады.
Еңбек әрекеті адамды жануарлар дүниесінен ... Егер ... ... ... ... ... бейімделсе, табиғаттың бергенін ғана
пайдаланса, ал адам еңбек әрекеті ... ... ... ... әсер ... оны ... ... және рухани қажеттілік-
терін қанағаттандыру үшін оған бейімделеді және пайдаланады.
Еңбек үрдісінде адам өзінің дене және ... ... ... ... ... ... адам еткен еңбек. Алғашқы қауымдық ... ... ... ... дене және ... ... жетілді,
оның миы және сезім органдары, психикалық сапалары,қабілеттері қалыптасты.
Адам санасының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.Саналы бейнелеудің
жануарларға тән психикалық бейнелеуден айырмашылығы – бұл заттық шындықты
бейнелеу. Санаға ... ... ... ... ... Жеке ... атты еңбегінде берген болатын.
1.2. Психиканың негізгі ерекшеліктері
Психикалық бейнелеудің өзіндік сипаты, ең ... ... ... ... тұр, ал ... мұндай бейнелеу адам санасында өз
таңбасын, ізін қалдырып отырады, сөйтіп адамның жан ... ... – адам ... ... ... ... Адам ... іс-
әрекетінде мақсатты істерін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... оны мақсат - мүдделеріне лайықтап қайта
жасайды. Адамның мұндай белсенді әрекеттері, ... оның ... ... дамытуға қолайлы жағдай тудырады.
Адам өзі өмір сүріп отырған ортамен тығыз байланыста ... ... ... дамиды, сыртқы жағдайлардың әсеріне ... ... оны ... түрде өзгертеді. Сөйтіп, өз ықпалына бағындырады,
сырттан алынатын сан алуан ... ... іс- ... ... ... екенін, ненің зиянды екенін, ой ... және ... ... ой ... ... ... ... миында қалай бейнеленгендігіне байланысты. Бұл
әркімнің өмір тәжірбиесіне, білім дәрежесіне сәйкес бұл ... ... ... пен шындыктың қаншалықты дұрыс бейнелендігі адамның қоғамдық-
тарихи ... ... Адам ... өмір тәжірибесіне сүйене
отырып, бейнеленген ұғымды, ғылыми мағлұматтарды, мүддесін ... ... ... ... елеулі қадам жасайды. Табиғат
пен қоғамның барлық құбылыстары сияқты психика да ... даму ... Бұл ... Психиканың пайда болуы ғылыми көзқарастарға
сәйкес материяның ұзақ ... бойы ... ... ... табиғатты зерттеу әрқилы қозғалыс түрлерімен ұштастырылады.
Қозғалыс – материяның өмір сүру тәсілі, оның ... ... ... ... ішінде даму процесстері жүріп жатады. Қозғалыссыз ... ... әлем ... ... өзі де ... ... болады, үнемі
өзгеріп, дамып отырады.
Жанды материяның белгілі бір даму ... ... ... ... ... түрі ... Ал ... биологиялық дамуы тіршіліктің
пайда болуы мен ... ... даму ... тірі ... ... ... ... бейнелеудің көптеген түрлері келіп
шығады.
Тітіркену – барлық өсімдіктермен жәндіктер дүниесіне тән. ... тірі ... ... мәні бар ... ... ... беретін
биотоктық қасиет. Мұндай тітіркену қарапайым бір ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрі – сезімталдық
– тірі организмнің сыртқы әсерінен тітіркеніп, ... ... ... ... ... ... ... Жануарлар психикасында
инстинкт (соқыр сезім) әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... ... мінез пайда болады. Интелектік
мінез – жануарлардың сыртқы ортаға бейімделуі ғана емес, ... сол ... ... әрқилы әрекет- қимыл көрсетеді. Ал адам өзінің саналы
әрекеті арқылы өмір ... ... ... қана қоймай, оны өзгертеді.
Эволюциялық дамуда психиканың бір орында тұрмайтындығы оның өсіп, дамып
отыратындығы ... ... ... ... сан алуан сапалы
өзгеріс нәтижесінде пайда болғанын жаратылыстану ғылымдарының ... ... ... Дарвиннің эволюциялық теориясы көп жаңалықпен
қатар, осы мәселені анықтап шешуге жаңа тұжырымдар енгізді. Дегенмен, ... ... ... сонымен бірге психикалық дамудың қалай өсетіндігін,
ескінің жоғалып, жаңаның ... болу ... шеше ... ... ... өсіп даму ... өсіп даму, жай
ғана көбею немесе ... ... ғана ... деп ... ... пайда болган сараптар, бастапқы қалпын өзгертпей көбейіп, ұлғайып не
болмаса азайып, ... ... ... ... ... ... ... ұшырамай, сол күйінде құрып отырады, сөйтіп олардың ... ... ... ... пайда болады. Даму-сапалық емес ,жалғыз
ғана сапалық даму. Ескі ... ... ... ... жаңа ... пайда
болмайды. Даму –бір қалыпты, біркелкі жайбарақат қана дамып отырады.
Даму процесінде ... ... орын жоқ, даму ... жолмен
жүреді. ... ... қате ... ... бір ... ... ... өзгертпей басқа салаларға көшіруге болады ... ... ... ... ... ... ... пайда болған қаситтерді
техникалық түрде дамудың жоғарғы сатысына көшіруге ... ... ... тұрған хайуанаттардың психикалық әрекетін адамға, немесе адамдікін
хайуанаттарға көшіруге түсінуге ... деп ... ... ... жол ... Дарвиннің эволюциялық теориясы жалпы даму мәселесін, әсіресе
психиканың өсіп дамуын, ... аша ... ... ... ... ... жалпы даму мәселесін, әсіресе
психиканың өсіп дамуын, ... ... аша ... дейміз.
Мұны тек диалектикалық материализм философиясы дұрыс ... ... ... көзқарасы бойынша, даму дегеніміз жай ғана өсу
емес, ол даму кезінде ескі ... ... ... ... ... жаңа
салалар пайда болды. Даму бірқалыпты жайбарақат өсіп отырмайды, өзгеріске
секірмелі ... өсіп ... ... өзгеріс сапалыққа айналады.
Оларда бір қалыпта тұрмай, әрдайым бұрынғыдан да жаңа сапалардың пайда
болуыңа дайындық жасап, оған негіз ... Олай ... даму ... ... ... ... ... жоғарғы сатыдағы
хайуанаттардың қылықтарыңа теңеуге, ... ... ... ... сатысында тұрған адамдардың қылықтарымен салыстыруға ... ... сан ... ... сапа ... да ... бар.
Психиканың дамуына жалғыз сыртқы даму, сыртқы өзгеріс ғана емес, ... ... ішкі ... ... де ... Психиканың мазмұны
әсер етуші болмыс мазмұнына байланыс-ты, соларға тәуелді. Бірақ, психика
өзіңдік әсер ... ... ... сыртқы дүние сәулесі ретінде, өзінше сол
дүниеге әсер ете ... ... осы ... ғана ... дами ... ... ... қасиеті. Тірі жәндіктерге психика пайда болу үшін оларда
туысынан биологиялық жағдайлар болу ... Ал, ... ол ... ... ғана ... ғана ... ... дүние бұл
биологиялық негіздерге, яғни жүйке саласына әсер ... ... ... ... ... ... ... Егер жалғыз ғана биологиялық жағдай
болғанымен, оған ... ... әсер ... ... ... болмайды. Психика
–сыртқы дүниенің сәулесі, хайуанаттарға сыртқы дүние, ...... ... ... ... негіздеріне әсер етеді, психиканың
дамуын меңгеріп, басқарып отырады. Даму ... ... ... ... ... ... ... ол күрделенеді. Ал адамда осы
даму процесінде психиканың ең айрықша сапасы-сана пайда ... ... яғни ... ... ... организміне әсер етіп,
олардың бұлшық ... ... ... отырады. Жәндік еріксізден –
еріксіз өз қалауынсыз ... ... ... Жак ... ... сатыда тұрған, жәндіктердің және ... ... ... ... тәнболатын физикалық-химиялық
процестермен басқарылып отыратыныанықталған. Мысалы, күннің сәулексі түскен
жаққа күн өзінің басын бұрады, кейбір гүлдердің ... ал, ... ... ... қарай жылжуын тропизм әрекеттері деу болады. Бірақ,
Лебтің ... ... ... ... олар төменгі сатыда
тұрған жәңдіктердің күрделі қылықтарын дұрыс ... ... ... ... ... ... жүргізіп, Лебтің
теориясының дұрыс еместігін көрсетті. Олардың айтуынша жануарлар инфозурлық
әсер етуші заттарға қарай ... ... да, ... де ... етеді деп
көрсетті. Жак Лебтің өз ... суға ... ... ... де, ... қарай жылжып отырады деген қағидасын, американдықтар
жәндіктер әрекетінің бәрі түгелімен физикалық-химиялық ... ... ... ... ... ... ... деуі қате түсінік
Қоздырғыштардың сипатына қарай ... ... ... ... ... ... ... болатын тропизм, ... ... ... ... ... гемуатропизм–электр әсерінен
пайда болатын ... ... ... ... ... Егер ... әсер етуші заттарға қарай ... ... ... деп, ал егер ... әсер ... заттан кейін қайтса –оны
шегіну ... деп ... Жак ... ... ... ... теория. Ол адамның қылығынан психологияны алып тастап, ... ... ғана ... ... ... ... ... (инстиктердің физикалық-химиялық процестері
арқылы түсін-діруге болатын тропизмге, адам қылықтарын хайуанаттардың
соқыр сезімді ... ... ... ... да ... ... ... түсіндіргісі келді. Бұл теория бойынша адам белсенді
түрде өздігінен ... ете ... адам ... ... дүние дегі
заттардың әсерінің ықпалында болады, сол заттар ... ... ... ... ... пікірде болды. Психика органикалық
материяның барлығында бола беретін қасиет емес. Ол ... ... ... ... ... формаларының, жанды материяның қаситі.
Тірі материяның төменгі түрлері қарапайым организмдер ... ... ... бере алушылық) ал жоғарғы түрлері ... ... ... алу қасиет тән. Сезгіштік- психиканың ең
бастапқы белгісі. Бұл организмнің сыртқы ... ... ... Түйсік
орталық нерв жүйесі бар барлық жануарларда және ... ... ... ... ... ... ... нерв жүйесінің
дамумен шарттас. Ал, нерв жүйесі құрылысының күрделене түсуі ... ... оның ... формаларының пайда болуыңа жағдай туғызған.
Идеалистер сананың екінші, материяның бейнесі екенін мойындағысы
келмейді. Оны неге ... ... ... ойынша, адам санасында
объективті дүниеде кездеспейтін, қате, жалған ... ... ... ... су ... ... ұғымдар болады. Сонда объективті дүниеде
кездеспейтін ол жын-шайтандардың бейнесі қайдан пайда болады, ол ... деп ... ... ... ... ... ... құдіретін айтпақ
болмақ. Ал, енді оларды діни адамдар ... ... ... делік дейді
әлгі идеалистер, сөйтіп, олар бұл мысалдан да ... ... өмір ... тек мидың өзінен шыққан деу керек деген қорытынды шығарды. Бұған не
жауап қайтару ... ... ... ... жоқ: «о ... ... ... ұғымдарды діндар адамдар ойлап шығарғаны рас. Бірақ ол ойлар жоқтан
пайда болған демейміз, белгілі бір ... ... ... ... ... ... пайда болған. Сондықтан да қай халықта болмасын, жын да,
сайтан да, ... да ... тек ... ... ... Мәселен, шайтанды (черт) көптеген халықтар мүйізі, сақалы,
тұяқтары бар, ұзын құйрықты ешкі ... ... ... рухани құбылыс етіп
суреттейді. Өмірде мүлде жоқ, болмаған, ойға ... ... адам ... ... ... емес. Тіпті техникалық жаңалықтарды да
адам табиғатта бар нәрселерге еліктеп жасайды. Сондықтан жаңағы айтқан діни
ұғымдарда да не ... ... ... ... ... мінез-құлықтары
бейнеленеді, негізсіз ой туындамайды. Мұның бәрі ... ... ... ми ... ... ... ... алынатын материалдық заттар
мен құбылыстардың көшірмесі, туындысы екенін байқатады.
Сонымен қатар сана мисыз өмір сүре алмайды, ал біздің түсініктерімізге
әсер ...... ... Сол ... ... жүйке жүйелері арқылы адам
миына жетеді. Ми оларды қорытады, ... ... ... адам ми ... ... оның мәні сыртқы дүниеде, соны бейнелеуінде. Ми – ең алдымен
объективті ақиқатты дәл, былайша айтқанда, сыртқы дүниені дұрыс ... ... сана мен ... ... ешқашан да мейлінше дәлме-дәл
болмайды. Сана – оның ... ... Мұны ... де ... Бұл –
дәлдік пен айырмашалық диалектикасы. Сананың мәнінде білім жатыр. Ал ... ... ... Әр ... білуге, ұғынуға талпыныс, ізденіс
сайып келгенде сананы құрастырады. Сана – ... ... ... ... ... соң ... бір жағынан, жинақталған білім, ал екінші жағынан –
таным процесі. Сана ... ... бір ... даму дәрежесіне сәйкес
келеді. Ол үлкен шығармашылық процесс. Өйткені, сана ... ... ... ... ... Сана тек негізгі принцип бойынша,
шығу көзі жағынан, бейнеленуі тұрғысынан ғана ... ... ... ... ... ... бейнесі емес. Мәселен, санада ерік, ой толғау,
әсірелеу, ... ... ... ... ... құбылыстар бар.
Олардың объективті дүниеде дәлме-дәл баламасы болмауы да ... Сана ... ... ол сонымен қатар белгілі бір қатынас. Айталық, ... да бар. ... ... ... жоқ. Сана арқылы адам дүниені
бейнелеп қана қоймайды. Ол оған әсер ... ... ... ... ... Адам ... қобалжу мен арнаға түсу, елендеу мен басылу, қызығу
мен жирену диалектикасы ұдайы ... ... ... Ол өзін ... бейтарап қарамайды.
Адам санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық бейнесі
емес. Танымдық процесс кезінде оған ... ... ... да жағдайлар (оның
көргендері, білгендері, естігендері, түйгендері) әсер ... ... ... ... тұрып, адам толып жатқан ойға ... ойын ... ... ... дүние санаға түрткі болады. Бірақ адам
объективті өмірді шын да, жалған да, ... та, ... та ... ... сол ... шығармашылық тұрғыдан түсіну қажет. Таным процесінде
эмоцияның орны ерекше. Эмоциясыз ешбір дүниені тануға талпыныс, ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Айналадағы
құбылыстарды тез байқап, ерекшеліктеріне таңдану, таңырқай білу, үңіліп
қарап, бір ... ... ... ...... бәрі ... көзі. Ал адамда психика да бар. Адам ұйқыға кеткенде түс көреді.
Ол – сананы құбылыс ... ... ... Оны сана ... ... ... ... де болады. Оның себептері басқа. Айталық, көптеген
уақыт ойлап, шешуін таба алмай қиналып жүрген кейбір жағдайлардың ... ... бір ... уайымдап, толғанған істің ақырғы нәтижесін адам
түсінде көруі де ... ... ... ... түс ... ... екен ... тумауға тиіс. Әлгі психикалық құбылыстардың өзіндік ... ... адам тек ... ғана ... ояу ... де көптеген үйреншікті, әдеттегі
істерді ойланбай-ақ жасай береді. Айталық, ... ... ... ... дәл ... ... келе жатқан адам
неше түрлі ой ойлайды, соған қарамастан, ... ... ... ... көшедегі жол сілтегішті байқайды. Осындай сан қилы жағдайлар өмірде
болып жатады. Адам оның бәрін санамен ойлап, толғанып жатпайды. Көп ... ... ... жасалады.
Әрбір адамның психикасында санасыздық та (иррационалдық), ақылсыздық
та (нерационалдық) әрекеттер бар. Оның ауқымы кең. Адам әр ... әр ... сана ... ... ... Көп ... адам дағдылы әдіспен,
ойламай-ақ, дәлме-дәл жүзеге асырады. Мұндайда кейде ... ... өзі ... ... Мәселен, жүрісі көп көшедегі автомабиль жүргізушінің іс-
қимылы сондай. Сондықтан ұдайы, үздіксіз ... миға ... ... іс-әрекетті адам қашаннан үйреншікті дағдымен атқарып ... ... өмір ... ... ... пен санасыздық арақатынасы жайлы
мәселе қашанда идеологиялық күрес объектісі ... ... ... ... ... адам ... басыңқы етіп көрсеткен
болатын. Ғылым бұл пікірді қостамайды. Дегенмен адам өмірінде ақылдылықпен
қатар ақылсыздық та бар. Оны ... ... ... ... адам ... ... ... не ақылсыздық әрекеттері де, ... сана ... ... инстинкті ақылсыздық дегеніміз– дәл осы
сәтте санамен басқарылмайтын, ... ... ... адам ... онша ... ... мидың естілік ... ... ... ... ... пен ақылсыздық қасиеттердің арасы жақын.
Сондықтан кейде, кейбір ғылыми жаңаклықтарда, ... ... ... ... де ... ... Д. И. Менделеев химиялық ... ... ... жасарда ең алдымен оны түсінде көрген. Олай
болса, ақылсыздық құбылыс кезінде де адам миының кейбір ... ... ... ... ... ... ТАРАУ. Адам психикасының негізгі түрлері мен қасиеттерінің
ерекшеліктері мен физиологиялық негіздері
2.1.Адам психикасының ... ... мен ... ... ... мен идеялистер арасында ұзақ жолдар бойы
бітпес айтыс ... ...... ... ... – бірінші, яғни материяға
қатыссыз дамиды ... ... ... ... ...... – темперамент, жеке адамның адамгершілік сапасы – адамға дайын
күйінде іштен туа беріледі деп ... ... ... ... сыйы, ол
адамның материалдық қасиетіне, ми қасиетіне ... деп ... ... олар адам ... орта мен ... ықпалын жоққа
шығарады.
Материалистік тұрғыда психиканы материадан кейінгі екінші ... ... ... етіп ... жер шары ... төрт ... миллиард жыл
бұрын шамасында пайда болды деп жорамалданды. Бұдан 2,5 - 3,0 миллиард ... оның ... ... ... ... ... Тек ұзақ
дәуірлерге созылған эволюциялық даму нәтижесінде жер ... ... ... ... арқасында организмнің сыртқы ортаның әсеріне тітіркену қасиеті
оянды. Мұндай қасиет бертін келе тірі жәндіктерге тән күрделі ... ... ... ілім – ... ... тыс ... күш емес, жансыз
зат емес, керісінше психика айрықша ұйымдасқан жоғары дәрежелі материя –
мидың ... деп ... Ал ... ми ... нәрі, оның ерекше
қасиеті. Мұны жануарларға ... ... ... ... ... ... – үнемі болып отыратын қозу мен ... ... ... ми қабығында жасалуы. Сыртқы заттармен
құбылыстардың мида түйсіну, қабылдау, елес ... ... ...... ... ... ... Адам өзінің мақсат – мүдделеріне орай
тітіркеніп икемделеді. Осы жайттар психика адамның өзін қоршаған ... мен ... - ... ... ... ... ... бейнелеу процессі
екенін көрсетеді. Адам психикасының пайда ... даму ...... Ол ... ... ... дыбысты тілі сөйлеуінің даму
ерекшелігімен тығыз ... ... ... ... мәнді
физиологоиялық құбылыс және адам тіршілігі үшін де маңызды.
Адам психикасының ... ... ... ... –тарихи процесс.Ол
адамның қоғамдағы еңбегі, дыбысты тілі, сөйлеуінің даму ерекшелігімен тығыз
байланысты. Бұлар психиканың айрықша мәнді ... ... және ... үшін де ... Адам ... ... негіздері
Адамның психикалық әрекеттердің, ақыл-ой санасының ағымдарын, өсіп,
даму жолдарын білу үшін, олардың ... ... ... ... ... білу ... ... –ерекше ұйымдасқан материя –мидың қасиеті
есебінде психика пайда болады. ... ... ... ... ... Ал, ... ... дегеніміз-ми, жүйке саласы. Жүйке
саласы психиканың негізі болғандықтан, оның құрылысын, әрекетін, ... ... ... өсіп дамып отыратынын да жақсы біле алмаймыз.
Жүйке саласы психикалық ... ... ... сала ... ... ... ... адамның жан қуаттарын меңгеріп, басқарып
отырады. Ол сондай-ақ ... ... ... ... ... Егер ... саласы болмаса, адамның барлық ... ... бір ... ... ... етер еді. ... ... сыртқы дүниемен қатынасы дұрыс болмай оны тануға, өзгертуге, түрлі-
түрлі бейнелер туғызға мүмкіндік болмас еді. ... оның ... ... өте ... ... ... сан алуан әдістер
пайдаланады. Соның кейбіреуілері мыналар:
1. салыстырмалы физилогия ғылымының фактілерін зерттеу.
2. ... ... ... ... медициналық клиника фактілерін зерттеу.
4. құрсақтағы ұрықтың жүйке саласының өсіп дамуын зерттеу.
Осы әдістер ... ... ... ... ... дамуы,мұның психикаға
әсері бар екендігін шешуге болады. Яғни ми мен ... ... ... ... зерттеледі.
Айтып өткеніміздей, адам психикасы дамуының ... ... ... жетілу, тұқым қуалау заңдарымен түсіндіру ... ... қате ... ... және ... үлкен қиындықтарға
әкеліп соқтырады, өйткені бұл жерде педагогқа көпе-көрнеу пассивті ... ... ... және жас ... психологиясы адамның
психикалық даму заңдары әлеуметтік жағынан сабақтас, даму процесі ... сүру ... мен ... ... ... ... деген
түсінікті басшылыққа алады.
Бұлай болған жағдайда дамудың биологиялық шарттарының, тұқым
қуалаушылықтың, бала ... ... ... оның ... ... ролі ... ... іс-әрекеті — өте күрделі ... ... ... ... тіршілігі және тәрбиесімен сабақтас. Сөздік-
логикалық ес, ұғынымды ойлау, заттық қабылдау және ... тән ... ... ... ... биологиялық тұқым қуалаушылық жолмен
қалыптасып, ... Бұл ... ... даму ... өзгерістерге
ұшырап, жетіле түсуіне мүмкіндік береді.
Адамның өмірде қалыптасатын күрделі психикалық іс-әрекеті (ойлау,
сөйлеу) мен неғұрлым ... ... ... (мысалы, қозу мен тежелу
процестерінің арақатынасымен ерекшеліктері) ажырата білу керек. Психикалық
іс-әрекет өзіне басқа да көптеген компоненттермен қоса ... ... да ... Мәселен, адамның музыкалық қабілеттері мен жоғары
дыбыс айырғыштығының, ... ... мен ... ... ... функциялары арасындағы байланыс белгілі. Әдетте нышандар ... ... ... ... ... ... ... әсерімен
қалыптасатын күрделірек іс-әрекеттердің құрамына кіреді.
Белгілі бір жағдайларда қарапайым функциялар жөнді жетілмеген немесе
бұзылған кезде өздерінен жоғары орналасқан неғұрлым ... ... ... де айқындай бастайды. Мысалы, ми қабығының желке-самай бөлігіне
зақым келгенде қарапайым кеңістік синтезі ... да ... өзі ... ... зиянын тигізеді. Қалыпты даму жағдайында белгілі бір
нышандар осы ... ... ... сондықтан оларға тікелей
тәуелді емес ... ... ... ... бірі ғана ... Тіпті қарапайым функциялардың өзі де ... ... ... ... ... ... ... психологтар жоғары
естігіштікті қалыптастыру жолдарын тапты. Күрделі психикалық іс-әрекет пен
қарапайым функциялар ... ... ... қарым-катынастар
болатындығын мидың шектелген бөлімдеріне зақым келген ... ... ... ... ... нәтижесінде (А. Р.
Лурия мен оның қызметкерлерінің; зерттеулері) күрделі психикалық іс-әрекет
(сөйлеу-ойлау процестері) ... ... ... өте бай ... ... ... қуалай берілетін ерекшеліктерінің бірі — жоғары
нерв қызметінің типі деп жорамалданады. Ол нерв ... ... және ... ... ... ... ... және
физиологиялық ерекшеліктерінің бұл қатынасы да бір мағыналы болмай, ... жеке ... ... мен оның даму процесінің күрделі жүйесіне
еніп және ... ... ... отырады. Мысалы, нерв процестерінің
жоғары қозғалғыштығы бір жағдай-ларда тез ойлаудың, іс-әрекет тәсілін ... ... ... ... ... ... жағдайларда алаңдаушылық
пен ырықсыздыққа да итермелейді.
Сөйтіп, физиологиялық, қарапайым, тұқым қуалай берілетіні функциялар
психикалық даму ... ... ... әсер етуі ... Бірақ та
олардың маңызы шешуші болып саналмайды. Даму ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Солардың
арасында жетекші болып балаларды оқыту мен тәрбиелеу жағдайлары есептеледі.
Ал адамның ... ... деп ... ... ... ... әдіспен естелікке сеніп, өзін соларға тапсыратынын
айтамыз. ... ... ... де адам әдептіліктен шығып кетпейді.
Нағыз санасыздықты біз жануардан ғана ... ... ... та,
әдептілік те, міндет-мақсат та, ар-ұят та жоқ. Адам ақылсыздық жағдайында
да оншалықты құлдырап төмендемейді. ... адам ... ... сезім),
жаңағы айтқандай, санамен басқарылып, бағытталып отырады. Міне, бұл адам
психикасы жануарлар психикасынан ... ... ... ... ... З. ... ... ойсыз инстинкт, айталық, аналық,
жыныстық инстинкт адамда да басым, ол санаға бағынбайды деп ... Оның ... ... ... ... ... жасанды, тек қоғамда
ғана қолданылатын тәртіп қана, ал адам өзінен-өзі оңаша қалғанда, оның
бәрін жиып ... ... ... ... ... ... дейді. Бұл, әрине,
адамгершілікке ешбір сыймайтын, адамдық қасиеттері аяққа басып, оны хайуан
тәрізді етіп көрсететін ... Біз З. ... ... ... қабылдадық.
Оның ойлары А. Шопенгауэр, Ф. Ницшеден жоғары екенін айттық. Қайталамақ
болсақ, Шопенгауэр, Ницше ... ... ... ... ... Ал ... Фрейд ақылсыздықты (нерационализм) дәлелдей
отырып, оның аржағында сана тұрғанын айтады. Интуицияның өзі де ... ... ... ... айтылғандай, екі түрлі құбылыс бар дейді З.
Фрейд. Бірі – «ол» (id) ... ... ...... ... Ego id ti қыспақта ұстайды, оған ерік бермейді дей келіп, З.
Фрейд өзі «di» - ті ... ... Мұны ол ... ... ... ... болатын. Сондықтан, З. Фрейдтің
үлкен ғалымдығына қарамастан, оның дәл осы тұжырымын мойындауға болмайды.
Р. Авенариустың пікірінше, сана ... ... ... ол – ... ... сырттан келген дайын құбылыс. Сондағы «мен» деген адам,
оның саңасы, сезімі, ал «мен емес» дегені – объективтік ... Одан соң ... «мен ... ... ... бар ... Осы байланыстың түп
негізі, оның ойынша ... ал «мен ... ... өмір сүре ... ... ... ... пікір. Ал мәселенің шынына келсек, керісінше
«ен» «мен емеске» бағынышты. Сол ... ... ... ... ... ... ... соның жаңғырығы, рухани сәулелі екенін
жоғарыда талдап көрсеттік.
Адам бойындағы ... ... ... ... алады. Соны сезіну,
тану, білу ... ... ... ... ойын ... ... сананың сан қилы саяси, философиялық, ғылыми, көркем әдебиеттің,
діни қорытындылардың негізі – түрткісі, қайнар көзі сол объективті ... ... ... ... ... шешілмеген, шиеленіскен
мәселелер. Ал оларды бейнелеп, талдау ... ... ... ой да
шарықтамайды, дүние де толақ түсінілмейді, оны ... де ... ... ... ... ... ... шығармалар, жан-дүниеңді
қозғайтын ән, тәтті күйлер – осылардың бәрі ... ... ... ... өмір талабына қайтару үшін көп білу, өмірді терең ұғыну, талдау,
қорыту, жаңа талғамдар ... ... сана ... – объективті дүниенің адам ... ... ... ... сәулесі. Бірақ ол жай бейне емес,
шығармашылық бейне.
2.3. Адам ... ... ең ... ... құбылыс – адамның рухани дүниесі, сана,
ақыл, ой. Адамзат игілігіндегі ... ... және ... ... ... ... техникалық табыстар, өнер, дін әдебиет, ...... бәрі сол ... ... ... дүниеде сананың
болмысы жоқ. Ол тек адамға ғана тән. Сондықтан қашан да болмыстан ... ұғым ... оны ... деп ... Енді ... бұл пікірді
мойындамаған.
Сонда сана дегеніміз не? Ол қайда, қалай ... ... ... ... тірі ... өсімдіктер, жануарлар, адам пайда болады?
Осылардың бәрінің негізінде не ... Оның мәні ... Сана ... ... ... ... ... біздің миымызға енген құбылыс па, әлде
іштен шыққан дүние ме? ... адам ... ... балаға көшетін кейбір
нәсілдік бейімділік, қабілет те ... Оның ... да ... ... Бірақ сана іштен туған қасиет емес. Ол атадан балаға көшетін
қабілет те емес. Сана адам ... ... ... болады, ал ми – ... Сана – адам миы ... ... ... ... ми ... да бар. Ал мана тек адам ... ғана жемісі. Бұл - өте күрделі
процесс, материалдық дүниенің ұзақ уақыт дамуының нәтижесі. Оған жету үшін
әлем неше ... ... ... ... ... миға қатысы бар екенін
мойындамай, сана миға сырттан дайын күйінде интроекция ... ... ... ... ... махист Р. Авенариусты В.И. Ленин ... ... ... еңбегінде өткір сынға алған болатын.
Дін иелері сананы материалдан тыс, дербес және мәңгі өмір сүретін,
ешқашан өлмейтін ... деп ... ... ... жанға, ал жанды
ұшып жүретін шыбығын балаған. Халқымыздың «шыбын-жан» ... сөзі ... ... ... ... адам ұйықтаған шыбын-жанның
дүние кезіп жүргендегі көргендері. Кейін ол ... ... ... ... оянады деп түсінген. Ұйықтап жатқан адамды абайлап ояту
тәртібі осыдан ... ... ... ... ... дұға оқу, құдайы беру,
оларды еске алу, бейітті елді мекендерге, ... ... ... салу ... бәрі сол адам жаны ... өмір сүреді деген ұғымнан пайда болған.
Сірә, о дүние, жұмақ, тозақ деген діни ұғымдар, ... ... ... ... ... ... ... өлмей өмір сүріп, бірден-бірге көшіп-
қонып жүретін рухани дүние – жан ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктермен тұқымдас деп түсінетін ұғым пайда
болған. Бұл - өте ... ... ... ... ... қайсысы болсын сана, идея, рух материядан
тыс, дербес өмір сүріп қана қоймайтынын, қайта сол материяны билейтін, ... ... ... күш деп ... ... ... пайда
болуын материалистік тұрғыдан түсіну де оңайға түскен жоқ. ... сана ... ... бар деп ... Мәселен, орта ғасырда
өмір сүрген. Д. Скоттың түсінігінше, тіпті тас та ойлай аладымыс. ... ... ... деп қараған ұғымды философияда гилозоизм деп атайды.
Бұл ұғым ертедегі гректердің (hule – материя, zoe – ... ... ... ... Енді бір ... ... ... оның
материалығында екенін дұрыс ұғына алмай, сананы да ... ... ... ... ... деген немістің жаратылыстану зерттеушілері
сана мидың ... ... ... ... ... қатар қойып, екеуін
бірдей алып қараған. ... Фогт ... миға ... ... ... барабар, бірдей деп жазды. Әрине, ой да, өт те жеміс, ... ой – ... ... жемісі де, өт – бауырдың материалдық жемісі. Бұл
екеуін қатар қою материя мен идеяның қарама-қарсы екенін ... ... ... Сондықтан К. Маркс пен Ф. Энгельс мұндай пікірді
тұрпайы материализм деп ... ... ... ... ... ... клетка екені белгілі. Ол - өздігінен өмір
сүріп, көбейе алатын жүйе. Ендігі мәселе сол өмір ... ... оған ... ... ... ... ба ... сауал туындайды. Бұл
бір. Екіншіден, сол ... өзі ... ...... сұрау тағы
мазалайды, өйткені, органикалық және органикалық емес материя бар дейміз.
Ол екеуі бірінен-бірі қалай туындады, арасында ... бар ма ... ... бар ... ... тіршілік қайдан шықты деген сұрау адам баласын
ұдайы ойландыра ... ... Ол ... ... ... қышқылы екен. Ол
барлық клеткада да бар. Мәселен, клетка құрылымы екі бөлімнен ... ... ...... ... – оны қоршаған қабыршық. Ол цитоплазма деп
аталады. Екеуінде де әлгі ... бар. ... ... ДНК
(дезоксирибонуклеин қышқылы), ал қабыршақтағы қышқылды РНК (рибонуклеин
қышқылы) дейді. Бұл ... бір ... ... өмір ... ... ... ... негізі.
Сөйтіп, тірлік негізі клетка ХІХ ғ. 30-жылдары, ал ... ... ... хромосом құрамына кіретін ДНК бұдан бір ... соң, ... ... РНК 1953 жылы ғана белгілі болды. Хромосом ... ДНК мен ... ... ... ... (ген) себептерін ғылыми
айқындады. Сонымен қатар «ген» өте ... ... ... де ... Олай ... ... ... жататын ДНК мен РНК – физикалық-
химиялық процестерден туындайтын құрылым. Олар ашылғалы бері ... тірі ... ... ... дәлелдеуде. Бұл биология
ғылымдарының бүгіні мен ертеңі. Оны клондау дейді.
Сол органикалық және органикалық емес ... ... ... ... қышқылдары бір жағынан органикалық емес, екінші жағынан органикалық
дүниеге жатады. Олай болса, тіршілік қайдан пайда болады деген сұрзу өзінен-
өзі ... сол ... ... ... ... дамыған организм – адам,
оның санасы аралығында табиғатта жүз миллиондаған, бәлкім миллиардтаған
жылдар ... ... ... мәселе – сана деген не, ол ... ... ... неде деген сияқты сұраулар.
Ғылыми мәліметтерге сүйене отырып, ғылымдар сана барлық ... ... тек ... ... материя – адам миының функциясы екенін
дәлелдеді. Адам миы – күрделі әрі өте ... ... ... (нейрондардан) тұратын аппарат. Ол нейрондардың (клеткалардың)
жалпы саны 14-15 миллиардтай. Әрқайсысы сияқты сигналды жеке-дара ... ... де келе ... ... олар ... тығыз байланыста болып,
түрлі операция жасағанда, миллардтаған ақпаратты қабылдап, тиісті шешімге
келіп отырады. Мәселен, адам мифы 1020 ... ... ... ... оның Мәскеудегі Мемлекеттік көпшілік кітапханадағы жалпы ұзындығы
300 км созылған кітап ... ... ... ... ... ... ... алатын мүмкіндігі бар көрінеді. Адам
бүкіл өмір бойында мидың сол мүмкіндіктерінің тек 3-4 ... ... ... ... Олай болса, адам миы ешқашан тоқырауға ұшырамайды.
Оның мүмкіндігі адам өмірімен салыстырғанда шексіз.
Адам миының құрылымы да аса ... ... ... ... ... ... ... байланысты түрлі іс-қимылдар жұлын, сопақша,
орта және аралық ми арқылы жасалады. Ал күрделі ойлау тәсілдері бас миының
үлкен жарты шары ... іске ... ... ... ... аппарат
шартсыз (инстинкті) қимылдарды басқарады. ... ... ... ... шартты байланыссыз, бағынышсыз, емін-еркін сияқты көрінетін
болса, адамдарда ол әрекеттер ... ... ... ... оны сана
билейді. Адам орынсыз, өрескел қимыл жасамайды. Ал енді ... ... ... болсақ, ол оң және сол жарты шарлар болып екіге ... ... ... ... қызмет бөлінісі бар. Айталық, адамның
қуанышы, ... сол ... ... шар ... ал ... ... жылау
сияқты ренжу мінездері оң жақ жарты шар арқылы іске асады екен. Олай ... ... сол жақ ... шары ... ... ... мен жапондарға
алфавит жоқ, оның орнына иероглифтер бар. Онда әрбір атау, іс-әрекет, қимыл
әр ... ... ... ... ... ... ... оқып, түсіну үшін
сол белгілерді көзбен көріп, оймен жаттап алу қажет. Олардың саны қытайда
орта есеппен жеті ... ... да ... ... ол ... ... айырмашылығын байқау, сұлулықты сезіну өте жоғары дамыған. Оның
үстіне мидың түрлі бөліктері әрқилы қызмет атқарады. Мысалы, заттардың ... ... көру ... ... шуйуе бөлігі, дыбыс дабылдарын
самай тұсындағы бөлігі ... Сол ... ... ... ... (координация) басқаратын арнайы бөліктер бар. Мәселен, адамның
аяқ, қол сияқты мүшелерінің сал ауруларына ... ... ... ... ... жарақаттануына байланысты. Адам мимен ойлайды.
Сана ойлау процесі арқылы пайда болады. Мисыз сана да, психикалық ... ... Оған ... ... тәжірибелер толық дәлел бола алады. Мәселен,
бас миының үлкен жарты шары операция арқылы сылынып тасталған құрбақа ... ... ... ... шыбын-шіркей ұстап жеп, тіршілік ете
береді екен. Ал сондай операциядан өткен көгершін ағаш бұтағында отыратын
және тура ұшып кете ... ... ... ... жауап бере
алмай, жем қабылдаудан мүлде қалады екен. Ал енді бас миы алынып тасталған
ит ... ... ... ... Олай болса, бұл тәжірибелер бас
мидың тіршілікте атқаратын ... ... даму ... ... арта ... ... Бірақ, бұдан келіп, ми ойды, сананы
тудырушы, оның қайнар көзі ... ... Ми ойды ... ... Ой ... ішінен қайнап шықпайды. Сананы тудыратын – объективті
ақиқат.
Адам миы түрлі түйсіктер арқылы ... ... ... ... арқалы қабылдап, оны қорытады, белгілі ой тұжырымдарын жасайды. Сана
қалай пайда болады деген сұраққа ... ... ол ... ... ... ақиқатты бейнелендіріп, оларды қорыту арқылы пайда болады, ал
бұл үшін көп ... ... болу ... дейміз. Халықта: «Көп жасағаннан
сұрама, көпті ... ... ... нақыл сөз, шамасы, осы жағдайда
аңғартатын болса керек. ... ... ... ...... дүниенің
бейнелену нәтижесі. Ал енді сананың негізінде не ... ... ... ... ... ... білім, білу жатыр. Ал білім
практикалық қызмет үшін аса ... – адам ... ... десек, онда
сананың шығуы, қалыптасуы мен дамуының түпкі негізгі практикалық іс-әрекет,
еңбек, қызмет ... ... АДАМ ЖӘНЕ ... ... ... Жануарлар психикасының түрлері
Жүйке жүйесінің эволюциясының келесі кезеңі ... ... ... ... ... болатын ганглиозды жүйке жүйесінің
(алғаш рет құрттарда) пайда болуына әкеледі. Ганглиозды жүйке ... ... ... ... ... мінез-құлықты қалыптастыру да тіршілік
эволюциясындағы маңызды көтерілісті білдіреді.
Неғұрлым қарапайым ... ... ... ... ... жүйесінің мүлдем жана принцип бойынша ... ... ... ... ... химиялық және тактильді рецепторлар
мен барлық талшыктар жинақталған ... ... ... Бұл ... ... ... өзгерістерін, сондай-ақ ... ... ... ... Бұл ... бас ганглиесында өңделеді
және қозғаушы ... ... ... ... мінез-құлық
"бағдарламалары", әрбіреуі дененің жеке бір ... сай ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесінің
құрылысының принципінен өзгеше, жаңа принцип - жүйке жүйесінің орталықтануы
пайда болады. Құрттың бас жағы ... ... ие ... ал ... ... ... ... екіге бөлген кезде мұны оңай
байқауға болады: алдыңғы жартысы қалыптасқан қозғалысын ... ... ... бастайды, ал артқы жағы кескінсіз ирелендей бастайды.
Құрттардың жағдайындағы жүйке жүйесінің күрделенуі олардағы ... ... ... жаңа ... игерген мінез-құлық түрлерін
байқауға мүмкіндік береді. Мұны белгілі американдык психолог ... Ол ... сол жақ ... ... тоғы ... ... ... лабиринт) салады. Экспериментті бірнеше рет қайталаған
соң жауын құрты электр соққысынан қашуға және оңға қозғалуға "бейім" ... ... Егер осы ... ұзақ ... ... ... ... есе жылдам болады (80 сынақ). Осыдан ганглиозды жүйке жүйесіндегі мінез-
құлықтың жаңа ... ... ... ... қана ... ... ... басқаша айтқанда, жауын құртында
естің белгілі бір түрі ... ... ... сыртқы ортадан арнайы ақпаратты
қабылдауға мүмкіндік беретін күрделі рецепция аппараттарының пайда болуымен
және ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалардың дамуымен байланысты болады. Бұл
әсіресе, жәндіктерден көрінеді. Яғни, жәндіктердің күрделі фоторецепторы,
кейде ... жеке ... ... ... көз сипатында болады. Ал
омыртқалылардың фоторецепторы ... ... ... және ... - ... ... ... тұнықтығын өзгертуге мүмкіндік
беретін, бізге белгілі, біртұтас көз пішінінде болады.
Жәндіктерде күрделі фоторецептормен ... ... ... ... дәм ... ... ... рецепторлар болады. Бұл
рецепторлық аппараттардың қозулары жйке талшықтарының бойымен таралады және
осы серпілістерді туа ... ... ... ... ... алдыңғы ... ... ... ... ... соншалықты, тіпті арнайы қарастыруды талап
етеді.
Күрделі бағдарламалардың туа ... мен ... ... және
инстинктивтік мінез-құлық түрінде таралуы, ... ... ... Бұл ... ... ... қалыптастырады және
дене құрылысының ерекшеліктері сияқты олар да тұқым қуалайды. Жәндіктердің
туа біткен бағдарламаларының мысалдары өте көп. ... ... ... ... ... ... ... оларды саналы мінез-құлық мысалы
ретінде қарастырады. Мәселен, маса жұмыртқаларын су бетіне салады және ... тез ... ... ... ... ... салмайды. Офекс арасы
личинкалары қорексіз қалмас үшін жұмыртқаларын жұлдыз құрт денесіне салады.
Сондай-ақ тор тоқушы өрмекші жайлы, ... ... ... ... балмен
толтырып, бетін торлап тастауы жайлы айтуға ... ... бәрі ... ... ... ... жақындатып айтуға негіз берді.
Бұл мінез-құлықтың жұмбақ түрін этологтардың кейінгі зерттеулері ғана
ашты. Олар ... ... ... ... ... ... ал
инстинктивтік мінез-құлықтың бағдарламалары - бейімделгіш актілердің туа
біткен циклдерін іске ... ... ... арқылы пайда болатынын
көрсетті. Осылайша, масаның жұмыртқаларын су бетіне салуы судың ... ... суды ... ... алмастырсақ, маса
жұмыртқаларын айнаның бетіне сала бастайды. Ал ... ... ... ... шыбынның қозғалуына байланысты, егер торға камертонды
тастасақ, өрмекші оған да ұмтылады.
Сипатталған механизмдер туа ... ... ... ... ... жасауға және мінез-құлықты карапайым сипаттаудан, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Барлық айтылған бақылаулар омыртқасыздарда
болатын, туа ... ... ... ... жануардың
тіршілік жағдайын білдіретін қарапайым сигналдар ... ... ... ... ... бал ... балы бар ... талғауы кезінде
гүлдің түсі сияқты сипат ... ... ... Ара әр ... ... суретгері бар қант ерітіндісі құйылған ыдысқа
түскенде, үшбұрыш, ... ... ... пішіндерді әрең ажыратады, ал
бес, алтыбұрышты жұлдызша тәріздес ... тез ... ... ... ... ... пішінді таңдап алуына себепші факторы болып —
пішіндердің ... ... ... ... ... - гүл ... ... болатынын көрсетті.
Осы сияқты нәтижелерді араның түсті ажыратуына жасалған ... ... Олар таза ... ... гүл ... ... ... түстерді тез
ажырататыны көрінді. Мұның бәрі мінез-құлықтың туа біткен бағдарламаларын
іске қосатын сипаттарды бөліп ... ... ... ... тіршілік етудің
табиги шарттары саналатынын білдірді.
Зоолоттар мен психологтар жасаған ... туа ... ... тағы бір ... ... болатынын көруге мүмкіндік
берді. Инстинктивтік мінез-құлықтың туа біткен бағдарламасы тек белгілі
бір, тұрақты ... ғана ... ... Бұл ... шамалы
«зерттсек, туа біткен бағдарламалар ... ... мен ... Мұны ... ... көруге болады. Араның бір тұқымында
мақсатты мінез-құлықтың қалыптасқаны байқалды. Ол өз ... ... ... ... оны ... қоя ... ін ішінің бос екеніне көз жеткізген соң
ғана олжасын енгізіп, ұшып кетеді.
Ара інге кіріп ... ... ... ... ... ... ... іс айтарлықтай өзгереді. Бұл жағдайда ара олжаның орнында
емес екенің көріп, оны қайта орнына ... де, өзі жаңа ғана ... ... ... ... ... ... бұл мінез-құлқы бірнеше рет қайталана беруі
мүмкін. Мұндай ... бал ... да ... ... ... кесіп
тастау). Мұның бәрі туа біткен ... ... ... жанама екенін және өзінің "саналылығын"
белгілі бір тұрақты жағдайларда ғана сақтайтынын керсетті.
Жануарлар тұрақты ... ... орта ... ... Олар ... ... саны өте көп. Дүниеге келген
дернәсілдердің шамасы ғана тірі ... және де ... ... ... үшін ... өзі ... инстинктивтік ... ... ... ... қарастыра ... ... ... ... ... Бұл ... шындықты
қабылдау жекелеген әсер етушілерге ... ... ... А.Н. ... ... бойынша, психика дамуының бұл кезеңін
жануарлардың бірқатар түрін қарастыратьш қарапайым сенсорлық ... ... ... жер ... ... ... тіршілік түрлері де
үлкен өзгеріске ұшырайды: қоректенуі қиындайды, орта құбылмалы болады, ... ... ... ... ... бейімделу қиындай түседі. Осымен бірге
көбею түрі де өзгереді. Әрбір дернәсіл өзіне ұқсайтын 2-3, кейде 5-6 ... және ... ... тірі ... тұқым түрін сактаудьщ
шарты болады. ... бәрі ... ... дара ... ... ... тудырады. Мінез-құлықтың бұл түрі ... ... ... ... ... кейінгі
сатыларында үлкен орынға ие бола бастайды.
Қоршаған ортаға беймделудің ... ... ... ... мүмкіншіліктерінің, бейімделудің жеке құбылмалы түрлерінің пайда
болуы эволюция үрдісі ... жаңа ... ... қалыптасуына
әкеледі. Олар сырттан сигналдарды қабылдап және туа ... ... ... іске ... қана ... ... ... алынған
ақпараттарды талдап, мінез-құлықтың жаңа құбылмалы дара түрлерін тудыратын
жаңа байланыстарды жасайды. Мұндай ... ... ... ... ұзақ ... білдіретін, бас миын айтады. Жануардың бас миы бір-
бірінің үстінде тұратын деңгейлер немесе қабаттар ... ... Ми ... ... ... ... ағзанын ішкі күйін
реттейді және олар ... ... ... түрінде құрылған. Төменгі
омыртқалыларда көбірек ... ... ең ... туа ... ... ... ... беретін бұл ... ... аз ғана ... ... ... ми құрылысының мысалы
ретінде, инстинктивтік және аз құбылатын мінез-құлық түрлерінің орындалуын
қамтамасыз ететін. бақа миын айтуға болады.
Неғұрлым ... ... ... ... өзек ... ... ... мен көне қабыршықтан тұратын, ... ал ... ... - ... ... және төменірек
денгейдегі құрылымдарды толығымен қалыпты басқара бастайтын, үлкен жарты
шарлардың жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... басым бола бастап, кейінірек мінез-
құлықтың туа біткен қарапайым түрлерімен байланыстағы дара ... ие ... жеке ... ... ... ... ... қабыршықтың аппараттары қалыптасады. Олар, әзірше, жануарға туа біткен
және оның ... ... ... ... ... ... ... өмірінің қалпын кескіндейтін, өте күрделі туа біткен
мінез-құлық бағдарламалары қарапайым ынталандырулар ... ... ... көрсетеді. Мысалы, жаңа туылған жануардың күрделі ему
икемділігі, оның биологиялық ... ... ... әр ... ... ... күшіктің ему икемділігі жұмсақ жүннің
ықпалынан, қозыда -шүйдесінің қараюынан және т.б. Бұл ... бас ... ... ... ... ... табиғи мінез-құлықтың негізгі
түрлері, жануарлардың тіршілік ету жағдайларының ... ... ... туа ... мінез-құлық бағдарламаларымен тығыз
байланысын сақтайды.
Жоғарыда сипатталған аппараттарына, жоғары жарты шарлардың ... ... ... дене ... ... салмағы көбірек орьш
ала бастайтын, бас миының жаңа қабығының келесі аппараты бейімделеді:
|Кит ... |ит ... ... ... |1/540 |1/250 |1/100 |1/40 ... ... ... шарларының эволюциялық даму өлшемі
жануарлардың негізгі мінез-құлықтарының ... ... ... рөл ... Бас миы қабығының негізгі қызметі, тек қана сигналдарды қабылдап
қана қоймай, сонымен ... ... ... көрнекті
бағдарламаларын да іске қосуға, сыртқы ортадан түскен ақпараттарды талдауға
мүмкіндік береді және де оның ... ... осы ... жаңа байланыстарды қамтып, жаңа ... ... ... эволюциясының соңғы кезеңдерінде қуатты дамитын
бас мидың үлкен жарты шарларының ... ... ... ... етуінен қалыптасады. Сонымен бұл - ақпаратты талдау мен ... ... ... ... ... және ... мінез-құлықты
қалыптастыратын негізгі мүше. Бас миынын қабығы арқылы іске асырылатын дара
- ... ... ... инстинктивтік мінез-құлық механизмінен
айтарлықтай күрделі. Нәтижесінде жануарлардың орта жағдайларына белсенді
бейімделуіне ынталануларының бірі қоршаған ортадан ... ... ... жетуіне және төніп тұрған қауіптен сақтануына себепші
болатын - мінез-құлықтың жаңа бағдарламалары мен жаңа байланыстарының пайда
болуына ... ... ... ... ... және ... ... сипаттау қызықтырады. Осындай мінез-құлық түрлерінің
пайда болуыныц шарпары мен кезеңдерін кептеген ... ... ... олар ... ... ... ... жетіп және мінез-
құлықтың қандай жолдармен пайда болатынына ғана ерекше көңіл аударған.
Осы ... шешу үшін ... ... ... ... ... қолданды. Жануар темір торға салынып, ... ... ... ... жабылған есік арқылы) қойылады. Есікті ашу
үшін жануар басқышты басуы немесе аяғьшен ілгекті қозғауы керек. Ал ... ... мәні ... жануар ұшына жем (мақсат) қойылған күрделі
лабиринтке жіберіледі. Зертгеуші жануардың жалған жолдардан етіп, максатка
жеткізетін ... ... ... ... қолданған "классикалық шартты рефлекстер" әдісінен күрделі
бейімделулерді қалыптастырушылар ... ... ... ... ... ... жануардың олжалы немесе олжасыз
болуы оның белсенді әрекеттеріне, басқаша айтқанда, жасаған ұмтылыстарының
сипатына байланысты ... Бір ... ... ... ... - дара ... ... зерттеу әдісі, жануардың мінез-құлқының
белгілі бір ... ... ... И.П.Павловтың әдісінен тиімді болды.
Екінші жағынан, бұл әдіс өзінін физиологиялық айғағы бойынша тиімсіз ... ... ... ... ... ... ... құбылмалы - дара түрлерін тудыратын механизмді әр ... әр ... ... Кейбіреулері (Э.Торндайк, Д.Уотсон),
жануарды мақсатқа жеткізетін ... жаңа ... ... ... тамақты алуға мүмкіндік беретін кездейсоқ қозғалыстан, ретсіз сынақтар
мен ... ... ... болады деп санады. Мұндай кездейсоқ
қозғалыстарды қолдау және бірнеше рет ... ... ... ал сәттілерін бекітуге әкелді.
Басқа ұстанымдағы авторлар тобы ... ... ... ... ... ... ... К.Креч және басқалар,
мәселені шешуғе тырысатын жануардың ... ... ... ... және ... мақсатқа жетуге тырысып, жағдайды талдап, қозғалыстың
қажетті бағытын таңдау кезінде, бейімделу әрекеті үрдісінде ... ... ... ... мақсатқа бағытталған жануардың ұмтылыстары азаяды
және мақсатқа ... ... ... ... ... ... талпынушы жануардың мінез-құлқының күрделі бағдарламалары кейде
кездейсок емес, жаңа жағдайларға белсенді бейімделуі кезінде пайда ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бұл айғақ күрдслі лабиринт ішіндегі жануардың (атжалманның) қажетті
жолды іздеуі кезіндегі әрекеттерін талдау ... ... ... ... ... ... ... болмай, ыақсатқа жалпы
бағытталатынын көрсепі. Сондықтан, лабиринтта бір рет жетістікке жеткен
жануар, үлгіге кері ... ... ... тығырықтарына қарағанда,
керсетілген жол бағытындагы лабиринт тығырықтарына жиірек кіреді. Сонымен.
лабиринттегі жануар қозғалыстары кездейсоқ сипатта болмайды, яғни ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын эксперименттер осының айғағы болады.
Американдық зерттеушілер эксперименггерінде ... етіп ... ... ... ... ... ... бойымен
жай ғана жұруге және лабиринт жағдайына бейімделуге мүмкіндік берілген,
жануарлардың бейімделу жылдамдығымен салыстырылды. Бұл ... ... ... ... екінші топтаты жануарларда қажетті
бейімділілік тезірек қалыптасты. Мұның бәрі, арнайы ... ... ... ... ... ... механикалык
тізбегі емес, бейімделу әрекеті кезіндегі жануарда қалыптасатын ... ... ... ... ... ... ... мұндай жаңа түрлерінің
қалыптасуына екі ерекшелік тән. Біріншісінің мағынасы мынада: ... ... ... қозғалыстардан бөлуге болмайды және мұндағы
қажетті қозғалысты табу, қозғалыс бағдарламасын ... ... ... ... ... ... ... екіншісінің мағынасы:
жануарлардың бейімделу әрекетгері сияқты жоғары деңгейде жасаліан мінез-
құлықтың жаңа түрлері де ... ... ... ... ... ... табиғи түрлеріне тәуелді болады. ... ... ... (сиыр, қой) бейімделу әрекеті шектеулі енжар сипатта
болады және әрекеттің құбылмалы - дара жаңа ... баяу ... ... ... жыртқыштардың (жыртқыш ... ... ... белсенді ізденістер түрінде болып, кұбылмалы жагдайга
сэйкес келетін мінез-кұлықтың жаңа түрлері анағұрлым тезірек калыптасады.
Туа ... ... ... ... жана ... ... ... байлаиыста болуы аталған даму кечеціндегі жоғары
омыртқалылардың да мінез-құлкқна тән.
Эволюция баспалдағының шыңындағы ... ... деп ... ... мінез-құлықтың жаңа құбылмалы-дара түрлері
пайда болады. Сонғысының ерекшелік мәні мынада: тапсырмаларға ... ... ... мәселе шешімінің үлгісі қалыптаса бастайтын
олардың қосымша алғы шарттары ... Бұл ... ... ... әрекеттің орындаушы бөлігі ғана болады. Сонымен, эволюцияның жоғары
кезеқдерінде ерекше күрделі мінез-құлық түрлері қалыптаса бастайды. Олардың
күрделі кұрылымына ... ... ... ... ... ... әкелетін бейімделуге бағытталған
зерттеуші әрекет;
* мақсатқа жетуге бағытталған мінез-құлықтың ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқының бұл түрін екі маңызды құбылыс ерекшелейді:
экстраполяциялық ... және ... ... ... ... ... ... олардың заттың тікелей қабылдануына бағынбай, оның
қозғалыстарын қадағалап, күткен объектінің орын ауысуына ... ... ... ... рефлекс құбылмалы-дара
мінез-құлықтың жоғарырақ интеллектуалдық түрлерін қалыптастырудағы маңызды
бастаулардың бірі болып табылады.
Интеллектуалды мінез-құлықтың қалыптасуының маңызды ... ... ... ... қабылдаудың өспелі күрделілігі мен естін беріктігі
саналады. Бұл айғақты кейінге қалдырылған реакциялар эксперименттері ... ... ... оның ... жәшікке жемді салады. Аз уақыттан
кейін жануарды босатады: егер оның есінде із сақталса, онда ол ... егер ... ... ... ... Әр ... бейнелі есте сақтаудың ұзақтығын мысал үшін көрсетейік:
атжалман - 10-20 сек. ... 10 мин. ... - 16-48 ... жануарлардың (маймылдардың) иителлектуалдық мінез-құлқын жүйелі
түрде зерттеулерін белгілі неміс психологы В.Келлер бастады. Мінез-құлықтың
бұл ... ... ... ... ... мақсатқа тікелей жетуге
мүмкіндік бермейтін, қиын жағдайлар жасады. Маймыл ... алу үшін ... ... ... не бұл ... арнайы құралды қолдануы керек
болды. Мәселен, маймылды үлкен темір торға ... оның ... ... ... жерге қояды. Оны ол тек тордын артқы қабырғасындағы есік
арқылы ғана ала ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Алдымен, маймыл тамақты тікелей алғысы келіп, оған қарай созылады немесе
секіреді. Содан соң ... бұл ... ... тоқтатып, қозғалмай
отырып, жағдайды бақылай бастады. Мәселе ... ... ... ... бакылау ұмтылыстары жағдайларының кезеңіне ауысып, маймылдың
козғалысы алдын ала жасалған "шешім ... ... ғана ... ... ... ... шешуге қалай келетінін
түсіндіру өте қиын және бұл үрдісті әр ... ... әр ... ... ... ... бұл түрлерін адам
интеллектісіне жақындатуға болады деп санап, оларды ... ... ... ... ... психолог К.Вюлер, маймылдың
құралды қолдануын алдынғы тәжірибелерден (ағаштағы өмір ... ... алуы үшін ... тартуы керек болған) өтуінің нәтижесі ретінде
қарастыру керек дейді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... жеке заттар арасындағы күрделі
қатынастардың ... ... ... ... ... қатынастарды
ұғынып, осы жағдайдың нэтижесінен басым бола ... ... ... ... И.П.Павлов олардың интеллектуалдық мінез-құлқын "қолмен
ойлау" деп атады.
Сонымен жоғары сүт қоректілерге тән интеллектуалдық ... ... ... ... адам тәріздес маймылдарда жатады. Ол тек қана адамға
тән, мүлдем басқа, жаңа типтегі психиканың дамуы тарихы - адам ... ... ... ... ... даму шегін білдіреді. ... адам ... ... ... ... ... ... әрі
ұзақ даму үрдісі құрайды. Бұл жолдың негізгі ... мен ... анық ... ... ... ... ... олардың
биологиялық эволюция үрдісі кезінде болып, осы ... ... ... ... ... ... бейімделуі қарапайым жүйке
жүйесі мен арнайы сезім мушелерінің бөлінуіне ... ... ... ... ерекшеліктерін бейнелеу қабілеттілігі - қарапайым
сенсорлык психика ... ... ... жер беті ... өтуі ... ... бас миы қабығының дамуына байланысты ... ... - ... ... ... ... пайда
болады. Мидың, қабылдау мен әрекет жасау мүшелерінің аса жетіле дамуына
әкелетін тіршілік шарттарынын ... ... ... объективтік
қатынастарын заттар жағдайлары түрінде сезіне қабылдауға мүмкіндік береді.
Сонымен психиканың дамуы жануарлардың ... ... ... және ... бейнелеу, осы бейімделу барысында ... ... ... ... болып саналады.
Психиканың бірнеше даму сатылары болады. Психиканың қарапайым түрі -
жүйке жүйесінің болмашы қасиеті бар тіршілік ... ... құрт ... ... ... ... Бұл жәндіктерге тек сыртқы ортаны
шамалау, ... ғана тән. Олар тек ... ... зат пен әсер ... жеке ... ... ... бейнелеуге қабілетті.
Психиканың бұл сатысы сенсорлық (сезімдік) деп аталады. Мұнда тікелей әсер
етуші, оның үстіне, түгелдей зат ... оның ... ... ... ... ... ... пен тамақтың (ермекке түскен шыбын)
арасындағы ... ... бақа ... ... затын түсі мен
формасына қарап ажыратады, ара тамағының түсі мен ... ал ... ... формасы емес, сонымен қатар өз жемтігінің ... ... ... және ... ... ... жүйке жүйесінің құрылысы неғұрлым күрделеніп
әр түрлі мүшелердің ... ... ... ажыратыла, сондай-ақ ағзалар
қызметінің бірігуі белсенді бола ... ... ... бейнелеу
функциясы да күрделене түседі және оның басқару әрекеті кемелдене береді.
Бұл әсіресе ... ... ... ... ... кезінде анық
байқалады. Осыдан психикалық іс-әрекеттің перцептивтік деп аталатын ... ... ... ... осы ... ... ерекшеліктермен
сииатталады, олардың бәрінің де миы жақсы дамыған. Бұл саты үшін ... кей ... ... ... объектінің де әр түрлі қасиеттерін
синтетикалық тұрғыдан бейнелей алу қабілеті тән. Осы ... енді ... алу ... ... ... ... ит өз иесін дауысы, киімі, иісі
тағы басқа кептеген белгілері арқылы тани алады. Алайда, арнайы жүргізілген
зерттеулердің көрсеткеніндей, ... ... бір ... ... ... маңызды болса (сигнал ретінде), ал екінші біреулерінің маңызы аз болуы
мүмкін. Жануарлардың бір белгілерді түсіне қоюы, оны ... ... ... ... бір ... ... алмай, қателесуі, қайтерін білмей, тайқактауы
— міне, осыдан.
Жоғары сатыдағы сүтқоректілерге қарапайым ... ... ... ... ... ... ... бәрінен бұрын антропоидтар немесе адам
тәріздес маймылдарды айту керек. Олардың миы мейлінше ... ... ... адам ... өте ... әрі ... ... қарағанда,
олардың психикалық іс-әрекеті анағұрлым бай және күрделі. Психиканың бұл
сатысын интеллект сатысы деп атайды. Маймылдар тек ғана ... ... ... не ... өзін ... ... бейнелеп коймайды, сонымен
қатар заттардың арасындағы байланысты да бейнелей ... ... атап ... ... ... ... ие ... -
бағдар-зерттеу рефлексі күшті дамығанына байланысты болады. Өйткені бұл
рефлекстер олардың ... ... ... ... Академик И.П.Павлов
Роза дейтін антропоид маймылдың әрекеттерін бақылай келіи, "ол ақыл-ой
жаттығуларынан көрі ... ... ... ... ... деп атап
көрсеткен еді.
Байқампаздық маймылдарды заттар арасындағы байланысты "ашу" ... Ми ... ... ... ... ... ... және
заттар арасындагы бір жағдай төңірегінде болатын сан қилы байланыстарды
бейнелей алуға мүмкіндік береді.
Павловтың атап ... ... ... ... бар.
Олардың ой түюі нақтылы, бірден іс жүзіне асады. Әрине, бұл маймылдар
сөйлей алмайды, ... ... ... нәрсесін жадында сақтау, болмыстан
бір ауық алшақтап, абстракты түрде ойлау арқылы қайта қалпына ... ... ... тамақты жеу алдында шөлін қандырып алу үшін бешкедегі
суды пайдаланды делік. Алайда, егер бөшкені басқа ... ... ... ... жанындағы келшікке, тақтай үстіне тастасаң, маймыл тағамның
айналасындагы суды ішпейлі жанындағы тұрған бөшкеге ұмтылады. ... ... су ... ұғым жоқ, тек ғана ... ... шел ... ғана ... бар. Маймылдар үйір-үйір болып жүріп өмір сүреді. Әр
үйірдің басында шектеусіз билікке ие және ... ... ... ... ... арасында белгілі бір дәрежеде ынтымақтастық
қатынастар ... олар ... ... қоқысты тазалайды, ауа
райынын қолайсыз кездерінде бір-бірін жылытады, ... ... ... ... төне ... ... ... қашып қулылады.
Бастаушының іс-әрекеті өзгелері үшін белгі ретінде ұғынылуымен бірге
қауіптен сақтандыратын немесе маймылдардың өзара ... ... ... де ... сонғы ондаған жылдардан бері дельфиндер тіршілігіне баса
назар аударып келеді, ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызуға болады екен. Неміс ... ... ... даму дәрежесіне тавданғандығын айтқан болатын.
Мұндай даму дәрежесі дельфинді адам мен ... ... ... ... ... онын ... ... де сол деңгейде екендігін
топшылауға мүмкіндік береді. ... ... миы орта ... 1,4
килограмм болса, дельфиннің миы - 1,7 ... ал ми ... ... ... екі есе көп.
Ғалымдардың бақылаулары мен арнайы тәжірибелері дельфиндерде ... және ... ... бар ... дәлелдеп отыр. Ағылшын
зерттеушісі Д.Лиллидің ... ... өте ... ... қондырғының көмегінсіз дельфиндердің психикалық іс-әрекетін
зерттеу мүмкін емес.
Швейцария профессоры А.Портман, адам мен жануарларды интеллектік сынау
әдісімен зерттей келіп, мынадай деректерді жариялады: адам 215 балл ... ... ... - 190 балл ... ... піл ... ал маймыл
төртінші орынды иеленген.
Дельфин тәртіптің, дағдының кез келген туріне өте тез және ... ... ... ... ... ... ... мен дыбыстык
белгілерінің сан қырлылығы тән ... ... ... ұдайы
көмектеседі, мәселен, жаралыларын сүйемелдейді. Дельфиндердің суға ... ... ... ... ... ... қалып жұр.
Сонымен, интеллектік мінез-құлық жоғары ... ... ... ... ... пілге тән. Жануарлардың интеллектік мінез-
құлық әрекеті адам санасы қалыптасуының алғы шарты болып табылады.
Мұлдем ... ... ... ... ... ... түрін
адам психикасы - адам санасы білдіреді. Психика дамуын ... ... ... адам ... пайда болуы - оның басты
ерекшелігі болып саналады. Егер жануарлар әлемі тарихында психика дамуынын
заңдылықтарына бағынатын ... ... ... ... эволюция
заңдылықтары саналса, адам психикасының дамуы тарихи қоғамдық заңдылықтарға
бағына бастайды.
3.2. Жануарлар мен адам ... ... мен адам ... ... ... және
сипаттары түрліше, ... ... ... ... ... «тілі» мен адамның сөйлеу тілін салыстыруға мүлде болмайды.
Жануарлар жануарларға белгі берумен ғана шектелсе, ал адам анық ... ... әр ... ... ... ... жағдай мен болашақ жөнінде басқа
адамдармен қарым-қатынас жасайды. ... ... ... тәжірибесін
өзгелерге жеткізеді, сөйтіп, пікір алысады. Даму ... анық ... ... ... ... ... ... жаңа сыр-сипаттарға
ие болады. Адам өз миында ғасырлар бойы жинақталған өмір ... ... ... ... өзі ... ... ... түсінік алады. Сол анық тілі арқылы әр түрлі сезімдік
әсерлері жөнінде өзіне-өзі есеп ... ... ... ... ... ... мен ... сөйлеу тілінің арасындағы ерекшелік —
олардың ... ... ... ... біз ... жеке ... басқа функциялармен тығыз байланыста дамып отыратындығын
кереміз.
Зерттеу тәжірибелеріне қарағанда, ... ... ... ... ... ... ондай түрі-маймылдың бағдарлау мен
айлалы әрекеттер ... ... жету үшін ... ... ... ... ... Жануарлар психикасы олардың сыртқы
әсерлерді тікелей қабылдайтын жағдайына ... Ал ... ... ... ... ... ... сүйеніп, іс-
әрекет нәтижесін алдын-ала болжай алады. Адам нақты жағдайды бейнелеумен
бірге одан шығатын нәтижені де ... ... ол ... ... ... ... Ал ... «құралды» тек нақты, көрнекі
әрекетке ғана жұмсайды. Өзге жағдайларда ... ... ... ... тани ... ... үшін зат тек ... жағдайда ғаиа белгілі бір
мәнге ие болады. Олардық заттық-құралдық әрекетінде ұжымдық бірлесу сипаты
болмайды. Ең әрі кеткенде бір ... ... ... ... ... Бірақ олар ешқашан біріне-бірі көмектесіп, бірлескен ... ... ... ерекшелігінін, бірі — еңбек құралын ойлап,
жоспарлап жасауы. Оны қажет кезінде қолданып, сақтайды. Екіншіден, құрал-
саймандарды ... ... ... ... ... ... саналылықтың үшінші ерекшелігі — олардың қоғамдық тәжірибені
бір-біріне жеткізіп, мұра етіп қалдыратындығы. Адам да, ... да ... ... жинақтайды. Алайда, адам сол тәжірибелерін саналы ... ... ... ... ... тәжірибенің ізі сайрап
жатады. Қоғамдық тәжірибе адам психикасын дамытуға ... ... ... ... дүниеге келісімен, әрқилы әрекеттер жасап, құралдарды
қолданып, ... ... ... ... ... ... психикалық функцияларынын жетілуіне әлеуметтік орта әсер ... ... ... ... ... ... Адамға ғана
тән жоғары функциялар — ырықты зейін, ырықты ес, ... ... ... сезімінің дамуы және абстрактылы ойлауы ... ... ... ... ... ... адам айналасында ... ... ... ... ... ... Өзіне әсер ететін заттар
мен құбылыстар арасындағы байланыстарды бейнелеп, ... ... ... таниды, әр қилы ... ... ... — адам ... ... ... ... Тек адам ғана
басынан кешірген окиғаларға қайғырып, қуанады. ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесімен тебіренеді.
Табиға тәсемдігін қабылдап, оған ... ... ... ... ... ... ... саналы тіршіліктің түрлі
сырларын танып, ақыл-ой сезімін байытады.
Адам психикасының жануарлар психикасынан тағы бір ерекшелігі сол ... ... ... ... ... ... тәуелді болса, ал
адамзат санасы ... ... даму ... ... ... ... мен өмір тәжірибесі оның көңіл-күйін, ... ... есте ... ... ... ... жетілдіріп, жеке басының
кісілік қасиеттерін қалыптастырады. Адам ... ... даму ... ... жас ... жануарлар ортасында өскен адам баласының
жағдайларынан толық аңғаруға болады. Барлық маугли балаларда жабайы аңдарға
тән тіршілік ... мен ... ... ... Ал ... жас
кезінен қалыптасатын, әлеуметтік ортаға бейімделген сапалары ... ... ... өз үйірінен ажырап қалатын болса, олар тек
маймылға тән әрекеттерінен ... Адам ... адам ... өсуі ... дүниеге келгеннен бастап адамдар арасында, әлеуметтік ортада өмір
сүруі қажет.
Адам ...... ... ... даму ... даму ... талдау нәтижесінде біз сананың ... ... ... ... ... түсінеміз. Адамның арғы тегі заттық
әрекет ету негізінде ойлаған. Сөйтіп, жоғары жүйке жүйесінде, әсіресе, бас
миында көптеген уақытша ... ... ... ... ... ... ұқсасалдыңғы аяқтарының кемегімен қажетті құралдар жасап,
оларды нақты жағдайға қолдана да ... ... ... ... сана ... қоғамдық қатынастарының жиынтығы екенін айқын түсіне
аламыз. Адамдардың алғашқы ... ... ...... ... ... өмір сүруі. Сөйтіп, олар өз жауынан қорғанған,
тамақ ... ... ... ... ... құрал жасап
қолданған. Еңбектену әрекетінде ... екі аяғы әр ... ... икемделіп, денесін тік ұстаған. Мұндай даму адамнын бас миының
жетілуіне зор ықпал еткен.
ІІІ. Қорытынды
Кез ... ... алып ... ... ежелден-ақ адамның
дамуына ... мән ... ... ... бойы табиғат құбылыстары
мен жан-жануарлар, адамның ішкі-сыртқы ... ... ... ... тапқан.
Адам санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық бейнесі
емес. Танымдық процесс кезінде оған толып жатқан басқа да ... ... ... ... ... әсер етеді. Сондықтан бір
нәрсені көріп тұрып, адам толып ... ойға ... ойын ... ... ... ... ... түрткі болады. Бірақ адам
объективті өмірді шын да, жалған да, дұрыс та, бұрыс та ... ... сол ... ... ... ... қажет. Таным процесінде
эмоцияның орны ерекше. ... ... ... тануға талпыныс, ізденіс,
таңырқау болмақ емес. Онсыз ғылымда, өнерде ... ... ... тез байқап, ерекшеліктеріне таңдану, таңырқай білу, үңіліп
қарап, бір нәрсеге ұқсату, оймен ...... бәрі ... ... Ал ... ... да бар. Адам ұйқыға кеткенде түс көреді.
Ол – сананы құбылыс ... ... ... Оны сана ... ... көргендік түстер де болады. Оның себептері басқа. Айталық, көптеген
уақыт ойлап, шешуін таба алмай қиналып жүрген ... ... ... ... бір ... ... толғанған істің ақырғы нәтижесін адам
түсінде көруі де мүмкін. ... ... ... түс ... ... екен деген
түсінік тумауға тиіс. Әлгі психикалық құбылыстардың өзіндік себептері бар.
Ал адам тек түсінде ғана емес, ояу ... де ... ... ... ... ... ... Айталық, музикалық аспаптардың
клавиштерін, пернелерін ойланбай-ақ дәл басады. ... келе ... ... ... ой ... ... қарамастан, таныс кісінің сәлеміне жауап
береді, көшедегі жол сілтегішті байқайды. Осындай сан қилы ... ... ... Адам оның ... ... ... ... жатпайды. Көп нәрсе
жаттықан, дағдыланған түрде жасалады.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... Ә. ... ... А, ... ... Ә. ... Жалпы психология Алматы «Білім», 1996 ж
3. ... Ж. ... (оқу ... ...... Жарықбаев Қ. Жан тану негіздері. Алматы, 2001 ... ... К. ... Алматы 1993 жыл
6. Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы, 2002 жыл
7. ... ... ... «Эверо», 2004
8. Мұқанов М. Жан ... ... ҚМБ. ... 1964 жыл
9. Мұқанов М. Ақыл -ой ... ... ... ... ... ... М. Бақылау және ойлау. ҚМБ, Алматы, 1959 ... ... Т. ... ... ...... 2001 ... Выготский А.С. Психология І том. Адамзат ақыл-ойының
қазынасы. Алматы, ... ... үйі. 2005 ... Сторяренко Л.Д. Основы психологим. ... ... ... ... ... Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. –
Алматы 2003 ... Бап- Баба ... ... ... ... 2002 ... Ф. Н. Гоноболин Психология «Мектеп» Алматы, 1976 ж.
17. Қ. ... А. ... ... 2004 ж. ... Д. ... ... сынып оқушыларының психологиялық
дамуына арналған сабақтар. Алматы.2002
19. Т. Р. ... ... ... ... ... Т. Р. Нурмухамметова,Ш. Е. Рысмаханбетова Тәжірибелік психология
Шымкент, 2004

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психиканың пайда болуы және дамуы туралы жалпы түсінік8 бет
Сана - психиканың жоғары формасы, сананың пайда болуы және дамуы16 бет
Психика және сана түсінігі13 бет
Психология ғылымы жайында6 бет
Психологиялық зерттеу әдістерінің классификациясы5 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Мендельдік емес генетика"3 бет
3-сыныпта көбейту мен бөлуді игерту әдістемесі15 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
«1-АЛЛИЛ-2,5-ДИМЕТИЛПИПЕРИДОЛ-4-ТІҢ ФЕРМЕНТАТИВТІ ЭТЕРИФИКАЦИЯСЫ»65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь