Қор биржасы және биржадан тыс нарықтың ұйымдастырушылары

Мазмұны

Кіріспе

І. Қор биржасы және биржадан тыс нарықтың ұйымдастырушылары 1.3
1.1. Қор биржасының міндеттері мен функциялары 4.9
1.2. Қор биржасының мүшелері 10.13

ІІ. Қор биржасындағы мәміле түрлері мен операциялар
2.1. Қор биржасындағы мәліметтердің негізгі түрлері мен
Ерекшеліктері 14.16
2.2. Биржаны басқару органдары 17.25

ІІІ. Қазақстан Республикасындағы қор биржалары
3.1. Қазақстан Республикасындағы қор биржаларының даму перспектив 26.33

Қорытынды 34.35

Қолданылған әдебиеттер 35.36
Кіріспе
Қазіргі кезде Қазақстан экономикасын жақсартып, бекіту үшін қор нарығын дамыту керек және де қор нарығы әр түрлі меншік нысандарының және кәсіпкерліктің еркін қызметін қамту керек.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде бағалы қағаздар нарығы үлкен орын алады, ол капиталдың қозғалысын реттеп және оның озін өзі реттеу жағдайларын жасай отырып, олар сонымен қатар портфельді инвестициялар ағымы арқылы дамуына ықпал етеді. Бағалы қағаздар нарығының дамуы -ақша массасының өсуін шектейтін, несие-ақшалай институтарының баланстарының заңдылығын қолдайтын және мемлекет бюджетінің дефицитін қаржыландыратын қайнар көзі.
Қазақстанның қор нарығы өзін инвестициялық механизм ретінде әлі де көрсете алған жоқ. Республиканың елбасы Н.Ә. Назарбаев қаржы секторы реформасын аяқтап және бағалы қағаздар нарығын шығаруға шақырады және де оны реттеуде мемлекеттің үлкен ролін айтады. Мемлекет мұнда екі түрлі қатысады: берілген қызметтің заңдылығын қанағаттандыратын гарант рөлінде және дербес қатысушы-комитет ретінде. Қор нарығында мемлекеттің кәсіби және реттеу қызметін біріктіру - бұл көрініс әлемде көп, бірақ бағалы қағаздар нарығының басқа қатысушылардың дамымауына байланысты үкіметтің дұрыс есептелмеген қадамы нарықтың жалпы станациясына әкелуі мүмкін.
Қор нарығының проблемаларының тиімділігі ролінің кілті - меншік қатынасы. Осы қатнастар ғана қоғам типін және мақсатты бағытын, әлеуметтік және экономика-технологиялық құрылымын анықтайды. Меншік қатнастары материалдық қажеттіліктермен байланысты болғандықтан қор биржасындағы қызмет әлеуметтік-экономикалық жағдайға, республиканың даму темпіне тікелей әсер етеді. Қор нарығы нарықтық экономикада ерекше бөлінеді, ал қор нарығының ең маңызды бөлігі қор биржасы, сондықтан дақор биржасына ерекше көңіл бөлу керек. Бұл нарықтың сату-сатып алуының объектісі арнайы тауар - бағалы қағаздар.
Қазір қалыптасып келе жатқан мемлекттік бағалы қағаздар және жаңа комитеттерінің агрессиялық әсері бар, көп жағдайда шынайы активтері жоқ мемлеттік нарықтың орнына кәсіпкерлік, түрғын, кәсіпорындардың құрылысындағы инвестициялық проекттерге қызмет көрсететін қор нарығы пайда болу керек.
Қазақстанда қор нарығы жекешелендіру процесінің логикалық элемент ретінде қалыптасты, мүнда мемлекеттік реттеу үлкен роль ойнайды. Зейнетақы реформасы, массалық жекешелендіру - бұндай барлық ұйымдастырулар бағалы қағаздар нарығына тікелей ықпал етеді, сонымен қатар бұндай тығыз байланыс бір элементтің дұрыс жүзеге асуы үшін басқа элементті дұрыстап шығару керек. 1998 жылға дейін қор нарығы көбінесе жекешелендіру процестеріне қызмет көрсетті, бағалы қағаздарға спекулянттық салымдар салды. Акционерлеу арқылы бірінші рет акцияларды орналастыру жүргізілді.
Корпоративті облигациялар нарығының дауына объективті себептер бар. Бағалы қағаздар нарығының дамуы анализі арқылы қор нарығы дамуындағы жиналған тәжірибені бағалауға, қазіргі жағдайында өткендегі қателерін ескере отырып, ұлттық экономиканың ерекшеліктерін, нарық экономикасы бар мемлекеттер тәжірибесіне критикалық қарауға, берілген нарықтың даму жолындағы болашақ мақсаттарды және оларға жету жолдарын қарастыруға мүмкіндік аламыз.
Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік басқару ғылыми дәлеледенген және дұрыс жасалған, болып жатқан жағдайларды ескеретін экономикалық өсу мақсаттарына сай келетін концепцияға сүйену керек.
Әлемдік тәжірибеде бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік реттеу белгілі органдардың тікелей не жанама түрде нарық қызметіне араласуы. Тікелей мемлекеттің араласуына мемлекеттік органдардың заңишығармашылық қызметінің комплексі және бағалы қағаздар нарығыныңпроблемалары бойынша орындайтын өкімет органдары кіреді. Қор нарығының негізігі заңи инфрақүрылысына ҚР елбасының "Бағалы қагаздар мен қор биржасы" туралы заңи күші бар жарлығы (21/04/95ж.) және ҚР Үкіметінің жарлығы бойынша шығарылған нормативті-құқықтық актілер тізбегі, бағалы қағаздар бойынша Ұлттық комиссия (БҚҰК):
- "Бағалы қағаздар нарығы туралы" 5 наурыз 1997ж.
- "ҚР бағалы қағаздармен келісімдердің тіркелуі" 5 наурыз 1997ж. Жанама әсер ететін жүйеге кіретіндер:
- мемлекеттің салық саясаты;
- депозит, займ, несие бойынша үкіметтің гарантиясы;
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Заңдар жинағы:
1. "Бағалы қағаздар нарығы туралы" 5 наурыз 1997ж.
2. "ҚР бағалы қағаздармен келісімдердің тіркслуі" 5 наурыз 1997ж.
3. "Бағалы қағаздар мен қор биржасы" (21/04/95ж.)
Оқулықтар:
1. Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. /Алматы: Экономикс, 2001ж./
2. Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы. /Алматы: Экономикс, 1999ж./
3. Сутемгенов Н.Д., Таттимбаев К.М. Фондовый рынок /часть II, Алматы, 2002г./
4. Саханова, Исингарина. Проблемы и перспективы фондовых рынков Казахстана.
5. Лялин В.А., П.В. Воробьев. Ценные бумаги и фондовая биржа.
6. Миркин. Ценные бумаги и фондовый рынок
7. Килячков, Чалдаева. РЦБ и Биржевое дело.
8. Бабичев, Карташов. Фондовая биржа на западе.
9. Биржавая деятельность. Под. редакц. Гризновой Ю.Биржевое дело. Галанова, Басова,
Газет, журналдар:
1. Рынок ценных бумаг Казахстана /2004ж. Соңғы номерлері/
        
        Мазмұны
Беттері
Кіріспе
І. Қор биржасы және биржадан тыс нарықтың ұйымдастырушылары
1-3
1.1. Қор биржасының міндеттері мен функциялары ... Қор ... ... Қор ... мәміле түрлері мен операциялар
2.1. Қор биржасындағы мәліметтердің негізгі түрлері мен
Ерекшеліктері
14-16
2.2. ... ... ... ... ... қор ... Қазақстан Республикасындағы қор биржаларының даму перспектив
26-33
Қорытынды
34-35
Қолданылған әдебиеттер
35-36
Кіріспе
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... үшін ... ... керек және де қор нарығы әр түрлі меншік нысандарының және
кәсіпкерліктің еркін қызметін қамту ... ... ... ... қағаздар нарығы үлкен орын
алады, ол капиталдың қозғалысын реттеп және оның озін өзі ... ... ... олар ... ... ... инвестициялар ағымы
арқылы дамуына ықпал етеді. Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... институтарының баланстарының
заңдылығын қолдайтын және ... ... ... ... ... қор ... өзін ... механизм ретінде әлі де
көрсете алған жоқ. Республиканың елбасы Н.Ә. ... ... ... ... және бағалы қағаздар нарығын шығаруға шақырады және ... ... ... ... ... айтады. Мемлекет мұнда екі түрлі
қатысады: берілген қызметтің заңдылығын қанағаттандыратын гарант рөлінде
және ... ... ... Қор ... ... ... және
реттеу қызметін біріктіру - бұл көрініс әлемде көп, бірақ бағалы қағаздар
нарығының ... ... ... ... үкіметтің дұрыс
есептелмеген қадамы нарықтың жалпы станациясына ... ... ... ... ... ... ... - меншік
қатынасы. Осы қатнастар ғана қоғам типін және ... ... ... ... ... ... ... қатнастары
материалдық қажеттіліктермен байланысты болғандықтан қор ... ... ... республиканың даму темпіне тікелей
әсер етеді. Қор нарығы нарықтық экономикада ерекше бөлінеді, ал ... ең ... ... қор ... ... ... биржасына ерекше
көңіл бөлу керек. Бұл нарықтың сату-сатып алуының объектісі арнайы ... ... ... ... келе жатқан мемлекттік бағалы қағаздар және ... ... ... бар, көп ... ... ... жоқ
мемлеттік нарықтың орнына кәсіпкерлік, түрғын, ... ... ... қызмет көрсететін қор нарығы пайда
болу керек.
Қазақстанда қор нарығы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу үлкен роль ойнайды. Зейнетақы
реформасы, ... ... - ... ... ... ... нарығына тікелей ықпал етеді, сонымен қатар бұндай тығыз байланыс
бір ... ... ... асуы үшін ... ... ... шығару
керек. 1998 жылға дейін қор ... ... ... ... көрсетті, бағалы қағаздарға спекулянттық салымдар салды. Акционерлеу
арқылы бірінші рет акцияларды орналастыру жүргізілді.
Корпоративті облигациялар нарығының дауына объективті себептер ... ... ... ... ... ... қор ... дамуындағы
жиналған тәжірибені бағалауға, қазіргі жағдайында өткендегі қателерін
ескере отырып, ұлттық ... ... ... ... бар
мемлекеттер тәжірибесіне критикалық қарауға, берілген ... ... ... ... және ... жету жолдарын ... ... ... ... мемлекеттік басқару ғылыми дәлеледенген және
дұрыс жасалған, болып жатқан ... ... ... ... сай ... ... сүйену керек.
Әлемдік тәжірибеде бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік реттеу
белгілі органдардың ... не ... ... ... ... араласуы.
Тікелей мемлекеттің араласуына мемлекеттік ... ... ... және ... қағаздар нарығыныңпроблемалары бойынша
орындайтын өкімет органдары ... Қор ... ... ... ҚР ... "Бағалы қагаздар мен қор биржасы" туралы заңи
күші бар жарлығы (21/04/95ж.) және ҚР ... ... ... ... актілер тізбегі, бағалы қағаздар бойынша ... ... ... ... ... ... 5 ... 1997ж.
- "ҚР бағалы қағаздармен келісімдердің тіркелуі" 5 наурыз 1997ж.
Жанама әсер ететін жүйеге кіретіндер:
- ... ... ... ... ... ... бойынша үкіметтің гарантиясы;
- айналымдағы ақша массасын және қарыз пайыз ... ... әсер етіп ... несиені бақылау;
- қарыз капитал ... ... ... ... ... жасу мақсатында;
- мемлекеттің сыртқы экономикалық саясаты;
Бағалы қағаздар нарығындағы қаржылық институттар қызметіне бағытталған
және реттеуші ... ... ... ... Қазақстанда бұндай
орган бағалы қағаздар нарығын реттеу бойынша ҚР ¥лттық банк ... ... ҚР ... банкі, меншікті реттеу бойынша Мемлекеттік
комитет және жекешелендіру бойынша Мемлекеттік комитет. ... ... ... ... ... ... негізінен үш
қызмет атқарады. Бұл, біріншіден, бағалы қағаздар ... ... ... екішіден, экономиканың барлық субъектілеріне шынайы
ақпарат беру; үшіншіден, бағалы қағаздар ... ... және ... ... Қор ... және ... тыс ... ұйымдастырушылары
1.1. Қор биржасының міндеттері мен функциялары
Қолданыстағы ресейлік заңнамаға ... қор ... ... ... ... сатып алуды ұйымдастыратын, яғни «бағалы қағаздармен азаматтық – құқықтық
мәмілелер жасасауға тікелей ат салысатын», бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... қор биржасы бағалы
қағаздар саудасын ұйымдастыру бойынша қызметін депозитарлы және клирингтік
қызметтен басқа бағалы қағаздар нарығындағы өзге ... ... ... ... ... оның ... мен ... қор биржасының
бағалы қағаздар нарығында оның қатысушысы ретіндегі алатын орнына сәйкес
ережемен анықталады.
Басқа ... ... және ... ... қор ... қор
биржасына теңестірілген, сондықтан да өз қызметінде (ұйымдастыру
мәселелерін қоспағанда) олардың соңғысынан айырмашылығы жоқ.
Бағалы қағаздар нарығының ұйымдастырушысы бола отырып, қор ... ... ... ... жүргізуге қажетті жағдайларды жасаумен айналысады,
бірақ нарықтың дамуымен оған тек сауданы ұйымдастырудан гөрі оған қызмет
көрсету міндеті жүктеледі.
Ең алғашқыда қор ... ... ... ... ынталандыру және қолдау,
оның қатысушыларының мүдделерінің сақталуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... үшін ... тиісті күйінде
ұйымдастырылған орын ретінде қарастырылды. Қор биржасының бірінші міндеті –
саудаға арнап орын беру, былайша ... ... ... ... ... сатуы да, сол сияқты оларды екінші реттік қайта сату
жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы ретіндегі биржалардың
принципиалды айырмашылығы – саудаға қатысушылардың барлығына өздерін ... ... ... ... ... ... бекітуі болып табылады. Бұл
мағынада, қор биржасы тарихи тұрғыда ... ... ... ... бар ұйым ... ... ... уақытта қатысушылардың
міндетті физикалық түрде қатысуын талап ететін ашық биржалық сауданың өз
кеңсесінде (өз жұмыс ... ... ... ... ... ... ... экранды) саудаға алмастырылатынына қарамастан,
бекітілген сауда жүргізу ережелерін және оны ... ... ... сонымен
қатар саудаға қатысушылардың бұл ережелерді сақтауға дайын болу міндетті
шара болып қалды.
Бірінші міндетті (бағалы қағаздар ... бір ... ... үшін қор ... тек ... ... ережелері мен реттеу жүйесін
құрып, оны ретке келтіп қана қоймай, сонымен қатар сату үшін ... ... ... ... үшін, соған қоса биржадағы
саудаға тікелей қатысуға мүмкіндігі жоқ, сондықтан делдалдардың қызметіне
жүгінуге мәжбүр болған клиенттердің мүддесін қорғайтын және ... ... ... ... ... арнап айтарлықтай қатаң талап қоюы
қажет. Бұдан басқа, биржа саудасының өзін ұйымдастыруға да, сондай-ақ
биржада жасасқан мәмілелердің атқарылуын тиімді бақылауды ... ... ... ... жоғары білікті қызметкерлері болуы шарт. Жоғарыда
келтірілген талаптарды орындау қажеттілігі инвестор және эмитент ... ... ірі ... және ... тиімді қорғаумен
сипатталатын ликвидті, тиімді нарықтарды іздейтінімен түсіндіріледі.
Қор биржасының екінші міндетіне тепе-тең биржалық баға белгілеуді жатқызуға
болады. Биржа бұл міндетін ... ... мен ... алушыларға тек сауданың
шарттарын талқылау мен келісу үшін ғана емес, сонымен қатар нақтылы бағалы
қағаздардың ... ... ... анықтау үшін кездесуіне мүмкіндік
беретін нарықтық орын ұсына отырып, көптеген сатушыларды да, сол сияқты
сатып алушыларды да жинау арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... ... шынайылылығына күмән туғызбай,
сенім білдірілуіне де қол жеткізеді. Аталған ... ... үшін ... және оның ... ... ... ... ашық болуын, баға
белгілеу әдістерінің стандартталуын, бағалар котировкасы мен мәмілелер
жайлы ақпараттардың таралуы үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануды
қамтамасыз етеді. Бұл ... ... мен ... ... мәмілелер
жасасуға мүмкіндік беретін ең соңғы бағалар туралы, сонымен қоса жасалған
мәмілелер көлемі туралы ... ... ... береді. Телетекст
сияқты қыметтің көмегімен шетелдік биржалар, жеке тұлғалар үшін үй
теледидарлары экрандарында биржада котировкаланатын акциялар бағаларының
көрсетілімін ұйымдастырады. Бұл жаңа ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын тудыруға мүмкіндік
береді.
Биржаның үшінші міндеті - ол тек уақытша бос ақша қаражаттарын
шоғырландырып қана қоймай, оларды қайта ... ... етуі ... ... ... ... ... отырып, биржа эмитенттерге олардың
қаржылық міндеттемелеріне айырбас ретінде өздеріне қажетті ... ... ... ... береді, яғни бір жағынан, жаңа қаражаттардың
жұмылдырылуына, ал екінші ...... ... ... ... ... ... қоса, биржа сатып алынатын бағалы қағаздарды қайта
сатуға мүмкіндік жасайды, яғни үнемі биржаға уақытша бос ақша
қаражаттарының ірі немесе кіші сомалары бар жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бұған дейінгі уақытта
сатып алынған бағалы қағаздардың қайта сатылуын қамтамасыз ете отырып биржа
сатып алушыны аталған бағалы қағаздарды «мәңгілік» иелену міндетінен
босатады. Бұл ... олар ... ... ... ... ... ... сатып, өзінің ақша қаражаттарын пайдаланудың жаңа мүмкіндіктерін
табуға, атап айтқанда оларды басқа, ол үшін анағұрлым ... ... ... ... ... ... Иеленушілердің осылайша өзгеруі
эмитентке еш қиындық туғызбайды, эмитенттің бағалы қағазды ... ... ақша ... оның ... ... және бұл ... ... (акцияларды сату – сатып алу жағдайында) немесе кредитор
(облигацияларды сату – ... алу ... ғана ... ... ... ... ... сауданың ашықтығын және
жариялылығын қамтамасыз етуді жатқызуға болады. Бұл ретте ... ... ... ақша ... ... ... ... әкелетіндігіне
кепілдік бермейтінін назарға алу қажет. Дивидендтер де, сол сияқты
акциялардың курстық бағасы да өсуі де, ... де ... ... ... ... ... олардың иелігіндегі бағалы қағаздардың
табыстылығы туралы өз пікірлері қалыптасуы үшін ... ... қол ... ғана ... бере алады. Биржа әрбір
қызығушылығы бар мүдделі тұлғаны ... ... күні мен ... түсетін бағалы қағаздардың атауы, бағалы қағаздардың мемлекеттік
тіркеу нөмірі, бір бағалы қағаздың бағасы мен ... ... ... ... алынған) бағалы қағаздар көлемі туралы хабардар етуге міндетті.
Биржа бір мезгілде биржалық саудаға қатысушылардың ... ... ... ... ... етуі ... ақпараттың қол жетімді
болуын қамтамасыз етуі шарт. Бұған қоса, олардың барлығы бірдей
ақпараттарды иеленуі қажет, яғни олар барлығы бір жағдайда болуы ... ... ... түсетін бағалы қағаздардың курсына әсер ете
алатын үкіметтің кез ... ... ... ... ... ... ... – арбитражды қамтамасыз ету. Осы ретте, арбитраж
ретінде дауларды әділ түрде шешудің механизмін түсіну ... Ол ... шеше ... ... ... ... ... зиян шеккен тарапқа
өтемақысын анықтауы қажет. Арбитраж міндетін шешу ... ... ... ... ... ... олардың қатарына биржалық
сауда жүргізуде де, сол сияқты дау – дамайларды шешуде де мол тәжірибесі
бар ... ... ... ... ... екі ... да тыңдап,
таразыға салынған, сараланған шешім шығаруы тиіс. Арбитражды комиссияның
ықпалдылығы жалпы мойындалған болуы тиіс. Арбитражды комиссияның
маңыздылығын ... үшін оған ... ... сот мәртебесі беріледі, сонда
арбитражды комиссияның шешімі тек ұсының берушілік қана ... ...... ... ие ... ... өтемақы туралы шешім зиян шеккен
тарапқа да, сол сияқты жауапты тұлғаға да ... ... және ... қажет. Алайда кез келген арбитражда апелляция беру қарастырылған.
Биржаның алтыншы міндеті ретінде ... ... ... ... үшін ... ... қамтамасыз етуді айтамыз. Өзінде котировкаға
түсетін бағалы қағаздардың сенімділігіне ... беру ... ... бұл
міндетін толық орындайды. Ал аталған сенімділік өз кезегінде, биржада ... ... яғни ... ... сай келетін бағалы қағаздар
ғана айналымға түсетіні арқылы қамтамасыз етіледі.
Бұдан басқа, биржада бағалы қағазды сату немесе ... алу ... ... ... ... (биржа мүшесі, сатып алушы мен сатушының өкілдері –
брокерлер) мәміленің шарттарын келіскен бойда, соңғылары бірден тіркеуден
өтеді және саудаға қатысушылардың әрқайсысы бұл ... ... ... растау алады. Сондықтан қандай да бір мәміле бойынша қандай
келісімге қол жеткізілгені жайлы ешқандай таластар туындауы мүмкін емес.
Аталған міндетті ... ... ... есеп ... ... асырғанда
өзіне делдал міндетін жүктейді. Бұл биржа расталған мәмілелердің барлығының
орындалуы үшін жауапкершілікті өз мойнына артатындығын білдіреді, яғни
сатып алулардың ақысы ... ал ... ... акциялар жаңа сатып
алушыға немесе оның нұсқауы бойынша басқа тұлғаға берілу мақсатында
жеткізілетін болады. Бұл ... аса ... ... ... ... ол ... ... алушылар мен сатушыларға олардың операциялары
толығымен аяқталатынына кепілдік береді.
Биржалық сауданың елеулі бір мәселесіне мәмілелердің орындалуы мәселесі
жатады: ... ... ... алуға нұсқау берген бағалы қағаздардың ақысын
төлей ала ма, немесе сатушы сату жөнінде нұсқау берген бағалы қағаздарын
шын мәнінде ұсына ала ма. ... ... ... ... ... ... ... алмаса да, ол саудаға қатысушылардың кәсібилігіне де, сол сияқты
олардың қаржылық жағдайына да қатаң ... қоя ... және ... талап қоюға
міндетті болады. Бұдан басқа, мәмілелерді орындау кепілдігіне клиринг және
есептесу жүйесін үнемі жетілдіру арқылы қол жеткізеді.
Мәмілелердің ... ... ... ... ... ... бақылау
арқылы қамтамасыз етіледі.
Биржа өзінің ішкі коммуникация жүйелерінің жағдайын үнемі бақылауда
ұсталуын қамтамасыз етуі және бір ... ... ... ... ... ... әкеп соқпауы үшін, оның мүшелерінің
– саудаға қатысушылардың қаржылық тәртіпті сақтауын қадағалап отыруы қажет.
Биржада жасалған мәмілелердің орындалу кепілдігі клиенттің ... ... ... ... ... Бұл ... биржа өздігінен шеше
алмайды, алайда өзінің сауда жүргізу ережелерінде ол ... ... ... ... ... ... төлем жасау уақыты келмеген
жағдайда, клиенттің ақша қаражаттарын өздерінің жеке ақшасынан бөлек
сақтауы қажет деп ... ... ... жүргізу ережелерінің қатарына
егер биржа мүшесі болып табылатын фирма өзінің жеке қаржылық
міндеттемелерін орындай алмайтын жағдайда, ол клиенттің ақшасын пайдалана
алмайтындай етіп, бұндай ... ... ... ... ... ... салынуы тиіс деген талап қоюы мүмкін. Бұл жердегі
реттеу жүйесі өте қатаң және биржа операцияларды есептеуді ... ... ... ... ... жүргізуді бақылауда ұстауы
қажет (негізінде күнделікті түрде).
Биржаның жетінші міндетіне этикалық стандарттарды, биржалық саудаға
қатысушылар тәртібінің кодексін жасақтау жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... беретін және олардың қатаң
түсіндірілуін сақтауды қарастыратын арнайы келісімдер қабылданады.
Биржа өзі жасақтаған стандарттар мен тәртіп кодексін бақылап, оларды
орындамаған жағдайда ол ... ... ... немесе лицензиясынан айыру
сияқты айыппұл санкцияларын қолдануға тиіс.
Шетелдік тәжірибеде биржа үшін арнайы іскерлік ... ... ... ... Оларда клиентпен қарым – қатынас жасаудың негіздері
қарастырылады. Бұған жарнамаға қатысты мәселелер – неге рұқсат етілген және
неге ... ... ... туралы хабарлама – хабарлануға міндетті
детальдардың минималды тізімі; телефон ... ... – олар ... рұқсат
етілген және қай уақытта тыйым салынған, және сөйлесулердің мүмкін
тақырыптары; инвестициялық кеңестер түрлері – ... ... ... ... қызмет көрсетулер – қандай минималды ақпарат ұсынылуы тиіс;
кеңестер ...... әкеп ... шолулар; инвестициялық кеңес
беруге қабілетті персонал сапасы – жеке тұлғалар мен фирмаларды
лицензиялау, квалификациялық емтихандар; клиенттің ... ...... мен ... ... есепшоттар; қаражаттардың (капиталдың)
жеткіліктілігі – бұйрықты орындауды жабу үшін фирманың қажеттіліктерін
капиталмен қамтамасыз ету; атқарылуына бақылау ...... ... ... ... ... тәуелсіз уәкілетті тұлғалар;
клиенттердің құжаттамасы және фирмалардың ақпараттарды ұсынуы – өзінің
құқықтары мен фирманың құқықтарын ... ... ... құжаттамаларды тексеру және брокерлер көрсететін қызметтер
туралы ақпарат; жаңа эмиссияға қатысты әрекеттер – ... ... ... ... беру ...... және ... реттеуші органға бұзу жағдайлары туралы хабарлау; және тағы да
басқа мәселелер жатады.
Іскерлік ережелер жинағы мен операциялық кодекс ... ... ... ... бірақ олардың қатаң орындалуын бақылау үшін биржа сауда
қатысушыларының тәртібін қадағалауды жүзеге асыады. Ол саудаға
қатысушылардың барлығы ережелерге енгізілген ... ... ... ... және ... түрде өз әрекеттерін түзететініне және
күтілетін жоғары стандарттар төмендемейтініне көз жеткізуге міндетті.
Бұндай қадағалау ережелердің өздерінде немесе ... ... ... жоқ па соны анықтауға мүмкіндік береді.
1.2. Қор биржасының мүшелері
Қор биржасы жабық ... ... ... Бұл осы ... ... ... тек оның ... ғана жүзеге асыра алатынын білдіреді.
Биржа мүшелері ретінде кімдер саналады? Бұл сұраққа жауап беру ... ... – бұл ... емес ұйым ... еске алу ... ... оның
қызметінде бағалы қағаздармен операциярлар жасаумен кәсіби түрде
айналысатындар мүдделі болады. Сондықтан ресейлік заңнамаға сәйкес, қор
биржасының мүшелері ретінде бағалы қағаздар нарығының кез ... ... ... ... ... қағаздар нарығының кәсіби
қатысушыларына коммерциялық банктерді жатқызады, сондықтан олар да ... бола ... ... қоса, коммерциялық банктер, әдетте, биржаның ең
белсенді мүшелері болып табылады. Алайда, айта кету керек, барлық
мемлекеттерде бірдей коммерциялық банктерге биржалық қызметпен айналысуға
рұқсат ... ... ... ... ... ставка қойылған.
Мәселен, 1993 жылы Франкфурт қор биржасының акцияларының 79%-ын отандық
коммерциялық банктер және 10%-ын шетелдік банктер ... қор ... ... ... ... заңды тұлғалар танылады.
Шетелдік тәжірибеде қор биржасы мүшелерінің категорияларына қатысты әр
түрлі көзқарастар қалыптасқан. Кейбір ... жеке ... ... ... ... ... – заңды тұлғаларға (Жапония, Канада), ал
үшінші елдерде (олар ... ... ... тұлғалар мен жеке
тұлғалардың арасында айырмашылықтар қойылмаған.
Көптеген мемлекеттерде биржалар қызметінде қойылған талаптарға сәйкес
келетін шетелдік жеке және заңда тұлғалардың қатысуына рұқсат ... ... ... бөлек елдерде (Канада және Франция) шетелдік тұлғалар биржаның
мүшелері бола алмайды немесе олардың ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселе қарастырылмаған.
Пайлардың және биржа мүшелерінің саны шектеулі. Ол жарғылық қормен,
шығарылатын акциялар санымен және биржаның бір мүшесі иелене алатын
акциялар ... ... ... ... ... ... елдеріне
тән. Сондықтан биржаның жаңа мүшелерін қабылдау жарғымен қарастырылады.
Шетелдік тәжірибеде мүшелер санына шектеу қоймайтын биржалар да кездеседі.
Бұл жағдайда сауда ... ... не ... ... не ... ... ... қор биржасы үшін оның барлық мүшелері теңдей, яғни ... ... орын ... сияқты, мүшелердің түрлі категориясының болуына жол
берілмеген. Бұл уақытша мүшелікке, ... ... ... қор ... ... ... ... биржа мүшесінің орнын жалға немесе
кепілдікке беруге жол берілмейтін жағдайға әкеп соғады.
Шетелдік тәжірибеде, керісінше, қор биржасы ... ... ... ... Мысалы, Лондон қор биржасының мүшелері –
фирмалар үш категорияға бөлінеді.
Біріншісі ең маңызды категория. Оған не ... не ... ... ... ... де брокерлер де болып табылатын биржаның мүшелері жатады.
Егер биржаның мүшесі дилерлік қызметпен ... ол ... ...... ... ... алады. Әдетте, бұндай
функцияларды тек ірі фирмалар ғана өздеріне жүктейді. Олардың негізгі
функциясы – ... ... ... деп ... ... ... қағаздарды белсенді түрде сатып алу (сату). Нарықты
ұйымдастырушылар мәміле жасасқысы келетін бағаларды ұсынады.
Ұйымдастырушылар саны айтарлықтай көп ... онда ... ... туындайды, ал бұл бағалы қағаздарға деген анағұрлым
негізделген бағалардың қалыптасуына жол ... ... ... ... екі ... белгілеуге міндетті: сұраныс (сатып алушы)
бағасы мен ұсыныс (сатушы) бағасын. Мысалы, 143 – 6.10x10 ... ... ... 143 пенс ... 10 000 ... ... ... және 146 пенс бағасымен 10 000 акцияға дейін сатуға дайын
екенін ... ... ... ... (3 ... ... ... пайданы құрайды.
Лондон қор биржасының екінші категориясын дилер аралық брокерлер құрайды.
Бұл бір - бірімен құпия түрде ...... ... ... ... делдалдық қызмет көрсететін фирмалар. Дилер аралық
брокерлерді қолдану нарықтың ұйымдастырушыларына бәсекелестерінен ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Мүшелердің үшінші категориясын ақшалай брокерлер құрайды. Олардың негізгі
функциясы – нарықтың ұйымдастырушылары үшін бағалы қағаздарды ... ... ... қойылатын талаптар мемлекеттік заңнамамен де, сол
сияқты биржалардың өздерімен де белгіленеді. Бұған қоса заңдарда ... ... ... ... ... ғана белгіленеді, ал биржа ішіндегі
нормативті құжаттар қосымша талаптар қояды. Мысалы, биржа жарғыда мүшелікке
үміткер ... ... ... ... ... ... ... белгілейтін баптардың болуын, сонымен қатар биржада жұмыс істейтін
жеке ... ... ... ... ... болу
керектігін белгілеуі мүмкін.
Биржа өзінің мүшелеріне келесідей мүмкіндіктер береді:
• биржаның жалпы жиналыстарына және оның ... ... ... ... және ... ... сайлауға қатысу және өзі
сайлану;
• биржаның мүлкін, онда бар ақпараттарды және ол көрсететін барлық
қызметтерді ... ... өз ... және өз ... де ... ... ... сол сияқты клиенттің атынан және оның ... ... ... ... ... ... ... биржаның таратылуынан кейін қалған мүлікті бөлуге қатысу.
Бұған қоса ... ... ... ... де ... ... жатады:
• биржаның жарғысын және биржа ішіндегі нормативті құжаттарды
сақтау;
... және ... ... ... тәртіпте,
көлемде және әдістермен салымдар мен қосымша жарналар ... ... ... ... ... ат ... Қор ... мәміле түрлері мен операциялар
2.1. Қор биржасындағы мәліметтердің негізгі түрлері мен
ерекшеліктері
Барлық биржалық операцияларды екі ... ... ... ... ... ... ... мәміле (spot) - бұл сатушының қолында бар бағалы қағаздарға
жасалуымен сипатталады. Кассалық мәміле бойынша есептесу ... ... ... ... ... күннен, 2-3 күн өткеннен ... ... ... ФРГ - да бұл ... ... 2 ... артық болмайды, ал
АҚШ, Англияда - күнтізбектің 5 күні.
Мерзімдік мәміленің негізгі ... - бұл ... мен ... міндеттері болашақта белгілі бір мезетте орындалуы, жүзеге асуы
керек, мысалы, мәміле ... ... ... ол ... желтоқсанда
орындалуы керек. Мәмілеге отырған кезде сатушыда сатылатын қор ... не ... ... ... ... ... мүмкін.
Мерзімдік мәмілені "фьючерстік" (futures) мәміле деп ... ... ... ... ... ... қағаздар көлемі ғана емес, курсы
да фиксирленеді, бірақ кейде бағалы қағаздар курсы мәміле жасалатын ... ... ... ... ... ... уақыты
келетін болсақ, бағалы қағаздар мәміледе көрсетілген күні берілуі мүмкін не
сатушының ... ... ... ... ... біртіндеп берілуі де
мүмкін. Фьючерстік мәміленің қатысушылары ... ... ... олар ... ... ... ... етеді және келісім
қатысушыларының мәміле орындалмау жағдайында ... ... ... ... Егер ... бірі ... ... онда екінші жақ салынған
салымдардан анықталған ... ... ... ... мөлшері
биржамен қойылады және конъюктураға тәуелді - нарық түрақсыз болса, онда
салым көп ... ... ... ... мөлшері бағалы қағаздар құнының
курсының 5-20% арасында тербеледі (келісімнің сомасынан).
Фьючерстік мәмілелердің көбі ... ... алу ... жасалады. Бұл
жағдайда бағалы қағаздар қозғалысы болмайды, ал қатысушының біріне бағаның
айырмасы ғана төленеді.
Мысалы, "Дельта" компаниясыныц бір ... 45 ... 100 ... ... ... жасалады. Мәміленің орындалу мезетінде бір акцияның
бағасы 49 долл. болды. Ал келісім кері сатып алу ... ... ... ... 400 ... (4*100) мөлшерінде баға айырмасын төлейді.
Сатып ... ... ... ... ал ... ... кепілдік
жарнасы есебінен беріледі.
Егер мәміле орындалу уақытында бір акцияның бағасы 40 долл. ... ... ... келісімнен бас тартуы мүмкін және сатушыға 500 долл. (5
долл. бір ... ... Бұл ... ... оның ... ... ал ... сатып алушының кепілдік жарнасы есебінен беріледі.
Опционмен жасалған фьючерстік мәміле
Опционмен жасалған фьючерстік мәміле ... ... ... ... алушы) белгілі бір ақша сомасын төлейді де белгілі уақыт периодында
белгілі бір бағалы қағаздар мөлшерін ... баға ... ... ... ие ... Басқа сөзбен, қатысушылардың бірі сатып ... ... ... не ... ... ("put" ... ие ... Опцион
ұстаушы өз құқығымен қолдануы бағалы қағаздар ... ... ... ... ... бір акциясы 45 долл. 100
акциясын сатып алу опционын иемденді. ... ... ... - үш ... сатып алушы әр акцияға 3 долл. ... ... ... ... әр ... бағасы 50 долл. дейін көтерілді. Опционды ұстаушы өз
құқығын қолданып 100 акцияны 45 долл. ... ... Ол сол ... ... әр ... 50 долл. ала алады. Осылай оның ... ... 2 ... болады (50-3-45) немесе барлық мәміледен 200 долл.
Егер опционды қолдану мерзімінде ... ... 45 ... ... ... ... ... алудан бас тартады, 300долл. жоғалтады.
Егер опционды сатушы иемденсе, онда ол бағалы қағаздардың ... ... ... өз ... ... алуға огщионды сатып алушы бағалы ... ... ... ал сол ... сату ... ... бағалы қағаздар курсының
төмендеуін көздейді. Әрбір қатысушы өзінің көзқарастарына, ойларын ұстана
отырып үлкен пайдаға жетуді көздейді, әрине, ... ... ... ... ғана ... мәміле
Мәміледе кім сатушы, кім сатып алушы екендігі анықталмаса, онда ... ... деп ... ... ... бірі ... ... ақша сыйақысын төлегеннен кейін опционды ... бұл ... ... ... өз ... ... қағаздардың белгілі
мөлшерін сатуға не сатып алуға құқық береді. Мысалы, мәміле қатысушыларының
бірі "Бәта" ... ... ... 80 ... сатып алу қүқығы опционын
иемденді не әрбір акцияны 60 долл. сату ... ... ... ... ... 20 ... ... кезде опцион ұстаушысы "Бәта" компаниясының акция
бағаларының өзгерісін қадағалайды. 60 долл. және 80 ... Бұл, ... ... ... Егер "Бата" акция курсы осы нүктелер
арасында болса, онда ... ... ... акцияға 20 долл. мөлшеріндегі
шығынға ұшырайды. Мысалы, осы мезетте ... ... әр ... 70 ... ... әр акцияны 80 долл. сатып алуға қүқығы бар. ... ... ... ... ... ... ... ұстаушы акцияны 60
долл. сатуға да қүқығы бар, яғни нарықтық курстан төмен ... ... ... ... ... 60 ... төмендесе, не 80 долл.
өссе, онда опцион ұстаушы өз құқығын қолданып акцияны не сатады, не ... Егер ... ... ... 40 ... ... онда ... ұстаушысы
келісімнің екінші қатысушысына акцияны 60 долл. сатыи, ... ... алу ... ... Егер ... курсы 30 долл. дейін түсіп кетсе,
онда опцион ұстаушысы әр акцияға 10 ... таза ... ... Нарықтық
курстың 80 долл. өскен уақытта опцион ұстаушысы акцияны ... ... ... алу құқығын қолданады. Егер баға әр акцияға 100 долл.
дейін жетсе, онда опционды ... ... ... ... алуға кеткен
шығындарын жабады. Ал баға 100 долл. ... ... онда ... ұстаушысы
таза пайданы иемденеді.
2.2. Биржаны басқару органдары
Алға қойылған міндеттерді атқару үшін ... ... ... ... ... ... аз ... ғана емес, сонымен қоса нарықтың
ликвидтілігін, сатушылар мен сатып алушылардың жеткілікті санының болуын,
саудаға қатысушылардың бұрынғы уақыттағы бағалар мен ... ... ... да, сол ... ағымдағы уақыттағы сатып алушылар мен
сатушылардың бағалары туралы, саудаға ұсынылған бағалы қағаздар түрлері мен
көлемі жайлы нақты әрі жеткілікті ... қол ... ... ... тиімді ұйымдастырушылық құрылымы болуы тиіс.
Биржаның ұйымдастырушылық құрылымы оның мүшелері тарапынан оған деген
сенімін қамтамасыз етуі ... яғни онда ... ... ... органдары болуы тиіс.
Сондықтан биржа биржалық өзін өзі басқару принциптеріне сүйене отырып
қызмет атқаратын өзін өзі реттейтін ұйым ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесін ұйымдастыру жайлы
шешімдерді өзі қабылдайтынынан көрінеді. Бұл жағдай оның жарғысында
көрініс тапқан.
Ресейлік заңнамалық құжаттарға сәйкес қор биржалары коммерциялық ... ... ... Сондықтан оның басқару органдары қоғамдық
және стационарлы құрылымға бөлінеді. Қоғамдық құрылым 12.1 суретте
көрсетілгендей сызба түрінде бола алады.
Биржа ... ... ... оның ең жоғарғы заңнамалық басқару органы
болып табылады. Биржа мүшелерінің ... 15 ... ... ... бір рет міндетті түрде шақыртылатын жылдық, және шұғыл (кезектен
тыс) ... ... ... ... ... ... ... немесе 10% -дан кем емес дауыстары бар биржа ... ... ... ... құрылымының құрамы
Жалпы жиналыстың ерекше құзіретіне төмендегілер жатады:
• биржаны және биржалық сауданы жалпы басқаруды жүзеге асыру;
• биржаның мақсаттары мен ... оның даму ... ... ішкі ... ... ... және ... енгізу;
• таңдаулы органдарды құру;
• биржаның жылдық балансын, кірістер мен шығыстар туралы есепті,
бюджетті қарастыру және бекіту, ... ... ... жаңа мүшелерін қабылдау;
• биржаның персоналы мен комитетін (кеңесін) ұстау шығындарының
сметасын бекіту, соның ішінде ... оның ... ... уәкілді тұлғаларының еңбекақысын ... ... ... ... тоқтату туралы шешім қабылдау, тарату
комиссиясын тағайындау, тарату ... ... ... ... ... бір рет ... биржаны
оперативті басқару үшін биржалық кеңес таңдалады. Ол биржаны ағымдық
басқаратын бақылаушы – жарлықшы органы болып табылады және тек ... ... ... ғана ... ... ... ... биржа
қызметінің барлық мәселелерін шешеді. Әдетте, биржалық кеңеске ... ... ... есеп ... тыңдау және бағалау;
➢ биржадағы сауда жүргізу ережелеріне ... ... ... ... ... ... шешімдерін дайындау;
➢ барлық жарналардың, төлемдердің, ақшалай және комиссиялық
алымдардың көлемін ... ... ... ... ... одан ... ... шешім
дайындау;
➢ биржалық сауданы басқару;
➢ биржаның мүлкіне билік ету;
➢ биржа персоналын жұмысқа алу және жұмыстан босату және ... ... ... оперативті басқаруды жүзеге асыратын және
түрлі ұйымдар мен ... оның ... ... ... ... пен басқарма қызметінің тәртібі жарғымен анықталады және түрлі
биржаларда әр түрлі болуы мүмкін.
Биржаның қаржылық – шаруашылық ... ... ... ... ... ол ... ... пен биржа мүшелерінің жалпы жиналысымен
бірге бір уақытта сайланады.
Ревизиялық комиссия биржаны басқару органдарының қабылдайтын шешімдерінің
заңдылылығын бағалауға құқылы. ... ... ... ... ... орай ... ... – шаруашылық әрекетін (тұтас немесе
ішінара), оның саудалық, есептесушілік, валюталық және басқа
операцияларының нәтижелерін құжаттамалық тексеруден өткізеді. Бұдан басқа,
ревизиюлық комиссия ... ... ... ... – шаруашылық қызметін, оның есепшоттарының күйі
мен бухгалтерлік құжаттамалардың шынайылылығын;
• оперативті, бухгалтерлік және статистикалық есеп жүргізу мен есеп
берудің дұрыстығын;
... ... ... мен ... ... бюджетке төленетін төлемдердің дер кезінде ... ... ... және оның органдарының заңнамалық актілерді және
нұсқаулықтарды, сонымен қатар ... ... ... ... шешімдерді орындауын;
• биржа қорлары мен кассаның күйін тексеру.
Ревизиялық комиссия тексерулер ... ... ... ... ... ... өз ынтасымен;
➢ биржалық комитет пен жиынтық 40% - дан артық ... ие ... ... ... ... ... бір рет ... комиссия мүшелері биржаның уәкілетті тұлғаларынан барлық қажетті
құжаттарды ұсынуды және жеке түсінік берулерін талап ... ... ... биржа мүшелерінің жалпы жиналысына жіберіледі.
Ревизиялық комиссия аудиторлардың қатысуынсыз жылдық есеп берулер мен
баланстар бойынша қорытынды жасайды, оның негізінде ... ... ... ... ... ... Ревизиялық комиссияның мүшелері биржа
мүддесіне қатаң қауіп төнген жағдайда ... ... ... ... талап ету қажет.
Қор биржасының стационарлы құрылымы 12.2 суретте көрсетілгендей, сызба
түрінде көрсетілуі мүмкін.
1.2. ... ... ... ... ... ... құрылымы биржалық шаруашылық қызметті жүргізу үшін
қажет. Стационарлы құрылымға ... ... ... жұмыстарын қалай
атқаратындарына көп жағдайда биржа қызметінің тиімділігі байланысты болады.
Стационарлы құрылым атқарушылық (функционалды) және арнайы бөлімшелеріне
бөлінеді.
Атқарушылық (функционалды) бөлімшелер – биржалық сауданы ... ... ... ... Олар ... ... болып келеді және биржалық
мәмілелер көлеміне, биржада қызмет атқаратын биржа мүшелері мен
брокерлердің санына тәуелді ... ... ... бөлім, листинг
бөлімі, тіркеу бюросы, программалық қамсыздандыру бойынша бюро, сауданы
ұйымдастыру бойынша бөлім сияқты бөлімдер болуы міндетті.
Арнайы бөлімшелер ... ... ... ... ... және ... ... Осындай комиссиялардың анағұрлым
маңыздыларына келесілер жатады: арбитражды, котировкалау, биржа ... ... ... ... ережелері мен биржа этикасы бойынша
комиссия.
Шетелдік қор биржаларының ... ... ... қор ... ... ... ... Мысал ретінде Франкфурт қор биржасының
басқару құрылымын қарастырып өтейік. Оның басқару органдары қоғамдық және
стационарлы құрылымдар құрайды.
Қоғамдық ... ... ... ... ... ... және ... акционерлік құқыққа сәйкес, барлық акционерлер жиынтығынан тұратын
акционерлер жиналысы бақылаушылық кеңесті ... ... өз ... ... ... қор ... жарғысы бақылаушылық
кеңестің 15 орынның сегізі банктерге, екеуі – маклерлерге және бес орын ... ... ... тиесілі болуын қарастырады. Биржа
қызметкерлерінің бақылаушылық кеңестегі мүддесін ... ... ... ... қабылдауға қатысу құқығы туралы заңмен
қарастырылады.
Басқарманың міндеттері:
• кәсіпорындарды және тұлғаларды биржалық саудаға қатысуға жол ... ... ... ... және ... ... ... жарлықтардың және түрлі ережелердің сақталуын бақылау;
• биржа ... ... ... ... ... ... шарттарын белгілеу;
• биржаны басқару органдарын тағайындау.
Биржа басқармасы құрамының ішінен 19 мүшесі үш жылға ... ... 13 ... ... ... табылатын банк өкілдері;
➢ екі курстық маклер;
➢ екі ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер өкілдері.
Олардан басқа биржаның басқарма құрамына төмендегілер кіреді:
➢ акциялары саудаға ... ... ... ... ... ... инвестициялық қорлардың өкілі.
Биржа басқармасының плюралистік құрамы Германия үшін дәстүрлі болып келеді
және бағалы қағаздарды саудаға ... ... ... мен ... барысында саудаға қатысатын барлық топтардың сәйкес мүдделерін
қорғауды қамтамасыз етеді.
Стационарлы құрылымға биржалық сауданы ұйымдастырумен айналысатын бөлімдер
мен комиссиялар кіреді. Комиссияларға ... ... ... ... ... атқарушы органы болып табылады және
қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... анықтаумен және
шешумен айналысады.
2. Листингтік комиссия қор биржасына сенімділігі төмен эмитенттердің
қаржылық активтерін жібермеу ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Листингтік комиссия бағалы
қағаздарды саудаға жіберу ережелерін жасақтайды және ... ... ... ... Ол анағұрлым
перспективті акционерлік қоғамдар мен басқа эмитенттер санынан
биржалық тізімді құрайды және оны ... да ... ... ... ... ... ... – бұл бағалы қағаздарды есепке алуды
жүзеге асыратын, оларды котировкаға қабылдайтын, ... ... ... ... ... ... ал ... кейін
бағалардың өзгерісін тіркейтін орган. Аталған комиссия бағалы
қағаздар курсы және жасалатын ... ... ... ... ... және ... ... комиссия – бұл қор мәмілелеріне қатысушылардың
арасында ақшалай емес ... есеп ... ... ... кейінгі операцияларды жүзеге асыратын
комиссия. Комиссия бағалы қағаздардың әрбір түрі бойынша ақшалай
есеп айырысулардың арнайы ... ... ... ... ... ... ... арасында тікелей есеп айырысуларды және тауарды
(қаржылық активтерді) жаңа иесіне жеткізуді ұйымдастырады.
5. ...... ... ... ... жүзеге асырады, биржалық бюллетень, анықтамалар,
жарнамалық проспекттер және т.б баспаға шығарады.
6. ... ... ... қор биржасының барлық
бөлімшелерінің қалыпты қызмет атқаруын ... ету ... ... ... Оның ... құрылғылармен, байланыс құралдармен және т.б
қамсыздандыру, олардың жұмысын бақылау және ... ... ... ... ... бөлімдер жүзеге асырады:
• жеке меншік пен қаржы ... ... ... ... ... ... бөлімі;
• листинг және котировкалау бөлімі;
• биржа мүшелерін реттеу бөлімі;
• сауда және нарықты дамыту бөлімі;
• клирингтік бөлімшелер.
Жеке меншік пен ... ... ... ... барлық бухгалтерлік
және қаржылық кітаптарын аудиторлық тексеруден өткізу; қалыпты ақшалай
ағымды қамтамасыз ету үшін қаржылық бақылау ... ... ... ... ... ... бөлімі электронды жүйелерді жасақтау, олардың
үздіксіз қызмет атқаруын және бұл жүйелермен жұмыс жасауды ... ... ... ... ... ... атқаратын функциялары төмендегідей:
• директорлар кеңесінің серетариаты қызметін атқару;
• биржаның ... ... мен ... ... заң ... атқару;
• биржа мүшелері үшін хабарлама қағаздарын шығару;
• мүшелікке тапсырыстарды өңдеу.
Листинг және котировкалау бөлімінің функцияларына төмендегілер жатады:
... ... тиіс ... мен ... биржалық
котировкаларды алу шарттарын белгілеу;
• котирокаларды алу үшін ... жаңа ... ... ... ... ... ... қарастыру және оларды
тапсырыс берушілермен талқылау;
• екінші реттік эмиссиялар бойынша – котировкаларды ... ... ... ... ... ... ... котировкалары бар компанияның мониторингі.
Биржа мүшелерін реттеу бөлімі келесілермен айналысады:
➢ биржаның ... ... ... ... ... анықтау және ұсынумен;
➢ жеке капиталдың жеткіліктілігін мониторинг арқылы тексерумен;
➢ биржаның ережелері мен тәртібін сақтауды тексерумен;
➢ биржа мүшелері арасында туған ... ... және ... ... ... атқаратын функцияларға төмендегілер
жатады:
➢ жаңа өнімдерді шығару;
➢ нарықты қадағалау, тәртіп ... ... ... ... нарықтың сапасын бақылау, бағалар ... ... ... ... ... ... ету.
Сонымен, көріп отырғанымыздай, шетелдік қор биржалары басты мақсаты – биржа
қызмет атқаруында максималды тиімділікке қол жеткізу болып саналатын,
күрделі ұйымдастырушылық құрылымдар болып ... ... ... қор ... ... Республикасындағы қор биржаларының даму перспективалары
Қазіргі заман ... сай ... ... бұл ... барлық талқыламалары сақталған.
Егер заңдық көзқараспен қарайтын болсақ, биржадағы операциялар қомақты
табыс көзін әкеледі, бірақ ол өз ... ... мен ... ... тек қана өзін-өзі қаржыландыра алатын, шығынсыз мекеме болып
қана ... ... ... ... агенті бола отырып, биржа барлық
түсімдерін қызметшілер ... ... ... ... асып
түскен уақытта, сол ақша қаражаттар сауда процессін ... және ... ... ... айырма биржа қызметкерлеріне сыйақы беруге, сауда
алаңдарын кеңейтуге, жаңа құралдарды ... ... жаңа ... және зерттеулерге кетеді.
Биржаның табысы мен мүлігі листингтегі бағалы қағаздарды оны қалыпты
ұстап тұру және тағы басқа ... ... ... ... қоспағанда,
Есептік палатаға түсіп тұратын төлемдерден, ... ... және ... ... ... ... биржалық операциялар алымдарынан,
көрсетілетін қызметтер үшін төлемдерден, сауда ережесі бұзылғандығы үшін
төленетін айыппұлдардан ... ... ... туралы» ҚР-сы заңына сәйкес қор ... ... ... ... ... ... қатысушыларымен
құрылған және қызметі өзін-өзі қаржыландыру қағидасына негізделген
коммерциялық емес ... Қор ... ... мемлекеттік органдарына
тәуелді емес, ал оның қызметі ерекше
болып саналады және ... ... ... ... ... Ол ... ... атқара алмайды және лицензия негізінде әрекет етеді. Қор
биржасы бағалы ... ... ... ... қосымша құрылымдық
бөлімшелерді ашуға құқығы бар, сонымен қатар, филиалдар мен өкілдіктер аша
алады.
Ұйымдастырушылық көзқарас бойынша қор биржасы ... ... ... ... ... арнайы құрылған сауда алаңын өз
клиенттеріне ұсыну;
бағалы қағаздар саудасын ұйымдастыру;
бағалы қағаздарға баға белгілеу;
өз ... ... ... кеңес беруші қызметін
көрсету;
жеке ... ... ... ... ... клиринг жүргізу.
Экономикалық көзқарасқа сәйкес қор ... ... ... ...... экономикалық негізделген бағаны белгілеуге
мүмкіндік береді;
бағаны болжау және ақпараттық-талдаулық – биржа мүмкін болатын сұраныс
пен ұсыныстың даму ... ... ... ... ... ... ... (мерзімді биржа мәмілелеріне ғана тән);
бағаны тұрақтандырушы – биржада күн сайын мүмкін болатын баға тербелісі
болып тұрады, оның шегінен шығып кетуге ... ... ... бір
ауытқу шегінің айырмасы болады.
Қор биржасы кез ... ... ... ... өз ... ... бір ... алады. Ол бағалы қағаздар нарығы субъектісінің
шеккен зиянының орнын толтыруға және өз функциясын дұрыс орындамаған, заңды
бұзған, биржалық сауда ... ... ... ... ашып ... ... тартылуға міндетті.
Біздің елде бүгінгі күні қор ... ... ... ... және қор ... халықаралық федерациясының (FJBV)
корреспондент мүшесі болып табылатын жалғыз Қазақстан қор биржасы (KASE)
бар. Қор ... ... ... яғни ... ... ... және биржа ісінің үнемі жетілуіне қарамастан өзгеріссіз жағдайда
қалып отыр.
1997 жылдың басында ... 3 қор ... ... Орталық Азия қор
биржасы, Қазақстан қор биржасы, Қазақстандық Банкаралық қор биржалары. 1996
жылдың желтоқсанында жарияланған ... қор ... ... ... ... мен ... жеңген болатын, бірақ соңғысы кейінірек өз әрекетін
тоқтатты.
1998 жылдың жазында Қазақстан қор биржасы листингтік емес ... ... ... баға ... әдісі арқылы жасау үшін арналған
сауда жүйесін іске асырды, бұл республикадағы биржадан тыс нарықтық ... ... құру ... ... ... қағаздар нарығы туралы» заңына сәйкес, қор биржасының
мүшелері тек қана биржада орындары бар және осы қор биржасының ... ... ... саудаға қатысатын кәсіби қатысушылар ғана
бола алады. Биржаның оннан кем емес мүшелері болуы қажет, ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі бар шетелдік
заңды тұлғалар да болуы мүмкін. Биржа мүшелері ретінде қабылдау туралы
шешім ... ... ... ... қор ... жай күйі ... оларға қойылатын талаптарды, қабылдау тәртібін, мүшеліктің
тоқтатылуын және ... ... ... ... ... ... мен міндеттерін анықтайды.
Қор биржасының мүшелері ұйымдар бола алады, оның ішінде ... ... «С» ... ... ... ... шығарып тастағанда, қаржы
нарықтарында кәсіби қызметтерін жүзеге асыру ... ие, ... ... ... ... тұлға ретінде тіркелген ұйымдар да болуы мүмкін.
KASE мүшелері қаржылық құралдардың ... ... ... санаттарға
бөлінеді:
«Р» – ресми тізімге кіргізілген мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы
қағаздармен саудаға ... ... ... – қор ... ... ... «листингтік емес бағалы қағаздар»
секторындағы айналысқа жіберілген мемлекеттік емес ... ... ... және жеке ... ... мемлекеттік акция
пакеттерімен саудаға қатысу құқығы бар;
«К» – қор биржасында айналыстағы мемлекеттік бағалы қағаздармен саудаға
қатысу ... ... – қор ... ... ... мәмілелермен саудаға қатысу
құқығы бар;
«В» – шетел валютасымен саудаға ... ... ... ұйым қор ... бірнеше санаттар бойынша мүшелікке ие бола
алады.
Қор биржасының мүшесі оған берілген санатқа сәйкес ... ... ... ... қор ... оның ... үшін ... және
қажетті мәліметтерді алуы; Биржалық кеңеске, валюталық нарық ... ... ... ... мүшелерінің Жалпы жиналысы мен оның
акцияларына саудалық, есептеу, ақпараттық және ... да ... ... ... қарастыруға беруі, сонымен қатар ... ... ... ... қор биржасының мүшелерінің ... және оның ... ... ... мүмкін.
Сонымен қатар қор биржасы мүшелерінің белгіленген міндеттері бар:
әрекет ететін заңдылықтардың, жарлықтың, басқа да ішкі ... ... ... мен биржалық жинақтарды оған берілген мүшелік санатына
сәйкес биржада бекітілген мөлшерде, құрамда, мерзімде және тәртіпте ... ... ... және ең ... ... қор ... ... міндеттерді қаржылық құралдармен жасалатын мәмілелерді, сонымен
қатар қор биржасының ... мен оның ... ... ... етуші заңдылықтың, жарлықтың, басқа да ішкі
құжаттардың ... ... ... да міндеттерді орындау;
үшінші тұлғаларға биржадағы мүшелік күшіне сәйкес осы тұлғамен алынған
және биржаның ішкі құжаттарына ... ... ... ... ... ... жатқызылатын ақпараттарды бермеу және таратпау;
құрылтайшылық құжаттарға толықтырулар мен ... ... ... нотариалды куәландырылған көшірмелерін жедел түрде,
сонымен қатар толықтырулар мен өзгертулерді ... ... егер ... ... ... заңдылыққа сәйкес талап етілсе, мемлекеттік тіркеуді
куәландыратын құжаттарды ұсыну;
өкілетті органдарға, оның қызметкерлеріне және ... ... ... ... тәрбиелік әрекеттер туралы хабарлау;
өзінің трейдерлер құрамының әрбір өзгеруі ... ... беру ... мәліметтерді уақытылы емес беру немесе бермеу нәтижелеріне толық
жауапкершілікте болу;
Қор биржасының ... ... ... оның ... ... ... ... қолдануға беруге тиым салынады.
Қор биржасының ұйымдық құрылымы:
«Бағалы қағаздар нарығы туралы» ҚР-сының Заңына сәйкес, мемлекеттік
органдардың қызметкерлері, сонымен ... ... ... қор ... кіргізілген акционерлік қоғамның лауазымды тұлғалары ... ... ... алмайды. Акционер жиналыста өзі ие акциялар
санына тәуелсіз басқа акционерлермен тең дауысқа ие.
Биржалық ... ... ... да биржа мүшелері, оның лауазымды
тұлғалар санынан қалыптасады. Одан басқа оның құрамына тұрақты негізде ҚР-
сының ... ... мен ... ... ... және ... ... дауыс құқығынсыз кіреді.
KASE айналымына жіберілетін бағалы қағаздар:
мемлекеттік;
листинг рәсімінен өткен мемлекеттік емес және ... ... ... ресми тізіміне кіргізілген, соның ішінде ҚР-сында айналымға
жіберілген және ... ... ... сәйкес шығарылған бағалы
қағаздар;
ҚР-сында айналымға жіберілген басқа мемлекеттің мемлекеттік бағалы
қағаздары;
жоғарыда айтылған бағалы ... ... ... ... ... бағалы қағаздар.
Қор биржасындағы саудаға листинг рәсімінен өткен бағалы ... ... ... қор ... бағалы қағаздарының листингі туралы
жағдайына сәйкес осы рәсімнен өткеннен кейін, биржалық ... ... және ... ... ... басқа мемлекеттің заңдылығына
сәйкес эмитенттелген мемлекеттік емес бағалы қағаздар жіберіледі.
Листинг рәсімін ҚР-сының және ... ... ... ... ... ... эмитенттелген мемлекеттік бағалы қағаздар
сонымен қатар туынды бағалы қағаздар үшін ... ... ... ... ... ... тұлғалар келесідей талаптарға сай келуі
немесе жауап беруі тиіс:
олардың құрылтайшылық құжаттарында бағалы қағазды ... ... ... шектеулер немесе қысымшылықтар туралы нормалар болмауы керек.
заңды тұлғаға қатысты заңнамада белгіленген жарғылық ... ... ... ... және ... болуы керек;
басқа да талаптары бағалы қағаздар биржасындағы ресми тізімдегі санатта
белгіленген шарттармен анықталады.
Эмиссияланған бағалы қағаздарды ресми тізімге ... ... ... және ... талап етілетін құжаттары биржаның Листингтік
комиссиясында қаралады және ... ... ... листингтік компанияның алдында келесілермен
міндеттеледі:
ресми тізімге енгізілген бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... қағаздар бойынша биржалық сауда ... ... ... ... сауда нәтижесінің көлемі туралы уақытылы
ақпарат беруге;
эмитенттің ... ... ... ... ... ... бермеу немесе жария етпеуге.
Листингтік компания Биржалық кеңестің эмиссиялаған бағалы қағаздарын
ресми тізімнен алуға, сондай-ақ саудада биржаның ... ... ... ... ... ... ... жағдайда эмиссияланған бағалы қағаздарды
ресми тізімнен шығару туралы өтініш, листинг талаптарындағы ... ... ... ... ... қосу ... ... толық
ақпараттардың болмауы кезінде делистинг жүргізіледі. Листингтік ... ... ... 1 жыл ... ... ... жағдайда да
қарайды немесе жүргізе алады.
Бүгінгі күні Қазақстан қор биржасында келесідей қаржылық ... ... ... ... АҚШ доллары, Еуропалық Одақтың валютасы (еуро);
мерзімді өзара келісім: АҚШ ... ... ... ... министрлігінің шығарған мемлекеттік бағалы қағаздары;
ҚР-сының Ұлттық Банкі шығарған бағалы ... ... ... ... Қаржы министрлігінің мемлекеттік мүлік және жекешелендіру
туралы Департаментімен саудаға қойылған ... ... ... ... ... ... ... сертификаттары;
мемлекеттік емес бағалы қағаздар: облигациялар, АҚ-ның жай, атаулы,
артықшылықты акциялары.
Қазақстан қор биржасында мемлекеттік және листингтік бағалы қағаздардың
саудасы ... ... баға ... ... бағамен
мәміленің қарама-қарсы үздіксіз ... ... ... ... Листингтік емес бағалы қағаздар ... ... ... ... ... туралы ақпаратты Орталық
депозитарийға немесе тәуелсіз ... ... ... ... ... ... қор биржасы бағалы қағаздардың сатушысы және сатып ... ... ... ... ... қатысатын
брокерлердің сәйкес лицензиясы болуы керек, ... ... ... басқада талаптарға сай келуі керек. Осыдан, қор биржасы ... ... ... қызмет көрсетуін кепіл етеді. Бұдан
басқа, жасалып жатқан мәмілелерді аяқтау үшін ... ... ... ... депозитарийдің өзара арақатынасы қажет.
Өзінің мәні бойынша қор ... ... ... ... ... болып
табылады. Сөйтіп, нарыққа өту және бұрынғы жариялылықтан біртіндеп босатылу
жағдайында, ол Қазақстанда экономикалық қатынастарды реттеуші динамикалық
органдардың бірі ... ... және ... қор биржаларының активті жұмыс істеуі қажеттілік, олсыз
инвестициялық белсенділіктің тірілуіне мүмкіндік жоқ. Қор нарығын бағалы
қағаздарды ... және ... ... ... бірігуі деп айтуға болады.
Қор биржасы - өзімен бағалы қағаздар нарығындағы қатысушылардың бағалы
қағаздарды сату ... ... ... емес ... ... ... субьект.
Қор биржасы түсінігі басқа бір тауарлы нарықтан ерекшеленбейді. Тек
зерттеліп ... ... ... ... ... ғана ... ... Бағалы қағаздар нарығының номенклатурасы бөлек бір тауардың
түріне сәйкес келмейді, тауар нарығына толық сәйкес ... ... ... ... ... сатып алынады, айырбасталады. Қор нарығы - қандай
болмасын мемлекеттің қүрылымды бөлшегі, оның негізі тауар нарығы, ақша ... ... ... ... және ... ... субъектілерінің
қызметін реттейтін және мемлекеттік бақылаудың механизмін анықтайтын
құқықтық инфрақүрылым жасалған.
Жасалған және жұмыс ... ... ... ... ... ... KASE, брокер-дилерлерді, регистраторлар мен кастодиандарды
қосады.
Қор биржасының дамуын әлеуметтік-экономикалық реформалар ... ... ... Қазақстанның даму жағдайларына байланысты ішкі қор жинаудың
қысылуы әсерінен инвестициялық ағымдар өндірістің ... ... бірі ... ... ... ... мынадай
жағдайларға байланысты: қаржылық жүйенің түрақсыздығына, қор нарығының
әлсіз жұмыс істеуіне, ұлттық банктерге ... ... ... ... проекттерді несиелеудің орнына қысқа мерзімділерді несиелеу
т.б. Капиталдың қарыз нысанында ҚР қор ... ... ... ... сектордың дамымауына байланысты әлі де кең таралған жоқ. Соңғы
кезде аймақтық деңгейде ипотекалық несиелеу және құрылыс-қор жинау ... ... ... ... көмегімен қайта
қаржыландыру.
Қор нарығының дамуының ұзақтылығы мемлекеттің станацияда (1999 ... ... ... ... қор ... дамуын қайта қүрудан
бастап кезеңдерге бөлуге болады.
Кенетті - 1988-1991 ж. - "мемлекеттік кәсіпкерліктер туралы" ... өз ... ... бері және де жалға беру-кооперативті бумға
байланысты ... ... ... жеке секторға өтуі.
Қор нарығының қалыптасуы 1991-1993 жылдарға сай келді, акционерлеуді
жекешелендіру нысанында ... ... ... ... үлкен жекеменшік
массиві инсайдерлерғе берілді және жекеменшік құқықтарының алғашқы бекітуі
болды.
1993-1996 жылдарға жекешелендіру кезіндегі пайда ... ... ... үшін ... ... ... ... алынған алғашқы
жекешелендіру құқықтарын қөайта бөлу және концентрация арқылы да бақылау.
Осы ... ... ... ... ... ... фундаменті қаланды.
1996-1998 ж. Ортасы фирмаларды басқаратын ірі ұлттық кәсігюрындардың
акцияларын сату арқылы кейбір ... ... осы ... ... иемденумен байланыстыруға болады.
Сонымен, 1992-1998 ж. қор нарығы көбінесе жекешелендіру процесіне,
сонымен ... ... ... ішкі ... салымдар салуға қызмет
көрсетті. Акционерлеу көмегімен ... ... ... ж. ... ... қайта бөлудің жаңа
формасы болды. Бұл фазаға нетривиалды схемаларды қолдану, ... ... ... ... - ... ... ... әдебиеттер тізімі
Заңдар жинағы:
1. "Бағалы қағаздар нарығы туралы" 5 наурыз 1997ж.
2. "ҚР бағалы қағаздармен келісімдердің тіркслуі" 5 наурыз 1997ж.
3. "Бағалы қағаздар мен қор ... ... ... Ғ.С. Ақша, несие, банктер. /Алматы: Экономикс, 2001ж./
2. Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы. /Алматы: ... ... ... Н.Д., ... К.М. ... ... ... II, Алматы,
2002г./
4. Саханова, Исингарина. Проблемы и ... ... ... ... В.А., П.В. Воробьев. Ценные бумаги и фондовая биржа.
6. Миркин. Ценные бумаги и фондовый рынок
7. Килячков, Чалдаева. РЦБ и ... ... ... Карташов. Фондовая биржа на западе.
9. Биржавая деятельность. Под. редакц. Гризновой Ю.Биржевое дело.
Галанова, Басова,
Газет, журналдар:
1. Рынок ... ... ... /2004ж. ... номерлері/
-----------------------
Қоғамдық құрылымы
Таңдамалы органдар
Биржа мүшелерінің жалпы жиналысы
Биржалық кеңес немесе директорлар кеңесі
Биржалық кеңестің немесе ... ... ... ... ... басқарушы
Басты басқарушының орынбасары
Басқарушылар – бөлімшелердің жетекшілері
Стационарлы құрылымы
Арнайы бөлімшелер
Атқарушы бөлімшелер (штаттың аппарат )
Комиссиялар, комитеттер
Биржаның коммерциялық ұйымдары
Общее собрание акционеров
Биржевой совет
Правление
разработка Правил биржевой ... ... ... ... и утверждение их в Агентстве РК по
регулированию и надзору финансового рынка и финансовых организаций.
– внесение изменений и ... в ... ... ... и полномочий Биржевого совета;
– утверждение годовой
финансовой отчетности и ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
WindowsXP оператциялық жүйесі14 бет
WindowsXP операциялық жүйесі14 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Бағалы қағаздар рыногы8 бет
Д. рикардоның экономикалық ілімі6 бет
Жануарлардың морфо-физиологиялық құрылымы. Жануарлар әлемінің тектік және туыстық байланысы4 бет
ЖаҺандық экономика және Қазақстан10 бет
Кеңестік Қазақстан тарихының деректемелері15 бет
Салық жүйесінің экономикалық қалыптасу негізі33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь