Мағжанның лирикасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1 . 3

I тарау

Мағжанның лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4 .9

II тарау

Мағжанның әдеби.танымдық эстетикасы ... ... ... ...

2.1. «Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе жоқ» ... ... 10 . 14

2.2. «Күңіреніп ойлағанда алаш жайын» ... 15 . 20

2.3. Мағжантану жүріп өткен жол ... ... ... ... 21 . 27

2.4 Мағжан Жұмабаев туралы ... ... ... ... ... .. 28 . 31

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32 . 33

Пайдаланған әдебиет тертізімі ... ... ... ... ... ... ... .. 34
Кіріспе

Әдетте Абайды философ ақын,
Мағжанды лирик ақын дейміз.
Абай ақылдың ақыны да,
Мағжан сезімнің ақыны
(С.Мұқанов).

Ұлылар ешкімге ұқсамайды, олардың әрқайсысы өзінше өзгеше. Қахақтың екі ұлы ақынының өзгешеліктері де осы жақтарында жатыр. Абайда ой басым болса, Мағжанда сезім басым. Абай әлеуметтік лириканы шыңға шығарса, Мағжан адам жанының сиқырлы сезімдерін жырлауда алдына жан салмады.
Махаббат - әлем поэзиясында мәңгілік тақырыптардың бірі болса, қазақ поэзиясында Абай арқылы жаңаша жаңғырды. Ол жырлаған «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы» сияқты қлеңдері мазаббат сезімдерін асқақ гимнге айналдырып жіберді. Ал табиғатынан лирик М.Жұмабаевтың шығармашылығында да махаббат тақырыбы айрықша орынға ие. Мағжанды өз кезінде ақын ретінде танытқан да осы махаббат жайлы өлеңдері болатын. Бұл турасында кезінде Ж.Аймауытов «Ақын махаббатқа сенеді: жүрегі сезеді, махаббатсыз өмірде мағына бар деп білмейді. «Көңілді ашатын, жалынды басатын, жалғыздыққа, зарыққанда, талыққанда жүрекке ем болатын жалғыз ғана махаббат, адам шын сүйсе, махаббат – жүректі жаралайтын тікенек! Жар сүйсу жүрек жазылады, сүймесе өледі, махаббат – бір тәтті у, дүниенің у-шуы жүрекке махаббаттай күшті әсер бере алмайды», міне ақынның махаббатына көзқарасы. Бірақ махаббатты мәңгі деп ұқпайды. Кейде махаббат тез сөніп қалуға мүмкін деп қарайды» (Мағжан Жұмабаев Шығармалары. А., 1989, 421-бет) – деп жазған болатын. Бұл жолдарды Жүсіппек Мағжанның
«Махаббат – ьір тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл жүрек,
Тамшылап одан қан ағар.
Тез жазылмақ бүл жара,
Бал тілімен сүйсы жар.
Сүймесе жүрек, дариға,
Өлер жүрек, қансырар.
Махаббат – бір тәтті у,
Ішер жүрек, болар мас.
Дүниедегі у мен шу,
Мас жүректі оятпас» (сонда, 144-бет)
Деген шумақтарын оқып отырып жазған сияқты. Содан соң «Суйген анық» атты өлеңіндегі сезімнің, яғни махаббаттың да өзгеретіндігін жырлаған.
«Алдағаным жоқ,
Арбағаным жоқ,
Сен сөзіме, сұлу қыз!
Тап сол сағат Сүйгенім хақ,
Куә мынау көп жұлдыз!» -
деген жолдарды меңзеп отырғандай.

Махаббат – деп жырлаған ақын үшін махаббаттан қүшті нәрсе жоқ. Өмірлегі ең қымбат, ең асыл – махаббат. Ол оны тақ пен тәжге де, дүниенің бар байлығына да айырбастамайды. Өйткені Шын ғашық болудан артық бақыт жоқ. Сүйгенімен ләззатты шақты бірге көру – адам ғұмырының жұлдызды шағы, өміріне нәр беретін, әр беретін бақытты шағы. Сондықтан да ақын:
«Сүй, жан сәулем, тағы да сүй, тағы да!
Жылы, тәтті у тарады қаныма.
Бұл ләзаттың бір минутын бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние малына», -
Деп жырлайды. Сезімді бұлайша асқақтата жырлау бұрын-соңды қазақ поэзиясында кездесе бермейтін. Мағжан Абайдың «Айтты сәлем, Қаламқас» «саған құрбан мал мен бас»деген ойларды ары қарай дамыта, тереңдете алып кетіп, махаббаттың сиқырлы сезімінің құдірет күшін жан дүниесімен жайып салады. Абай: «махаббатсыз дүние бос, хайуанға оны қосыңдар» десе, Мағжан махаббатсыз көп күндерден адамның ең асыл сезімі патшалық құрған бір күнді артық санайды. Өйткені адам – сезіммен адам. Сүйіспеншілік сезімдерінсіз адамдардан адамдық істер күтуге болмайды. Махаббат – адам өмірінің мәні. Ақын тағы бірде ғашығыңды:
«Жалындап күйіп,
Бір ғана сүйіп,
Өлсең де болмай ма?» -
Деп, сауал тастай жырлайды. Өйткені адамды адам қып тұрған – махаббат. Ақынды ақын қылатын да – махаббат. Гүл болмаса, бұлбұлдың сайрамайтындығы сияқты, ғашық болмаған ақын да жырлай алмайды. Шын сүйген ақын ғана шабыттанып, шын жырлай біледі. Сондықтан да ақын тағы бірде өзін гүлден гүлді қуалап ұшатын қөбелекке теңейді («Жас сұлуға»).
Сүйіспеншілік – Мағжан поэзиясының өзегі, қаны, жаны, бүлкілдеп соғып тұрған жүрегі. Оның «Сүй, жан сәулем», «Төгілген шашы», «Күміс нұрлы ай», «Шолпан», «N-ға», «Сүйгенім анық», «Хор сипатты қарындас», «Жас сұлуға», «Сәуле», «Гүлсім ханымға», «3-ға», «Жұлдызды – жүзік, айды – алқа қып берейін», т.б. өлеңдерінде адам жанының сүйгеніне деген не бір тылсым сырлары әсем өрнек тапқан. Осы өлеңдердің қай-қайсысы болса да өзінше бір әлем; бір бірін қайталамайды.Шетінен самалдай соғып, жібектей желпіп, жүректі тербетіп, ғажап бір күйге бөлейді.
        
        Мазмұны
Кіріспе
....................................................................1 – 3
I тарау
Мағжанның лирикасы .........................................4 –9
II тарау
Мағжанның әдеби-танымдық эстетикасы...............
2.1. «Ұлтқа тілінен ... ... жоқ» ....... 10 – ... ... ... алаш ... .... 15 – 20
2.3. Мағжантану жүріп өткен жол ................ 21 – 27
2.4 Мағжан Жұмабаев туралы ...................... 28 – 31
Қорытынды .................................................. 32 – ... ... ... ... ... философ ақын,
Мағжанды лирик ақын дейміз.
Абай ақылдың ақыны да,
Мағжан сезімнің ақыны
(С.Мұқанов).
Ұлылар ешкімге ұқсамайды, ... ... ... ... ... ұлы ... ... де осы жақтарында жатыр. ... ой ... ... сезім басым. Абай әлеуметтік лириканы шыңға шығарса, Мағжан
адам жанының сиқырлы ... ... ... жан ... - әлем ... ... тақырыптардың бірі болса, қазақ
поэзиясында Абай арқылы ... ... Ол ... ... ... ... қарасы» сияқты қлеңдері ... ... ... ... ... Ал табиғатынан лирик М.Жұмабаевтың
шығармашылығында да ... ... ... ... ие. ... өз
кезінде ақын ретінде танытқан да осы махаббат жайлы ... ... ... ... Ж.Аймауытов «Ақын махаббатқа сенеді: ... ... ... ... бар деп білмейді. «Көңілді ашатын, ... ... ... ... ... ем болатын жалғыз
ғана махаббат, адам шын сүйсе, махаббат – жүректі ... ... ... ... жазылады, сүймесе өледі, махаббат – бір тәтті у, ... ... ... ... әсер бере ... міне ... махаббатына
көзқарасы. Бірақ махаббатты мәңгі деп ұқпайды. Кейде махаббат тез ... ... деп ... ... ... Шығармалары. А., 1989, 421-бет)
– деп жазған болатын. Бұл жолдарды Жүсіппек Мағжанның
«Махаббат – ьір ... ... ... ғой бұл ... одан қан ағар.
Тез жазылмақ бүл жара,
Бал тілімен сүйсы жар.
Сүймесе жүрек, дариға,
Өлер жүрек, қансырар.
Махаббат – бір ... ... ... ... ... у мен ... жүректі оятпас» (сонда, 144-бет)
Деген шумақтарын оқып отырып жазған сияқты. Содан соң ... ... ... ... яғни ... да ... жырлаған.
«Алдағаным жоқ,
Арбағаным жоқ,
Сен сөзіме, сұлу қыз!
Тап сол сағат Сүйгенім хақ,
Куә ... көп ... ... ... ... ... – деп жырлаған ақын үшін махаббаттан қүшті нәрсе жоқ.
Өмірлегі ең қымбат, ең асыл – махаббат. Ол оны тақ пен ... де, ... ... да ... ... Шын ... болудан артық бақыт жоқ.
Сүйгенімен ләззатты шақты бірге көру – адам ғұмырының жұлдызды шағы,
өміріне нәр беретін, әр беретін бақытты ... ... да ... жан ... тағы да сүй, тағы ... ... у ... қаныма.
Бұл ләзаттың бір минутын бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние малына», -
Деп жырлайды. Сезімді ... ... ... бұрын-соңды қазақ
поэзиясында кездесе бермейтін. Мағжан ... ... ... Қаламқас»
«саған құрбан мал мен бас»деген ойларды ары қарай ... ... ... махаббаттың сиқырлы сезімінің құдірет күшін жан дүниесімен ... ... ... ... бос, ... оны қосыңдар» десе, Мағжан
махаббатсыз көп күндерден адамның ең асыл сезімі патшалық құрған бір күнді
артық санайды. ... адам – ... ... Сүйіспеншілік сезімдерінсіз
адамдардан адамдық істер күтуге болмайды. Махаббат – адам ... ... тағы ... ... ... ғана ... де ... ма?» -
Деп, сауал тастай жырлайды. Өйткені адамды адам қып тұрған – махаббат.
Ақынды ақын ... да – ... Гүл ... ... ... ғашық болмаған ақын да жырлай алмайды. Шын сүйген ақын ... шын ... ... ... да ақын тағы бірде өзін ... ... ... ... теңейді («Жас сұлуға»).
Сүйіспеншілік – Мағжан поэзиясының өзегі, қаны, жаны, бүлкілдеп соғып
тұрған жүрегі. Оның ... жан ... ... ... ... ... ай»,
«Шолпан», «N-ға», «Сүйгенім анық», «Хор сипатты ... «Жас ... ... ... ... «Жұлдызды – жүзік, айды – алқа қып
берейін», т.б. ... адам ... ... деген не бір тылсым
сырлары әсем өрнек тапқан. Осы өлеңдердің ... ... да ... ... бір ... ... ... соғып, жібектей желпіп,
жүректі тербетіп, ғажап бір ... ... ... ... ... ... екі ғасырдың жалғасқан жалдарына тура
келеді. Қоюлана түскентарихи оқиғалар, тар ... ... ... ... ... ... ... оттары жалтылдайбастаған кезең еді
ол. Уақытты өз ... ... ... ... ұлы ... Россия өзге халықтармен бірге көшбелі қазақ ... де ... жаот ... Әсіресе, 1905 жылдың революциялық толқынын ерекше
сезінген, кей жерде басынан да кешірген қазақ ... ... мен ... – кеше ғана біге өз ... ... ... Ыбырайлар дәстүрін жаңа жағдайда қызу қимылдата бастады.
Біз «Оян, қазақ» деген жаңа ... ести ... Жаңа ... ... ... халықты білім жолына шақырды.
Елімен бетпе-бет сөйлескен Ахмет ... ... ... ... ... өз ... ... құрлы мағына жоқ тұрысыңда, –
деп жұртты намысқа, кісілікке шақырды. Бұл XX ... ... ... ... ... ... еді. Сол ... ана сүті ернінен
кеуіп үлгермеген, бірақ ақындық қуатын ішіне сыйдыра ... ... ... ... ... ... көресің ғой, ана жатқан,
Жібектей жасыл шөптер бетін жапқан.
Асқар тау, тәтті сулары бар
Әне сол анам еді мені ... ... ... ... өзінің жырымен жазылған ұлттық паспортын ұсынды.
Мағжанның ұлттық санасы сол халықтың Россиядағы революцияя толқынымен
ояна бастаған ... ... ... бастады. Ақындағы патшалығының қатал
үстемдігіне қарсы сезім – орыс пролетариатының ұлы ... ... ... Жас ... ... бәрңн қамтып, барын айтқысы
келген ақын ойындағының бәрін айта беруге мүмкін емес ... ... ғана ... боп ... ... дала енді оның ... жаралайтын
шындыққа айналып бара жатқанын сезді. Жаз жайлау, қыс қонысынан айрылған
дала ... оның ... ... ... Оның ... революциядан бұрын
сатылған болыс, билер, шен таққан шенеуніктер де аз ауыртқан жоқ. Сонда
ауыр ... ... мен ... жаралыға
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі
Сондықтан жаным күйіп-жанады да, -
деді.
Барлық даусымен, шынғырған жан даусымен ең ащы ... ... ... ... ... да ... ой-сезімдерін, қиналған жаным ерекше
таныта алатын ғажайып ақынды ... ... ... ... ... білетін Мағжан, тағы да жан
даусымен сөйледі:
Азамат! Анау қаза қаным десең,
Ұжмақтың суын апар, ... ... ... бол да у алып ... ... қаным десең.
Оқырман қауым еріксіз сілкініп бойын жазып, басын көтерді. ... ... сөз ... ... ... азаматтық лирикаға жататын күшті жырлар Мағжанда өте мол. Олардың
көбі тек қана ... ... ... ғана құрылмай, ақынның ... мен ... ... ... ... бояулы, әуенді өлеңдер. «Мен
кім?», «Мен жастарға сенемін», «Айда атыңды, Сәрсенбай», «М.Д. абақтыдан
шыққанда», «Өткен күн» сияқты бір шоқ өлең ... бір ... ... ... жазылған «Орал», «Орал тауы», «Түркістан» сияқты өлеңдер де осы
циклға жатады. Бірақ бұл үш өлеңдегі ... ... ... ... ... ... идеямен де шектесіп кетеді. Оған мына:
Ұзын орал – күн мен түн шекарасы,
Бір жағы – күн, бір жағы – түн ... жағы – көк ... жын ... жағы – ... сары ... ... ... дәлел. Орал, Азия мен Еуропа шекарасы екенін ... ... ... ойы да сол, ... ... ... тыс ащы. Бұл ... ақынның өзі де мойындаған.
Қала, рас, өнер-білім қайнаған жер,
Тұтқын ғып надандықты байлыған жер ... ақын ... ... ... қоя ... ... аңғарған соң
айтқан.
Мағжан жүрегіндегі халқына деген махаббат оның поэзиясынан ерекше
орын алады. Ол езу ... ... ... ... ... ... аяса да, ... жанның ыңыранған ауыр күйін суреттесе де,
халқты бейшаралыққа айналдырмайды. Ол жырлаған ... ... ... ... ғана ... аяғының астынан арғыны көрмейтін, титығы
жеткен мүсәпір халық емес. Мағжан ... ... ой ... ... ... ... бар. Кең ... шапқан ат, ат құлағында ойнаған,
асаумен алысқан, сағыныштарын, ән-күйін түсіндіретін, жасыл ... ... ... ... ... бар. Адам мен жер – ... ең ... халықтық рухы. Халық ат-мекенін қалай сүйсе, Мағжан ... ... Мұса ... ізгі ... мен де шығамын.
Аяқ басып арсыға,
Жүгініп барып қарсына
Тәңірімнің тілін ұғамын, –
(«Көкшетаудан»)
дейді ақын. Қайда барса ... жол ... ... ... тоқтатып өтетін
Тұр тауында тәңірмен тілдесетін Мұса пайғамбарға біздің ақын ағамыз да өзін
теңейді. Өзінің де, туған ... да ... ... ... ... жастық сезіміне жақын ақын екені әр
өлеңінен-ақ танымал. Әсіресе, оның ... ... жас ... үшін ... ... сезіледі. Біздің осы ойымызды оның балаларға арналған лирикалы
мен ... ... да ... ... ... жер», «Бала мен құс», «Жұмбақ» сияқты ... ... ... ойға ... ... ... үшін сұранып тұр.
Осыларға ақынның ... ... хан» ... оссақ, балалар әлеміне
арналған келісімді бір дүние жарқ етіп тағы да шыға ... ... ... Абайды сүйетіндігін айта келіп Мұхтар Әуезов
(1929 жыл): «Бұдан соң ... ... ... ... ... ... ... қара қордалы ауылында туып, Еуропадағы мәдениет
пен сұлулық сарайына барып жайлауы жарасқан Арқа қызын ... ... ... ... зор ... ... ... келісімі мен
күйшілдігіне қарағанда, бұл бір ... ... ... сезімі
жетілмеген қазақ қауымынан ертерек шыққандай, ... ... ... ... ... ... ... тереңін терген ақын
болмайды, заманнан басы ... ... ... ақын ... ... ... ... таңба айқын болмай, нәрлі әдебиет болуға дол жоқ. ... ... бар ... ... ... бой ... ... күнге анық
қалуға жарайтын сөз Мағжанның сөзі. Одан басқамыздың бәріміздікі күмәнді,
өте сенімсіз деп ... ... ... 1988 жыл, 23 ... ... үшін ... Мұхаңның да біледі. Әйтпесе өлгенше халқым
деп өтер ме еді. Мұханның бұл жерле айтып ... ... ... ... болу ... ... ... көтерілу үшін ... ... ... ірі талантқа қоса, өнер шеберлігіне жетістік
міндеті тұр. Оны біз ... ең ... ... сала деп ... ... келгенде Мағжан культурасының биіктігі бүгін де ... Көп ... ... - өзі бір ... тұрған жарық сияқты. Біз
ақынның ішкі иірімдерімен, ... ... ... оның өзін ... де ... танимыз. Ол төңірек дегеніміз көрініп ... ... ғана ... ... ... ... мен ... жер бетіндегі
көбімізге беймәлім құбылыстар.
Сылдыр, сылдыр, сылдырлап,
Бірінің сырын бірі ұрлап,
Толқынды толқын қуады,
Жарын бад береді,
Береді де өледі,
Өледі толқын, тынады.
Аққан өзен, ... ... ... де ақын ... бір ... Судағы қуанышдың қалай басталып, қалай аяқталғаны алты жолдық
өлеңді ұзақ хикаяға ... ... ... ... ... ... үндестігі сондай сұлу келісім тапқан, өз деміңмен бірге
жаралған ... ... ... ... ... ұшы- ... жоқ қазақтың кең даласы,
жайлауға шыққан жалпақ ел, қызыл- жасыл киініп, бір- ... ... ... бара ... ... солардың ішінде екі иықтың арасына
бос тастаған қос бұрымдағы шолпысы сыңғырлаған сұлу қыз көз ... ... ... ... ... ... Шолпан – қазақ
қызының ажырамас атрибуты . Шолпы ... қыз ... да ... да сұлу ... көрінеді. Оның үстіне қыздың шолпы тағуы – оның
есейіп, оң- солын танып, бойын ... жан- ... ... ... де ... Сондықтан да шолпының сыңғыры ақынға ерекше
әсер етеді; сезімін оятып, ерекше бір дегбірсіз күйге ... ... ... ... құрғыр.
Шық- шық жүрекке тиеді,
Құлпара талқан боп сылғыр!»
Дыбыс пен сөз ... ... ... ... оқып шыққында,
айналаңнаң бәрі сылдырлап, сылдыр, сылдыр дыбысқа толып кеткендей болады.
Сұлулық – шартты ... Олай ... ... ... ... жұрт ... ... бар да, әркімнің өз сұлуы тағы да ... пен ... әр ... ... туралы ұғымдары мулдем өзгеше.
Сұлулық – ұлттық ... ... ... талғам ұлттық ерекшеліктерге,
әдет- ғұрыпқа, салт- санаға, ... ... ... ... тәлім-
тәрбиеге, білім дәрежесіне, кәсібіне орай қалыптасады. Ауылда өскен адам
үшін « ботагөзден » ... көз жоқ. Ал ... үшін ең сұлу – көк ... ... ... ортасына, алған тәрбиесіне байланысты әр адамның өз сұлуы
тағы бар. «Талғамға таласпайды» , «сұлу – сұлу ... ... ... ... ... ... керек. Демек, әркімнің өз сұлуы бар. Ұлы Абайдың
өзі де:
«Жарқ етпес қара көңілім не ... ... ай ... күн ... ... сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық ... да» ... ... Сол ... ... да өз ... бар. Ол – оның ... « Сен сұлу » деген өлеңінде өз сүйгенін еш ... тең ... ... ... май» , ... ... көңілді еркін кең дала» , «күміс
табақ көкте жүзген ай» , «кешкі ескен жібек жылы жел» , «хош ... ... гүл» , ... ...... көк шатыр» , «асқар тауы, дариясымен
жер» , «сылқ- сылқ күліп сылдыр қаққан су» , ... ... ... қу» ... айнадай жарқыраған айдыннан күн шығарда
«шаңқай тусте өткір алтын күн» , «жымыңдаған жұлдыздармен түн» сұлу, ... ... ... сұлу ... де ... ... сен сұлу!»
Тағы бірде ол:
«Көзінде көк нұры жоқ,
Ауызында жұмақ жыры жоқ,
Жалынсыз, усыз құшағы.
Иірілмейді жалындай,
Сөзі де жоқ құрандай,
Білгені – қазан- ошағы.
Жабайы ғана ... ... ... ...
Сол жарымды сүйемін.» -
(« Сүйемін ») –
деп, ... ... Асыл ... сырты сұлу болуы аз, оның үстіне жұбайлық
тіршілікте отасып бірге тұду үшін, шаңырақтың түтіні түзу шығу үшін ... ... ... қасиеттердің де керек екенін аңғартады. Бұл жерде
Мағжанның эстетикалық талғам - ... ... ... ... ... ... жатқандығын байқатады.
Ананы жырламаған ақын кемде- кем. Адам үшін өмірден қымбат еш ... ... сол ... сыйлаған – ана. Мағжан да ананы жырға ... ... ... ол асыл ... ... жарын, өскен елін, туған
жері ... ... ... Осылардың ішінде ананы бірінші қояды. Адам
жақсы ... ... ... анасын сұлу болғандықтан емес, анасы
болғандықтан жақсы көреді.
«Күлдей ... шашы ... ... жасы ... ... сұп- сұр көр.
Тасбиық санап бүгіліп,
Жереге қарап үңіліп,
Көрсе ауыр күрсінер,
Менің бір қарт анам бар,
Неге екенін білмеймін –
Сол анамды сүйемін»
«Анама» деген өлеңінде ... ... ақын ... ... ... ... мен мөлдір сезімін шынайы суреттейді. Лирикалық киіпкер анасына
аялы ... ... ... ... түн ... төрт ... ... тәтті қылығыма сүйсіндің, тәрбиеледің, сөйтіп ер
жеткіздің, енді өмірдің ұзақ жолдары күтіп тұр, ақ батаңды бер ... анам – ... ... ақ ... ... ... болсам ұзын жол,
Шет жерлерде теріс жолдан сақтарға,
Жан балаңа ақ ... бере ... Алаш » ... елім бар»)
ІІ тарау
Мағжанның әдеби – танымдық әстетикасы
2.1 «Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе жоқ»
Өмірге ғашық ақын ана ... ... ... ана ... де ... кездегі қысымға түскен қазақ тілінің жай-күйі ақын жағын
мазалап, жүрегін сыздатады. Бұл ... - тек емес еді. Ақын ... ... іспеттес: тіл – ұлттың туы, тіл – ... ... тіл – ... кеміді, айбынды ту құлады;
Кеше батыр – бүгін қорқақ бұғады.
Ерікке ... ... жаны ... ... ... солғын тартады.»
Тілдің кемуі салдарынан
«Қыран құстың қос қанаты қырқылды,
Күндей күшті, күркіреген ел тыңды.
Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ,
Батыр, ...... ... ... -
деп күңіренеді. Білімнен айырылған халық бәрін де ... ең ... рухы ... ... ... азайған:
«Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ, ардың
Жауыз тағдыр жойды бәрін не бардың...»
Ұлт үшін ... ... ... ... ... ... бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!»
Тіл мен ұлт – ажырамас ұғым. ... асыл ... ... осы ... ... ... ... ұлттық рух, ұлттық болмыс береді. Ұлт
тілінсіз ұлт болуы мүмкін емес. Сондықтан да ұлтын ... ... ... қамқорлық жасаған, сол ... ... ... ... қызмет еткен. Ұлты мықты ... сол ... ... ... адам да ... ... ... ұлтқа қызмет етеді, ал ұлты ... ... ... ... аспандатып, есімін елге таратып, үлгі
қылады. Өткен ... ... ... ... ... ақыны Расул
Ғамзатовтың «менің тілім ертең өлетін болса, мен бүгін өлемін» деп, айқайға
салуы да ұлт ... ұлт ... ең ... ... ... ... туындаса керек. Осы мәселені жиырмасыншы ғасырдың басында-
ақ ақындық жүрегімен сезінген ... жан ... ... ... ... тілінің мүшкіл халге түсіп ... ... ... оны ... қалуға үндейді. Қазақ тілі, оның
иесі – қазақ ұлты қаншалықты ауыр күйді ... ... ... да, ... ... ... ... жатсаң да ұзақ, кен- тілім,
Таза, терең, өткір ... кең ... ... балаларыңды бауырыңа
Ақ қолымен тарта аларсың сен, тілім!...»
Мағжанның осы бір ... ... ... ... ... күні ... асып ... Қазақ тілі – Қазақстанның мемлекеттік тілі.
Қиын - қыстау ... ... ... ... ... қазақтар қазір
төбемізде желбіреп тұрған көк байрақтың ... ... ақын ...... ... Ата - анасын, ғашық
жарын, туған жерін, ... елін ... адам ақын бола ... Өзіне өмір
сыйлаған анасын, ләззат берегн ғашығын ... ... ... ... ... де,
қазақ елін де жанымен сүйе біледі. Ақынға туған жерден ыстық жер жоқ.
«Сағымы сайран құрады,
Бораны ұлып тұрады,
Қыс – ақ ... жаз – ... жоқ, шуы ... да жоқ, суы ... өлік сахарасы.
Сарыарқа деген жерім бар,
Неге екенін білмеймін
Сол Арқамды ... -
( « ... » ... жырлайды ақын. Туған жердің табиғаты көркем бе, болмаса сұрықсыз ба,
бәрібір ... жер – ... жер ... қала ... Оны сол ... кіндік қаны
тамып, өмірге келгендігі үшін, есі кіріп, ержеткендігі үшін сүйеді. ... де өзі ... ... ... жер ... жер жоқ. Ақын ... ... мұңарланып шалқыған көлдің» жағасындағы ауыллда өткен
өмір – романтика. «Туған жерім – ... атты ... ... ... ауылына деген ыстық махаббаты бүлкілдеп тұр.
«Айдын көл, ата ... құт ... ... боп, ... от ... ... бірлік, ынтымақ түгел шақта
Бейне бір сенің басың сүт болған көл», -
деп жырлаған туған жерінің ертеңі ақын жүрегін мазалап, тыныштық ... не ... ... ... тең болмаса күн мен түнің.
Итиіп қарашекпен келіп қонса,
Басыңнан құсың ұшып кетер ... ... деп ... ...... саясаттың
барысында қазақ жерін басып алып, қоныстанып ... ... ... ... арқылы ақын бүкіл отаршылдыққа қарсы шығып отыр. Осы ... ... ... тағдыры қалай болар екен деп, сары уайымға салғандай
да болады.
Шын мәнінде елін, жерін сүйген адам ғана халқының патриоты бола ... ... адал ... етіп, өмірін соған арнайды. Патриоттарды елінде
болып жатқан әрбір оқиға қалыс қалдыра алады. Жақсы ... ... ... ... ... ... да өзінің бар саналы ... ... ... ... ... ... елінің елдігін де, ездігін
жырға ... ... үшін отқа да ... суға да ... ... ... ... біледі. «Сұм өмір абақты ғой ... өзі ... ... ... ... ... болып жатқан
келеңсіздіктер ақын жүрегін сыздатады. Оң-солын енді айырып, өмірге ... ... жас ... ... берекесіз тұрмыс-тіршілігі
алаңдатады. Бір жағынан, байлыққа, билікке ... ... ... қоздырып, ел ішінде өріс алған дау-жанжал « ішінде сорлы қазақ
қалқып жатыр, кең жері күннен-күнге ... ... сұр ... ... ... ... солай бітіп жатыр,
Күн сайын артқа қазақ кетіп жатыр.
Сезінбей өзгенікін, өзінікін,
Аты шүкір оқығандар нетіп жатыр?»-
деп налиды ақын алғашқы өлеңдерінің бірі ... «Шын ... ... ... «Осы ... ой», ... «Жаралы жан», т.б.
өлеңдерінде отаршылдықты қазақ даласының ... күйі ... ... ... ... таянды ғой қылта мойын,
Жер, мал кетіп, бос қалды біздің қойын...
Бар жерді ...... алып ... алып қала ... ... отқа ... неткен жанбыз,
Сөз ұқпас мылқау, меңіреу, жүрген жалғыз...
Тақаулы тамағына өткір пышақ,
Тек жатыр тұяқ серппей сонда да аңсыз...
Жер кетті, жаның ... қам ... ... қара табан енді малсыз.
Ортаға қамап алып қырып жатыр.
Қара жүрек «надандық» қолмен сансыз»
(«Осы күнгі ой»)
«Сар дала, ... өлік ... ... ақ ... ... ... да жоқ, орман да жоқ, өзен де жоқ,
Сәуле емес, қан ... тұр күн ... ... өлең ... отаршылдықтың бұғауындағы қазақ даласының қайғысы
мен қасіреті жатыр. Ел басына қара бұлттай ... келе ... ... сезінген ақын шырылдап ащы шындықты бүкпесіз барынша жайып
салады.
«Сорлы қазақ» деген өлеңінде ... еш ... ... пыр-пыр
ұйықтап жатқан керенаулығына қатты назаланады. ... ... алып ... ... кез ... алып, басқалармен қатар бол,
Қосыл бірдей адамзаттың тобына»-
деп қазағын өнер-білімге шақырады.
«Балалық шақ» өлеңінде ... ... ... Ол адам ... тірі
жүргенімде де «өлікпен тең,ит-құсқа жем». Ал оқыған адам:
«Білген жан – көсем!
Сөйлесе – шешен.
Жұртты аузына қаратар!
Білімдінің сөзі ... көп, өзі ... кеш ... ... ... ... болғанда, тазы
болмайды», «Билік қырдан алдағы аса алмаппыз» ... ... ... ... - ... тазы бол», «Базарша дүкен құр енлі» («Өткен күн»)
– деп, замана ыңғайына қарай бейімдел дейді.
«Қор болдық, өнер қумай ... ... ... ... жаннан көрдік керім»-
деп, ел басындағы ауыр жағдайдың барлық ... ... ... ... ... «Қарағым» деген өлеңдерінде жастарды оқу-
білімге шақырады. «Ер жігіт өнер ... ерте ... деп өнер ... ... оқу оқы, ... ... деп, ... іздеуге үндейді.
Оқығанның көкірек көзі ашық, оң-солын айыра алады; өнерлі өмірдің небір
қиындықтарын ақылымен, ... ... өрге ... ... қорлық пен
езгіден шығу жолын табады деп біледі ақын.
2.2. ... ... алаш ...... ... дейін ұлттық ақын. Надандықтан құтылудың
жолы өнер-білімді болу деп білген ақын ... ... ... ... ... қасиеттерін жырға қосады. «Өткен күн» ... ... ... көз ... оның ізгілікті жақтарын
үлгі етеді. Хақназар, Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Қазыбек, Жәнібек сынды
халық қорғаны болған ұлдарын мақтан ... ... ... ... ... «бір сөзі мың ... ... еді деп бағалайды.
«Өткен күнді ойласам,
Ойға терең бойласам,
Кешегі қайран қазақтың
Сәулеті мен дәулеті
Көз алдыма келеді»-
деп өзінің қазағын, оның ... ... ... ... ... берекелі
ел надандықтан қор болып барасың, енді « ... ... ... тұлпарым, басың көтер, тұр енді!» - деп, қимылға шақырады. Жаңа
заманда жаңаша өмір сүр, ... ... ... ...... тазы ... ... құр», - деп, заманға бейімделіп өмір сүруге шақырады.
Жалпы, Мағжан – қазақтың ұлттық тұрмыс-тіршілігін, өткенің жан-тәнімен
сүйген ұлтшыл ақын. ... ... ... жақтарын өлеңмен өрнектеуге
келгенде ақынның қаламы жүйрік. Романтик ақын қазақтың тарихында барғанда
бауыры ... ... сала ... ... ... идеяларымен
суарылып отыруы – ақынның бүкіл поэзиясында тән өзіндік ерекшелігі. Осындай
қасиеттері үшін де ... ... ... кезінде ескішіл, өткенді ансайды,
ұлтшыл деп айыпталды. Біздіңше, бұл –ескішілдік, ... ... ... оны ... ... ... жақтарын насихаттау, олардан үйрене
отырып, заманға сай тіршілік жасауға, өзгелермен ... тең өмір ... ... ... – ұлтын шын сүйген, туған халқына адал ақындардың
ғана қолынан келеді. Осы тұрғыдан келгенде, Мағжанның ... ... ... ... ... ... ... жақтырмаған. Бір
кездерде еркін жатқан елді жат ... ... ... ... ... атаның көрлеріне
Аузы түкті шет елдер ие болып,
Көрсетіп тұр қысымды ерлеріне
(«Орал тауы»)
«Пайғамбар» өлеңі:
«Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні батып, жаңы таңы атпаған.
Түнеріп жүр ... ... ... ... ... ... жолдарымен басталған. Бұл өлеңінде отаршылдық саясатқа ғана ... ... яғни оның ... ... даму бағытына қарсылық бар.
Ақынның сезінуінше, тәңірден безініп, «інжілді өртеп, табанға сап ... ... ... ... ... ... ... Айсаның ұлының
қанын ішкен, «Аллаға емес әзәзілге табынған елді қараңғылық түні басып ... ... түн ... мен қара ... ... Қаптаған «шегір көзді
жандар жүр».
«Қап-қара түн. Толқындаған қара қан,
Қара түнде өңшең соқыр шұбырған.
Сол шұбырған сансыз соқыр алдында
Ентелеген кәдімгі Иван ... ... ... бұл шумақ Мағжанның жарық көрген
жинақтарында жоқ. Халықтар ... ... ... ... ... ... ... келеді. Шындағында, бұл ... ... Иван ... ... ... – сол ... ... отаршылдық
саясат жүргізіп отырған ат төбеліндей басшылары. Ал «қара түнде өңшең соқыр
шұбырғандар» - жалған саясатқа ... оңай олжа ... ... ... ... даласына қарай шұбырған келімсектер...
Қап- қараңғы түн басып, «қанды шуда» қалаған ... ... ... ... ... ойынша, батыста қаптаған мұндай алапаттан
құтқаратын – күншығыс:
«Қайғыланба, ... ... ... зар,
Мен – Күн ұлы, көзімде күн нұры бар.
Мен келемін, мен келемін, мен келем.
Күннен туған, Гуннен туған пайғамбар.»
«Күншығыс ... шаң ... ... қара қан ... ... қанды атыс.
Көп білем деп бөлуге,
Көп күлем деп өлуге
Жақын қалды Күнбатыс»,-
деген жолдар ... ... ойды ары ... жалғастыра түскен.
Ақын азамат ретінде мұндай жағдайды көріп ... ... қала ... ... ... ... ... отаршылдық саясатының зардабы басқа
халықтарға да, оның ішінде қазақ даласына да тиіп ... ... ... ... орны ... ... ... соқтыруға мүмкін. Сондықтан
да бұл алапатқа қайткен күнде де тосқауыл қою керек. Мұны ... ... ғана ... ... ... үшін мазасызданған ақынның
лирикалық кейіпкері атой салады:
«Қысық ... ... ... қай ... ... ... батыс елдерінде бастау алған қырқыс-шабысты тоқтатуға үндейді.
Адамзаттың болашағына осылайша қатер төніп тұрғанда Шығыстың, оның ... ... да ... жатқанын қаламайды. «Қысық көзді ... ... ... ... қаласын,
Құл қылайық баласын», -
деп өзінің істегенін өзіне істеп, кек ... ... да, ... - ... жоқ! Ашу басалық!
Гул қылайық қаласын,
Ұл қылайық баласын,
Мейірім есігін ашалық», -
деп, сабырлық, парасаттылық танытады. ... қан, ... жан» ... «таспен ұрғанды аспен ұр», «ақымақпен ақымақ болма» дегеніндей,
үлкен ойға шақырады. Сөйтіп ... ... ... ақын ... ... ... ... ой биігінен көріне ... ... ... ... ... ... ... европацентризмге
күшті қарсылық жасалады.
«Жаралы жан» өлеңінде сол батыста қаптаған жандар қазақ ... ... ... ... ... ... жан қысылып, қуат кеміп, аққан қан
кемейіп барады; «мынау қарға, құзғынның ... ау ... ... - ... ... «Жүректі жара жеп барад, Жасаған- ау, қалай шыдаймын?!»
деп күйзелген ақын:
«Сауықшыл есіл ... ... ... жерім- ай!
Күмістей таза суы бар,
Айдын шалқар көлім- ай!» ... ... ... ... ... ... ... бір шапсам,
Болмас еді басқа арман!» -
деп, армандайды. Ақын қазақты «Қайғылы сар даланы күңіренткен, Зарына адам
шыдап тұра ... ... ... ... Сол ... жатқан жаралы жанды
азаптан құтқаруға «оқыған азаматтарды» шақырған ақын:
«Азамат! Анау қазақ қаным десең,
Жұмақтың суын ... ... ... ... бол да у алып ... ... зарын десең!..» -
деп қатты- қатты сөздер айтуға дейін барады. «Жаралы жанды» бодандықтағы
қазақ елін:
«Жалқау жел өзін-өзі ... ... ... ... жындар билеп.
Ың - жың дауыс келеді құлағыма,
Перілер ән салысып, тұр ма ... ... ... ақын осы ... тәңірге жылап тұрып жеткізсе, одан рақым
күтсе, «Тәңірі» атты өлеңінде оған енді бізді ... көр деп ... ... оң көзбен қарап, «жақсы жайдан» орын ... ... ... ... ал біз осының бәрінен құр қалдық, «баласы
алты алаштың – біз не қылдық?» - деп арызданады. ... ... ... ... сорлы,
Әркімге күні кетіп мазақ сорды.
Бір елші жібермедің, ... ... түйе ... арба ... ... ... шағады. Өзіңе «ащы таяқ тұщы етке» тиген соң жан ... ... деп, әділ ... ... қайғы- қасіреттен құтқара гөр деп
тілейді.
Халқымды ... ... гөр деп, ... ... ақын ... ... қалың қара ағашым,
Қайраты мол айбынды ер, алашым!
Өзі- ақ құлар, сырың берме, сабыр қыл,
Ақымақтар байқамаған шамасын» -
( « Сағындым » ... ... ... ... да біз ... қолымызға қару алып
күресіп алған жоқпыз. Мағжан айтқандай- ақ, жиырмасыншы ғасырдың ... ... ... өзінен-өзі күйреп, ортасына түсті. Мағжанның
тәңірге жалбарынып сұрағаны қабыл болғандай, ... ... ... ... ... ... ... бұл күндерді Мағжандар көре алмады. Оған дейін
әлі біраз уақыт күресті, азапты ... өту ... еді. ... ... ... сенген Мағжан осы бағытынан таймай, адамға бір- ақ
берілетін өмірін елінің ертеңі үшін ... ... ... де алаш үшін ... атақ ... үшін өлгенім!
Мен өлсем де, алаш өлмес, көркейер,
Істей ... ... ... ... ... халқына қызмет етуге арнаған ақын: «Мен қазақтың кең даласында
еркін, бетім қайтпай өскен ... ... ... туды ... ... ... қан майданға барайын.
Жердің жүзі кім екенін танысын,
Жас бөрідей біраз ойын ... алып атам ... ... ... ... тегіс билік жүргізіп,
Кемеліне келсін кейінгі ұрпағым» -
( « Тез барам » )
деп, атқа мініп, атой ... осы ... өзін ... ... ... ... билік жүргізіп, Кемеліне келсін кейінгі ұрпағым» - деген Мағжанның
ақшаңқан ойлары бүгіндері егеменді ... ... асып ... ... «Мен жастарға сенемін» өлеңдерінде болашаққа деген ... ... Ақын ... жүзеге асыратын – жастар. «Бесік жырында» ана
баласын бесікке бөлеп, әлдилеп өлең ... ... ... қылыш, найза
құрыш белге буарсың. Сен, сырттаным, арыстан, жауды ... - деп ... ... ... ерге не ... Жас жолбарыс, жаумен алыс, шаңға,
қанға бат» - деп тілек айтады. «Мен ... ... ... ... ... таңы ... ... мол:
«Алаш айбынды ұраны,
Алаштың олар құрбаны,
Мен жастарға сенемін.
Алаш атын аспанға
Шығарар олар бір таңда,
Мен жастарға сенемін!»
2.3. Мағжантану ... ... ... ... ... азаттықтың ақ таңы атып, тәуелсіздік
алғанда, оны ... ел ... ... ... шын ... ел Түркия
болды. Бұл кездейсоқтық емес еді. Түбі бір ... ... ... не бір ... тайғақ кешулі ауыр жолдарында тұрымтай тұсымен болып бір- бірінен көз
жазып, өзгелердің боданында кетіп қалған тұстарда анадолылықтар ғана ... ... ... ошағындағы отын сөндірмей, түріктің түтінін
түтетіп, өзгелерінің азаттық алуын тілеп ... ... бір ел ... ... Евразияның кең төскейінде атой салып, ат ойнатқан түркі ... соң бірі ... ... ... жатқанда, түріктердің де
тәуелсіздігін сақтап қалу оңайға түскен жоқ. Жан- ... жау ... ... қыл ... ... 1920-22 ... ұлт- ... кезінде Мағжан түріктерге қолдау көрсеткен «Алыстағы бауырыма» атты
өлеңін жазды. Өз елінің де ... ... ... ... ... үшін ... қансырап жатқан түрік елін былайша көз алдына
елестеді:
«Алыста ауыр азап шеккен бауырым,
Қуарған ... ... ... ... жаудың ортасында,
Көл қылып көздің жасын төккен бауырым.
Алдыңды ауыр қайғы жапқан бауырым,
Өміріңше жапа шеккен жаттан бауырым.»
Сен сол жаққа кеткенде, бұл ... мен «жас ... ... ... ... «Жөн сілтер, жол көрсетер жан болмады, жауыз жау ... ба?» - ... де ... ... мұң ғып ... жас ... оғы батты,
Күнәсіз таза қаным судай ақты.
Қансырап, әлім құрып, естен тандым,
Қараңғы абақтыға берік ... кеше ... қыр- ... ... – Күн, ... ... нұрлы айды да...»
Ақын жүрегі кешегі күндей күркіреген ғұндардың бүгінгі күйін ... ... ... па ... топтан,
Шабылып қайтпайтұғын жауған оқтан?!
Түріктің жолбарыстай жүрегінен,
Шынымен қорқақ құл боп жаудан бұққан?!»
Өлең:
«Бауырым! Сен о жақта, мен бұ ... қан ... ... ... па құл боп ... Жүр ... ата ... алтын таққа» -
деп, алыста қиналып жатқан бауырын бүйтіп ... жеке қор ... ... ... ... ... жүріп зор болайық деген ойларды білдіретін жолдармен
аяқталған. Өлеңде өзгеге құл болу үшін ... ... адал ұлы ... ер ... ... рухы ... тұр.
Мағжанның бұл өлеңін кезінде жат жұрттықтарға қарсы азаттық үшін
күресіп жатқан түріктердің оқып танысуына, ... ... ... сәлем
жолдап, бауырмалдық ниетпен қол ұшын ұсынған рухани көмекті сезінуіне түрік
бауырлардың мұршасы болды ма, ... ма, - ол жағы ... ... ... ақыны М. Жұмабаевтың бауырлас халықтар бірлігін көтеріп, әлемдік
деңгейге шығуы.
Мағжан Жұмабаевтың ... ... «Тез ... «Жер
жүзінде...», «Мен жастарға сенемін», «Түркістан» т. б. өлеңдерінде
түрікшілдік, ... ... ... жырланады. Осылардың ішінде әсіресе
«Түркістанда» түрік рухы барынша асқақталған.
«Түркістан – екі дүние есігі ғой,
Түркістан – ер ... ... ... ... ... туған
Түріктің тәңірі берген несібі ғой.», -
деген жолдармен басталған ұзақ өлең ... ... ... ... ... ... Түркістан- Тұран орналасқан жерге поэтикалық сипаттама,
олардың тариына қысқаша шолу жасалынған.
«Тұрған жер ... жер ... ... ... ел ... ... ақыл, отты қайрат, жүйрік қиял,
Ұранның ерлеріне ер жеткен бе?!» -
деп, Отанын сүйген ақын көк түріктерді ... ... ... ... ... дүниеде түріктен асқан халық жоқ. Шаңқанбоз шабытына мініп,
қиял көгінде шарықтаған ақынды туған ... ... ... жырға
қосқандығы үшін кінәлау қиын. Бұлайша жырлау – поэзияға тән қасиеттердің
бірі. Бұл – ... ... жек ... ... өз халқын барынша
сүйгендік; өз халқы арқылы бүкіл азаматты сүйгендік.
Ақын Тұраннан щыққан ... ... ... ... Кей- Қысыраудың, Зұлқарнайдың, Шыңғысханның, Ақсақ темірдің,
Ұлықбектің, Әл- Фарабидің т.б ... ... Ал ... ... ... ... біле ... білсек те ол қазақ па, өзбек пе деген
сияқты тайыз ... ... ... ... ... Ал Мағжан
бұларды өткен ғасырдың басында- ақ түркі халықтарына ортақ ұлылар саналған.
Осы жерде тағы бір жағдайға назар аудара кеткен жөн. Ол – ... ... ... ... ... аталуы. Бір кезде ... ... ... ... күні ... дейін пікірлер
туғызып келеді. Еуропацентристік ілім бойынша, ол – талай ... ... ... ... ... ... алған басқыншы. Соңғы ЮНЕСКО жүргізген
әлеуметтік сұраулар бойынша, Шыңғысхан соңғы мыңжылдықтағы ең жарқын тұлға
аталды. Қазіргі ... ... де ... ... ... екендігі
жайлы пікірталас қызу жүріп, кереғар пікірлер ... Ол ... ... ... бір оны Еуразияны қиратқан қанішер десе, екіншісі оны ... ... ұлы ... деп ... Қай- ... да өз ... нақтылы деректерді қажетінше таба алады. Ал Мағжанға келсек, ол
Шыңғысханды Тұраннан шығарып, турасын айтсақ, түрік тектес деп ... ... ... ... осы ... ... ... басқыншы, жауыз
деген пікір басым болып келсе, Мағжан оны Тұран мақтанышы ретінде аспандата
жырға қосады:
«Тумайды адамзатта Шыңғыстай ер,
Данышпан, ... ой, ... ... ... құр аты ... жүрегіне жігер берер.»
Бұл жолдарға түсініктеме беріп жатудың өзі артық.
Мағжанның ойынша, қазақтар – ... қара ... ие ... ... түрік енші алысып тарасқанда,
Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?!»
М. Жұмабаев сөзбен сурет салуға өте шебер. Ол өмірде жиі ... ... ... ... ... назар аударып, мән беріп, үлкен ойлар
айта алады. Жай адам болса, судағы толқандарға қарап ... ... ... ... дем алар еді. Ал ... болса, толқынға қарап тұрып, өмір
туралы үлкен ой кешеді:
«Толқыннан ... ... ... ... ... ... ... бір егеспен
Жарысып жарға барысад...»
Ал енді осы өлеңнің айтар ойын өзіңше ... бер. ... ... ... ... мән берген тұрпайы солақай сындар мұнан кеңес
өкіметіне деген қарсылық ... ... ... ... ... Қаланы
прогреске, ауылды регреске балаған олар қаланы құбыжық көріп, елге асығып
бара жатқандарды социализмнен ... ... бара ... ... ... кері ... ... деп біржақты түсіндірді. Мұның да жаны
бар шығар. Бірақта біздіңше, бұл – шығармада айтылар ойдың бір ғана ... ой ... да ... күрелірек. Ақын сол кездің өзінде - ақ
болашақта бүкіл адамзат қоғамның ... ... ... ... ... Ақын - өз ... ақыл- сезімі, көкірек көзі, саққұлағы.
Сол қоғамға төніп келе жатқан алапаттарды ... ... ... ... ақ ... дабыл қаққан.
Ең алдымен, Мағжан отаршылдармен бірге келіп, қала тұрмысында орын ала
бастаған келеңсіз құбылыстарға қарсылық білдіреді. Еуропалық ... ... ... ... ... ақын ... ... Адам еркіндігінің барынша
шектен шығып, бетімен кетуі ... ... ... ... ... ... еркіндік әлеуметтік өмірдің негізгі отбасылық құрылымының
быт- шытын шығарып, ... ... ... ... ... алып ... ... мақтап келген еркін өиірдің бүгінгі сиқы осындай,
болашағы бұлдыр.
Мағжан ... ... ... тарап келе жатқан осы бір қоғамдық
жұқпалы дертті ғасыр басында - ақ ... ... ... ... қасиеттернен айырылған «отты, жүрегі жоқ, тамақтан басқа тілегі
жоқ,қорсылдаған «доңыздардан», түн баласы перілерден» қашады. ... ... ... ... мәдениеттің үстем болуынан туындайтын
келеңсіз ... ... ... ... ... ... болмысына білдірмей кіріп, уштей ірітте бастаған ... ... ... ... қаупі расқа шықты. Кеңес өкметі жылдарында
түрлі ... ... ... пайдалана отырып жүргізілген
орыстандыру саясатының барысында қазақ халқы ... ... ... ... ... ... бөлігі ұлттық болмысын жоғалтып,
мәңгүртке айналды. Данышпан Мағжан ... ... ... көрегендікпен көре
біліп, ескерткен еді. Енді егеменді ел ... ... ... ... сөйтіп халқымыздың рухани қазынасын толықтыру, ұлттық
болмысымызды қалпына келтіру ең үлкен міндет ... ... ... отырғанымыз рухани экология мәселесі болса, «Айда атыңды,
Сәрсембай» көтерген тағы бір маңызды жәйт – табиғат экологиясы. Бұл да
бүгінгі күні ғаламдық мәселе ... ... ... суреттеген қала:
«Айналасы – тұман, түн
Демалысы – от, түтін.
Жарқ-жұрқ етер көздері.
Сөзі у-шу, ың да ... иіс тым ...... ... келе ... ... апаттың алғашқы көрінісі.
Мұндай қалада тұрғысы келмеген лирикалық кейіпкер «тұншықтым ғой, ... - деп, кең ... ... ... Мағжанның бұл айтқанына да мән бермей,
берсек те ... ... ... ... ... тағы да рас. ... ... табиғатта адамнан күшті ешкім жоқ, «Адамға табын, жер енді»
деп, табиғатты бағындырып келгеніміз - өмір ... ... ... ... ... ... табиғат қазір әлемдік апаттың сәл-ақ алдында
тұр. Өндіріс орындары шоғырланған қаладағы ... - ... ... улап ... ... ... лирикалық кейіпкердің ауылға қашуында
біреулерге түсер пайда үшін ... ... ... ... ... ... қалай болса, солай салып, елдің саяси-әлеуметтік, мәдени-
рухани, экономикалық орталығын улап, бүлдіріп жатқан саясатқа қарсылық бар.
«Атасы ақындарының – ақын ... ... ... текке жырлап
отырған жоқ. Әділетсіздіктерді көп ... ... ... ... ... ақын
Қорқыттан өзіне бір жақындықты, үндестікті көргендей болды. Қорқыт туралы
жыр төге отырып, өзінің де өмір ... ... ... ... ... төгіп-
төгіп жібереді. Дастанның өн бойында лирикалық кейіпкердің болып жатқан
оқиғаға қатысты ойлары ұтымды кірігіп отырған.
«Ол ... көз ... ерте күн ... күн – ... ерке күн ... күн – ... сұлу сағым,
Жалғыз- ақ желден жүйрік жетеді ғой», ... ... ... ... ... ... ... заман туралы
толғаныстарынан тұрады. Ақынды тыңдасақ, сар далаға құлақ салсақ, Қорқыттың
сарыны әлі күңіреніп тұр. Сол сарынды тыңдай- ... ... ... ... ... ор, ... көр, өтеді өмір». Ендігі жан- жолдасым –
жалғыз қобыз. Поэзияның соңындағы:
«Өмірде арманым жоқ – Қорқытқа ерсем,
Қорқыттай ... ... жуа ... ... сұм ... ... сарнап,
Құшақтап қобызымды көрге көрсем», -
деген шумақтың философиялық ойы терең. ХХғасырдың ақыны Мағжан мен ... ... ... ... параллельді, үндестікті көреміз. Оларды
жақындатып тұрған – халық, екеуінің де сол халықтың жоғын жоқтап, мұңын
мұңдаған ... ... Ақын ... ... ... ... күңіреніп
өткен Қорқытты идеал тұтып, соның жолын қалайды, яғни «сұм ... ... үшін ... ... мол күрес жолына түседі. Асыл сөздің мұндай ... тек ... ғана ... көре ... шығармашылығында тарихи тақырып ерекше орын алады.
Қазақтың ... ел ... ... ел ... болған батырлар жайлы
жер толғағанда ақынның ... су ... ... ... ... шарықтап шабытты жақта жазған шығармаларының бірі – Кенесары туралы
«Оқжетпестің ... ...... ... ұлт-азаттық тарихындағы бірегей кесек
тұлғалардың бірі. Әдебиет халық өмірінің айнасы десек, Кенесары қозғалысы
да ... ... ойын ... ... көокем шығармалар өмірге
келді. Бірақ отаршылдықтың жаңа замандағы түрі кеңес өкіметі жылдарында бұл
тақырыпқа шідер салынып, оны ... ... ... ... ... Мағжан осы тақырыпқа қорықпастан барған. Онда да ... ... бір ғана бұл ... ... ... шығармашылығының өн бойында
Кенесары рухын көтеріп отырған.
«Оқжетпестің қиясында» алдымен оқиға ... ... ... Бурабайға жер жетпейді,
Басқа жер ойды ондай тербетпейді».
Ақын үшін Бурабайдай жер жәннаты жоқ.
«Арқада Бурабайға жер жетпесе,
Алашта Кәнекеме ер ... ... ... ... ... дерт ... поэзиясы Философиялық билікке ХІХ ғасырдың соңына қарай Абай
арқылы көтерілсе, ХХ ғасырдың басында ... ... осы ... ... да ... ... қонды. Ақылдың ақыны Абай мен сезімнің
жыршысы Мағжан қазақ поэзиясының көгінде қос ... ... ... ... жиырмасыншы ғасырда да одан кеінгі кездерде де ұлттық сөз өнерінің
даму ... ... ... ... шамшыраққа айналды. Қазіргі қазақ
поэзиясының алысқа ұзай алмай жүруінің бір ... осы ... ... жүрмей, кезінде отаршылдар бұрған жолдан түсіп, сол ... шыға ... ... ... ... ... әдебиетіндегі Абай салған, Мағжан жүрген қандай жол еді?
Бұл жол ұлттық даму ... ... ... ... да бір ... басқа халықтардан үйрене отырып, ұлттық үрдістің бағытында ғана
жнмісті дами алатындығын өлең ... де, ... ... де,
ұғындырып кеткен-тұғын.
М. Жұмабаев - әлемдік деңгейге көтерілген күшті ақын. Оны ... ...... ... ... поэзиясының нәрлі құнары. Ол -
өзіне дейінгі қазақ поэзиясын жақсы білген, керегін ... ... ... әрі қарай дамытқан жаңашыл ақын.
Мағжан өткенді ... ... ... ... ... Махамбет,
Базар жырау, Шортанбай, Ақан сері, Абайды ... ... ... «Қазақ
өмірінің түрлі өзгерісі, өрі, қыры, қайғысы, қуанышы, ойы, қиялы әдебиетіне
түсіп отырғаны үшін» қадір тұтады. Ақын ... ... ... ... оның ... ... ... мақалалар жазып, пікірлерін білдіріп отырған.
«Ұшы-қиыры жоқ сары дариядай Сарыарқаның ортасында аралдай көгерген
Көкшетау, Абылайдың ордасы ... ... ... отан ... ... ... да ордасындай жер еді!» (Мағжан ... А., ...... жолдармен басталған «Ақан ... ... ... ... азаматтық бет – бағдары айқын.
Осы бір ғана сөйлемге автор қаншама мағына сыйғызып ... ... сол бір ғана ... ... ... оның ... ... көркем көрінісін, тарихын көз алдыңызға мөлдіретіп алып келеді.
«Көкшетау алаш ақындығының да ордасындай жер еді» ... «Кең ... ... ... ... екі ... ... дәлмәрі, улы тілді
соқыр Шөже, Тойлыбай бидің ұлы Арыстан, үні ... ... ... ... ойлы ... шал, ... өрлеп ән шырқайтын Біржан сал, Өмірі
ертегідей әдемі Ақан сері» есімдері аталады. Әр ... ... ... ... қысқа да нұсқа, әрі ... ... ... хас
шеберліктің белгісін аңғартады. Содан кейін барып автор «күңіренген ... ... Ақан ... ... алады. Ақан серінің ақын назарын өзіне
аударатын ... ... ... ... ... ... ... өмірі – ертегі өмірі. Судай ... ... ... жұртқа жат, жұмбақ өмір» (сонда). Сондықтан да ... Ақан ... ... оған ... ... ... ... Ақанның өмірбаянымен таныстыруды ғана мақсат
етпеген, жұрт түсіне бермейтін ... ... ... ашуды негізгі
бағдарға ұстаған.
Бүкіл ғұмыры сұлулыққа табынып, сұлулыққа ... ... ... өміріне Мағжан қызығады. Оны «сұлу өмір» атайды. Ерекшк сезіммен
әңгімелейді. Сондай ... ... аяғы ... ... Мағжан
күйінеді. Ақан өмірінің негізгі жұмбағы «сұлулыққа ... ... мұң ... дейді.
2.4.Мағжан Жұмабаев туралы
...Мағжан сыршылдығымен , суретшілігімен, сөзге еркіндігімен,
тапқыштылығымен, күшті маржандай тізілген, ... ... ... ... ... зарымен күшті.
Мағжан – алдымен, сыршыл ақын. Мағжан сөзіндей «тілге жұмсақ, жүрекке
жылы ... ... ... әуез ... ... ... болған емес.
Ол жүректің қобызын шерте ... оның ... ... қаны ... шыққан
тәтті сөздері өзгенің жүрегіне тәтті у себеді. Мағжан не жазса да сырлы,
көркем, сәнді ... ...... зор ... ... ... ... мен
күйшілігіне қарағанда, бұл бір заманның тегінен ... ... ... ... ертерек шыққандай, бірақ түбінде әдебиет таратушылары
газнтпен қосақталып, күндегі өмірінің ... ... ақын ... басы ... ... ... ақын ... ӘУЕЗОВ
...Ақындық жағына келгенде Мағжан қазақтың күшті ... ... ... ... ... ... жаңа түрлер енгізу
ретінде Мағжанның еңбегі көп. Абайдан кеін тіл ... ... ... ... ... ... ақыны болса, Мағжан – сезімнің ақыны.
Сәбит МҰҚАНОВ
М.Жұмабайұлының өлеңдері ... ... ... орын алған деп санап
басып отырамыз.
М.Жұмабайұлының өлеідерімен ... ... ... ... ... ... тілі енді жасалып келе жатқан жұртта Мағжандай ақындардың
қызметі зор екені анық. Осы күнге дейін Түркістанда қойшылар тілі ... ... ... ... кітаптар жазуға жарамсыз ... ...... тілі іске асуы ... ... ... асатын бай, жатыұ, таза,
өткір, әдемі тіл екенін Мағжан өлеңдері саяси мәнісінен гөрі, әдеби мәнісін
көбірек көзде тұттық. Сол жақтарын ... ... ... ... ... марксизм дүние тануына ұйқаспайтын жерлерін оқушылар көре ... ... ... көбірек көз салуы керек, тарих мәнісіне ... ... ... ... ақын ретінде М.Жұмабаев қандай ... Ол ... ... аса ... біртума ақын. Өның өзіне ғана тән үні,
таңғажайып әуенді жыры бар, бұның қайнар көзі ... ... ... М. ... С. ... ... «ол...адамнан гөрі табиғат, тек
поэзия үшін жаратқан органға ұқсайтын...» ... ... ... (М. ... ... М., 1953, 251- бет) М. ... ... айтуға болады.
Өзінің қайталанбайтын ерекшелігімен М. Жұмабаев
поэзиясы А. Ахметов, Б.Пастернак, А. Блок творчествосын еске ... ... еді: орта ... ... денелі, бұйра қара шашты, аққұба
бидай өңді еді. Бет пішіні Абайдың белгілі серетіндегі бет ... ...... ... сәл маңғаз еді. Осының бәрінің үстіне ол
қыз мінезді де еді.
Мағжан ғалым, тәірибелі, шебер оқытушы, асқан методист – ... ... ... ... тілі мен ... ... оқыту жайында
жарияланған кітабы, мақалалары болушы еді. Осыдан болу ... ол ... тілі мен ... ... тамаша оқытты; сабақ үстінде лекциялық,
практикалық әдістерді ретімен қатар қолданар еді.
Мейлі, лекциялық сабақта болсын, мейлі ... ... ... ... кітапқа қарамайтын. Сөз арасында келтіретін мысал ... ... ... ... ... ... оқып ... тәрізді барлық
нәшін, сипатын, қимылын келтіріп айтатын.
Беймембай КЕНЖЕБАЕВ
...Көптеген өлеңдеодің алтын желісі ... ... ... ... келеді. Бір жағы отаршылдардың, екінші жағы жергілікті ... ... ... халықты еріксіздік құлдығында ұстап келгені ақын жанын
ауыртады...
Мағжан ... ... ... ... жолы тек ... ... ... өзі шешетін жағдайға жнту деп біледі. Оның ертедегі ерлер істеріне
қайта оралып келе беретін себебі осыдан...Ақынға Абылай, ... ... ... ... болып көрінеді.
Разманқұл БЕРДІБАЙ
Мағжан өлеңдерінің жоғарыда аталған революцияшыл, солшыл ақындардан
елеулі айырмасы – оның қазақ ... ... ... ... ... ... ... аударды, өкініш пен күйінішке және махаббат пен табиғат
суреттеріне ... ... ... Оның ... ... ... бай
келеді. Онда табиғат пен адамның жан – ... ... ... ... ... ... ... көңіл – күйі көрінеді...
Мағжанның махаббат жырлары – қазақ лирикасының ең бір жарқын ... ... ... ішкі ... ... мен ... тәңірдей көре
суреттейді. Оның лирикалық қаһарманы – сезім құшағында, ... ... ... басы ... ... жан. Мағжан ұғымында шын сүю – азап ... ... мен ... ... жүреді.
Серік ҚИРАБАЕВ
Лирикаға ойысар болсақ, Мағжан бұл салада қол жетпес ... тұр. ... ... ... ... тұщынып қоймаған лириканы асқар шыңның басына
апарып қойды. Кейнгілер қанша талаптанғанмен интимдік ... ... ... жүр. Оның ... ... да жоқ ... ... сезім жағын күйлесе, Сәкен заман ыңғаймен ... ... ... ...... ... ... азаттыққа қолы жетеді деп
көп ойлап, армандаған ақын. Өзі өмір сүрген тарихи ... ... ... түсе ... ... ол ер ... ... туыс елдердің
ұйымдасып, бірлесіп, тізе қосқан күресі ғана ... ... ... бауырлас елдерден аластауға мүмкіндік ... деп ... ... ... ... ... бұл идеяның ең өзекті идеяға
айналуы табиғи нәрсе.
Шериаздан ... ... аса биік ... ... бірі – пейзаж ... ... Абай ... жыл ... ... ... ... алынған үлгілерді дамыта келе, ... ... ... әлем ... ... тәжірибелерге ден
қоя отырып, жаңа көркемдік игіліктер жасады. Бұл топтағы жырларда кескін
өнері ... ... мен ... ... уақыт пен кеңістік
диалектикасын көрсету, панорама, плэнер, әр ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
Рымғали НҰРҒАЛИ
Мағжан Жұмабаев романтизмі дегенде, ерекше сиптты ... ... үшін ол ... ... да ақынның өзгеше етіп
алатынын ... ... ... Демек, лирикалық қаһарман әрекет ететін орта
да әдетте жиі кездесетінін мүлде бөлек, ... ... ... ...оның
ерекше жағдайдағы айрықша адамды бейнелеуін діттеумен қатар, сол өзгешілік
, биіктікті де дара ... ... ... ... ... келеді. Сөйтіп, белгілі бір нақты суреттерге ... ... ... ... ... ... сол қалыптының неғұрлым әсерлі
бейнеленуін негіздейді.
Қуандық Мәшһүр-Жүсіп
Мағжан – қазақ өлеңінде Абайдан кейін ... ... ... ірі
реформатор ақын. Қара өлеңнің бұла кіші ... ... ... ... ... ... көркемдік ұстанымында тәрбиеленген Абаймен ... ... ... ... ... Мағжан ренессансының берік
бағаны – Абай. Олар бір – бірімен тым жақын, жалғас ... ... ... – өзі ... ... іздеуден танбады...
Мағжан – тез етпе сезімнің емес, бауыры кең ... ... ... ... ... ... ғана жыршысы емес, .. эстетика –
философиялық концепциясы қалыптасқан ақын. Ақиқатты ол уысына шеңгелдеп ... ... ... ... ... ... ақыны А. Құнанбаевтың ұлылығын алғашқылардың бірі
болып таныған ... ... ... ... деп өлең арнаса, «Алқаның»
айқындамасында да оған жоғары баға берді. Абай – ... ... ... деп, ... ... айналдырғалы жатқанда, Мағжандар оған
«қазақ әдебиетінің алыбы» деген баға берді: «Қазақ әдебиетінің алабы- ... ... ... ... келе ... капитализмге, отаршылдыққа халықтың
қанды жас төгіп, ... ... ... ... Ел билеп, елге ақыл
айтудан ... ... үміт ... ... ойға ... ... Абайдың
өмірінің, ақындығының трагедиясы да тереңдігі осындай. ... ... ... ... үстінде тұрғандығы, екі қолмен ,екі ... ... ... ... ескі ... бұрынғы бағытын
тереңдеткендігі, әдебиетке жаңа түр кіргізгендігі».
Ақын ... ... ... ... ол белгілі «бір елдің, бір
таптың», «өлімді емес, өмірді, жауыздықты емес, ізгілікті нысана ... ... ... ... да олардың «әзгі, дұрыс сезімін, өмір
сезімін оятуға ...... ... ... да әрбір ақын
ақындығымен қоғамға қызмет етуі ... ... та, ... та тең түсіп жатуы керек. Осы
екеуінің бір жағы кем ... ... ... ... Әдебиеттің даму
таризында орын алған, ... ... ... де осы ... ... ... пен асқар пікірді қиюластырып, қоса билеген
дәуірлерінде ... ... ... төңкеріс әкелген алдағы
«ортақшылдық дәуірден» ... үміт ... Жаңа ... ... де ... ... ... деп ьолашаққа сенім артады.
Тағы да Мағжанды тыңдайық: «Дұрысы бір таптың ақыны екінші тапқа жат
болуға, шет болуға тиісті, бір тап ... ... ... жау ... ... бұл ... бұл таптық, бұл жаулық ақындық жағынан емес, азаматтық
жағынан болуға ... ... ... ақан ... ... ... шет ... да ақындық жағынан шет болмақ еместігін»
келтірген. «Пролетариатқа азаматтық жағынан қас, жау екенін ... ал ... ... ... алыптарынан сабақ ал», үйрен! – дейді Мағжан.
Мағжан әдебиетті домбыраға теңейді: «әдебиет домбырасында бір ... ... көп ішек бар. Көп ... бәрі ... ... Сол көп ... белгілі бір күй шығады. Әдебиет те солай. «Яғни, ... ... ... ... ... ... ... Негізгі бағытымыз –
төңкеріс арқылы ортақ шындық». Бұл жерде ... бір ... ... ... болып қоймай, «өзінің ішкі ... ... ... отырып, жан-жақты дамуы ... ... ... ... жас әдебиетіміз жан-жақты, алға, сыртқа қарануға мінднтті»
- деп, қазақ қаламгерлерін орыстың пролетариаттық әдебиетінен ... ... ... озық ... үйренуге шақырады. Бұл жерде ... ... ... жалпы қазақ әдебиетін емес, сол кездегі жазба
әдебиетті айтып отырғанын ескерген жөн.
Мағжан әдебиеттің мәселелерін сөз ... ... ... ... ... ... Оларға сын көзімен қарап, ... ... да ... сыпатта болатындығын ескере отырып әңгімелейді. Бір
сөзбен айтқанда, Мағжан ұлттық ... ... ... тұрғыдан түсіндіргендердің қарлығашы болды.
Ұлылар – қашан да ұлы. Ұлы ақын М. ... ... ... ... де ... ... Ақындық пен ойшылдық бірін-бірі толықтыра
келіп ұлы Мағжанның тұлғасын биіктете түседі.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
М. Жұмабаев33 бет
М. жұмабаевтың шығармашылығының жалпы қазақ әдебиетінде алатын орны33 бет
Мағжан - сыршыл ақын24 бет
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Мағжан Жұмабаев – қазақ жерінің жыршысы8 бет
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь