Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты

КІРІСПЕ

ХХ-ХХІ ғасырлар тоғысындағы әлемдік лингвистикада тілдің сан қырлы құбылыстарын түрлі бағытта қарастырған зерттеулер дами бастады. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап құрылымдық синтаксис, құрылымдық-мазмұндық синтаксис, коммуникативті синтаксис деген бағыттар пайда болды. Құрылымдық синтаксис тілдегі сөйлемдердің құрылымдық түрлерінің модельдерін белгілеп, олардың схемаларын, формулаларын анықтады. Құрылымдық-мазмұндық синтаксис сөйлемдердің дәстүрлі құрылымдық-мазмұндық түрлерін зерттеді. Соңғы кезде пайда болған коммуникативті синтаксис сөйлеу тіліне қатысты болғандықтан, тіл факторларын антропоцентристік бағытта қарастырады. Осымен байланысты жалпы тіл білімінде коммуникативті синтаксис, суперсегментті фонетика аясында еңбектер шыға бастады. Қазақ тіл білімінде суперсегментті фонетиканың интонация мәселелері соңғы кезге дейін оқулықтардың «синтаксис» не «фонетика» бөлімдерінде басқа мәселелермен байланысты үстіртін ғана қарастырылған. Кейінірек қазақ ғалымдары оқулықтарының «синтаксис» бөлімінде орыстың белгілі ғалымы В.В.Виноградовтың ізімен интонацияның сөйлем түзудегі рөлі мен сөйлеу тіліндегі рөлі туралы айта бастады. Сөйлемдерге қатысты интонация жөнінде қысқаша түсініктемелер С.Аманжолов, М.Балақаев, Т.Қордабаев, Ә.Хасенов, Ә.Нұрмаханова, Р.Әміров сияқты т.б. ғалымдардың еңбектерінде және қазақ тілінің академиялық грамматикасы синтаксис тарауында кездеседі. Бірақ бұлардың көбі қазақ тілінің нормативті грамматикасына сай берілген.
60-80 жылдарда коммуникативті синтаксис пен интонацияға қатысты Ж. Аралбаев, Ә. Жүнісбек, Ж. Әбуов, М. Исаевтардың еңбектері жарық көрді. Қазақ тіл білімінде жай сөйлемдер интонациясына қатысты сөйлемнің коммуникативті типтерінің ішінен сұраулы сөйлемнің интонациясына арналған Н.У.Түркбенбаевтың (1969), қазақ тіліндегі айқындауыш мүшенің интонациясына арналған Ш.Әтеновтің (1972), Ә.Нүрпейісовтің «Қан мен тер» романындағы интонациялық конструкцияларына арналған Ж.М.Утесбаеваның (1990) жұмыстары белгілі. Интонацияға әдейі арналған, оны егжей-тегжейлі, жан-жақты да терең зерттеген З.М.Базарбаеваның «Қазақ тілінің интонациялық жүйесі» деген монографиясы және соңғы кездегі интонацияға арналған жас ғалымдардың еңбектері (А.Фазылжанова, Т.Кеншінбаев, Ж.Кеншінбаева, А.Аманбаева, И.Баймұратова, Ә.Берікболова) жарық көрді. Осыған орай аталмыш жұмыста қазақ тілінің коммуникативтік синтаксис жүйесінде, адамдардың арақатынасында және көркем әдебиет тілінде елеулі орны бар төл сөздің мазмұндық-құрылымдық және интонациялық ерекшеліктері арнайы зерттеу нысаны болып отыр. Атап айтқанда, төл сөз семантикалық, грамматикалық және интонациялық көріністері жағынан арнайы зерттелмеген. Сондықтан төл сөздерді құрылымдық-мазмұндық және интонациялық ерекшеліктері
        
        ӘОЖ 811.512.122’37
Қолжазба құқығында
АДАЕВА АЛМАГҮЛ ДӘНЕНҚЫЗЫ
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика-
интонациялық сипаты
10.02.02 - қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... ... Ғылым комитеті
А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды
Ғылыми жетекші: ... ... З ... оппоненттер: ... ... А. ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылы ... ... ... ҚР БжҒМ ... Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06
- түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын
Д.53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады.
Мекен-жайы: 050010, Алматы ... ... ... ... ҚР ... және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, ... ... ... ... 2010 жылы ... ... кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор
Ж.А.Манкеева
КІРІСПЕ
ХХ-ХХІ ғасырлар тоғысындағы әлемдік лингвистикада тілдің сан ... ... ... ... зерттеулер дами бастады. ХХ ғасырдың
екінші жартысынан бастап ... ... ... ... ... деген бағыттар пайда болды. Құрылымдық
синтаксис тілдегі сөйлемдердің құрылымдық түрлерінің ... ... ... ... ... Құрылымдық-мазмұндық синтаксис
сөйлемдердің дәстүрлі құрылымдық-мазмұндық түрлерін зерттеді. ... ... ... ... ... ... ... қатысты болғандықтан,
тіл факторларын антропоцентристік бағытта қарастырады. Осымен байланысты
жалпы тіл білімінде ... ... ... ... ... шыға бастады. Қазақ тіл ... ... ... мәселелері соңғы кезге дейін оқулықтардың «синтаксис»
не «фонетика» бөлімдерінде басқа мәселелермен ... ... ... ... ... ғалымдары оқулықтарының «синтаксис»
бөлімінде орыстың ... ... ... ізімен интонацияның
сөйлем түзудегі рөлі мен сөйлеу тіліндегі рөлі туралы айта ... ... ... ... ... түсініктемелер С.Аманжолов,
М.Балақаев, Т.Қордабаев, Ә.Хасенов, Ә.Нұрмаханова, Р.Әміров сияқты ... ... және ... тілінің академиялық грамматикасы
синтаксис ... ... ... ... көбі қазақ тілінің нормативті
грамматикасына сай берілген.
60-80 жылдарда коммуникативті синтаксис пен интонацияға қатысты Ж.
Аралбаев, Ә. Жүнісбек, Ж. ... М. ... ... ... ... тіл білімінде жай сөйлемдер интонациясына қатысты сөйлемнің
коммуникативті типтерінің ... ... ... ... арналған
Н.У.Түркбенбаевтың (1969), қазақ тіліндегі айқындауыш мүшенің интонациясына
арналған Ш.Әтеновтің (1972), ... «Қан мен тер» ... ... ... Ж.М.Утесбаеваның (1990) жұмыстары
белгілі. Интонацияға әдейі арналған, оны егжей-тегжейлі, жан-жақты да терең
зерттеген З.М.Базарбаеваның «Қазақ ... ... ... деген
монографиясы және соңғы кездегі интонацияға арналған жас ғалымдардың
еңбектері ... ... ... А.Аманбаева,
И.Баймұратова, Ә.Берікболова) жарық көрді. Осыған орай ... ... ... ... синтаксис жүйесінде, адамдардың
арақатынасында және көркем ... ... ... орны бар төл сөздің
мазмұндық-құрылымдық және ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, төл сөз семантикалық, грамматикалық және
интонациялық көріністері жағынан ... ... ... ... ... және интонациялық ерекшеліктері жағынан
кешенді түрде қарастырылуы зерттеудің өзектілігі болып табылады.
Зерттеу нысаны ... ... ... ... ... шығармаларынан сарапталып алынған алуан түрлі болып келетін,
коммуникативтік типтеріне қарай топтастырылған көптеген мысалдар ... олар ... ... жағынан жете зерттеліп,
содан кейін олардың интонациялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... келген көркем әдебиет тілінде де, ауызекі сөйлесімде де төл сөздер
автор сөзімен бірге, кейде таза күйінде (автор сөзінсіз) ... ... ... ... ... төл ... өте өскелең «диалог» түрінде
жиі кездеседі. Төл сөздердің ... ... ... ... сөз» ... мағына жағынан «төл сөзге» де «төлеу сөзге» де ұқсайтын ... ... ... ... де ... мақсаты – төл сөздің түрлерінің ... және ... ... ... ... ... ... интонациялық параметрлерін белгілеп, әуен
өрнегін сызу.
Осы мақсатқа сай төмендегі міндеттерді шешу көзделді:
– автор ... ... ... ... ... төл ... ерекшеліктерін ашып сипаттау;
– төл сөз бен төлеу сөздің синонимдігінің себебінен төл сөздер
төлеу ... ... ... ... ... ... айқындау;
– төл сөзге де, төлеу сөзге де ұқсастығы бар ортақ төл сөз қандай
жағдайда қолданылатынын ашып ... ... ... ... төл ... диалог құрылымындағы мазмұндық ... ... төл ... ... «де» етістігі арқылы жалғасатын ... ... ... ... олар қандай мағына
беретінін ... ... ... ... төл ... ... ... көрсетіле беретін жалаң, жай
сөйлемдерде келетін тыныс белгілерінен ... ... көп ... ... ... ... ... қабаттасып келе беретін төл сөздердің тыныс белгілерін
зерттеп, ... ... ... ... ... төл сөздерді коммуникативтік түрлеріне қарай топтастырып, әр
қайсысын бөлек-бөлек бөлімшелерде қарастырып, олардағы ... ... ... төрт ... ... ... ... тілдік деректері ретінде қазақ көркем әдебиетінің
белгілі өкілдері М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, ... және ... ... М.Иманжанов, Т.Ахтанов, Ә.Нүрпейісов т.б. ... ... ... төл ... әр түрлері бар 500-дей мысал картотекаға
түсірілді. Олар сарапталып, ішіндегі төл сөздің коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... қолдану мүмкіндігі қарастырылды.
Зерттеу әдісі: компьютерлік, экспериментті-фонетикалық, аудиторлық
әдістер қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... рет ... ... ... ... ... ... прозалық
шығармаларының белгілі авторларының кез келген шығармаларында елеулі орны
бар төл сөздерді қарастырып, ... тіл ... ... ... ... ... ... қосып, оқулықтарға енгізудің ... ... ... ерекшеліктерін қамтып, қазақ тіліндегі төл сөздерді
жаңа қырынан қарау – жұмыстың негізгі ғылыми жаңалығы мен нақты ... ... жету үшін төл ... барлық түрлеріне кешенді талдау
жасалды:
- төл сөздің синонимі – төлеу сөздің, ... төл ... ... ... ...... ... егжей-тегжейлі жете зерттеліп, сарапталып,
сипатталды ;
- ... ... ... ... ... олардың интонациялық ерекшеліктері анықталды ;
- төл ... ... ... ... ... сұраулы, бұйрықты, лепті, диалог құрайтын ... ... ... параметрлері белгіленіп,
көрнекі түрде сипатталды ;
- төл сөзі бар ... ... ... интонациялық
компоненттер (қарқын, үдемелік, әуен, кідіріс) арқылы
анықталып көрсетілді;
- төл ... ... ... ... ... ... ... шартты белгілер ... ;
- ... ... арқылы айқындалған төл
сөздің әуендік өрнектері сипатталып, жан-жақты талдаудан өтті
;
- әртүрлі коммуникативтік типтеріне ... ... ... ... ... ... ;
- интонацияның сөйлеу мазмұнына қарай айтылған төл сөз
семантикасымен қатынасы ... оның ... ... ... ... ... жұмысының теориялық маңызы. Жұмыс нәтижелері соңғы жылдары
ғана қолға ... ... ... ... ... зерттеуге
бағытталған интонация, коммуникативті синтаксис, ... ... ... ... күрделі мәселелерді шешуге
септігін тигізеді және олардың қазақ тілтанымындағы ... ... ... ... бір ... үлес ... ... мәселелерінің түрлі салаларының өзара байланысын сипаттайтын
зерттеулерде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының практикалық ... ... ... ... ... тіл ... ... грамматика, суперсегментті
фонетика, интонология, коммуникативтік синтаксис ... ... мен оқу ... ... ... тілі ... мен практикасына
арналған арнайы курстар мен ... ... үшін ... ... ... және ... ... фонетика мен грамматиканы оқытуда пайдалануға
болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
– Төл сөздегі сан ... ... ... ... ... ... автор сөзінің құрамындағы сөздердің
стилистикалық ... ... ... ... Төл сөздер белгілі бір мәнмәтін (контекст), сөйлеу жағдаятында,
сөйлесімде, сөйлеудің ... ... ... акт
шеңберінде түзіледі.
– Диалог - қарым-қатынастың ең басты бір түрі болғандықтан, ... ... ... ... ... жетілдіре отыратын, ... ... ... ... сөйлеуші мен тыңдаушы жақтың арасында әр
сөз қатынасы ... ... ... ... тіл ... ... ... әдебиеттен алған диалогтердің мазмұндық-интонациялық
көріністері (сұрастыру, талап ету, ... ... ... ету,
сәлемдесу, талқыласу, пікірталас, қайшылық) әртүрлі кейіпкерлердің
арасындағы күрделі ... ... ... жағдайларға
байланысты болады.
– Төл сөздердің формалары құрамы ... жай, ... ... көп компонентті болып келеді. Коммуникативтік типтерінің
(хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті) ... төл ... ... және ... ... ... Төл сөздердің құрылымы, мазмұны жағынан да ... ... ... ... ... байланыста болып, солардың
құрамында ғана олардың қызметі мен ... ... ... ... ... ... сөйлемдермен араласып
келетін немесе бірімен-бірі қабаттасып келетін төл ... ... ... ... ... тәсілдер арқылы
көрінеді.
– Сөз барысындағы синтагмалар жігін интонациялық компоненттердің
кідірісі, қарқыны, ... ... ... ... әуен өрнектері көрсетеді.
– Төл сөздер енген мәтінінің ... және ... ... түрінде қарастырылғанда, олардың мағыналық-
маңыздылығын әуен қозғалысы, дауыс ... ... ... ... ерекшелейді.
– Төл сөздердің құрылымдық-мазмұндық ... төрт ... ... ... ... қайырылып, қазақ тілі
интонациясының ерекшелігін көрсетеді.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. ... ... ... дамуы: қиындықтары мен болашағы»
атты ғылыми-тәжірбиелік конференцияда (Қостанай, 2005), ... ... ... және ... атты ... ... конференцияда (Қостанай, 2008), «Қазіргі әлемдегі ... және ... ... атты ... ғылыми-практикалық
конференцияда (Қостанай, 2009), «Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі»
атты ғылыми – теориялық ... ... 2009) және А. ... Тіл ... ... ... ... семинарда баяндалып,
ғылыми басылымдар мен конференция материалдарында 8 мақала түрінде
жарияланды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... екі ... қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде диссертация тақырыбының өзектілігі, жұмыстың мақсаты ... ... ... ... әдістері, сарапталуы және қорғауға
ұсынылатын тұжырымдар айқындалып көрсетілді.
1. «Төл сөздің құрылымдық-мазмұндық ерекшеліктері. 1.1 «Төл сөз ... ... Төл сөз ... ... ... жазып отырып, пікірімізді
дәлелдеу, толықтыру, айқындау мақсатында ... ... ... ... ... Төл ... ... аясы кең. Бұл фактор олардың
өз қажеттігінен туған. Осыған байланысты төл сөз көркем ... әр ... келе ... олар диалог түрінде де жиі кездеседі.
Ғылыми зерттеулерде, мерзімді ... ... ... де кеңінен
қолданылады. Төл сөздер негізгі мәнмәтіннен ерекшеленіп тұрады, оны ... ... ... Көпшілік жағдайда айтылғанын да қоса көрсетеді.
Төл сөзбен төлеу сөздер мағыналары жақын, ... ... ... ... Төл сөз автор сөзімен қосылып, кейбір мазмұндық-
құрылымдық ... ... ... төл сөз ... шығармаларда
кейіпкерлердің сөзі ретінде кездесетіні мәлім. Кейіпкерлердің тілі арқылы
жазушы олардың мінезінен, әдет-ғұрпынан, ... ... ... ... ... ... ... да төл сөз белгілі мақсатпен
жұмсалады. Сонысына лайық төл сөз нақтылы, шымыр да ... ... ... ... ... ... ... бұл қасиеті сәл бәсеңсіп, босағандай,
солғындағандай болады. Мысалы, 1) ... ... ... ... ... ... ... Бұл төл сөзді төлеу
сөзге айналдырып: – 2) Бейбітшілік сүйгіш адамдар // ... ... ... ... тұруын // талап етеді–деген сөйлеммен
салыстырғанда, ... ... ... де, ... ... білініп тұрады;
бұлай болуы әрі бұйрықты сөйлемнің табиғатына, оның тәртібіне байланысты.
Екінші сөйлем сол мазмұнды жеткізіп тұрса да, ... ... тән ... ... ... дәл алдыңғыдай көтеріңкі үн бере қоймайды. Төл сөз бен
төлеу сөздің ... ... ... да ... болса керек. Бұлардың
интонациялық сызығын салыстыруға болады.
4___________________________________________________________________________
3__________________________________________________________________________
2__________________________________________________________________________
1__________________________________________________________________________
Бірінші мысал қатал бұйрықты сөйлем интонациясы төртінші ... ... ... ... ... ... ... бұйрықты сөйлем
интонемасы орын алады. Екінші ... төрт ... ... ... ... ... басталып, үшінші деңгейге қарай көтеріліп, қайтадан
екінші ... ... ... бірінші деңгейден тоқтайды. Мұнда хабарлы жай
сөйлем интонемасы орын алған.
Бөгде сөз деп, кейде айтылып немесе ... келе ... ... ... ... ... ... айтады. Олар айтайын деген ойды толықтырып
күшейте түседі. Төл сөз бен ... сөз ... ... төл сөз де бөгде
сөздердің ... ... ... ... ... мағыналық,
стилистикалық қатынастырдан туатын жақындығы ескеріп, олардың синонимдігін
сөз ... ... жоқ. Осы ... яғни ... ... бір-бірімен алмасуының мол мүмкіндігі барын көрсетеді. - Әйел
мақтағанды жек ... мен де ... ... - деді ... (Төл ... ... жек көрмейді. Ұлпан да соның бірі. (Бұл ... төл ... ... ... ... ойды ... ... айттырады да,
нақтылы қай кейіпкер сөйлегенін көрсетеді. Ал ... сөз ... ... ... мазмұнын жеткізуші, бұл ретте кейбір сөздер төл сөздегі
қалпын сақтамай, орын ... ... ... ... ... мүмкін. Ортақ
төл сөзге келетін болсақ, бұның төл сөзге ұқсастығы – автор ... ... ішкі ... ... ... беріп тұрғанға
ұқсайды, ал ... ... ... көрінетіні – автор ойды кейіпкердің ауызынан
айтқызбайды.
Қазақ әдебиетінің классикалық шығармаларының қатарынан берік ... ... ... ... ... мен ... үңілсек, мына
келтірілген ортақ сөздің орайын тауып тұрғанына еш күмән болмаса ... сары атан дәл осы ... ... Неге ... ... ... Ал ... ол сүйреп келе ... ... ... жол» ... ... ... ... «Сары атан біраз ойланды да, ... ... ... ... Ауыл өміріндегі жаңалықты әйгілі жазушы
осындай тәсіл арқылы барынша ... ... Ал осы ... төл сөздегі
ойды төл сөзбен, не төлеу сөзбен берудің қисыны жоқ. ... ... тән ... беріп, оның бір сәттегі «толғанысын» ортақ төл ... ... ... ... даусыз.
Ортақ төл сөз сияқты, төлеу сөздің де ... ... ... Көп ... оны төл сөзбен алмастырудың реті келмесе, кей тұстарға
олай етудің қажеттілігі ... ... төл сөз ... тартыстың шиеленіскен тұстарында немесе соған дейін әлдебір
жайдың мазмұнын, мақсатын ашып алу тұрғысынан, сондай-ақ ... ... ... ... сөз қаға ... ... басқа ойды
толықтыратын қызметте жұмсалады: Ғазизаның ... ... ... түртіп
қалып, қонақтың кім екенін сұрады (М.Әуезов). ... ... мұны ... ... ... келтіргені жөн болған. Төл сөз болған жағдайда оқырманның
ойы негізгі мәселені назарға ... ... ... ... еді. ... бұл ... ... ойы баршаға белгілі: күштінің әлсізге
жасаған ... ... ... Әлгі ... сөз ... ... мақсатында, демек, сол күштілердің кім ... ... ... қолданылып отыр. Солай болғандықтан нағыз қақтығыс,
шын мәніндегі айқас оқиға бой көрсететін тұстарға төл сөздерді сақтайды ... ... ... ой ... түспейтін төлеу сөздерге орын береді. Төл
сөз бен төлеу сөзді қатар қою ... ... ... пен айырмашылықтарын
ажырату қиын ... Төл ... сан ... ... ... ерекшеліктер төлеу сөздегі автор сөзінің құрамындағы сөздердің
стилистикалық-мазмұндық қызметі арқылы берілгенмен жалпы ... ... ... Төменде берілген төл сөз бен төлеу сөзді ... ... ... сөз ... сөз ... ... ... шолып |Карта бетін толығынан шолып ... ... «Ал, ... ... ... сөзімді |
|жаудың қайда екенін біз ... ... ... қайда екенін |
|біздің білетініміз тек «жау алда |біздің білмейтінімізді, біздің ... ... – деп ... сөзімді|білетініміз тек «жау алда болу |
|(Б.Момышұлы) ... ... ... |
| | ... мұнда төл сөз бен төлеу сөздің ... ... үшін ... ... оның ... ... ... мысалдар келтіріліп, зерттеліп сарапталды.
1.2 «Төл сөздің диалог түрлеріндегі көрінісі» деп аталатын бөлімде ... ... өте жиі ... ... ... ... диалог –
адамның ой өрісімен байланысты, әрі шапшаң тіл қатынасының көрінісі
делінген. Ал сөздің ұшқыр болуы ... ... сөз ... ... ... Диалог қарым-қатынастың ең басты бір түрі болғандықтан, оның ішінде
жауаптасудың, қалыптасқан тілдік лексика-грамматикалық дағдыларын жетілдіре
отырып, ... ... ... ... ... ... мен
тыңдаушы жақтың арасында әр сөз қатынасы қандай дәрежеде өткенін көрсететін
тіл қатынасының айрықша түрі. Диалог – әңгімеге ... төл ... ... репликаларының жиынтығы.
Жалпы сөйлесу барысында коммуникативтік мақсаттардың орындалуына
байланысты диалог мынадай түрлерге бөлінеді: сұрастыру, талап ету,
хабарлама, сөйлесу, ... ету, ... ... ... ... ... ... бола береді. Көркем әдебиеттен алған диалогтардың
мазмұнының әртүрлі ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Диалогтарда қазақ тілінің
интонациялық жүйесіндегі анықталған сегіз түрлі интонемалардың барлығы
көрініс табады.
Сұрастыру диалогі әдетте сұрақ-жауаптан ... Оның ... ... ... ... ... үйіндегі жиында Ебейсін жас мырза Тәңірбергеннің жанына ... Иә, ... – деді ... ... ... ... Қашып кетпесін!
– Ішке кіргізейін бе?
– Тәңірберген басын изеді (Ә.Нүрпейісов).
Бұл сұрастыру диалогында сөз қағымы реципиентті «мырзаға» керек нақты
ақпарат ... ... ... Мұнда тақырып анық болмағанмен, бұл сөз
қатынасының мағынасы сөз байланысына дейін қалыптасқан. Жаңа ғана ... ол ... және ... не істеу керектігін бөлмеде тек Ебейсін мен
Тәңірберген біледі. Ебейсін нені, қалай айту керектігін де біледі, Ой
екпіні әңгіме не ... ... яғни ... ... ету ... Әрбір талап ету диалогінің басты мақсаты –
басқарушының ... ... ... ... бұл ... өз
серігінің сөз әрекетінің көлеңкесінде қалады, оның алған бағытымен келісіп,
қолдайды ... ... ... ... ету ... ... ... кездеседі:
ресми түрдегі қонаққа шақыру, киноға шақыру т.с.
– Сіздерді арнайы келіп үйден дәм татып кетуге шақырамыз.
– Рақмет, шырағым, Талабың оң ... ... ... ... бір ... орындауға
дайын тұрғандығын айтып, өз рөлін ұсынады).
– Әже, Ырысбектікіне мен де ... ... ... өзі ... ... ... Әй, ... бері келші.
– Немене, әже?
– Бері кел.
Хабарлама диалогі. Хабарлама диалогінің басты мақсаты - сөз ... ... ол ... әлі ... бір ... ... кеше театрға бардық.
Қалай екен?
Тамаша. «Асауға тұсау» өте ... ... ... ... сөз ... өзі ... ойын жүзеге асыру
мақсатында сөз қайтарушыны өзіне ... ... ... кеше театрға бардық.
Иә? Сен маған айтпап едің ғой...
Ойлаған ойын ... ... ... ... Сен ... ғой, мен онда кімді көргенімді.
Әдетте хабарламадан ... ... сөз ... ... ... бата формасындағы сөйлемдер кездеседі.
Мөңке аға, енді аттанамыз.
Сапарларың оң болсын, ... ... ... ... бермесін.
Әумин! - деп Еламан бетін сипады.
Сөз ... ... ... сөз ... ... ... ... тәсілдің пайда болуына ықпал етеді, яғни жауапты сөз ... ... ... ету ... диалогі қарым-қатынастың бастапқы элементі. Сол себепті
сәлемдесу рәсіміне ... де ... ба, әже! ... сау, ... ... бұ қай ... ... ғой, әже.
Шымырбайдың Тоқтарысың ба?
Иә.
Ой, айналайын, өркенің өссін, қарағым!
Ағайдан хат кеп тұра ма?
Кеп тұрады, қарағым, кеп тұрады.
Сәлемдесу диалогі бірнеше мағыналық топ ... жас ... ... ... ... сай ... ерлерге тән сәлемдесу, әйел
адамдарға тән сәлемдесу. Міне, осындай сәлемдесу рәсімдері ... және әрі ... ... ... ... ... әр ... күрделі қағысынан тұратын болса, салыстырмалы түрде оңай ... ... ол ... ... ... ... мен
ситуацияның ықпалымен, әңгімеге қатысушылардың әңгімесімен күрделенеді.
Бірақ күрделенудің ең алғашқы ... ... ... ... ... ... сөз қағыстары болады.
Құрылысы жағынан диалог үш түрлі: ... ... төл сөз ... және ... ... ... Автордың түсінік беретін сөзінсіз, өз ... ... ... ... ... ... бұрынғы әдетінше Жақыпбекті бұл жолы да көңілді қарсы алды.
Я, мұғалім жолдас, жұмыс қалай болып жатыр?
Мәз емес.
Неге мәз емес?
Жас буынға ... ... ... ... ... беруге біздің қазіргі
мектептің қабілеті жетпей отырған сияқты.
Мүмкін... Ал қабілеті қайтсе жетеді?
Барлық оқу-тәрбие жұмысын бүтіндей қайта құру қажет...
Атап ... ауыл ... ... жаңа ... ... ... қандай арна?
Мектеп оқушыларына біз беретін ... ... ... қабысуын
көздейтініне көз жеткендігін өмірдің өзі-ақ аңғартып отыр.
Дұрыс айтасыз (М.Иманжанов).
Бұл көптармақты, көп ... ... ... келген төл сөздерде
кейіпкерлердің өзара сөйлесуі автор сөзімен ... ... ... ... ... ... ... және аяқталуынан соң тұрған автордың
түсінік сөздері кейіпкердің ... ... ... ... Нағыз диалогте сөйлеуші адам саны екіден асса, қайсысының сөзі
екені ... рет ... ғана ... Егер онда ... сөйлем
кездессе, бұл ретте тәртіп сақталмайды.
Автордың түсінік сөзі қатысқан диалогті төл сөз ... ... төл ... ... ... сөз ... диалогте автор сөзі түрліше катысады. Бірде автор
сөзі диалогтің өн бойында қосарланып айтылып отырады да, төл ... ... ... салудың жазасына не лайық екенін білмей, жеңіліп қалғанына
қызараңдап ... ... ... ... ... ... ... айтты:
Маңдайға шерт, шырағым, - деді Амантай.
Сусап отырған шығар, бір аяқ ауыз су ... - деді ... ... - деді Айбала (С.Мұқанов).
Бірде автор сөзі диалогтың басында және соңында ғана тұрады да, ... ... ... ... ... мен өзге тыңдаушының бәрі де:
Ә-ә, жаңа түзеді!
Тоғжан оңай үйренді!
Ән жаңа келісті! Айт, ... ... – деп ... ... ... ... ... дауласа кетті.
Неге керексіз?
Кім айтты керексіз деп.
Біз ормаймыз, сен ора ғой деп ... ... – деп ... ... ... сөйледі (М.Әуезов).
Бұл екі диалогтің алғашқасында «Ә-ә, жаңа түзеді!» деген Ерболдың сөзі
де, қалғандары өзге тыңдаушылардың сөзі, екіншісінде әр ... иесі ... ... ... ... Асқар Әбді деген кісі аттарының ... ... ... сөзі диалогтегі әр кейіпкердің сөзімен қоса
айтылып отырмаса да ... ... ... ... ... жоғарыда аталған нағыз диалог пен төл сөзді
диалогтың қатысуы арқылы жасалады. Ол ... ... да: - ... -
деді, есіктің күршегін ағытпастан.
Әу! – деді сырттан дауыс.
Асқар бар ма бұл арада?
Әлгінде бар еді, қазір шығып кетті, ... ... ... оны шақырып келші (С.Мұқанов).
Тармақты бидай балаларды қатты қызықтырды.
Біз неге егіп көрмейміз?
Алдағы көктемде бірнеше дәнін егеміз.
Қолымызға бере ме, ... ... егер ... - деді ... аз. Бәріміз жиналып мектеп жанына егеміз.
Мұндай егіс қандай пайдалы! – деді бір бала.
Әрине, пайдалы. Колхоздарымыз кәдімгі жай бидайдан әр ... ... ... өнім алып ... ... бас 600-700 ... ... өнім беретін
болады, – деп бір қойды Бану (М.Иманжанов).
Алғашқы диалог төл ... ... ... нағыз диалог түрімен
аяқталған. Соңғы диалог нағыз түрінен басталып, төл сөзді түрімен аралас
кетіп отырған. ... ... ... мен ... ... да біркелкі
болмайды. Кейбір диалог кейіпкерлердің ... ... ... ... енді ... ... өзара жарыса сөйлеу түрінде құрылады.
Ғалымдардың айтуынша, төл сөздің ... ... ... көп ... дауысты» түрі көркем әдебиетте кейінірек пайда болған. ... ... ... – кейіпкерлердің мінез-құлқын, күйініш-сүйінішін, ... ... ... ... ... ... әдебиетте диалог
құрылымының күрделенуі аралас және көп ... ... ... ... ... даму ... Әдебиетшілердің
реалистік көркем проза жанрын қалыптастыруға сіңірген ... ... «Де» ... төл сөз ... рөлі және басқа да
қызметтері» деп ... ... «де» ... оның ... деді,
дейді, деп, дейтін, десе, дегенмен, дердің төл сөз ... рөлі ... да ... ... баяндалды. Біреудің сөзінің төл сөз түрінде
берілуіне ... ... ... сөз «де» ... ... ... – өздігінен жеке тұра алмайтын лексикалық мағынасы ... ... ... ол ... ... ... ... қалмаған,
негізінде айт, сөйле деген етістіктермен мағыналас сөз. Төл сөз ... ... ... ішкі ... ... да де етістігімен
қоса автор сөзі түріндегі ... бір ... ... ... қай ... ... атқаруы де етістігінің формаларына және
оның автор сөзіндегі ... ... ... қатынаста тұрғанына
байланысты. Де-нің деді, дейді, деген, дейтін, ... ... ... ... сөз бен қоса автор сөзіндегі құрмалас сөйлемнің баяндауышы, толықтаушы
қызметін атқарады: Абылғазыға жанасып жүріп келе ... ... - ... ... бізді?! Көріп келің бар ма? - деді (М.Әуезов). Ұзамай фельшер
де ... Енді ... ... ... көп ... керек болады, –
дегенді түсіндірді (Ғ.Мүсірепов). Де-нің есімше деген, ... ... ... қоса ... я бастауыштың қызметін ... ... ... ... ... Евгеньевич, байқайсыз ба? Халық
тілегі аттап өтер ор емес, шалқып жатқан теңіз-ау», - ... оған ... ... бір ... «О, ... ... көп тілеуі қашанда көлміле береді
бұл?» - деген сөзі Назгүлді масаттандырып жіберді (Ә.Әбішев). Мұндағы төл
сөздер өз ... ... ... ... тұрғанымен, деген арқылы басқа бір
жай сөйлемнің бастауышының, анықтауышының ... ... ... де ... ... баяндалған төл сөздегі рөлінен басқа да
атқаратын қызметтерін қарастырайық. Де етістігі туралы белгілі ... ... [1, 19 б.] ... ... төл сөз белгісі болмайтын
ретін оның шылауға айналуымен дәлелдейді. Н.Сауранбаев өзінің [2, 68 б.] де
«атау», «арнау» ... ... ие ... тұрғанда, төл сөзге
қатысы болмайды деп көрсетеді: Балтабек деген ... ... ... Абай ... ... өз өлеңін айтқысы келді (М.Әуезов). Кейде
де өзінен бұрын келген белгілі бір ... ... ... ... ... айрылып, грамматикалық абстракция дәрежесіне көтеріліп,
басқа мағынаға ие болады; істің, қимылдың бір түрінен екінші түрге ... ... ... Ол ... ... Егін көктейін деді. Шам
сөнейін деп келеді. Де тұрақты сөз тізбегінің құрамында келгенде, төл ... ... ... ... әке ... ... дегенде, жан дегенде
жалғызы. Кейде де өзінен бұрын тұрған ... ... ... ... байланысты көрсетеді: Балалар келіп қалған-ау деп, ішке кірсем,
ішінде он шақты лақ, қозы жүр («Орындалған арман»). Бұл ... ... деп ... ... ... ... бір ... мақсатын білдіреді.
Алысқа кетеді-ау деп ертеменен, көзінен сорғалайды жасы тамып ... да ... ... ме деп, ол ... ... қаша ... ... сөйлемдегі алысқа кетеді-ау деп, тістей ме деп деген ... ... ... ... ... төл сөз болмайтын реттері бұл айтылғандармен бітпейді: де ... ... ... ... ие болып біреудің сөзін ... ... де, ... ... орындарда төл сөз түрінде беріліп тұр
деп айта ... ... төл сөз ... я одан ... ... жағынан төл сөзге ұқсас болып тұрғанының арасын ... ... ... етеді.
1.4 «Төл сөздің тыныс белгілері» деп аталатын бөлімде төл сөз ... сөзі ... ... ... интонациясымен және әрқайсысының өздеріне
тән сөздерімен, құрылымымен ерекшеленсе, жазу тілінде олардың арасы түрлі
тыныс ... ... Төл ... ... ... тыныс
белгілері: тырнақша, сызықша, қос нүктелер, үтір, нүкте, көп нүкте, леп
және ... ... ... ... екі ... ... болады: 1) төл сөзді
автор сөзінен айыратын ... ... 2) төл ... ... ... ... үшін ... тыныс белгілері. Алғашқы тобына
тырнақша, ... ... қос ... леп және ... белгілері жатады. Төл
сөзді автор сөзінен айыратын тыныс белгілері атқаратын ... және ... бен ... ... ... ... ... тағы жікке бөлінеді. Атап
айтқанда тырнақша төл сөздің ... тән ... ... Ол ... сөзі ... ... бар екенін, оның шегін көрсетеді. Демек, төл сөз алды-артынан
тырнақшаға алынады. Тырнақша төл ... жаңа ... ... ... Ол ... төл ... ... айтылмаған түрінде қолданылады.
Көркем шығармада ... ... ... төл ... ... ... де пайдалана береді.
Төл сөздің тыныс белгілері туралы төрт түрлі ерекшеліктері (ережелер)
айтылған. Бұл ережелер қай тілдің ... ... ... де бар яғни ... дәстүр бойынша тұрақталған жұрттың бәріне әйгілі
ережелер. Олар мыналар:
Егер төл сөз автор сөзінен ... ... төл ... өзі ... да, ... сөзімен екі арасына үтір мен сызықша қойылады: «Мұны мен
бір жерде көрдім»,-деп ойлады ұста (М.Әуезов).
Төл сөз ... ... соң ... автор сөзінен кейін қос нүкте
қойылып, төл ... өзі ... ... ... былай дейді: «Кітап –
білім бұлағы».
Төл сөз автор сөзінің арасына орналасса, төл сөз тырнақшаға ... ... ... ... ... ... қос нүкте, соңындағы автор сөзінің
алдынан үтір мен сызықша қойылады: Жақыпбек: «Мен ... ... ... ... ... деп ... тұрғандарды нұсқады
(М.Иманжанов).
Төл сөз ортасында автор сөзі ... төл сөз ... ... ... алды ... үтір мен ... ... – дейді М.Горький, – білім бұлағы»
Төл сөздің диалог түрінде айтылғанының алдына ... ... ... ... ... ... ... тырнақшаны төл сөздердің
диалог түрінде келетіндеріне де ... ... «Тым ... ... рет ... ... ... екен!–дейді бригадир Сәтен, «Клубта жиі-жиі
ойын көреміз», деді екінші бір қолхозшы. «Ана кітап неге жоқ, мына ... ... жұрт ... ... «Осы ... да ... «Біз ... қартайып келеміз, орнымызды басатын ертеңгі
колхозшыны мектептен күтетініміз ... ... ... ... ретімен берілген төл сөздердің біріншісі ғана сызықшамен
жазылады да, қалғандары содан кейін жалғасып, тырнақшамен жазыла береді:
–Тізімді ... ... ... жар ... еді. ... ... еді ғой, ... тізімді»,–деп, біраз кісілер ... ... оны ... ... ... ... жібермей, болысты
табайық»,–деп, көпшілік тінтуге кірісті (С.Мұқанов).
Тіл материалдарына қарағанда, жалаң сөйлемдерде жалғыз төл ... ... ... Төл ... ... және ... сөйлемдердің
түрлерінің әр жерінде, бірнешеуі қабаттасып та, автор ... ... ... ... ... ... ... береді.
2. «Төл сөздің интонациялық ерекшеліктері». 2.1 «Интонация жөнінде
мәліметтер». Соңғы кезде интонацияны жалпы тіл ... ... ... ... деп ... жүр. Тіл білімінің оны зерттейтін саласын бөліп
алып интонология деп атайды. ... ... тән ... ... ... тән ... ... бар деп есептеліп жүр. Қайткенде де кейін пайда
болған лингвистикалық ... ... жаңа ... ... оның
аясын кеңейтіп, жалпы сөйлеу тілін жан-жақты зерттеуде маңызды қызмет
атқаратыны даусыз. Тілдің жүйесінде ... ... бар ... ... ... өзіне ғана тиісті ерекше мағынаға ие ... бар, ... саны да ... ... ... және олар ... тілден алынып талдауға, зерттеуге келеді. Өзін бөліп алғанда,
мазмұны жоқ фонемадан ... ... – оның ... тән ... ... сондай-ақ мағынасы мен қызметі бар. Оның мағынасы да ... ... ... түрлерінде орын алады. Сөйлемнің қай-қайсысы болса ... ... ... ... ... өзіне тән интонациясы
бар. Сөйлемдердің қай түрінің болса да сомдалып, аяқталып, коммуникативтік
функцияға ие ... ... ... мәні ... ... ... ... Николаева [3, 287 с.] ... ... ... ... береді: «Бұл сөйлеу тілінде көрініс табатын интонация ... ... бір ... ... ... жағынан бірімен-бірі тығыз байланысты
просодикалық өлшем» дейді.
Жалпы тіл білімінде ең көп таралған және ең ... ... бірі ... қай ... ... ... сай дербестігі бар синтагмасының
сөйлемдерді ... ең ... ... бірі болып саналатыны.
Л.В.Щерба [4, 85 с.] өзінің еңбектерінде синтагманы тілдегі ең кіші
синтаксистік фонетикалық ... деп, оның ... бір үзік ... ... айтады. В.В.Виноградов [5, 248 с.] «синтагма» ұғымының тілге
сырттан енгізілген ... ... ... ... тән құбылыс екенін айта кеткен.
Синтагманы түсіндіргенде, ... ... ... ... ... ... деп, оның сырт көрінісін ғана қамтуын ... деп ... ... ... ... ... ... природа
явления», – дейді. З.М. ... [6, 225 б.] ... ... үлкенді-кішілі паузалармен бөлінетін тілдің интонациялық-
мағыналық ... ... ... әр ... түрлерінде кейде жеке сөзді,
кейде сөз тіркесін, кейде бір сөйлемді қамтитын интонациялық бір ... ... ... бөлшегі деп көрсетеді.
Интонация единицаларын, интонемалардың түрлерін анықтауда ғалымдар
әртүрлі ... ... ... ... ... ... көбінесе олардың
сөйлемдегі қызметіне қарайды.
Жалпы тіл білімінде ... ... ... еңбектер кейінірек
пайда болды. Тіл білімінде интонацияны ... үш ... ... ... ... және фонологиялық. Интонацияға әр түрлі тұрғыдан
қарау ғалымдардың аталмыш мәселесіне әр ... ... ... ... ... ... ... интонация жалпы
мазмұнмен өте тығыз байланысты. Интонация теориясына және ... ... ... төл сөздердің коммуникативтік акт шеңберінде
құрылымдық-мазмұндық және интонациялық ерекшеліктерін ... ... де, ... зерттеу жүргізілді.
Интонацияның экспериментті – фонетикалық зерттеу әдістері арқылы төл
сөздің интонациялық ... ... ... ... ... ... ... тілінде, сөйлемнің неше алуан түрлерінде олардың
мағынасы мен құрылымына байланысты көрініс табатыны белгілі. Сондықтан ... ... ... тауып, жинап, оларды классификациялап, текстерін
дайындап оны эксперименттік фонетикалық лабораториядан өткізу керек болды.
Ол үшін ... ол ... ... ... ... ... ... жақсы
білетін, нақышына келтіре оқи алатын мұғалімдерді лабораторияға шақырып
оқыттық. Жазылған материал аудиторлық, компьютерлік ... ... ... ... яғни ... сөйлемдерді тыңдау, оны
саралап, анықтайтындар – ... ... ... ... ... төмендегідей мақсаттар қойылды: а) ең алдымен тыңдалған сөйлемдердің
интонациясына қарап, оның сөйлемнің қай коммуникативтік ... ... т.с.) түрі ... ... б) ол сөйлемдер паузамен бөлінген қанша
синтагма ... ... топ бар соны ... в) ... ... байланысты синтагманың тональды контурын сызу; д) ... мен ... ... ... Осы ... ... ... зерттеу, анықтау сөйлемнің барлық түрлерінде эксперименттік
түрде жүргізілді. Инструментті талдау жасау үшін автоматикалық ... ... ... ... ... тонның жиілігі, үдемелігі,
ұзақтылығы) компьютерлік бағдарлама арқылы анықталды.
Ең алдымен компьютерлік ... ... ... ... одан ... интонограммалар сөйлеу тілінің негізгі 3
просодикалық сипаттамасы тұрғысынан қаралды: ... ... ... ... ... жиілігінің параметрлерінің ... ... ... ... ... ... ... деңгейі, тональды контурдың ... ... ... деңгейі. Жүргізілген эксперименттердің барлық түрінің нәтижесінде
қазақ тіліндегі төл ... ... ... ... ... ... қол ... «Төл сөздің интонациялық-эксперименттік талдауы» деп аталады. Төл
сөздердің интонациялық ... ... үшін ... ... ... шығармаларынан алынған ... ... ... төл ... интонациялық ерекшеліктерін зерттегенде, оларды
бөлінбейтін өз ортасында, яғни, өздері ішінде ... ... ... ... ... интонациялық өрнегі сызылды. Сол сөйлемдердің
ішінде ... ... ... төл сөздерді ... ... ... байқалғаны, олар өздерінің құрылымы, мазмұны жағынан
сөйлемдердің кәдімгі сұраулы, ... ... ... ... ... екен. Келтірілген мысалдарды төл сөздің, сол коммуникативтік
типтеріне қарай топтастырып ... ... ... ... ... сыздық. Интонациялық ерекшеліктерді көрсетуде
интонацияның барлық параметрлерінің шартты таңбалары ... Ол ... ... Қысқа кідіріспен белгіленген ырғақты топ бір тік ... ... ... ... ... ... екі тік сызықпен ... ... ... үш тік ... (ІІІ) белгіленді.
4. Төл сөздің интонациялық 4 деңгейі, саны белгіленген 4 ... ... ... баяу ... ... жылдам .............................
6. Дауыс үдемелігінің белгісі:
күшею
Бұл бөлімде біз ішінде төл сөзі бар сөйлемдерді ... төл ... ... ... топтастырып олардың интонациялық
ерекшеліктерін автор сөздерімен бірге ... ... ... ... ... (А, Ә, Б, В,) қарастырып белгілеп, содан ... ... ... ... төрт ... ... оның интонациясының сызығы
берілді.
А) Бұл бөлімшеде зерттеу нысаны етіп, ... ... ... ... ... ... деңгейі белгіленген, кідіріс, негізгі ... ... ... ... ... ... белгісі
берілген) ішінде төл сөздің сұраулы коммуникативтік типі түрінде келген
сөйлемдер келтірілді.
1. «Бұл не ... - ... ... ... көл ... бұл ... ... болды?» (С.Мұқанов)
«Бұл не жұмбақ?» > //- десті екеуі қосынан, > // көл ортасында / ... //– деді шал, >// ... да, / ... ... / ... / Сарыбасы кеп: > // Шахтаға / жан ... // ... да, < // < ... бе де! – деп ... ... бес ... тұратын аралас төл сөз (мұнда ... да, ... ... де бар) ... сөзімен де, паузалармен де бөлініп тұр.
Бірінші сұраулы төл ... әуен ... ... ... басталып,
төртінші деңгейге көтеріліп, одан үшінші деңгейде тоқтайды. Екінші төл ... ... ... ... ... ... ... бірінші
деңгейде тоқтайды. Үшінші төл сөз (төменгі графикте) екіншіден басталып,
үшіншіге көтеріліп, одан ... ... ... Төртінші төл сөз
екіншіден үшіншіге көтеріліп, сонда тоқтайды. Бесінші төл сөз ... ... ... одан төмендеп, біріншіге барып тоқтайды.
Ә) Бұл бөлімшеде зерттеу нысаны етіп көркем шығармалардан ... ... ... (әуен деңгейі белгіленген, кідіріс, негізгі тон
жиілігінің қозғалысы ... ... төл ... ... ... не сыпайы
бұйрық және ... ... типі ... ... ... Төл сөз өз ортасынан бөлінбей бірге ... ... ... ... кейін төл сөз бөлініп алынып, әуен ... «Мен ... енді ... емес ... ... - Кулаков
қамшысын көрсетті, - одан да айт шыныңды!» (С.Мұқанов).
«Мен / сенімен енді < // тілмен емес < // ... ... > // ... ... ... < // - одан да / айт ... ///
4_________________________________________________________________________
3_________________________________________________________________________
2_________________________________________________________________________
1_________________________________________________________________________
Бұйрық түрінде келген екі төл сөздің арасында автор сөзі орналасқан.
Екі синтагмадан құралған ... ... төл ... ... тон жиілігі
екінші деңгейден үшінші деңгейге көтеріліп, толқынданып екінші деңгейге
түседі. Екінші бұйрықты төл сөздің әуен ... ... ... ... ... одан үшінші деңгейге түсіп тоқтайды.
4. Содан кейін ол ... ... ... ... шай бер, ... тұр!» - деді (Т.Ахтанов).
Содан кейін < // ол қызына бұрылып: < // «Розажан, < // ... шай ... < ... қайнап тұр!» // - деді. ///
4_________________________________________________________________________
3_________________________________________________________________________
2_________________________________________________________________________
1_________________________________________________________________________
Қаратпа сөзден ... ... ... ... екі ... ... алды-артында автор сөздері орналасқан. Қаратпа сөзден басталатын
бірінші мүшесінің әуен ... ... ... басталып, үшінші деңгейден
асып барып, тоқтайды, екінші ... ... ... ... үшіншіге
таман көтеріліп, екінші деңгейде аяқталады.
Б) Бұл бөлімшеде зерттеу нысаны етіп көркем шығармалардан ... ... ... ... төл сөздің хабарлы коммуникативтік типі түрінде
келген сөйлемдер келтірілді (қою ... ... төл ... ... алып,
төрт деңгейлі сызықтарда әуен өрнегі сызылады).
5. «Енді айналмай-ақ қоярмыз», - деп сыбырлады, - ... ... ... ... ... (А.Фадеев).
«Енді / айналмай-ақ қоярмыз», > // - деп сыбырлады, < // - ... та, < // ... ... ... > ... ... төл ... тұратын мысалдың екеуінің арасында автор сөзі
орналасқан. Бірінші төл сөздің әуен ... ... ... ... ... ... ... төмен түсіп бірінші деңгейде аяқталады. Екі
ырғақты топтан тұратын екінші төл сөз екінші деңгейден басталып, ... ... ... ... ... ... ... «Мен өзім де солай шығар деп ойлап ем», - деді де, Быков өз жөніне
кетті (Ғ.Мүсірепов)
«Мен өзім де < // ... ... деп < // ... ем», // > - деді де, // ... өз ... кетті. ///
4_________________________________________________________________________
3_________________________________________________________________________
2_________________________________________________________________________
1_________________________________________________________________________
Үш ырғақты топтан тұратын хабарлы төл сөздің аяғында автор сөздері
бар. Бұл төл ... әуен ... ... ... ... үшінші деңгейде
толқынданып, екінші деңгейде төмендеп ... ... ... ... ... тіліндегі төл сөздердің коммуникативтік түрлерінің
интонациялық ерекшеліктерін қарастырғанда байқағанымыз, ... ... ... тән ... бар ... анықталды. Мысалы, сұраулы төл
сөздердің сұраулы есімдіктер ... ... ... ... төл ... ... төл сөздердің әуені төртінші ... ... ... ... деңгейге түсіп барып саябырлайды. Төл ... ... ... өрнектері, дамылсыз қозғалып, төртінші,
үшінші, ... ... ... ... жүрген сияқты болып көрінеді.
Сұраулы төл сөздердің шылаулар арқылы жасалған түрлері және сыпайы бұйрықты
төл сөздің ... ... ... ... ... төртінші деңгейге
көтеріліп, екіншісі – үшінші деңгейге көтеріліп ... ... ... ... ... аяқталады.
Көбінесе бірнеше синтагмадан тұратын хабарлы төл сөздердің әуендік
кескіні ... ... ... ... қимылдап үшінші деңгейге қарап
көтеріліп, одан қайтадан екінші деңгейге түсіп, толқынданып барып, ... ... Бұл ... байқағанымыз қай тілдің болса да интонацияның
ең маңызды болып табылатын белгісі оның әуені.
Интонацияны кейде ... әуен ... ... ... әуеннен басқа
да компоненттерді де қамтиды, мысалы, қарқын, үдемелік, дауыс реңкі т.б.
Қай тілдің болса да ... ... ... ... да оның ... ... ... шетелдік азаматтың тілін түсінбей, түрін көрмесек те,
оның сөйлеу мәнеріне, дауысының әуеніне қарап, ол қай ... ... ...
қытай ма, ағылшын ба, жапон ба айтуға ... оның ... ол ... ... ... да ... болады.
В) Бұл бөлімшеде зерттеу нысаны етіп көркем шығармалардан төл сөздің
диалог түрі алынған, олардың интонациялық өрнегі сызылған, ... ... ... тон ... ... көрсетілген, қарқын, дауыс
үдемелігінің белгісі берілген; ішінде төл сөздің таза түрі (автор ... ... ... сөзі бар) ... келген сөйлемдер берілді. Бұл
сөйлемдерден де қою шрифтпен терілген төл сөздер бөлініп ... ... төрт ... беріліп, онда төл сөздің өрнегі сызылды. Сонымен
қатар таза диалогтар (автор сөзінсіз) ... ... ... ... ету ... ... ... және біркелкі сұрау, лепті сөйлемдер
түрінде де, аралас диалог түрінде де, көптармақты ... ... де келе ... ... төл сөз бен ... ... мағыналастығын қарастырып,
оларды қандай жағдайда алмастыруға болады, сонда ... ... ... өзгерістер болатыны анықталды. Төл сөз, төлеу сөз,
ортақ төл ... ... ... ... ... ... қолданатыны
айқындалды. Төл сөздің ... ... ... ... ... ... ... «таза диалог» (автор сөзінсіз),
көп тармақты, «көп дауысты диалогтар» бар екені зерттеліп ... ... ... мен төл ... ... оның ... ... «десе»,
«дегенмен» тағы басқа формаларының бар екенін, ... төл ... ... ... да ... ... ... айтылды. Құрылымдық-
мазмұндық жағынан қарастырылған төл сөздердің барлық түрлеріне келтіріліп
сарапталған көркем әдебиеттің ... ... ... ... жіктеліп, интонациялық ерекшеліктері жағынан қарастырылып,
олардың коммуникативтік акт ... ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгілері. – Алматы, 1940. – 19 б.
2. Сауранбаев Т. Қазіргі қазақ ...... 1954. – 68 ... ... Т.М. ... ... предложения в славянских языках. –
Москва, 1969. – 287 с.
4. Щерба Л.В. ... ... ... – Москва, 1948. – 85 с.
5. Виноградов В.В. Понятие синтагмы в синтаксисе ... ... ... синтаксиса современного русского языка. – Москва, 1950. – 248
с.
6. Базарбаева З.М. ... ... ... жүйесі. – Алматы, 1996. –
225 б.
Диссертацияның негізгі мазмұны төмендегі басылымдарда
жарияланды:
1. Төл сөздің жасалу ... // ... ... ... дамуы: қиындықтары мен болашағы» атты ғылыми –
тәжірибелік конференция. – Қостанай, 2005. – Б. ... «Де » ... және оның төл сөз ... рөлі // ... ... 2006. № 4. ... ... коммуникациясы – адамдардың қарым – қатынас әрекетінің
көрінісі . // Қазақ тілі мен әдебиеті ...... 2006. ... – Б. ... Төл сөздің диалог түрлеріндегі көрінісі. // ...... № 4. – Б. ... ... ... синонимдері. // Хабарлары . – Алматы, 2007. №5. –
Б. 77-80
6. Қазақ тіл біліміндегі ... ... // ... ... ... және ... атты ... ғылыми –
практикалық конференция. – Қостанай, 2008. – Б. 227-231
7. Бөгде сөздегі «де» етістігінің ... // ... ... ... және ... білім» атты халықаралық ғылыми –
практикалық конференция. – ... 2009. – Б. ... ... акт ... төл сөздің қызметі». // «Әдеби тіл
және қазақ тілінің ... атты ......... 2009. – Б. ... Е З Ю М ... диссертации на соискание ученой степени
кандидата филологических наук по ...... ... Алмагул Даненовна
Семантико-интонационное описание прямой речи в контексте коммуникативного
акта
Актуальность исследования. Сформировавшееся в последние годы ... ...... развивается во взаимосвязи с другими
областями ... ... ... ... прошло несколько
этапов, которые тесно связаны с общим направлением развития языкознания.
Развиваясь на ... ... ... и ... смежных наук,
интонология сама способствовала углублению, расширению и ... ... ... знаний в русле их ... ... ... ... как раз ... той ... которой сосредоточены самые современные тенденции и ... ... ... ... ... ... ... тем самым широкие перспективы перед исследователями.
Вопросы интонации исследовались в общетеоретическом плане во ... ... и ... ... ... ... единиц, изучались стилистические функции ... ... ... ... ... и интонационные
особенности прямой речи, занимающей важное место в системе коммуникативного
синтаксиса казахского языка, устной речи, а ... в ... ... Интонационно-просодические характеристики прямой речи ... от ... и ... ... ранее
специально не исследовались. Просодическое описание прямой речи в различных
коммуникативных типах высказываний, в ... ... ... в ... и ... речи представляют научный интерес и
способствуют дальнейшему развитию новых ... в ... ... ... фонетики, коммуникативного
синтаксиса.
Объект исследования. Объектом исследования явились ... ... ... и ... ... из современной художественной
литературы ... ... (М. ... С. ... Г. Мусрепов, Г.
Мустафин, М. Иманжанов, Т. ... А. ... ... прямую и
косвенную речь (около 500 примеров), сгруппированные по коммуникативным
типам, структурно-семантическим и ... ... ... анализировались по известной методике, принятой в суперсегментной
фонетике.
Предмет исследования. Озвученная прямая ... ... ... ... и ... ... Цель ... – семантико-интонационное
описание прямой речи в ... ... акта ... и ... ... исследования, выявление
интонационных моделей прямой речи на основе анализа просодических средств
различных типов высказываний. Для ... этой цели ... ... ... выявить и описать семантико-структурные и интонационные особенности
прямой речи, встречающейся в различных типах диалогов;
– сгруппировать ... речь по ... ... рассмотреть
каждый по отдельности, ... их ... ... ... интенсивность).
– описать просодические особенности прямой речи в зависимости ... ... и ... ... на ... тональных уровнях показать мелодические ... ... ... ... ... с учетом темпоральных и
динамических характеристик.
Научная новизна исследования. Впервые в ... ... ... ... ... ... ... взятые в широком
контексте, в зависимости от речевой ситуации, семантических и ... ... ... на ... ... ... ... динамических, темпоральных) были выявлены и описаны
интонационные ... ... и ... ... были ... различительные признаки компонентов интонации (форма
мелодической кривой, темп, пауза, интенсивность), ... ... дана ... ... ... ... ... в
различных коммуникативных типах (вопрос, ... ... ... на ... ... уровнях представлены различные
модели анализируемых единиц с описанием просодических параметров интонации;
на ... ... ... ... богатство и разнообразие
интонационных типов прямой речи, украшающих устную речь; в ... ... речи с ... ... ... ... с ... их местоположения в различных типах диалогов описаны
мелодические модели прямой речи в ... с ... ... ... В ... были ... ... аудиторские, фонологические ... и ... ... ... ... ... ... решению теоретических вопросов в области интонологии –
нового направления казахского языкознания. Работа, выполненная на ... ... и ... ... ... ... вклад в развитие функциональной грамматики казахского языка,
коммуникативного синтаксиса, теории речевых актов. Результаты исследования
могут быть ... при ... ... пособий и учебников по
интонологии, функциональной грамматике для высших учебных заведений, могут
быть ... при ... ... по ... ... ... ... для проведения специальных
курсов и семинаров, посвященных изучению теории и ... ... ... ... на ... ... речь в зависимости от речевой действительности, реализуясь
в ... ... ... ... в устных
высказываниях, в ... ... ... ... ... интонации (пауза, ... ... ... ... роль в ... ... ... интонационные характеристики прямой речи зависят от ... ... ... а ... ... прямая речь в зависимости от ... и ... ... в ... ... ... ... казахского языка;
– различные типы диалогов порождают интонационные модели прямой
речи с их разнообразными вариантами и ... ... ... анализа просодических средств;
– семантико-интонационное членение текстов, включающих прямую речь,
осуществляется посредством изменения таких параметров интонации ... ... ... ... ... и ... ... назначение и функции прямой речи, а также ... ... и ... ... ... в ... коммуникативного акта;
– прямая речь, ... в ... ... ... ... односинтагменные и многосинтагменные
единицы, характеризуется взаимодействием тональных, темпоральных ... ... ... ... структурные типы прямой речи, располагаясь на четырех
тональных ... ... ... ... ... казахской интонации.
SUMMARY
of the essay of the dissertation submitted to confer the ... ... ... of philology
Speciality 10.02.02 – Kazakh Language
Adaeva Almagul Danenovna
The semantic-intonation description of direct speech within the
communicative act context
Topicality of the ... As a new ... ... has
been developing in correlation with other spheres of Kazakh ... study has had several stages deeply ... with the ... of ... ... has already ... and ... new directions of scientific investigations in their
integrations and coordination between subjects taking into account ... within methods and ways of mixed ... ... the subject which focuses the most ... tendencies and courses
of linguistic sciences. It is able to give a ... analysis ... ... and to open good perspectives in scientific ... problem of ... has been studied in general ... ways ... with Syntax and ... and ... aspect and
stylistic functions of of intonation units has been ... as ... present research is devoted to ... and ... of the direct speech which has the most ... role in ... of ... Syntax of Kazakh ... oral speech, ... ... nature of the direct speech ... ... and ... ... has not especially
investigated before. Phonological description of the direct speech ... ... interest to study and ... the further new directions
in Modern Kazakh Linguistics as Intonationalogy, super segment ... Grammar. ... there must be given ... to ... in different communicative types as in ... ... and ... of ... ... in the direct ... ... object of the dissertation is utterances and texts as monologues
and dialogues from ... fiction of popular writers ... ... ... ... ... A.Nurpeisov).
They include the direct and indirect speech in about 500 examples and ... divided into groups ... to ... types, ... and grammatical indications. Selected units have been analyzed ... known method of super segment ... subject of the ... work is recorded direct speech ... and dialogues.
The aim and tasks of the research. The aim of the present work ... ... of the direct speech within the ... ... act by the experimental-computer and statistic methods of
researching and to define ... models of the direct speech on ... of an analysis of ... means in ... ... types. The
following tasks are defined in order to achieve this aim:
to define and to describe ... and ... of the direct speech which are in ... types ... to divide the direct speech into groups ... to ... to examine each one and to define their ... ... melody, length, ... to describe the ... peculiarities of the direct speech
depending on the semantic contex and emotional-intonation ... ... to show ... nature of the analyzed phrases on four tone
levels defining the common models according to tempo and ... novelty. The work ... the ... ... ... direct speech in wide context ... on spoken ... and
semantic, structural-grammatical peculiarities of utterances as well ... ... for the first time. ... ... of the
direct and indirect speech have been defined on the base of analysis ... means as tone, dynamic, and tempo. ... ... as melodic shape, temp, pause, ... of ... which ... the direct speech have been ... transcription of the direct speech which is in ... types ... ... ... in ... has been given. The ... models of analyzed units have been
presented with the description of phonological ... of ... ... tone levels. Abundance and variety of intonation types of the ... ... the oral speech have been shown on the base of ... ... The melodic models of the direct speech in ... with other ... ... have been ... in ... of the ... analysis between the direct and indirect ... account into syntagmatic articulation of examined texts ... their place in ... types of ... methods. The present research work uses ... ... phonological methods of investigation.
The theoretical importance and practical significances of the research
work. The results of the research will ... solving the ... in the sphere of the new ... in Kazakh Linguistics as
Intonationology. The present work joins super segment ... ... Syntax and it is able to advance ... Grammar of ... ... Syntax, Speech acts theory. The research results
are in the possibility to use them in ... of course books ... ... in Intonationology, functional Grammar, and ... courses of super segment ... ... ... theory and practice of ... following provisions should be presented. This research work
presents these following provisions to confer:
– the direct speech presents in spoken ... ... ... ... depending on speech communication and realizing in the
communicative acts;
– the main intonation components (pause, melody, temp, ... the most ... role in ... of the direct ... ... ... of the direct speech depend on their
semantic, structural-grammatical peculiarities and ... as ... the direct speech ... on the context and communicative
situation is realized in ... ... ... ... of Kazakh;
– different types of dialogues make the intonation models of ... speech defined on the base of the analysis of ... with their various variants and ... ... articulation of texts including the direct
speech is realized by the changing intonation ... as to ... moving of the main tone, ... ... the main ... of the direct speech and its semantic ... ... meaning are pointed out in the context ... act;
– the direct speech is characterized in interaction with tone, tempo
and dynamic components of intonation. It is realized in ... ... ... units by forming single syntagma ... syntagma ... ... types of the direct speech taking account into
four tone levels make wave like nature which ... ... of Kazakh ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аймақтық интеграция шеңберіндегі Араб Мағриб бірлестігі70 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Ағылшын тілі пәнінің білім сапасын арттырудағы ақпараттық - коммуникативтік технологиясының рөлі6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану4 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь