Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Қазіргі қазақ тіл білімі басқа ғылым салаларымен интеграциялану нәтижесінде өзара ықпалдаса келіп, ортақ мәселелерді бірге шешіп, біріге зерттеуде. Сондай ғылымдарға математика мен лингвистиканың ықпалдасуынан пайда болған математикалық лингвистиканы, компьютерлік лингвистиканы, статистикалық лингвистиканы және т.б. жатқызуға болады. Лингвостатистикалық әдістер арқылы тілдік фактілерді тек қана жалаң тұрғыда қарастырмай, математикалық әдістермен, соның ішінде статистикалық және ықтималдық әдістермен зерттеу қазақ лингвистикасында да жиі қолданыс табуда. Атап айтқанда, қазақстандық статолингвистика саласының негізін салушы филология ғылымдарының докторы, профессор Қ.Б.Бектаевтың жетекшілік етуімен әртүрлі стильдегі мәтіндер бойынша қазақ тілінің морфология саласына қатысты лингвостатистикалық зерттеулер жүргізген А.Ахабаев, А.Қ.Жұбанов, С.Мырзабеков, Д.Байтанаева, Қ.Молдабеков, А.Белботаев және т.б. ғалымдардың ғылыми ізденістерін айтуға болады. Қазақ тілінің синтаксис саласына қатысты лингвостатистикалық зерттеулер жоқтың қасы. Мұндай зерттеулер қатарына Б.Абикееваның қазақ тілінің әртүрлі стильдері негізінде статистикалық және модельдеу әдістері бойынша жүргізген ғылыми ізденістерін жатқызуға болады [1]. Ал қазақ тіліндегі балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдердің құрылымы лингвостатистикалық әдіс тұрғысынан осы жұмыста алғаш рет зерттеліп отыр.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Балаларға арналған мәтіндерде қолданылған жай сөйлемдер ұзындығының (сөзқолданысқа қатысты) оқушылардың жас ерекшелігіне қарай синтаксистік деңгейде айырым табуы, олардың дұрыс сөйлеуіне, мәтінді түсініп оқуына және сөз мағыналарын дұрыс ажырата білуіне тікелей әсер ететіні белгілі. Оқулық мәтіндерінде қолданылған сөйлем ұзындықтарын реттеу арқылы оқушылардың үлгерімін 10-12 пайызға арттыруға болатындығы ғалымдардың зерттеулерінде дәлелденген (Я.А.Микк, М.С.Марцковский, Ф.Ришар, Г.Де.Ландшер, Г.Анри).
Мәтіндерде қолданылған жай сөйлемдердің ұзындықтары мен жиіліктерін анықтау және оларды жүйеге түсіру лингвостатистика әдістері бойынша ғана жүзеге асады. Қазіргі кезге дейінгі жарық көрген балалар әдебиеттеріндегі осындай қажетті статистикалық деректердің ескерілуін (не ескерілмеуін) айқындайтын зерттеулер жүргізу аса маңызды. Сондықтан қазақ тілінің синтаксистік құрылымын лингвостатистикалық әдіспен зерттеу сөздердің сөйлемдегі қолданылу заңдылықтарының ерекшелік тұстарын толық ашуға мүмкіндік туғызады. Қазақ тілі білімінде мұндай зерттеулердің саны мен сапасы әлде де болса арнайы көңіл бөлуді қажет етеді. Сонымен бірге ондай синтаксистік бірліктердің статистикалық деректерін айқындау көптеген қолданбалы мәселелерді шешуге ықпал етеді. Мысалы, қазақ тілінің машиналық аударма саласында – қазақ тілінен екінші бір тілге (немесе керісінше) компьютер көмегімен аудару әрекетінде алынған мәліметтер аса құнды деуге болады. Сондықтан «Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты» атты зерттеу бойынша
        
        ӘОК 811.512.122(36:21
Қолжазба құқығында
НҰРЛЫБАЕВ НҰРЖАН МӘДІРАЙҰЛЫ
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер
құрылымының лингвостатистикалық сипаты
10.02.02-қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ... алу үшін ... ... ... 2010 ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым
комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалған.
Ғылыми жетекшілері: ... ... ... ... ... Қ.Молдабек
Ресми оппоненттер: ... ... ... ғылымдарының кандидаты
А.Жаңабекова
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... 2010 жылы «12» наурызда сағат 16-00-де ҚР Білім және ғылым
министрлігі Ғылым комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... 10.02.06 – ... ... және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары
бойынша филология ғылымдарының ... ... ... алу үшін
диссертация қорғайтын Д 53.38.01 ... ... ... (050010, ... қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, ... ... ... ... 2010 жылы 12 ... таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... қазақ тіл білімі басқа ... ... ... ... ... келіп, ортақ мәселелерді бірге шешіп, біріге
зерттеуде. Сондай ғылымдарға математика мен лингвистиканың ... ... ... ... ... ... лингвистиканы және т.б. жатқызуға болады. Лингвостатистикалық
әдістер арқылы ... ... тек қана ... ... ... ... ... ішінде статистикалық және ықтималдық
әдістермен ... ... ... да жиі ... табуда. Атап
айтқанда, қазақстандық статолингвистика саласының негізін салушы филология
ғылымдарының докторы, профессор Қ.Б.Бектаевтың ... ... ... ... ... ... ... морфология саласына қатысты
лингвостатистикалық зерттеулер жүргізген А.Ахабаев, ... ... ... ... және т.б. ... ізденістерін айтуға болады. Қазақ тілінің синтаксис саласына қатысты
лингвостатистикалық зерттеулер жоқтың қасы. Мұндай ... ... ... ... ... стильдері негізінде статистикалық және
модельдеу әдістері бойынша жүргізген ғылыми ізденістерін жатқызуға болады
[1]. Ал ... ... ... ... ... жай ... ... әдіс тұрғысынан осы ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Балаларға арналған мәтіндерде
қолданылған жай сөйлемдер ұзындығының ... ... ... ... ... ... ... айырым табуы, олардың дұрыс
сөйлеуіне, мәтінді ... ... және сөз ... дұрыс ажырата
білуіне тікелей әсер ... ... ... ... қолданылған
сөйлем ұзындықтарын реттеу арқылы оқушылардың үлгерімін 10-12 пайызға
арттыруға болатындығы ... ... ... (Я.А.Микк,
М.С.Марцковский, Ф.Ришар, Г.Де.Ландшер, Г.Анри).
Мәтіндерде қолданылған жай сөйлемдердің ұзындықтары мен жиіліктерін
анықтау және ... ... ... ... ... бойынша ғана
жүзеге асады. Қазіргі кезге дейінгі жарық көрген балалар әдебиеттеріндегі
осындай қажетті ... ... ... (не ... ... ... аса ... Сондықтан қазақ тілінің
синтаксистік құрылымын ... ... ... ... ... ... ... тұстарын толық ... ... ... тілі білімінде мұндай зерттеулердің саны мен
сапасы әлде де болса арнайы көңіл ... ... ... ... ... ... бірліктердің статистикалық деректерін айқындау ... ... ... ықпал етеді. Мысалы, қазақ тілінің машиналық
аударма саласында – ... ... ... бір ... (немесе керісінше)
компьютер көмегімен аудару әрекетінде алынған мәліметтер аса құнды деуге
болады. ... ... ... ... жай ... ... сипаты» атты зерттеу бойынша ... ... аса ... және олар ... ... ... мақсаты: Қазақ балаларына арналған мәтіндердегі жай
сөйлем түрлерінің (хабарлы, сұраулы, лепті, ... және ... ... ... ... ... ... жету үшін мынадай міндеттер белгіленді:
- қазақ тілі мен басқа да тілдер бойынша ... және ... ... жүргізілген лингвостатистикалық зерттеу ... ... жай ... ... ... ... сөзқолданысқа түскен
синтактикалық ақпараттар өлшемін анықтау;
- қазақ тіліндегі балаларға арналған мәтіндердегі жай ... ... ... жай ... ... ... жиіліктері мен олардың сөйлем ішіндегі орын тәртібінің
статистикасы және жай ... ... ... ... т.б. ... ... жай сөйлемдердегі морфологиялық және синтаксистік бірліктердің
барлық түрлеріне шартты ... ... ... ... ... аралығындағы балаларға арналған мәтіндердегі жай
сөйлемдер құрылымының (сөзқолданысқа қатысты) қолданылу жиілігін ... әр ... ... ... ... динамикасын (немесе қолдану
ерекшелігін) анықтау;
- жай сөйлем түрлерінің (хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты және ... ... ... ... ... мен ... ... салмақтары) анықтау.
Зерттеу нысаны: Қазақ тіліндегі балаларға арналған мәтіндердегі жай
сөйлемдер құрылымының статистикасы.
Зерттеу әдістері: Жұмыста ... ... ... ... ... ... статистика, құрылымдық топтау, жүйелеу,
құрылымдық-грамматикалық, саралау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ертегілері» мен
«Балдырған» журналы және 1950-1969, 1970-1999, 2000-2009 жылдар аралығында
жарық көрген бастауыш мектеп ... ... Ана ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы:
- қазақ тілінің морфология мен ... ... ... ... ... жасалған шолу нәтижесінде
синтаксистік бірліктердің ... ... ... аз ... және ... ... ... деңгеймен қатыссыз
жүргізілгені анықталды;
- балаларға арналған ... жай ... ... әріпке,
түбірге, сөзқолданысқа түскен синтактикалық ақпараттар өлшемі анықталды;
- қазақ тіл білімінде балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдердің
лингвостатистикалық сипаты ... жай ... ... ... жиіліктері мен олардың сөйлем ішіндегі орын тәртібінің
статистикасы, жай ... ... ... ... және ... ... алынды;
- балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдердегі морфологиялық және
синтаксистік бірліктердің барлық ... ... ... ... ... өз ... ... Мұндай «кодтау» әрекетінің
мәтіндерді компьютер жадына енгізу мен статистикасын анықтау кезінде ... ... ... жылдар аралығындағы балаларға арналған мәтіндердегі жай
сөйлемдер құрылымының қолданылу ... ... ... ... ... мәтіндердегі жай және құрмалас сөйлемдердің әр
кезеңдерге (1950-1969 жж.; 1970-1999 жж.; 2000-2009 жж.) ... ... ... ... ... мәтіндердегі жай сөйлем түрлерінің (хабарлы,
сұраулы, лепті, бұйрықты және т.б.) ... ... ... ... ... мен ... пайыздық
салмақтары) айқындалды.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық мәні. Балаларға арналған
мәтіндердегі жай сөйлемдердің құрылымы мен қолданылу ... ... ... үшін ... ... ... нәтижесінде
алынған тұжырымдар мен қорытындыларды бастауыш сынып оқулықтарын ... ... тыс ... ... ... ... ... пайдалануға
болады. Зерттеу жұмысының нәтижелерін қазақ тіл ... ... ... ... оқу ... ... және ... дәріс беретін мұғалімдер қолдана алады. Мәтіндерде кездескен
жай сөйлемдердің барлық ... ... ... ... ... сәйкестендіру (кодтау) бағдарламасын компьютерлік ... ... мен ... ... тіл үйретушілер
(үйренушілер де) пайдалана алады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- қазақ ... ... ... морфология саласына қарағанда
лингвостатистикалық әдіспен аз дәрежеде зерттелген және олар бір-біріне
қатыссыз ... ... ... ... жай ... құрамындағы әріпке,
түбір сөзге, сөзформаға түсетін синтактикалық ақпараттар өлшемін ... ... тіл ... ... арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер
құрылымының қолдану ... мен жай ... ... ... ... ... ... арналған мәтіндердегі жай сөйлемдердегі морфологиялық және
синтаксистік бірліктердің барлық түрлеріне шартты түрдегі ... ... ... ... ... ... әрекетінің мәтіндерді компьютер
жадына енгізу мен статистикасын анықтау үшін ұтымды;
- 1950-2009 жылдар аралығындағы балаларға ... ... ... ... ... ... ... емес;
- лингвостатистикалық әдіспен зерттеу негізінде балаларға арналған
мәтіндердегі жай ... әр ... ... жж.; ... ... жж.) ... ... динамикасын анықтауға болады;
- балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлем түрлерінің ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... жиіліктері мен олардың пайыздық
салмақтары) айқындауға болады;
- балаларға арналған мәтіндердің синтаксистік ... ... ... әдісті қолдану арқылы анықтаудың мүмкіндігі мол.
Зерттеу жұмысының жариялануы және ... ... ... ... негізгі тұжырымдар мен нәтижелер «Бүгінгі Қазақстандағы
тілдік этнокоммуникация: зерттеудің инновациялық технологиялары» ... ... ... (Шымкент-Москва, 2008), «ХХI ғасырдағы
жоғары кәсіби білімді мамандар даярлаудың мәселелері: кешегісі, бүгіні ... атты ... ... ... ... ... ... білімі мен ғылымының өзекті мәселелері» атты ғылыми-
әдістемелік ... ... ... тіл ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2009),
«Жұбанов тағылымы» VII ... 2009) атты ... ... ... ... ҚР БжҒМ ҒК ... Тіл білімі институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-
әдістемелік лингвистикалық семинарда ... 2009) ... ... ... ... ... ... бойынша 6
мақала жарияланды. Диссертацияның қолжазбасы Қ.А.Яссауи ... ... ... ... тіл ... ... ... университетінің «Филологиялық пәндер» кафедрасының бірлескен
мәжілісінде (Шымкент, 2008), ҚР БжҒМ ҒК ... ... Тіл ... ... бөлімінің кеңейтілген мәжілісінде талқыланып, қорғауға
ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... нысаны, негізгі мақсаты мен міндеттері айқындалып,
жұмыстың ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық ... ... ... ... ... ... әдістер, дереккөздер,
жұмыстың жариялануы мен мақұлдануы, құрылымы туралы баяндалады.
«Қазақ тіл біліміндегі лингвостатистикалық әдіс» атты тарауда ... ... ... және ... ... ... зерттелуі, қазақ мәтінінің ақпараттық өлшемі ... ... ... тіл ... ... ... ... зерттелуі». ХХ ғасырдың 50-60-жылдары лингвистика мен математика
ғылымдарының аралығынан «математикалық лингвистика» атты жаңа пән ... Бұл ... ... ... мен қалыптасуы тіл білімінің барлық ... ... ... сезіле бастаған болатын. Жалпы тіл білімінде,
оның ... ... тіл ... де, статистикалық лингвистика тілді
зерттеудің тек әдісі не тәсілі болып қана қалмай, қазіргі кездегі ... ... ... ғылыми пән дәрежесіне көтеріліп ... Бұл пән ... ... және ... ... мәліметтерін тілдің табиғатына
сай қарастырады, зерттейді.
Қазақ тіл білімінде жай сөйлемдердің құрылымын ... ... ... зерделеу алдымен осы тақырыпқа байланысты
баспадан шыққан лингвистикалық, лингвостатистикалық еңбектерге шолу жасауды
керек етеді. Бұл ... атап ... ... ХХ ... ... ... күнге дейін жарық көрген лингвостатистикалық зерттеулерде тілші-
ғалымдар балаларға арналған мәтіндердегі жай ... ... әдіс ... ... ... ... сөз етпеген.
Бұрынырықта шыққан зерттеулер мен ... ... ... жай ... ... қарастырылмаған деген пікір тумауы
керек. Қазақ тіл білімінде лингвостатистикалық ... ... ... ... жай сөйлемдердің құрылымын лингвостатистикалық
зерттеуге арналған тұжырымдардың бірізділікке ... ... ... ... ... анықтауға, тілдік бірліктердің
сандық және сапалық ерекшеліктерін айқындауға арналған құнды ... ... ... тілі ... ... әдістің қалыптасуы жайлы
Қ.Қ.Жұбановтың зерттеулерінде тілді сандық ... мен ... ... ... ... бар. Демек қазіргі таңда тіл білімінің
бір саласына айналып отырған лингвистикалық статистиканы ғалым сол ... тани ... ... ... ... ... сапалық
қасиеттерін, оны зерттеуде пайдалануға болатын тиімді әдіс көздерінің бірі
екенін байқаған. Сөйтіп, ол ... ... ... ... қатысты
бірсыпыра жайларды (дыбыстар, буындар, сөздер, ... ... ... нақты анықтап, кейбір тың тұжырымдар жасаған. Олар қазіргі кезде бұл
саладағы ізденуші-зерттеушілерге үлгі-тірек, бағыт-бағдар болып ... ... тілі ... нормативті курсын жүйелеу мен жазу жұмысы
профессор Қ.Жұбановтан кейін Н.Т.Сауранбаев, ... ... ... және т.б. ... ... арқылы жүзеге асты.
Мысалы, І.Кеңесбаев қазақ тілінің дыбыстарын лингвостатистикалық ... ... ... «Әліппе» оқулықтарын түзуде және Ғ.Мұсабаевпен
бірлесе жазылған «Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Мұсабаевтың зерттеулерінен де
кездестіруге болады. Аталған ғалымдардың ... ... ... ... ішкі ... (сырына) қатысты туындаған жағдай екені даусыз.
Дәстүрлі әдіспен тілді ... ... бәрі ... ... ... ... ... өз
ізденістерінде осы саланың көп, аз, мол, жиі, ... ... ... ... ... көп ... олардың лингвостатистикалық
ғылым саласына қатыстылығын көбіне-көп аңғара бермейді.
Белгілі ғалым, филология ғылымдарың докторы, профессор Қ.Б.Бектаевтың
жетекшілік ... ... ... ... ... ... ... жаңа саласы – математикалық лингвистика бағыты
бойынша лингвостатистикалық ... ... ... ... ... Д.Байтанаева, Қ.Молдабеков, А.Белботаев,
А.Зекенова, Б.Қалыбеков және т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... лингвостатистикаға арналған еңбектері қазақ тіл
білімінде лингвостатистикалық әдісті қолданудың әдіс-тәсілдерін жан-жақты
баяндап, ... ... ғана ... ... ... тіл ... тілдік
бірліктердің өзіндік ерекшеліктерін сандық сапа арқылы айқындағаны ... орын ... ... тіл біліміндегі синтаксис саласының лингвостатистикалық
әдіспен зерттелуі. ... ... мен ... ... қазіргі қазақ тіл білімінің теориялық дамуына ең көп әсер етуде.
Бұндай әсер ... ... тіл ... ... және ... айтарлықтай көрініс тапты.
Жай сөйлемдерді лингвостатистикалық зерттеу тіл білімінде ... ... ... ... және ... ... ... құрылымын өзара салыстыру;
ә) жазба ескерткіштер мен мәтіндік ... қоры ... ... ... ... анықтау;
б) тілдік материалдар арқылы сөйлем құрылымының модельдерін айқындау;
в) тілдік материалдарды жан-жақты сұрыптау, ... ... ... ... ... ... ... реестрлер, каталогтар
сипаттамаларын жинақтау, тіл білімінде синтаксис ғылымының сандық негізін
айқындау;
д) статистикалық, картографикалық, сұрыптау ... мен ... ... ... ... жүзеге асыру арқылы ғылыми жұмысты автоматтандыру
үдерісінде құрастырылған жүйе негізінде ... ... ... ... зерттеу жүргізу үшін барынша толық энциклопедиялық білім ... ... ... ... ... ... ... «Тіл – құрал»
кітабынан бастап, Қ.Жұбанов, Р.Әміров, Т.Сайрамбаев, Б.Шалабай [2] ... ... ... әдіс ... ... саласының ерекшеліктерін
айқындау жұмыстары тек қазақ тілінде ғана ... ... ... ... де ... Атап ... тіл білімінде математикалық
әдістің қолдану ... ... ... ... қалыптасуына
үлес қосып, бұл мәселеге айрықша ... ... ... ... ... ... ... А.М.Кондратов, В.В.Налимов, Р.М.Фрумкина, М.А.Генкель және т.б.
Түрлі ... ... жай ... ... ... зерттеген И.Ю.Русова, С.А.Щубик, В.Г.Адмони,
С.В.Миронова және т.б. ... ... ... ... ... мен көлемі, сөйлем мүшелерінің кездесу жиілігі туралы ... ... ... С.В.Миронова татар және орыс тідеріндегі сөйлемдерде
қолданылған сын есімдерді ... ... сын ... ... ... аса мән берсе, бірқатар ғалымдар таңдама ... ... ... есептеп шығарған. Ғалымдар оқулық
мәтіндеріндегі сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... мақсат еткен. Атап айтқанда, Я.А.Микктің зерттеу
еңбегінен алынған мәлімет бойынша, эстон тілінің оқулық мәтіндерінің ... ... ... ... ... үшін – 11-12 ... ... үшін – 11-12 сөзқолданыс, жоғары сыныптар үшін – 15-17
сөзқолданыс, ал ... ... ... ... ... орташа
ұзындығы – 9,2 сөз, жетінші сынып үшін орташа ұзындық – 10,3 ... ... ... ... ... ... ... неміс
тілінің оқулық мәтіндерінің сөйлем ұзындығының орташа ...... ... және К.Рожьелердің зерттеу еңбегінен алынған ... ... ... ... мәтіндерінің сөйлем ұзындығының орташа
көрсеткіші бастауыш сыныптар үшін – 6-7 сөзқолданыс, жоғары сыныптар үшін ... ... ... және С.А.Шубиктердің зерттеулері бойынша, неміс
көркем шығармаларындағы сөйлем ұзындығы ... – 15,2, ... – 19,5, ... И.В. Гетеде – 28,0 сөзқолданыс.
Н.А.Копачева мәтіндердерді мынадай ретпен ... ... ... ... ... есептеу техникасы және кибернетикалық құралдар – 800 ... ... ... – 320 ... ... және телемеханика –
480 сөйлем алған. Ғалым мәтіндерді оның ... 100 ... ... ... бөліп, орташа есеппен жай сөйлемдердің қолдану жиілігі 62,4
пайызды құрайтынын анықтаған. Ресей ғалымы Б.Н.Головин 14 ... ... жай ... ... анықтаған. Ғалымның көрсетуі бойынша,
таңдама мәтіндердегі жай сөйлемдердің кездесу ... өте ... ... 11-28 ... аралығында кездескен. Ғалым Н.Ю.Русова 40500 ... ... әдіс ... ... орыс тіліндегі ғылыми
стильді еңбектерде жай сөйлемдердің кездесу жиілігі 76-90% құрайтынын атап
көрсеткен.
Қазақ тіл білімінде зерттеуші Б.Әбікеева ... ... ... ... жай ... синтаксистік-морфологиялық модельдері
мен олардың парадигмалық ерекшеліктерін анықтауды мақсат ... ... ... ... сөйлемдер жай сөйлемдерге қарағанда көп
қолданылып, орташа есеппен 72 ... ... ... ... ... ... арналған мәтіндердегі жай сөйлемдердің
лингвостатистикалық құрылымына арналмаған. Демек, ... ... ... ... үшін ... ... жай сөйлемдердің
қолдану жиіліктерін анықтауға арналған зерттеу жүргізу қажет.
Балалардың мектеп табалдырығын аттағанынан бастап, алғаш танысатыны
бастауыш сыныпқа арналған ... ... ... ... ... жақсы
болуы балалардың оқу, жазу дағдылары мен ... ... ... және ... ... ... ... жоғары сыныптарда
оқытылатын ғылым негіздерін тез әрі саналы түрде игеруі ... ... оқу және жазу ... ... ... әрі ... байланысты. Бұл бастауыш мектеп оқулықтарының сапасын
ғылыми негізде жетілдірудің маңызы ... ... ... ... ... ... оқулықтарындағы мәтіндерді лингвостатистикалық зерттеу
арқылы ғана жай ... ... мен ... ... туралы
толық мәлімет беретінін көрсетеді. ... ... ... жай ... құрылымының лингвостатистикалық сипаты ғылыми-
зерттеу жұмысының нысанасы етіп ... ... ... ... ... ... ... ақпарат аясын
теориялық және технологиялық тұрғыда зерттеудің синтактикалық деңгейі жақсы
дамып ... ... ... ... ... үш ... деңгейде: белгілер
жүйесінің ақпараттық өлшемдері – синтактикалық деңгей; ... ...... ... белгілердің айтушы, сөйлеуші мен
қабылдаушы, тыңдаушы арасындағы ақпараттық өлшемдері прагматикалық деңгейде
қарастырылады. Мәтіндердің ақпараттық және синтактикалық өлшемдерін ... таза ... ... ... әсер етеді. Біріншіден, түрлі
тілдердегі өзара мәндес сөздерді салыстыруға, мысалы, ... ... сөзі – 8,27 ... ... (дв. ед.) болса, дәл осы сөз француз
тілінде небары – 5,13 ... ... тең, ... ... ... сөзі – 9,60 ... ... болса, осы сөз орыс тілінде ... ... ... ... – 4,96 ... ... тең, қазақ тіліндегі
«мен» сөзі – 5,88 екілік бірлікке тең болса, орыс тілінде осы сөз – ... ... тең. Бұл ... қазақ тілі жалғамалы (агглютинативті)
тіл болғандықтан сөздерде ақпараттық жүктемелері мол ... ... ... ... ... ... не сөзқолданыстар ... ... ... ... ... ... ... жүктемелері мол екенін айқындайды. Қазақ тіліндегі балалар
мәтіндерінің синтактикалық ... ... ... зерттеу
жұмысының негізі ретінде К.Бектаев, Д.Молдалиева, А.А.Пиотровская,
Р.Г.Пиотровский, К.А.Разживин, ... ... ... Д.К.Фаддеев,
Н.В.Петрова, Д.М.Лудин, Т.Коженец және т.б. ғалымдардың еңбектері алынды.
Қазақ балалар мәтіндерінің синтактикалық ақпараттық өлшемдерін анықтау үшін
зерттеу ... ... ... ... ... ... аталған ғалымдардың еңбектері пайдаланылды.
Бұл қазақ тіліндегі сөйлемдердегі сөздердің өзара мағыналасып, ... ... ... ... ... ... ақпарат
сөйлемдердегі осы мағынаға тікелей байланысты болғандықтан, қазақ тіліндегі
сөздердің ... ... ... ... ... ... ... және контекссіз жағдайда алынған сөзге (сөздерге)
жүктелген синтактикалық ақпарат өлшемі көрініс тапты.
1-кесте. Контексте және ... ... ... ... ... өлшемі
|Тәжірибе |Сөздің |Нмакс. |Барлық |Контекстегі ... ... ... |бит ... |сөзге ... ... |
| ... ... ... |
| |ғы | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... | | |
| | | | ... ... ... ... |7,04 |5,39 |37,95 |12,43 |13,69 |19,91 |25,52 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |7,56 |5,42 |37,95 |12,56 |14,12 |18,97 |25,87 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... нәтижесінде қазақ мәтіндеріндегі сөздер мен сөзтұлғаларға
жүктелген синтактикалық ... ... ... ... ... және ... ... жақтары да анықталды.
Жай сөйлемдердің синтактикалық ... ... ... ... ... ... ... өтті:
1. Қазақ тіліндегі фонетикалық заңдылықтарға орай дыбыстардың жуан не
жіңішке варианттылығына ... ... ... ... ... деңгейде өтті.
2. Түбір мен қосымшалардың арасындағы ... ... ... қазақ тілінің сингармонизм заңдылығына бағынатындығы ... ... ... ... ... сөз тіркестерін анықтау әрекеті аз уақыт
ішінде жүзеге асты.
4. Қазақ тіліндегі бара ... келе ... ... ... ... тоқтады
және т.б. сияқты сөз тіркестерін дұрыс табу әрекеті қиындық тудырмады.
5. Көп дыбыстардан құралған сөздер арасындағы «бос ... ... табу ... оңай ... ... Қазақ тілінің сөздері мен сөзтұлғаларының синтактикалық ақпараттар
өлшемі өзге ... ... ... ... дәлелденді.
Сонымен, бірінші тарауда қазақ тіл біліміндегі морфология және
синтаксис салаларының лингвостатистикалық ... ... және ... ақпараттық өлшемі жайлы жүргізілген ғылыми-зерттеу ... шолу ... ... ... ... мәтіндердегі жай сөйлемдердің
грамматикалық деңгейдегі статистикасы» деп аталатын екінші тарауында жай
сөйлем ... ... және ... ... ... ... ... көмегімен анықталып, балалар
психикасының даму ерекшеліктеріне оқулық мәтіндерінің тигізетін әсері, жай
сөйлем ... ... ... бойынша топтастырылуы, балаларға
арналған мәтіндердегі жай ... ... ... ... ... (динамикасы) жайлы сөз болады.
2.1 Жай сөйлем құрылымына морфологиялық деңгейдегі шартты белгі-кодтар
сәйкестендіру тәсілі. Тақырыпта аталған лингвостатистикалық сипат ... ... ... ... ... ... Қазақ тіл
білімінде мәтіннің ... ... сөз ... ... ... белгі-код енгізу әдісін алғаш рет ұсынған –
профессор А.Қ.Жұбанов. Ғалым, біріншіден, математикалық ... ... ... зерттеуде қолдану жолдарын анықтады, екіншіден,
кодтау ұстанымдарын қазақ халқы тілінің төл ... сай ... ... ... ... ... көрсетті, үшіншіден, қазақ мәтіндерін
формалдандыруда түрлі жұмыстарды белгілі бір ... ... ... ... ... белгілер арқылы ... ... ... бірліктердің белгілі бір мәтінде не шығармада қолданылу
жиілігін білуді, екіншіден, ... ... ... ... ... ... шығарма авторының жеке ... ... ... ... ... ... автоматты
аударуды оңтайландыру мақсатында қолданылады.
Бүгінгі күні қазақ тіліндегі тілдік бірліктерді кодтаудың үш ... ...... ... цифрлар арқылы кодтау үлгісі.
Мысалы, зат есім – 01, сын есім – 02, сан есім – 03, ... – 04 , ... 05, ... – 06, ... – 07, ... – 08, ... – 09, ... сөздер –
10, одағай сөздер – 11, модаль сөздер –12.
Екіншісі – тілдік бірліктерді ... ... ... ... ... есім – зт, сын есім – сн, сан есім – са, ... – ес, етістік – ет,
есімше – еш, көсемше – кш, ... – үс, ... – шл, ... ...... ... – од, модаль сөздер – мс.
Үшіншісі – тілдік бірліктерді әріптер мен ... ... ... ... зат есім – з1, сын есім – с1, сан есім – с2, ...... – е2, ... – е3, көсемше – к1, үстеу – ү1, ... – ш1, ... – е4, ... ... – о1, ... ...... жұмысында оның мақсатына орай ... ... ... ... ... ... және ... түрлері қолданылды. Бұл
арқылы шығармада не мәтінде жай сөйлемдердің қолданылу жиіліктерін, жай
сөйлемдергі сөйлем ... ... ... толық ашу қамтамасыз
етіледі. Балаларға арналған ... ... ... ... ... ... ұстанымдарына мыналар жатқызылды:
- әрбір сөйлем мүшесінің ... ... яғни ... код ... ... ... мүшесінің жасалуының синтаксистік сипатының ескерілуі;
- сөйлем мүшелерінің синтаксистік сипатына қарай белгіленген ... ... ... ... ... ... ... өзіне
тиесілі ұяшығында орналасып, белгілі бір ақпаратты өзіне меншіктейді.
Айталық, ... ... ... ұстаным бастауыштың
жасалуындағы өзіндік ерекшеліктеріне және құрылымына ... ... ... ... бір ... ... бастауыш) немесе екі және одан
да көп сөздерден (күрделі бастауыштар) құралады. Күрделі бастауыштардың өзі
іштей бір сөз ... ... ... және ... сөз ... ... болып бөлінеді. Осыған байланысты бастауыштар жасалу
жолдарына қарай бірінші ұяшыққа ұя саны, ... ... ... ... ... ... ... үшінші ұяшыққа әрбір
бастауыштың өзіндік ерекшеліктеріне орай белгі-коды белгіленді.
Жай сөйлемнің ... ... мен ... ... ... төменде
аталатын әрекеттер жеңілдетіледі: тілдік бірліктердің белгілі бір мәтінде
не шығармада қолданылу жиілігін анықтау; әрбір тілдік ... ... мен ... ... жеке ... ерекшеліктерін айқындау
жолдары және т.б.
2.2 Жай сөйлем құрылымының синтаксистік деңгейдегі шартты белгі-кодтар
негізінде анықталған статистикасы. ... ... ... жай ... синтаксистік ерекшеліктерін зерттеу үшін
алдымен зерттеуге алынатын ... ... ... беріп алу қажет.
Себебі, таңдама мәтініндегі ... ... ғана ... мен
тұжырымдар жасауға болады және ... ... ... ... ... ... ... алынған таңдама мәтін табиғатын
анықтап алу – тілдік бірліктерді ... ... ... бірінші
шарт. Сөйлем – адамдар арасындағы тілдік ... ... үшін ... ... ... ... ... бірлігі. Сөйлем құрылымындағы
сөздер (фразеологиялық тіркестер) ... ... ... ... адам ... тұтас ойды білдіреді. Ал жай сөйлемдерде
ой қарапайым болуымен бірге, оның ... ... ... ... ... ие. ... жай сөйлемдер қатысымдық мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымында
тұрлаусыз мүшелердің болу-болмауына қарай жалаң, жайылма, синтаксистік
позициялардың түгел қатысу-қатыспауына қарай толымды, толымсыз, ... ... ... ... болып қарастырылды.
Балаларға арналған мәтіндердегі әр сөйлем ... ... ... ... ... арқылы айырым тауып, таңдама ... ... ... ... ... ... ... түрдегі мәліметтерді 2-кестеден көруге болады.
2-кесте. Балаларға арналған мәтіндердегі сөйлем мүшелерінің шартты белгі-
кодтар бойынша анықталған статистикасы (пайыздық көрсеткіші)
|Сөйлем ... ... ... (%) ... | |(%) | |
| | | |(%) |
| ... ... ... ж.| | |
| |ж. |ж. | | | ... |97,7 |97,6 |98,1 |96,8 |97,9 ... | | | | | | |
| ... |1,3 |1,4 |0,9 |2,2 |1,1 |
| ... |0,4 |0,3 |0,4 |0,5 |0,2 |
| ... |0,6 |0,7 |0,6 |0,5 |0,8 ... |86,2 |86,7 |85,4 |85,6 |86,1 ... | | | | | | |
| ... |12,2 |12,4 |13,1 |13,0 |12,1 |
| ... |1,1 |1,2 |1,1 |1 |1,1 |
| ... |0,2 |0,1 |0,2 |0,1 |0,1 |
| ... |0,7 |0,8 |0,7 |0,8 |0,7 ... |54,1 |55,2 |54,7 |54,8 |54,2 ... | | | | | ... | | | | | | |
| ... |42,2 |41,8 |42,6 |41,8 |42,1 |
| ... |3,7 |3 |2,7 |3,4 |3,7 ... |46,8 |47,2 |45,9 |46,6 |46,7 ... | | | | | | |
| ... |23,8 |24,6 |28,1 |26,1 |23,1 |
| ... |22,3 |22,1 |22,2 |22,4 |22,3 |
| ... |4,2 |4,3 |4,2 |4,3 |4,1 |
| ... |2,4 |2,6 |2,3 |2,4 |2,5 ... |30,1 |29,9 |30,2 |30,4 |29,8 ... | | | | | |
| ... |30,8 |30,1 |30,4 |30,6 |29,7 |
| ... |30,1 |30,4 |30,5 |30,8 |29,9 |
| ... |4,6 |4,6 |4,2 |4,7 |4,8 |
| ... |2,7 |2,6 |2,8 |2,6 |2,9 |
| ... |1,3 |1,4 |1,5 |1,6 |
| |р | | | | | |
| ... |1,4 |1,2 |1,4 |1,3 |1,6 ... ... ... мен ... ... мәтіндер
бойынша тілдік материалдарды талдауда ... ... ... үйірлі,
бірыңғай топтарға бөлініп қарастырылды. Лингвостатистикалық әдіс ... ... ... ... ... анықталды. Олар мынадай:
ең жиі қолданылатын дара бастауыштар 97-98% аралығын ... Ал ... ... яғни ... ... және ... ... өте сирек
қолданылып, жай сөйлемдердегі бастауыштардың тек 0,2-2,2% қамтиды.
Жоғарыдағы бастауыштарды топтағандай, баяндауышты да ... ... ... ... бірыңғай деген топтарға бөлуге болады. 2-кестеде
көрсетілгендей, олардың таңдама ... ... ... ... ... ... дара түрі ең көп ... пайыздық көрсеткіші 85,8%-ға тең болып шықты. Екінші ... ... (12,4%). ... үйірлі, бірыңғай баяндауыштар ең аз
қолданылып, бар болғаны балаларға ... ... ... 0,15-1,1
пайызына ғана ие болған. Сонымен, ... ... ... ... мен ... алынған мәтіндерде ең жиі ... ... ал ең аз ... ... ... ... ... арналған мәтіндер бойынша оқулықтар мен әдеби шығармалардан
алынған тілдік материалдардағы жай сөйлемдерде ... ... ... жанама, тура, үйірлі түрлерінің статистикасын анықтай келе,
жанама толықтауыштардың (54,6%) тура ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің ішінде аз
қолданылған үйірлі толықтауыштар (3,2%) екені дәлелденді. Яғни толықтауыш
түрлерінің ішінде ... ... ... ... ие ... көз
жеткіздік.
Сол сияқты анықтауыштарды сапалық, меншікті, үйірлі, күрделі, бірыңғай
деп топтап, мынадай мәліметтерге қол жеткіздік: ең жиі ... ... – 46,5 ... құрайды, ал анықтауыштардың ең сирек кездесетін
түрі – бірыңғай анықтауыш (2,5%). Қолданылу жағынан ... ... ... ... ие ... және үйірлі анықтауыштар. Олардың пайыздық
көрсеткіші 22-28% ... ал ... ... 4,2 ... ... түрлерінің қатарында төртінші орынды алып тұр.
Келесі қарастырылатын сөйлем мүшесі – пысықтауыш ... Олар ... ... ... ... себеп-салдар, бірыңғай болып ішкі топтарға
бөлінді. Лингвостатистикалық әдіс арқылы ... ... ... ... ... ... пайызы мынадай: ең ... ... ... ... ... ... дәрежеде қолданыс
тауып, балаларға арналған мәтіндердің шамамен ... 30%-ды ... ... ... ... ... себеп-салдар мен
бірыңғай пысықтауыштар ең аз қолданылып, олардың ... ... ... ... Ал ... пысықтауыш (4,6%) мақсат пысықтауышқа (2,8%)
қарағанда көбірек қолданылған.
Сонымен, жоғарыда баяндалған ... ... ... ... шартты белгі-кодтар бойынша ... ... ... ... олардың жай сөйлемдер ішінде жиі не ... ... ... ... оқулықтарын құрастыру немесе сыныптан
тыс әдебиеттерге мәтін таңдау барысында ескеру қажет деп ... ... ... ... ... ... ... бойынша анықталған статистикасы
2.3 Балалардың психикалық даму ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... оқушыларына синтаксистік ұғым қалыптастыру
мәселесін психологиялық тұрғыдан талдау ... бала ... ... ... ... ... бағыттарын бөліп
қарастыру қажет. Бастауыш ... ... ... коммуникативтік жағынан айналадағы дүниемен белсенді ... ... ... осы ... білім берудің негізгі қызметі болып
табылады.
Мектептегі негізгі білім көзі – оқулық. ... ... ... ... ана ... ... ... көңіл бөлді. Сондай
ғұламаларымыздың бірі А.Байтұрсынұлы қазақ балаларының өз ана тілінде сауат
ашуын көздеп, қазақ тіл ... ... ... рет «Оқу ... ... әліппені жазды. Бұл оның қазақ тілінің грамматикалық құрамын ана
тілінде талдап беруді мақсат ететін «Тіл – ... атты ... ... ... А.Байтұрсынұлы еңбектерінде балалардың жас ерекшелігі мен олардың
мінез-құлқының ... игі әсер ... ... ... алу ... аталып өтілген.
Қазақ тілінің теориялық негізін қалаушылардың бірі ... ... ... грамматиканы сатылы ұстанымға сүйене отырып,
қазақ ... ... ... ... ... ... сай тілдің
заңдылықтарын жүйелеп берген. Ғалым оқулық түзуде сөйлем мүшелерінің ішінен
ең алдымен «баяндауышты», содан кейін «бастауышты» ... жөн ... ... ... оңай ... ... олар қазақ тілінде сөйлемнің
аяғында тұрады. Ең әуелі осы оңай табылатын сыртқы ... ... ... ... ... көшкен, сұрауын да білдірген. Ал бастауышты
баяндауыштың алдына кім? не? ... ... ... оңай ... алуға
болады дейді [5].
Ал қазіргі оқулықтарда бұл тақырыптар керісінше көрініс ... ... ... ... ... ... ... Бұл орыс тілі
әдістемесіндегі синтаксистік ... ... ... сол күйінше
қайталануын көрсетеді. Оқушыларға сөйлем мүшелерін талдатқан кезде ... ... ... ... барып сөйлемдегі қимыл, іс-әрекеттің
иесін – бастауышты анықтайды. Бұдан ... ... реті ... ... ... ... бар ... байқалады. Ал бұл өз
кезегінде бала психикасына кері әсер етуі мүмкін.
Профессор Қ.Жұбанов 1936 жылы ... ... ... ... ... ... мен психологиясының дәстүрлі жолдарын негіз
етіп ала білген. Ендеше ғалымның ... ... ... ... ... ... қажет және соларды басшылыққа алуымыз керек.
Бастауыш мектеп – оқушы тұлғасы дамуының ... ... ... ... ... ... Оқу ... оқушының ақыл-ойын жүйеге
түсіріп, белгілі бір бағытта өріс алуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ырықты зейін, өзін-өзі бақылау,
амалдың ішкі жоспары сияқты «жаңа ... ... ... ... ... тілі ... ... оқушы үшін ең маңыздысы –
орфографиялық және ... ... Бұл ... ... сөздерді
дұрыс айтып, дұрыс жазу дегенмен шектелмейді. Бұл ... ... ... ... сатыларда игеретін білімдерінің іргетасы болуымен құнды.
Түпкі нәтиже болып табылатын синтаксистің ең бір ... ... ... ... қолданудың алғашқы басқышы орфографиялық және орфоэпиялық
дағдылардың бастауыш сатыдағы білім өзегіне алынуының мәні де осында.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, сөйлемдердің ұзындығын өзара көрші екі сөйлемнің
қандай қатынаста тұрғанын анықтауға ... ... аса зор. ... ... ішкі ... арқылы жүзеге асады және ол бір ... ... ... немесе бір түбірлі сөздер арқылы жасалады. Бірінші
сөйлемде келесі сөйлемде ... ... ... ... ... сөйлемде
үшінші бір сөйлемде берілетін ойдың элементі ... ... ... ой ... ... бұл тізбек өзара байланысып, жалғаса береді.
Бастауыш сынып оқушыларына мәтін құрамындағы сөйлемдер байланысының ... ... ... беру арқылы балаларды жас ерекшелігіне, сыныптан
сыныпқа өтуіне қарай ... ... ... ... ... ... болады.
А.Байтұрсынұлы, Ж.Аймауытұлы, М.Жұмабаевтар оқулықтарда баланың өз
еркімен сөйлеуіне мүмкіндік беру үшін ондағы материал бала ... ... ... ... және өмір ... ... ... кітаптар өмірге
бейімделіп жазылу керек екендігін айтқан. Оқулықтағы берілетін ... ... ... ... ... бала ... алатын құбылыстарға
жақын, жеңілден ауырға қарай берілуге тиісті, өйткені бала ана ... ... ... өз ... өзін ... орта ... пайымдауы
қалыптасуы арқасында оған сөйлеуге деген қажеттілік пайда болып сөйлеу тілі
қарапайым сөйлеуден ... ... ... Осыған орай оқулықтағы
тақырыптар оларға сәйкес мәтіндер баланың танымына, жас ... ... ... ... ... лингвостатистикалық әдіспен іріктеліп алынған
мәтіндер балалардың психикалық дамуына әсер етіп ... ... ... ... өте ... ... ... Бала
бойында ұлттық психика, ұлттық намыс, ұлттық сүйіспеншілік ... ... Жай ... ... ... ... және синтаксистік топтастырылуы. Балаларға арналған
мәтіндердегі жай ... ... ... ...... ... бірліктері мен стилінің өзіндік ерекшеліктерін ... және ... ... төменгі сынып оқушыларының танымына, түйсіну,
қабылдау, ойлау сөз ... ... алу ... ... ... ... ... қолданылған сөздер
оқушылардың күнделікті өмірде көріп жүрген, танитын, мағынасы түсінікті
болып ... ... ... ... құрамында қолданылған жай
сөйлемдер алғашқыда атаулы, жалаң сөйлемдер болып, ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқулықтары тілінің
тағы да бір ерекшелігі жай сөйлемдер жылдың басында тек ... ... жыл ... ... ... ... есебінен қиындатыла
береді. Оқулық тіліндегі сөйлемдердің ұзындығы, сөйлем ... ... ... зат есімдердің қолданылуы, әрбір сөйлемдегі қолданылған сөз
саны оқушының өтілген ... ... ... ... ... пен дағдыларды игеруіне, белгілі дәрежеде, әсер етеді. Бұл ... ... пен ... ... деп ой ... ... үшін
сөйлемдердің ұзын-қысқалығы, әр сөйлемдегі сөз саны, сөйлемдердің түрлері
мен ... да ... ... ие. Грамматикалық жағынан мінсіз, сындарлы
болғанымен, ұзақ та шұбалаң ... ... ... ... ... оқулықтың оқушыға түсініктілігі, сапасы оның ... ... ... ... келеді. Сондықтан мәтіндегі
сөйлемдер ұзындығына қатысты ... ... ... қолдана
шешу ғылыми шындық десек те болады.
Қазақ тіліндегі балаларға арналған мәтіндердегі ... ... ... ... алғаш зерттеліп жатқандықтан, ... ... ... шолу ... ... ... мақсат
еттік.
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдерді құрылымдық ... үшін ең ... ... ... жиілік сөздігін жасау қажет.
Оқулық тіліндегі сөйлем ұзындығын лингвостатистикалық тұрғыдан зерттеу үшін
1950-2009 ... ... ... ... ... «Ана тілі» және
«Қазақ тілі» оқулықтарынан таңдама мәтін ... ... ... ... ... ... мәтін көлемін статистикалық өрнектер арқылы
таңдай білу қажет. Ал біз ... ... әр ... ... ... ... шамалас деңгейде, яғни әр мәтіннен алынған сөйлем
жиынтығы зерттеу ... ... ... ... жай сөйлемдер құрамындағы сөздердің саны – n деп,
ал сөйлемдегі ... ... ... ... кездесу не кездеспеуін
нақтылайтын абсолютті ... – F ... және ... талдауға
алынған сөйлемдер жиынтығын – қосынды абсолютті жиілік – ∑F түрінде көрініс
тапты. Сөйлемдердің мәтін бойында қолдануының ... ... ... жиілігі және олардың ... ... мен ... кесте арқылы берілді.
Кесте мәліметтері бойынша бірінші ... ... ... тілі»
(1950ж.) оқулығы мәтіндерінде 3 және 4 сөзден тұратын сөйлемдер ұзындықтары
жиі кездесетінін аңғаруға ... Олар ... ... ... ... Ең аз, яғни ... рет ... сөйлемдер ұзындықтары 1 және 9
сөзден құралған. Олардың барлық ... ... ... ... – 1,06. Ең «ұзын сөйлем», яғни ең көп сөзден құралған сөйлем (9
сөз) 1 рет кездескеніне көз ... ... ... ... ... ... ( 1950 ж.) ... мәтіндерінде
қолданылған жай сөйлемдердегі сөздер санының статистикасы
|Сөйлем-дег|Абсолюттік |Жиынтық |Қатынас |Пайыздық |Жиынтық |Пайыздық ... ... ... |абсолютті |тық |көрсеткіш |қатынастық |көрсеткіш |
|саны | ... ... | ... ... |(Fi) |(∑Fi) | ... |100% |
| | | | |0%) | | |
|3 |41 |41 |0,4361 |43,61 |0,4361 |43,61 |
|4 |25 |66 |0,2659 |26,59 |0,6920 |69,20 |
|6 |8 |74 |0,0851 |8,51 |0,7771 |77,71 |
|5 |8 |82 |0,0851 |8,51 |0,8622 |86,22 |
|2 |4 |86 |0,0425 |4,25 |0,9047 |90,47 |
|7 |3 |89 |0,0425 |4,25 |0,9472 |94,72 |
|8 |3 |92 |0,0319 |3,19 |0,9787 |97,87 |
|1 |1 |93 |0,0106 |1,06 |0,9893 |98,93 |
|9 |1 |N=∑Fi =94 |0,0106 |1,06 |1 |100 ... ... жай ... ... сөздерді пайызға шағып
жазатын болсақ, үш сөзден тұратын жай сөйлемдер – 43,61%, төрт ... жай ... – 26,59%, алты ... ... жай ... – 8,51%,
бес сөзден тұратын жай сөйлемдер – 8,51%, екі сөзден тұратын жай ... 4,25%, жеті ... ... жай ... – 4,25%, ... ... тұратын
жай сөйлемдер – 3,19%-ды құрайды екен. Бір және тоғыз сөзден тұратын ... – 2,12 ... ... ... ... ұзындықтарының лингвостатистикалық тұрғыдан анықтауға қажетті
морфологиялық және синтаксистік топтастырулар негізінде ... ... ... ... оның ... ... ерекше
маңызды қызмет атқарады.
Бала тіліндегі бір сөзді сөйлем сияқты екі сөзді, үш сөзді сөйлемдер
мағынасы, яғни оның ... ... оны ... жағдаят арқылы
ғана түсінікті болады.
Мұндай жағдаятты бала психологиясымен және оның жас ... ... ... ... деп ... болады. Себебі сынып
жоғарылаған сайын бала қабілеті де өсіп, үш, төрт ... ... ... одан да көп, ... бес, ... жеті ... тұратын жай сөйлемдердің
де мағынасын ұғына алады деп түсіндіруге болатын ... ... ... ... жай сөйлемдердің 1950-2009 жылдар
аралығындағы қолдану динамикасы (ерекшелігі). Бастауыш сынып оқулықтарында
қолданылған жай сөйлемдердің ... ... ... жылғы оқулықтардың әрқайсысына жеке-жеке талдау жасап, олар бір-
бірімен салыстыра зерттелді. Таңдалып алынған мәтіндердегі жай ... және ... ... ... ... ... ... жж., 2000-2009 жж. кезеңдеріндегі бастауыш сынып оқулықтары
мәтіндерінен алынған ... ... ... ... ... ... «Әліппе», «Қазақ тілі», «Ана тілі» оқулығының
мәтіндері зерттеу нысаны ретінде қарастырылды.
4-кесте. 1950-2009 жылдар аралығындағы бастауыш сынып оқулықтарында
қолданылған жай және ... ... ... пайыздық
көрсеткіштері
| |Оқулық |1950-1969 жж. ... жж. ... жж. ... | | | |
| | | Жай | ... ... |Жай ... |
| | ... |сөйлем |сөйлем |сөйлем |сөйлем |сөйлем |
| | |(%) |(%) |(%) |(%) |(%) |(%) |
|1 ... ... |63 |37 |81 |19 |47 |53 |
|2 ... тілі |94 |6 |80 |20 |- |- |
| ... | | | | | | |
|3 |Ана тілі ... |40 |55 |45 |54 |46 |
|4 ... тілі |74 |26 |65 |35 |53 |47 |
| ... | | | | | | |
|5 |Ана тілі ... |52 |63 |37 |51 |49 |
|6 ... тілі |88 |12 |65 |35 |50 |50 |
| ... | | | | | | |
|7 |Ана тілі ... |59 |46 |54 |44 |56 |
|8 ... тілі |- |- |- |- |45 |55 |
| ... | | | | | | |
|9 |Ана тілі ... |- |- |- |56 |44 ... ... ... оқулығында жай сөйлемдердің саны 1970 жылғы
“Әліппе” оқулығынан үш ... ... 2000 ... ... оқулығынан екі
еседей жоғары. Барлық сыныптағы “Қазақ тілі” оқулығы бойынша қолданылған
жай сөйлем және ... ... ... әр ... сайын, яғни 1950,
1970, 2000 ... ... жай ... ... ... ... сөйлемдердің саны 15-20% артып ... ... ... жай ... көп қолданылған – 62,66%. Бұл алынған мәліметтерді
төмендегі ... ... ... бойынша алынған нәтижеден мынадай тұжырым жасауға болады: оқулық
құрастырғанда ... ... ... ... ... ... ... оқулықтарындағы жай сөйлемдер
санының көп кездескендігінен байқалады.
Бастауыш сынып оқулықтарындағы жай ... ... ... ... ... ... үш түрлі кезең: 1950-1969
жж., 1970-1999 жж., 2000-2009 жж. бойынша ... ... ... ... ... тек соңғы кезеңді, яғни 2000-2009 ... ... ... мен ... ... беруді ұйғардық.
1950-1969 жж., 1970-1999 жж., 2000-2009 жылдары қолданыста ... ... ... ... жай ... ... ... салыстырмалы көрсеткіштерінің нәтижелерінен мынадай тұжырымдар
жасауға болады: жай сөйлемдердің негізгі бөлігін хабарлы сөйлемдер – ... ... – 3,60%, ... сөйлем – 1,95%, ал лепті сөйлем – ... Олай ... жай ... ... ... ... және ... хабарлы сөйлемдермен салыстыра, айырмашылықтарын көрсетуге,
балалардың өздеріне таптыра оқытқан жөн.
5-кесте. 2000-2009 жылдардағы бастауыш ... ... жай ... ... ... пайыздық көрсеткіштері
Р/с |Оқулық атауы |Хабарлы сөйлем |Сұрулы сөйлем |Бұйрықты сөйлем ... ... ... |Толымсыз сөйлем |Жалаң сөйлем |Жайылма сөйлем
|Жақты сөйлем |Жақсыз сөйлем |Атаулы сөйлем | |1 | Әліппе |81 |13 |4 ... |54 |79 |21 |78 |22 |0,5 | |2 | Ана ... |90 |8 |1,5 |0,5 |48 |52 |69 |31 |77 |23 |0,8 | |3 | ... ... |72 |24,1 |3 |0,9 |49 |51 |59 |41 |86 |14 |0,6 | |4 | Ана тілі
(2-сынып) |71 |24,8 |2,7 |1,5 |53 |57 |58 |42 |89 |11 |0,4 | |5 | ... |67 |27,8 |2,9 |2,3 |73 |27 |51 |49 |73 |27 |0,6 | |6 | ... |66 |29,9 |3,4 |0,7 |72 |28 |52 |48 |80 |20 |1,2 | |7 | ... |76 |21 |2 |1 |33 |67 |76 |24 |75 |25 |0,6 | |8 | Анат ... |92 |6 |1,5 |0,5 |49 |51 |66 |34 |73 |27 |0,8 | ... ... ... ... сұраулы, бұйрықты және лепті
сөйлемдердің ... арта ... бала ... ... ... ... деп ұғыну қажет сияқты.
Жалаң сөйлемдер «Әліппе» оқулығы мәтінінде өте көп қолданылған – 89%-
ды құрайды. Сол ... ... ... ... ... ... кездесу
жиіліктері артады, яғни олар жиі қолданылып отырған. Бірінші сыныпта ... ... ... ... сыныптардағы оқулық мәтіндерінде,
керісінше, ... ... ... ... тапқан.
2-диаграмма. 2000-2009 жылдардағы бастауыш сынып оқулықтарындағы жай
сөйлем түрлерінің кездесу жиілігінің пайыздық көрсеткіштерінің диаграммасы
Толымды сөйлемдердің қолдану сипатының пайыздық ... ... ... ... ... ... Толымсыз сөйлемдер жоғары
сыныптардағы ... ... ... сөйлемдерге қарағанда көбірек
қолданылған. Ал жақты сөйлемдер түрлері барлық сыныптар бойынша орташа
есеппен 85%-ды ... ... ... ... кему ... кездескен.
Сол сияқты атаулы сөйлемдер сынып жоғарылаған ... ... ... ... Ал мұның ең басты себебі – қоғамның дамуы, ... ... ... ... ... ... алуы. Авторлардың заман
талабына жауап беруге ұмтылуы, ... сөз ... ... ... ... өзгеруі.
Қорытынды
1. Қазақ тіл білімінде балаларға арналған мәтіндердің ... ... ... ... ... ... балаларға арналған мәтіндердегі сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... оның
синтаксистік ерекшеліктерін анықтау бүгінгі күнде қазақ балаларының ... ... ... ... ... ... ... Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымдарының
қолдану сипатында ... орын ... Әр ... жарық көрген ... ... ... жай ... мен ... ... қолдануындағы
статистикалық мәліметтер біркелкі емес.
4. Балаларға арналған ... ... жай ... ... ... ... ... белгі-кодтармен
сәйкестендіру әдісі қазақ мәтіндерін автоматты өңдеу әрекетінде аса ұтымды.
5. Сөйлем мүшелерінің барлық ... ... ... белгі-кодпен
сәйкестендіру әрбір тілдік бірліктердің өзіндік ерекшеліктерін анықтау
барысын, ... ... жеке ... ... ... Жай сөйлемдердің лингвостатистикалық ерекшеліктерін айқындауда
алынған тұжырымдар мен ... ... тіл ... ... ... ... аталған саланың қағидалары мен заңдылықтарын
айқындай түсуге өз ықпалын тигізеді.
7. Мәтіндерде қолданылған жай сөйлемнің барлық ... ... ... ... мен ... ... тіл
білімі мен білім беру салаларындағы мамандар үшін аса қажет.
8. Сөйлем ұзындықтарының статистикасын ... ... ... синтаксистік тұрғыдағы топтастырулар бастауыш сынып оқулықтарын
құрастыруда және ... тыс ... ... ... ... кезінде
аса қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Әбікеева Б. ... ... ... жай ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2009. – 133 б.
2 Шалабай Б. ... ... ... Оқу ...... 2007. ... Байтанаева-Молдалиева Д.А. Информационные характеристики казахского
текста. – ... 2005. – 170 ... ... А.Қ. ... лингвистика: қазақ тілінің статистикасы: Оқу
құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 209 ... ... Қ.Қ. ... тілі ... ...... ... 1999.
– 581 б.
6 Аяпова Т.Т. Сөйлеу әрекетінің онтогенезі: синтаксистік семантиканың
дамуы. Филология ғылымдарының докторы ғылыми ... алу үшін ...... ... ... А.Қ., Асылов Ә. Оқулықтанудың өзекті мәселелері. – Алматы:
Рауан, 2000. – 140 ... ... ... ... ... тілі ... ... әдісті қолдану тарихы //
Ізденіс. №1. – Алматы, 2008. –222-225 бб.
2 Мектеп оқулықтарының синтаксистік құрылымы // ... №3. – ... ... ... оқулықтарының синтаксистік құрылымының лингвостатистикалық
ерекшеліктері // Ұлт тағылымы. №3. – Алматы, 2008. ... ... ... ... ... // ... №10. – Алматы, 2008. –82-85-бб.
5 Жай ... ... ... // ... №11. – ... 2008. –126-129-бб.
6 Жай сөйлемдер құрылымындағы бастауышты кодтау принциптері // Шымкент
әлеуметтік-педагогикалық университетінің ... №3. – ... ... Жай ... лингвостатистикалық ерекшеліктері // Бүгінгі
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... 70 ... халықаралық ғылыми конференция материалдары. – ... ... ... жай ... ... мәтіндер арқылы іріктеу // «ХХI
ғасырдағы жоғары кәсіби білімді мамандар ... ... ... және болашағы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. – Шымкент, 2009. ... Жай ... ... компьютер арқылы алудың алгоритмдері //
«ХХI ғасырдағы жоғары кәсіби ... ... ... ... ... және ... атты халықаралық ... ...... 2009. –150-152-бб.
10 Бастауыш сынып оқулықтарындағы қолданылған жай сөйлем түрлерінің
кездесу жиіліктерінің салыстырмалы ... // ... ... ... ... ... ... атты ғылыми-әдістемелік конференция
материалдары. – Тараз, 2009. –132-138-бб.
11 ... ... ... (1950-2000) оқулық мәтіндеріндегі сөйлем
санының динамикасы // «Қазіргі ... ... мен ... ... атты ... ... ... – Тараз, 2009.
–125-132-бб.
12 Қазақ мәтіндеріндегі сөз ... ... // ... ... ... мен ғылымының өзекті мәселелері»
атты ғылыми-әдістемелік конференция материалдары. – ... 2009. – ... ... пен ... ... ... // А.Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі институты ұйымдастырған профессор Қ.Жұбановтың 110
жылдығына арналған «Қазақ тіл ... ... ... атты ... ... ...... 2009. –258-260-бб.
14 Қ.Жұбанов – қазақ тіл білімінде квантитативті әдістің ... // ... ... ... ... ... ... тағылымы» VII халықаралық ғылыми конференция материалдары. –
Ақтөбе, 2009. –122-124-бб.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на ... ... ... ... наук по специальности 10.02.02 – казахский язык
Нурлыбаев Нуржан Мадирайулы
«Лингвостатистическая характеристика структуры
простых ... в ... для ... ... ... развивается по пути интеграции с
другими отраслями ... и, ... ... ... ... ... ... чисто лингвистическими методами зачастую трудно разрешимы. К ... в ... ... можно отнести математику и ... ... ... ... ... ... ... науки, как
математическая лингвистика, компьютерная лингвистика, статистическая
лингвистика и др. ... ... ... лингвистики в современном
казахском языкознании исследован, в основном, морфологический уровень
языка. К лингвостатистическому ... ... ... ... ... отнести работу Б.К.Абикеевой, в ... ... ... ... казахского языка, но анализ текстов для детей младшего
школьного возраста автором не ... ... ... что на ... ... простых предложений влияет на усвоение детьми ... ... ... ... понимание ими содержания прочитанного текста,
а также значений ... ... ... По данным ученых, путем
регулирования длины предложений в текстах школьных учебников можно ... ... ... на 10-12 ... ... ... Г.Де.Ландшер, Г.Анри).
Необходимо подчеркнуть, что определение длины предложений и ... ... а ... приведение этих данных в единую систему
может быть достигнуто только с помощью лингвостатистических ... ... ... проведение лингвостатистических исследований
текстов в литературе, издаваемой для детей, очень ... т.к. ... ... ... ... ... ... как простых,
так и сложных предложений. Кроме того, анализ ... ... ... ... в ... ... для ... с применением
лингвостатистических методов позволяет раскрыть закономерные особенности
употребления слов (словоформ) в предложениях.
В этом направлении ... в ... ... ... ... ... на то, что ... таких статистических данных
синтаксических единиц казахского языка ... ... для ... ... задач прикладного характера, например, машинного (компьютерного)
перевода с казахского языка на ... ... язык и ... ... ... и ... ... их решения, рассмотренные в
диссертационной работе, свидетельствуют об ... ... и ... ... Лингвостатистическое ... ... ... ... ... предложений
(повествовательное, вопросительное, восклицательное, повелительное и др.) в
казахских текстах для детей.
Для достижения этой цели ... ... ... ... ... ... лингвостатистических исследований материалов
текстов на казахском и других языках на морфологическом и ... ... ... ... ... приходящегося
в среднем на букву, основу слова и ... ... ... ... ... ... в
казахских текстах для детей: определение частоты употребления и ... ... ... ... ... в предложении, а также
статистики длины простых ... ... ... и
других статистических сведений;
- сопоставление ... ... ... ... ... и ... единиц простых предложений в казахских
текстах для детей;
- определение частоты употребления отдельно ... ... ... и их ... а также динамику их употребления по годам ... в ... ... для ... изданных в 1950-2009 годах.
Объект и источник ... ... ... ... ... и ... ... языков. Простые предложения в казахских текстах для ... ... ... и их ... ... ... грамматика, прикладная лингвистика, а также научные
литературы по ... ... ... ... ертегілері» и
«Балдырған», а также учебники начальных классов (Әліппе, Ана ... ... ... в ... годах.
Методы исследования: В исследовательской работе применялись следующие
методы: лингвостатистический, структурно-грамматический, ... ... ... ... и
математической статистики.
Научная новизна и результаты исследования:
- в результате ... ... ... ... морфологии и синтаксиса казахского языка установлена
малочисленность и недостаточный уровень исследований на ... ... ... ... ... в среднем на букву,
основу слова и словоформу в составе простого предложения в ... ... ... ... ... ... ... характеристики простых предложений в
казахских текстах для детей: определены частоты употребления и ... ... ... в ... а ... статистика длины (в
словоупотреблениях) простых предложений;
- определены частота и динамика употребления отдельно взятой структуры
простых ... по ... и ... в казахских текстах для детей,
изданных в 1950-2009 годах.
Теоретическая и ... ... ... ... лингвостатистических исследований по определению структуры и
вероятности ... ... ... в ... ... для детей
младшего школьного возраста, а ... ... и ... могут быть
использованы во время составления учебников для начальных классов, а также
при выборе ... ... для ... ... ... с тем,
результаты исследований могут быть использованы учеными-казаховедами,
занимающимися теоретическими ... ... ... а также
преподавателями высших учебных заведений и учителями средних школ.
Метод ... ... ... для всех видов простых
предложений может быть полезен при проведении ... ... ... а ... при ... ... родному языку.
Положения, выносимые на защиту:
- синтаксические ... ... ... ... ... в ... мере по ... с морфологическими
единицами, которые анализировались вне связи между собой;
- ... ... ... ... ... приходящиеся в среднем на букву, основу слова и словоформу ... ... ... ... для ... ... употребления различных структур простых предложений и
порядка занимаемого места синтаксических единиц в ... а ... ... ... ... ... ... в
казахских текстах для детей имеют отличающиеся друг от ... ... и ... ... можно вычислить частоту
употребления отдельно взятой структуры простых предложений и их ... ... ... ... и др.),
а также динамику их употребления по годам и периодам в ... ... ... ... в ... годах;
Апробация работы: Содержание и результаты исследования нашли отражение
в выступлениях на международных, республиканских ... и в ... ... в ... изданиях.
SUMMARY
of dissertation for the scientific degree of the candidate of philological
science on ... 10.02.02 – Kazakh ... Nurzhan ... ... characteristic of structure of simple sentences
in texts for children»
The modern Kazakh ... develops on a way of ... ... branches of a science and, thanks to it, finds the decision on ... which are ... ... only by ... methods.
First of all, it is possible to reckon mathematics and ... ... ... as a result of their ... such branches of ... ... ... computer linguistics, statistical linguistics,
etc were originated. However, basically in modern Kazakh ... level of language is ... by methods of ... It is possible to join ... work to ... ... of syntax of the Kazakh simple sentences where texts
of different styles of the Kazakh language are considered, but the ... not the ... the texts for children at primary school ... of the thesis ... It is known, that the length ... ... at syntactic level has influence on accepting informal
conversation by children at elementary grades, correct ... ... content of the read text, and also values of each separate ... to ... it is possible to raise the learning a material ... by 10-12 percent by ... of length of ... in texts of
school textbooks ... ... ... G.De. ... is ... to emphasize, that definition of length of sentences
and their frequency characteristics, and also uniform ... ... can be reached only with the ... ... ... test ... on texts in the
literature published for children is very actual, so it gives ... to obtain the ... facts, ... lengths ... and compound ... Besides, the analysis on used ... of simple sentences in the Kazakh texts for children ... ... methods makes it possible to ... ... the words application (wordforms) in sentences.
In this respect numbers of works in the field of the ... are ... in spite of the fact that ... of ... ... syntactic units of the Kazakh language is extremely
necessary to solve many problem tasks with applied character, for ... ... ... from Kazakh language into any other ... and vice versa. ... such ... and working out ways on their
decisions considered in dissertational work and certify the ... ... given ... aim and tasks of ... The ... ... ... structure of various kinds of simple sentences (narrative,
interrogative, exclamatory, imperative, etc.) in the Kazakh texts ... decision ... problems is ... for ... this
purpose:
- carrying out the analysis on results statistic-linguistic researches
of text materials on Kazakh and other ... at ... ... ... ... the ... ... measurement having on the
average on the letter, a basis of a word and a ... ... ... ... of simple ... the Kazakh texts for ... determination frequency of the usage and
statistics on an order the place occupied with ... units in ... and also ... of length of simple ... ... usage and other statistical information;
- comparison of conditionally accepted signs-codes by all kinds ... and ... units of simple ... in the Kazakh ... ... definition frequency of the usage for separately taken structure of
simple sentences and their kinds, and also dynamics of their use on ... the periods in the Kazakh texts for children ... in ... object and source of the research are ... ... ... on ... (morphological and syntactic) units of
various languages. Simple sentences in the Kazakh texts for children ... school age and their ... ... ... functional
grammar, applied linguistics, and also scientific literatures on computer
linguistics. ... ... ... and ... and ... for initial school forms ... Ана ... Қазақ тілі),
published in 1950-2009.
Research methods. Following methods were applied in research ... ... ... the analysis,
synthesis, comparative-contrastive, systematization and the ... novelty and results of ... small numbers and ... level of ... at ... are ... as a result of the analysis of results ... researches corresponding units of morphology and syntax of ... ... the ... information having on the average on the letter, a
stem of a word and a wordform as a part of a simple sentence in texts ... at primary school age is ... ... ... of simple ... are ... the Kazakh texts for ... frequencies of the usage and ... of a place of ... units in ... and also statistics
of length (in word usage) simple sentences are identified;
- ... and dynamics of the use of ... taken ... of
simple sentences on years and the periods in the Kazakh texts for children
published in 1950-2009 are ... and the ... ... of ... Results of spent
statistic-linguistic researches for definition structure and probability of
the use of simple ... in the Kazakh texts for children at ... age, and also summary and the ... can be quite used ... up of ... for initial school forms, and also at a choice ... texts for home reading. At the same time, results of ... can
be used by the scientists-kazakhphiles, that deal with theoretical problems
of the native ... and also ... of higher ... and teachers of ... ... method of ... ... signs-codes can be useful to all
kinds of simple sentences at carrying out of computer ... of ... texts, and also at the native language computer ... for the ... ... units of the Kazakh language are ... by statistic-
linguistic methods in a smaller measure in comparison with ... which were analyzed owithout ... among ... it is possible to define (to ... the ... ... having on the average on the letter, a stem of a word and a
wordform in simple ... of the Kazakh text for ... ... of the use of various ... of simple ... ... degree of a taken place of ... units in sentences, and also the
statistics of length of simple ... ... word usage in ... texts for children have ... ... from each other;
- it is possible to calculate frequencies of the use of ... ... of simple ... and their kinds ... ... ... etc.) by computer and quantitative
methods, and also dynamics of their usage on years and the periods in ... texts for children ... in ... approbation. The content and results of research have ... in ... at the ... republican conferences and
in sex articles that published in scientific editions.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Ақыл ойы бұзылған балаларға білім беру6 бет
Балаларға арналған киімдер12 бет
Балаларға арналған хабарлардың қоғамдық мәні. Бағдарламаларды жас ерекшеліктеріне байланысты қабылдау психологиясы48 бет
Балаларға үй жануарларымен, жабайы аңдарды таныстыру4 бет
Балаларға әлеуметтік қолдау көрсету37 бет
Баланс активінің құрастырылу көздерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь