Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты

КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Грек, Рим ойшылдарының ежелгі трактаттарында интонация шешендер сөзімен, көркемсөз оқушылар өнерімен байланысты қарастырылған. ХІ ғасырда жазылған шығыс ғалымы Кайкаустың «Кабуснама» еңбегінде, ХІІІ ғасырдағы сириялық Абу-әл Фарадждың «Айтулы оқиғалар кітабы» еңбегінде интонация туралы алғашқы сипаттама беріледі.
Интонация арқылы адамның қандай көңіл-күйде тұрғанын, сөйлеушіге қарым-қатынасын, оның мінезін, тіптен мамандығын да аңғаруға болады. Интонация сөздің синтаксистік реті, лексикалық құрамы және стилистикалық ерекшеліктерімен бірге қосылып, небір уақыт ішінде дауыс кідірістері мен екпін арқылы бөлшектенген негізгі тонның ең жоғарғы шамасы, дауыс күші мен ұзақтылығы тәріздес параметрлердің өзіндік дыбыстық құрылымы қалпында қабылданады. Интонация сезімнің құлаққа шалыну (есту) түйсіктерінде қандай болмасын коммуникативтік мәнге ие болған сөз әуені, дауыс реңкі, айтылу қарқыны мен ырғақ сияқты элементтердің құрылымдық бірлігі түрінде беріледі. Сахна тілінің интонациясы да қарым-қатынас жасау жағдаятындағы ерекшеліктер мен айтылған сөздің мағыналық мазмұнына қатысты анықталады. Қазақ тіл білімінде интонология саласында жазылған бірқатар еңбектер болғанымен, сахна тілінің интонациясының дискурстық сипаты суперсегменттік фонетика тұрғысынан қарастырылмаған.
Қазақ тіл білімінде сахна тіліндегі интонацияның дискурстық сипатын классикалық шығармалар негізінде жүйелеп арнайы қарастырып, оған интонологиялық талдау жасап, лингвистикалық сипаттама беру тақырыптың өзектілігі болып табылады. Суперсегментті фонетикада сахна тілінің дискурсын просодикалық тәсілдермен байланыстыра отыра прагмалингвистикалық аспектіде қарастыру, актерлердің сөйлеу әрекеттеріне интонология тұрғысынан сипаттама беру зерттеу тақырыбының өзектілігін арттырады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Просодикалық тәсілдердің сахна тіліндегі дискурстық сипатын анықтау, актерлердің сөйлеу әрекетіндегі сөйлесім жағдаятын қазіргі тіл біліміндегі интонология тұрғысынан талқылап, интонациясының ерекшелігіне лингвистикалық тұрғыдан сипаттама беру зерттеудің басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
- сахна тілінің дискурсында просодикалық тәсілдердің қызметін жан-жақты ашып көрсету;
- сахна тіліндегі просодикалық тәсілдердің дискурстық сипатын анықтауда эксперименттік-компьютерлік, интонологиялық әдіспен талдауды басшылыққа алу;
- сөйлеуші сөзінің интонациясына талдау жасау барысында мәтінді фразаларға жіктеу арқылы олардың әрбірінің әуенінің қозғалыс бағытын
        
        ӘОЖ 811.512.122’342
Қолжазба құқығында
Альпатина СамАЛ БЕЙБІТШІЛІКҚЫЗЫ
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты
(эксперименттік-фонетикалық ... - ... ... ... ... ... дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... А. ... ... Тіл ... ... ... жетекші: ... ... ... |
| ... З.М. ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... Г. ... |
| | |
| ... ... |
| ... А. Үдербаев |
| |
| | ... ... ... ... Қазақ Ұлттық |
| ... ... ... 2010 жылдың «__» ___________ сағат 14.00-де ҚР БжҒМ
А.Байтұрсынұлы ... Тіл ... ... ... 10.02.06 – ... және 10.02.02 – ... тілі мамандықтары бойынша филология
ғылымдарының ... ... ... алу үшін диссертация ... ... ... ... ... Мекен-жайы:
050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29.
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... ... (050010, ... қаласы, Шевченко көшесі,
29).
Автореферат 2010 жылы «__» ... ... ... ... филология
ғылымдарының ... ... ... ... ... Грек, Рим ... ... ... ... ... ... ... өнерімен
байланысты қарастырылған. ХІ ғасырда жазылған ... ... ... ... ХІІІ ғасырдағы сириялық Абу-әл ... ... ... ... интонация туралы алғашқы сипаттама беріледі.
Интонация арқылы адамның қандай көңіл-күйде тұрғанын, сөйлеушіге қарым-
қатынасын, оның ... ... ... да ... ... Интонация
сөздің синтаксистік реті, лексикалық құрамы және ... ... ... ... ... ... дауыс кідірістері мен
екпін арқылы бөлшектенген негізгі тонның ең жоғарғы ... ... күші ... тәріздес параметрлердің өзіндік дыбыстық құрылымы қалпында
қабылданады. Интонация сезімнің құлаққа шалыну (есту) түйсіктерінде ... ... ... ие болған сөз әуені, дауыс реңкі, айтылу
қарқыны мен ырғақ сияқты ... ... ... түрінде беріледі.
Сахна тілінің интонациясы да қарым-қатынас жасау ... ... ... сөздің мағыналық мазмұнына қатысты анықталады. Қазақ тіл
білімінде интонология саласында жазылған ... ... ... ... ... ... ... суперсегменттік фонетика
тұрғысынан қарастырылмаған.
Қазақ тіл білімінде сахна тіліндегі ... ... ... ... негізінде жүйелеп арнайы қарастырып, оған
интонологиялық талдау жасап, ... ... беру ... ... ... Суперсегментті фонетикада сахна тілінің
дискурсын просодикалық тәсілдермен байланыстыра отыра ... ... ... сөйлеу әрекеттеріне интонология тұрғысынан
сипаттама беру зерттеу тақырыбының өзектілігін ... ... мен ... ... тәсілдердің сахна
тіліндегі дискурстық сипатын ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі интонология тұрғысынан талқылап,
интонациясының ерекшелігіне ... ... ... беру
зерттеудің басты мақсаты ... ... Осы ... жету ... ... ... ... тілінің дискурсында просодикалық тәсілдердің қызметін жан-жақты
ашып көрсету;
- сахна тіліндегі просодикалық тәсілдердің дискурстық ... ... ... ... ... ... сөйлеуші сөзінің интонациясына талдау жасау ... ... ... ... ... әрбірінің әуенінің қозғалыс бағытын
анықтау және суперсегментті тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... ... тіліндегі классикалық драмалық шығармалардың оқылуындағы
просодикалық тәсілдердің ... ... ... ... мен ... топтарға суперсегменттік бөлшек болып табылатын
интонемалардың сегіз түріне инварианттар негізінде ... ... ... ... дискурсында актерлік шеберліктің негізін құрайтын сөйлеу
техникасы мен сөйлеу ... ... ... ... дүниежүзілік ұлы мәдениет қорында қазақ халқының ... ... ... ... ... Ғ.Мүсіреповтің
«Қозы көрпеш-Баян сұлу» және «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасынан алынған
үзінділерге ... ... ... ... Жұмыста Алматы қаласындағы Қазақстан Республикасының
Орталық мемлекеттік ... ... мен ... ... ... № 4820 деректерінің екінші, үшінші бөлімдеріндегі дыбыстық жазбадан
алынған қазақ сахнасының үздік пьесалары, халықтың ... ... ... айналған Ғ.Мүсіреповтің «Қозы көрпеш-Баян сұлу» және ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Зерттеу нысаны бойынша төмендегідей мәселелер
ғылыми шешімін тапты:
- сахна тіліндегі просодикалық ... ... ... қазақ
халқының мәдениетін әлемдік деңгейге танытқан классикалық үлгідегі драмалық
шығармалардың ... ... рет ... ... тіліндегі интонациялық компоненттердің дискурстық ерекшелігі
компьютерлік бағдарламаға ... ... ... ... талдау
жасау арқылы анықталды;
- сахна тілінің дискурсында сөйлеу техникасының негізгі тәсілдерінің
бірі ретінде қарастырылатын просодикалық ... ... ... ... ... ... сипаттама берілді;
- сахна тілінің дискурсында интонация компоненттерінің функциясының ... ... ... ... ... ... әсер ... тәсіл екені анықталды;
- сахна тіліндегі әуен, дауыс реңкі, қарқын, үдемелік, кідіріс ... ... ... ... ... ... мәтіннің оқылуын
дұрыс қабылдауына қызмет ететін дискурс ... ... ... ... ... ... ... әдісіне негізделген
интонологиялық талдау жасалып, қорытындысы сараланды;
• сахна тілінде интонация компоненттері дискурста жауап ... ... ... ... сөйлемнің мағыналық өзегі болып
тұрған сөзді ... ... айту – ... тілі ... ... ... нақты анықталды;
• сахнадағы дискурста интонацияның жалпы ... ... әсер ... ... синтагмадағы логикалық маңызды
сөзге түсетін ой ... ... ... кейіпкердің
психологиялық ішкі жан-дүниесін, толғанысын жеткізуде тиімді тәсіл
ретінде пайдаланғаны ... ... ... ой ... ... ... ... хабарды баяндайтындығы және
жаңа ақпараттың көздеген прагматикалық мақсатына жетуіне ықпал
еткендігі эксперимент арқылы дәлелденіп, шешімін ... ... ... ... қызулану, әсерленуіне байланысты
сөйлемдегі негізгі тон жиілігі өскендігі, сөйлем соңындағы әуеннің
төмендеуі, сахна тіліндегі эмоциялық ... ... ... ... ... мен ... көңіл-күй байланысын
күшейтіп отырғандығы айқындалды;
• сахна тілінде кейіпкерлердің әлеуметтік жағдайын, ... ... ... ... ... рөлі ... екені уақыттық параметрлер арқылы
көрсетілді;
- актерлердің дауыс әуені вербалды және ... емес ... келе ... ... ... ... сомдаудағы шеберліктерін
арттырғандығы нақты дәлелденді.
Жұмыстың теориялық құндылығы. Зерттеу барысында ... ... ... ... мен ... ... ... тілі,
тіл мәдениеті, прагмалингвистика мәселелеріне арналған еңбектерге үлес
қосуды көздейді. ... ... ... ... ... ... зерттеулерде пайдалануға болады.
Жұмыстың практикалық құндылығы. Зерттеу жұмысының нәтижелерін жоғарғы
оқу ... ... ... тіл ... ... мәдениетіне,
интонологияға арналған оқулықтар мен оқу құралдарын жазуда, ... тілі ... тілі ... мен ... ... арнайы курстар мен
семинарларды өткізу үшін пайдалануға болады. Радио, телеарналарда ... ... ... ... ... ... меңгеруіне көмегін
тигізеді.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында сахна ... ... ... ... эксперименттік-компьютерлік,
интонологиялық талдау, сипаттау, қорыту әдістері ... ... ... ... ... ... просодикалық тәсілдер сөйлеуші мен тыңдаушының
арасындағы байланыстың прагматикалық мақсатқа жетуіне, бір-бірін ... ... ... ... бірі ... ... ... қабылдауына қызмет етеді;
- сахна тіліндегі интонация компоненттері пресуппозициялар теориясымен
ұштасып, дискурстың ... ... ... ... ... ... ... сахна тілі дискурсында интонеманың просодикалық тәсілдері сөйлемдердің
әр ... ... ... ... қана ... олардың
негізгі функцияларын төмендегідей бере алады:
- сөйлеушінің сезімін, ішкі ойын жеткізуге ... ... ... ... (ым, қимыл, түрлі қозғалыс-әрекеттер, мимика, жест)
тыңдаушыға, көрерменге сөзі ... болу үшін ... ... ... ... ... бет-пішіндерінің қозғалысы,
жестері, ойды жеткізу кезіндегі орнығым түрленімдері ... ... ... ... рөл ... ... тілін сөйлеу мәдениетімен бірлікте қарастырылатын, просодикалық
тәсілдер – сөйлеу мәдениеті мен сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... ... мазмұнына, құрылымына орай өзгеше дауыс әуенін қажет
ететінін ескере отыра, сахна тіліндегі сөздің сапасын, сөз дұрыстығын, ... сөз ... ... актер шеберлігімен сабақтас анықталады.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен сыннан өтуі. ... ... ... мен ... төмендегідей республикалық және
халықаралық конференцияларда баяндалды: «Мемлекеттік ... ... және шешу ... ... ... конференция
(Өскемен, 2006), «Үздіксіз кәсіптік білім беру: мәселелері және ... ... ... ... 2009), ... атты ... ... конференция (Өскемен,
2009), «Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі» атты ... ... 2009), ... тіл ... ... мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция (Алматы, 2009), ... ... ... ... және ... ... ... (Өскемен, 2010). Ғылыми жұмыс бойынша 4 ... ... ... және ... саласындағы қадағалау және аттестаттау
комитеті бекіткен ғылыми басылымдарда ... ... ... ... ... Тіл білімі институтында тұрақты жүргізілетін
«Лингвистикалық жұма» атты ... 2009 ... 6 ... және ... ... ... ... талқыланып,
қорғауға ұсынылған.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... ... берілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Жұмыстың кіріспе бөлімінде тіл біліміндегі интонация мен сахна тіліндегі
мәселелердің ... ... ... ... беріліп, зерттеудің
өзектілігі, мақсаты мен міндеттері, нысаны, ... ... ... ... зерттеу әдістері, қорғауға ұсынылған негізгі
тұжырымдары ... ... ... ... деп ... бірінші тарауда
интонация мәселесіне кеңінен тоқталдық. 1.1 Просодикалық тәсілдердің
дискурстық қызметі. ... ... ... ... ... бірі ... ХІІІ ғасырдағы сириялық Абу-әл Фарадждың
пайымдауын айтуымызға болады. Оның ... ... ... ... ... ... баяу сөйлеген адамның мұңға ... ... ... ... ... бұлай сөйлеуі оның еңбекқорлығын
танытады» дей келе «дауыс» туралы пікірін: ... ... ... ... ... қатты және бейберекет сөйлеген адам-ешкі
сияқты топас»-деп білдірген [1, 22 ... ... ... интонация, дискурс теориясына қатысты Г.П.
Торсуева, Е.В. Клюев, О.Я. Гойхман, О.М. ... Л.А. ... ... М.Л. ... Р. ... Н. ... Ә. ... Ж. Абуов, З.М.
Базарбаева, Г. Әзімжанова, З.Ш. Ерназарова, Б. ... ... ... әр ... қарастырылады.
Дискурс француз тілінен аударғанда «сөйлеу» мағынасын ...... яғни ... ... ... ... байланысты болатын мәтін. Белгілі бір ... ... [2, 7 ... ... ... ... ұғынықты қабылдануында
просодикалық тәсілдердің қызметі басым. Егер әр ... ... ... ... ... ... болса, онда дискурс қабылданбайды. Сахналық
дискурстағы негізгі мәселелердің бірі ... мен ... ... ғана емес, мәселе сахнада айтылған сөзді есту арқылы ... ... ... ... ... жету ... бейнесін сомдап, ойды жеткізуде актер әрбір ... ... ... ... ... оқи білу ... ... дискурс ыңғайында
берілген сөйлесім актілері хабарлау, қарсылық білдіру, мақұлдау, келіспеу
тағы басқа ... ... ... ... ... ... Сахнадағы сөйлеу актісінде сөйлеуші де, тыңдаушы да, сөйлеу жағдаяты
да бар. Сахналық дискурс тек қана актердің қатысуымен ғана ... ... ... ойы, режиссердің идеясы, көрерменнің спектакльге деген
көзқарасы жатыр. Интонация компоненттерінің сахна ... ... ... ... ... ескере отырып жүргізіледі. Профессор Г.
Әзімжанова: «Интонация мәтінде де үлкен рөл атқарады: Әр ... ... ... ... әр түрлі ыңғайда безендіреді, мәтінді әр түрлі мағыналық
бөлшектерге бөледі, тыңдаушыға эмоционалды – ... әсер ете ... ... қамтамасыз етеді» деп пайымдаған [3, 40 ... ... ... ... ... емес ... ... Сахналық дискурстағы просодикалық тәсілдердің қызметі сөйлеуші мен
тыңдаушының арасындағы ... ... ... қызмет етеді.
1.2 Интонация компоненттерінің жазу тіліндегі көрінісі. Бір нәрсені
жазғанда, ... ... ойды ... ... ... бөгде
біреудің ойын түсіну үшін қолданылатын тыныс белгілері ... ... ... ... тіліндегі қызметі қарастырылды. Өткен
ғасырдың екінші ... мен ... ... бірінші жартысында
көптеген зерттеушілер шешендердің немесе сахна өнеріндегі актерлардың
орындауындағы ... ... ... ... ... бастады. Олар
өз зерттеулерінде сахна өнерпаздарының, ... ... ... Олар ... ... жазу ... өздеріне тән заңдылықтары
болу керек деген жорамалға келеді. Сондықтан ол заңдылықтардың өзіне лайық
интонациясын, оның әуенін, қарқыны мен ... ... ... тыныс
белгілері көрсететіне сенді [4, 6 б.].
Сахна ... ... ... ... оның сөздеріне басқаша мағына беріп,
тыныс белгілерін орнынан ... ... ... ... ... ... ... заңдылығын сақтамай оқыса, онда тілдің ... ... мен ... ... ... ... ... түсіп, айтылар ой жеткізілмейтіні белгілі.
Зерттеу жұмысының екінші тарауы ... ... ... даму ... ... 2.1 ... сөйлеу мәдениеті және сөйлеу техникасы. Жалпы
сөз өнері, сөздің құдіреттілігі туралы мәселелер ... рим ... ... ХІ ... ... ... Кайкаустың еңбегінде:
«...Сөз төрт топқа бөлінеді. Біріншісі – білуге де, айтуға да ... ... ...... де, ... да ... сөздер. Үшіншісі – білуге
қажеті жоқ, бірақ ... ... ... Төртіншісі – білу керек, ... ... ... Негізінде, дүниенің бар жақсылығы – айту және білу
үшін қажетті сөздерге тән ... Бұл ... ... үшін ... ... да, тыңдаушыға да мән-мағынасымен әсерлі болуға тиіс» делінген [5,
29 б.].
Сахна тілі, сөйлеу ... ... ... ... ... П.С. Пустованов, Т.А. Ладыженская, В.П. Чихачев, қазақ
зерттеушілері М. Балақаев, Р. ... Н. ... Ә. ... ... ... Д. ... М. ... Д. Әлкебаеваның зерттеу
еңбектерінде қарастырылады.
Сөйлеу мәдениеті – ... ... ... ... элементі болып
табылады деген қағида қалыптасқан. «Тіл мәдениеті сөздің тек нормаға ... ғана ... оның ... ... ... ... да ... Айтушының сөзі әсерлі, бейнелі болу үшін: 1) өзінше ... өз ... ... 2) ... ... ... айтылу
ерекшелігіне көңіл бөлу, яғни мәнерлеп сөйлеу; 3) ... ... ... ... ... ... ... 4) сөздің стильдік
реңкін ажырату тағы басқа шарттар жүзеге асу қажет» [6, 13 б.]. ... ... ... ... «Сөйлеу техникасы мен сөйлеу мәдениетін
қатар меңгеру – дауыс сапасын жақсартудың бірден-бір жолы. Өйткені ... ... ... ойға дәл ... білу ... ... ...
сол сөздерді тыңдаушысына жеткізе білетін дауыс құбылыстарын меңгеру ... деп ... [7, 30 б.]. ... бұл мамандықтың иелері
міндетті түрде сөздің қыр-сырын жете ... ... ... ... ... анық бағамдай білу керек.
2.2 Сөйлеу техникасы және просодикалық тәсілдер. ... ... ... жаңа даму бағыттары лингвистика ғылымын жан-жақты зерттей
бастады, бірақ сахна ... ... ... ... тілдік
тұрғыдан қарастырылмаған. Шын мәнінде, сахналық дискурста сөйлеу жағдаяты
актердің тек сөйлеу әрекеті арқылы ғана ... ... ... автордың
ойын, спектакльдің идеясын жеткізуде сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі эмоцияны танытуда ... ... да ... бере ... ... «Сөз, сөйлем дегеніміз адамның көңіліндегі ойының
дыбыстау арқылы жарыққа шығуы ... ... Мұны ... ... ... искусствосы көріп-біліп, көңіл-күйіне байланысты сөздің, сөйлемнің не
алуан құбылыстарын беруге тырысуда...» делінген [8, 62 б.]. ... ... ... оқу ... ... ... кезде біз алдымен
мәтінді фразаларға жіктеп аламыз және олардың әрбірінің әуенінің қозғалыс
бағытын ... ... ... ... ... ... әртүрлі анықтайды. Сөйлеу техникасы көбіне-көп өз дауысын
меңгеруге ... Ал өз ... ... оның ... ... ... интонацияға, сөйлеу шапшаңдығына, ... ... ... ... берілген. Сахна тілінің негізін
сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... Сахнадағы дискурс та
прагматикалық қатынас арқылы жүзеге асады. Өйткені прагматиканың негізінде
жасалатын тілдік таңбаларды ... ... ... ... болады. Сондай-ақ тілдің прагматикалық аспектісі сөйлеуші мен
тыңдаушының айтылған, естіген нәрсені ұғынуымен, ... ... ... ... ... мағыналы сөздерді таңдап, ой елегінен
өткізіп, байланыстыра білу керек екендігін көрсетіп, қандай мақсатта сөйлеп
тұрғандығын да ... ... ... ... ... ... ... қызметі
– эстетикалық ықпал етіп, адресат санасының интеллектуалдық- ... ... ... [9, 208 б.]. ... ... ... және соңы
болатыны белгілі. Сахна тіліндегі дискурс дайындықсыз еркін түрде жүзеге
аспайды. Сахна тілі эмоция мен ... бай ... ... ... мазмұндық ерекшелігіне орай әр түрлі мақсаттағы сөйлеу ... ... ... ... сөйлеуші де, тыңдаушы да, көрермен де,
сөйлеу ... да бар. ... ... мен тыңдаушының қарым-
қатынасындағы сөйлеу мақсатының жүзеге асуы кешенді түрде болады.
«Прагматика – стилистика, ... ... ... ... ... ... ашуға көмектесетін, зерттеуге
міндетті ... ... ... тиіс ... дей ... ... прагматиканың алғашқы түсінігінің ... ... ... ... келмейтіндігін айта келіп, «Прагматика адамның
нақты жағдайда ... ... ... ... қарастыратынына
келісетіндігін білдіреді» деп ойын тұжырымдаған [10, 12 б.]. ХХ-ХХІ ... ... ... антропоцентристік бағыттағы
мәселелерді ... ... ... отыра
прагмалингвистикалық аспектіде қарастыру ... ... ... ... ... айтылған орамды сөз сөйлеу мәдениеті мен байлығын сақтап,
оны түсінуге, сөз қадірін ұғынуға, сөйлеу шеберлігін дамытуға ... ... ... ... тілі дискурсына просодикалық талдау» деп аталады.
Тарау екі ... ... 3.1 ... Ақан сері - ... ... үзіндіге интонологиялық талдау. Талдауға ... ... ... «Қозы көрпеш-Баян сұлу» пьесаларынан
үзінді мұрағат қорынан бейнетаспаға және компьютерлік дискіге жазылып, оған
интонологиялық талдау жасалып, ... ... ... ... ... ... ... Қ.Бадыров, Е.Өмірзақов,
С.Қожамқұлов, С.Майқанова, Р. Қойшыбаева ойнаған.
Интонологиялық талдаудың тіл біліміндегі рөлі үлкен. Талдау ... ... ... ... ажыратушы деп саналатын негізгі
акустикалық параметрлер алынды. Интонологиялық ... ... ... ... ... ... ... профессор З.М.Базарбаеваның теориясына
негізделініп алынды.
Сахнадағы дискурста сөйлемнің құрылымдық-коммуникативтік түрлерінің бәрі
өзіне тән интонациямен ерекшеленген. Дискурстағы ... ... ... ... салынған дерек негізінде жасалып, оған
лингвистикалық сипаттама ... ... ... ... интонациясына қарап, оның сөйлемнің қай коммуникативтік ... ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізілді:
• сөйлемдердің қанша синтагмаға (//), немесе ырғақты топқа бөлінетінін
белгілеу (/);
• 2) ... ... ... және ой ... анықтау;
• 3) интонацияның деңгейіне байланысты синтагма ... ... ... ... ... ... 4) синтагманың қарқынын анықтау: баяу, орташа, жылдам;
• 5) синтагманың айтылу күшін ... ... ... ... сигналының осциллограммасы, негізгі тон
жиілігінің сызығы, ... ... ... белгілері анықталады.
Ең алдымен алынған үзінді интонограммасы бойынша дыбыстар санаққа алынды,
интонограммалар сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... қаралды. Негізгі тон жиілігінің параметрлерінен
синтагмалар әуені контурының басталу және аяқталу деңгейі, синтагмалардың,
сөздегі ... ... ... және ... ... негізгі тон
жиілігі, әуені шыңының орны ... ... ... ... ... ... үдемелігінің жоғарғы және төменгі
диапазонына сипаттама берілді. Уақыттың параметрлерінен синтагмалардың
абсолюттік ұзақтылығы мен ... ... ... ... ... мен ... ... санының арасындағы қатынасынан анықталды. Ой
екпіні түскен буынның ... мен ... тон ... диапазоны
айқындалды. Интонацияның маңызды компоненті кідірістің сахналық дискурстағы
функциясы зор. Кідіріс ... ... ... ... ырғақты топтарға ғана бөліп ... ... ... қосылып, сөйлемдердің түрлі мазмұндық, эмоциялық қарым-
қатынастарын ... ... ... ... ... ... Фраза мен синтагмалардың кідірістері сөздердің арасындағы
кідірістерден көлемдірек болады. Сахна теорияларына ... ... ... ... ... кідіріс, тыныстық кідіріс сияқты
негізгі үш түрі болады. Қисынды кідіріс – тіл білімінде сөз бен ... ... ... ... ... яғни тілдік бірлік тұрғысынан бұл
грамматикалық кідіріске тең келеді. Психологиялық ... ... сөз бен ... ... ойын өмірге әкелетін, яғни сол ой арқылы
сөз астарын жеткізетін сахналық құрал болып ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің лексикалық құрамы мен
синтаксистік қатары интонациямен тікелей байланысты. ... ... үшін ... ... тұрғыдан герц саны, яғни негізгі тон
жиілігін өлшеуде ... ... ... ... қолданылды, фраза
бойындағы уақыт ... ... ... ... ... ... ... жіктелуіне сипаттама берілді. Сонымен
қатар интонацияның динамикалық күші мен әуеніне арналған қосымша есептеулер
жүргізілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... эмоциясын
мысалға, үстемдік жүргізу, қорқыту, ... ... ... айқын
көрсететін интонация мен хабарлау, санамалау мәнінде келетін прозалық
суреттеудегі логикалық ... ... екі ... болып келетіні
анықталды.
Талдауға негіз болған мәтін үзіндісі бірнеше жыл бұрын таспаға жазылынып
алынған мұрағат деректерінен алынды. Эксперимент – ... ... ... жүргізіліп отыр. Сондықтан да талдауға ... ... ... сөздердің буын жігі де назардан тыс ... ... ... ... ... интонациясының
ерекшелігін анықтауда просодикалық ... ... ... ашылмаған сырын екіншісі ашып, қазақ тіліндегі басқа ... ... ... ... ... жіктеліп, орфоэпиялық
үлгіде беріліп, сөйлеу буынына да назар аударылды. Сөйлемдегі сегменттердің
ерекше просодикалық тәсілдермен белгіленгендері қою ... ... ... ... сері - ... пьесасындағы Дәмелі мен ... сөз ... ... ... ... өлем де ... ... де жанам деп тұрған бір жан емес пе ?! ... ме ... де өшем // ... де ... деп ... бір жан емес пе?! //
1) Ойбайау
Айтылуы: уұй-ба–йау;
әуен: 160-166,4-166,4 ... ... ... эмоциялық реңкі мол
қарқын: орташа;
буынның орташа ұзақтылығы :20 м/с .
Сипаттама: Ойбайау сөзі жеке ... ... тұр. ... үшінші
буындарда әуен:166, 4 гц мөлшеріне, үдемелік 7,5 дб көтерілген және соңғы
буында З,75дб ... ... ... ... ... келген
эмоцияның мәні үлкен, реңктің мағына ажыратушылық қызметі басым, сондықтан
одағай сөзді оқшау ... ... ... ... ... ... тілімізде адамның көңіл-күйімен байланысты сөздер тобы екендігі
белгілі. Бұл синтагмада ... ... ... ... ... ... ... өлем де өшем / күйем де жанам деп тұрған бір жан емес пе ?!//
Айтылуы: ө-лөм ... ... ... ... 7,5-7,5 7,5-8,5 ... ... ... берілген
қарқын: баяу;
буынның орташа ұзақтылығы 24 м/с.
Сипаттама: Әуен мен үдемелік бірқалыптылығымен ерекшеленеді, тек соңғы
буында әуен 166,4 ... 190 гц ... ... 8,5 ... ... мүшенің алғашқы компоненті болғандықтан интонация аяқталмаған.
3) күйем де жанам деп тұрған бір жан емес пе ?!
Айтылуы: кү-йөм дө ... деп ... бір жан ... ... 166,4-166,4 190 180-180 193 190-195 200 200 200-200 200 гц;
үдемелік: 7,5-6 3,75 ... ... ... бірыңғай 3,5-3дб аралығында;
реңк: эмоциялық бояуы күшейе түскен
қарқын орташа;
буынның орташа ұзақтылығы 20 м/с.
Сипаттама: Сөйлем бірыңғай сөйлем мүшелерінен құралғандықтан ... ... ... ... ... соңына қарай келгенде
буынның айтылу жылдамдығы да, эмоция да күшейе ... Әуен 190-200 ... ... ... ... те 5-7,5 дб ... Сөйлемнің соңында да интонация бәсеңдемейді, өйткені ой
жалғасын тауып тұр. Сөйлемнің соңы бір жан емес пе ... ... ... ... ... айтылған. Ма/ме, ба/бе, па/пе шылаулары
арқылы жасалған, қос тыныс белгісінің (?!) ... ... ... ... ... ... сөйлемнің мазмұнында қатқыл леп те, сұрау мәні де
бар. Зерттеуге сүйенетін болсақ пе шылауы ... ... ... соңында
тонның жиілігі де молайған, сөз буындарының ... ... ... де ... мол. ... негізгі тон жиілігі орташа
регистрде, төмен дауыс күшімен айтылған.
4) Қойып жүр ме еркіне...
Айтылуы: Қо-йып жүр мер-кі-не;
әуен:245 245 272,5 ... ... ... 3,75 ... ... эмоция мол;
қарқын: жылдам қарқынмен айтылған;
буынның орташа ұзақтылығы 17,14 м/с .
Сипаттама: Сөйлеу реңкінде өкініш, ... ... ... ... бір ... ... ... жылдам және сөйлемнің
алғашқы буындары мен ... ... әуен ... болып келген.
Әуеннің шарықтау шыңы ме демеулік шылауында анық байқалады. Ал үдемелік
сөйлемнің ... ... ... ... ең ... ... көтерілген.
Сөйлемнің соңына қарай қарқын баяулап, интенсивтілік пен әуен ... ... ... ... ... анық байқалады. Актер ... ... ... тұтастықтағы интонацияны жоғары тоналды деңгейде
қою арқылы, орташа қарқынмен ... оның ... ... ... ... жүр ме ... тіркесінен кейінгі ұзақ кідірістік үнсіздік
сахнадағы ... ... баяу ... ... жоғары қарқынға көшуіне
мотив ретінде қызмет атқарған. Ойбайау сөзінен ... аз ... ... ... ... бірқалыпты қарқынмен айтылуына әсер еткен. Яғни
актер өз ... дәл ... ... ... ... Сөз ... оның орындаушысы, тыңдарманға жеткізушісі – ... ... ... ... істегенде ғана мақсатқа қол жеткізеді.
Қоңқай:
Ақан жанамын десе // ... отқа түсе қалу ... пе ... Ақан ... ... ... жа-на-мын де-се;
әуен: 135-170 170-193- 190 190-193 гц;
үдемелік: 21,25-20 16-22,5-9,3 14-16 дб;
реңк: мол эмоциямен ... ... ... ... 27,14 ... ... екпін синтагманың соңына түсіп тұр. Интонация
аяқталмаған, негізгі тонның жиілігі сөйлемнің ... ... ... ... ... тән ... көрсетеді.
1) Ақтоқты отқа түсе қалу керек пе екен ?
Айтылуы: Ақ-тоқ-тұ от-қа тү-сө ға-лұу ке-рек пе-кен;
әуен: 190-190-190 190-255гц 245-217 217-200 87-162 ... ... 11-24 7,5-12 14-8,5 5,6-5,75 5,75-3 ... мол ... бірінші оймен ұласқан;
қарқын: баяу;
буынның орташа ұзақтылығы: 23,84 м/с.
Сипаттама: Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем, бағыныңқы
сөйлемнің ... – се ... ... ... ... ... ... екі компоненті екі синтагма құрап тұр. Екінші компонент екі
ырғақты ... ... ... ... ... ... просодикалық
тәсілдер арқылы жеткізген. Болып жатқан ... ашып ... отқа ... ... ... ... қарқынды, мол үдемелікпен жеткізген.
Отқа түсу тіркесіне екпін ... ... ... айтқан. Сөйлеуші
интонацияны дөп басып дәл қоя білген, отқа түсу тіркесінің мағынасын анық
жеткізу үшін бір ... айта ... Бұл ... ... анық ... ... ... С.Қожамқұлов жазушының айтпақ болған ойымен
байланыстыра қолдануда ... ... ... ... Ақан ғой деп отырмысың...//
1) Немене
Айтылуы: не-ме-не //;
әуен: 150гц бірқалыпты ;
үдемелік: 5-4,5-3 дб бірқалыпты;
реңк: молынан берілген;
қарқын: баяу;
буынның орташа ... ... Баяу ... ... буынның орташа ұзақтылығы 30 ... ... ... ... Қыстырма сөз ретінде келген оқшау сегмент
бір синтагма құрап, кідіріс ... ... тұр. ... әуенмен
үдемелікпен айтылған. Сөйлемнің мазмұндалуынан бұрын айтылған қыстырма
сөздің мазмұны негізгі ойдан кем ... ... бір ... ... қарсылық
мәндегі ой актерлік вербалды емес ... ... ... ... ... басында келген қыстырма сөздердің ролі де, қызметі де
жоғары. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... жылдам әрі көмескі болып тұр.
2) жанатын жалғыз Ақан ғой деп ... ... ... ... ғой деп ... гц бірқалыпты тек А-қан буынында 187 гц көтеріліп біртіндеп 135гц
төмендеген;
үдемелік: 3,5-4дб бірқалыпты, тек А-қан буынында 7,5 дб көтеріліп 3,5-4 ... ... ... ... ... ... орташа ұзақтылығы: 20,76 м/с.
Сипаттама: Синтагма орта қарқынмен айтылған, буынның ... ... м/с. Бұл ... ... – әуен де, ... те бірқалыпты
болып келеді. Әуен төменгі ... орта ... Ақан ... айтқанда ғана
көтерілген. Негізгі тонның көтерілуімен үдемелілік те күшейген, яғни ... ... ... ... Ақан ... ... ... түсіріліп
айтылған.
Дәмелінің сөзі жалғасады:
Екі ғашықтың дерті: ем қонбайды ... Екі ... ... ... Е-кі ... дер-ті//;
әуен: 191-245 ға буынында 270,5 гц көтерілген-244-150 215,5-255 гц;
үдемелік: 8,5-22 ға буынында ... ... 8-13- 7,5 ... өкініш, мұң;
қарқын: орташа;
буынның орташа ұзақтылығы: 24,28 м/с.
Сипаттама: Әуен де, үдемелік те жоғары деңгейде айтылады. ... ... ... ... Түсіндірмелі құрмалас сөйлем, бірінші
компоненттегі ой ... ... ... ... анық ... Ой да, ... да, ... да аяқталмаған, керісінше жоғарғы регистр
сақталып интонация толқындалып келген.
2) ем қонбайды дейді мұны
Айтылуы: ем ... ... ... 150 155-155 155-155 ... 22,5 23- 25 17-15 ІЗ-7,5 ... мол эмоция сақталған;
қарқын: баяу;
буынның орташа ұзақтылығы: 28,33 м/с.
Сипаттама: ... ... ... мағыналық қатынастарын
көрсетуде барлық күш олардың интонациялық тәсілдеріне түседі. ... ... ... ... үдемелік, ұзақтылық, әуен сияқтылар
қозғалысқа түсіп, әр ... ... ... және А.М. ... өтем
заңы (закон компенсации) деген ... яғни ... ... мағынаны интонация арқылы ... ... ... ойын
мақұлдауға болады. Кідіріс синтаксистік көмекші тәсілдермен бірігіп
интонацияның маңызын ... тұр. Ем ... ... ем ғомбайт)
тіркесі грамматикалық жағынан бөлшектенбейтін, лексика-семантикалық жағынан
бір ғана ... ... ... амал ... ... ... ... бір бүтін тұлға есебінде қолданылатын тұрақты етістік. Үдемелік
синтагманың басында біршама күшті 22,5 дб. ... ішкі ... ... ... баса ашып ... үшін ... басын
қатқыл үдемелікпен, баяу қарқынмен, орташа әуенмен ... ... ... ... ... етістік пен есім сөздің тіркесінен ... ... ... тек бір ... ... өйткені олар сыртқы тұрпаты
жағынан да, ішкі мазмұны жағынан да тұтасып барып, біртұтас ... ... ... ... әуен ... ... көтерілген, үдемелік 13 дб-
ге күшейген.
Қоңқай:
Айтпа ... ... ... дегенді. Баяғыда сен де талай
күйсенгенсің маған... Арты қой ... ... ... ма! ... ... ала
келген бақ-дәулетің?
Айтпа деймін, қайдағы ашық-машық дегенді//
1) Айтпа деймін //
Айтылуы: Айт-па ... ... 217-190 162-140 ... 26,5-23 7-6 ... ... көңілі толмаушылық эмоциясы
қарқын: орташа;
буынның орташа ұзақтылығы: 22,5 м/с:
Сипаттама: Интонация аяқталған, тәуелсіз. Сөйлемнің басы қатқыл 26,5 ... ... ... ... ... ... кідіріс
сөйлеушінің ойын, пікірін толықтырып тұр. Айтпа деймін тіркесі сөйлемде
ремалық ... жаңа ... ... жаңа ... жеткізетін дайындық
кезеңінде берілген. Диалогтық сөйлесім болғандықтан да алдыңғы позициядағы
алғашқы буынға ой екпіні түсіп тұр. Ой ... ... ... ... ... соңына қарай интонацияның ... ал ... ... ... көтерілетінінен белгі береді.
2) қайдағы / ашық-машық дегенді//
Айтылуы: қай-да-ғы /
әуен: 140 гц бірқалыпты;
үдемелік: 9-11,25-7,5 дб;
реңк: реніш, өкпе-наз;
қарқын: ... ... ... 20 м/с.
3)/ ашық машық дегенді
Айтылуы: а-шық / ма-шық де-ген-ді//
әуен: 176-270 /176-176 135-135-135 гц;
үдемелік: 22,5-22,5 15-13 7,5-3,5-3 ... ... реңк ... ... ... ... 28,5 м/с.
Сипаттама: Ашық-машық бір екпінмен айтылатын қос сөз. Тіркесті ... ... әуен ... ... осы тіркесте әуеннің
шарықтау шыңы 270 ... ... 22,5 дб. ... компонентті айтқанда
интонация әуенінің контуры көтеріліп, сөз екінші рет ... ... ... әуен ... төмендеп барып кідіріспен ұштасқан.
3.2 Ғ.Мүсіреповтің «Қозы көрпеш - Баян ... ... ... ... ... ... ... Қарабай, Күнікей, Мақпал
кейіпкерлерінің сөз ... ... бір күн ... ... ... ... қағып, құрыққа тұрмайтынын
нағып ұмытып қалдың ? ... ... бір күн ... ... ... Қо-зы-ны бір гүн гөр-мөй ғал-са//;
әуен: 162,5 гц-тен біртіндеп 190гц-ке ... ... 283 ... 3,75 дб ... ... ... 17-15 ... күшейген;
реңк: реніш реңкі білінеді;
қарқын: баяу;
буынның орташа ұзақтылығы 16,4 м/с.
Сипаттама: ... төрт ... ... алғашқы бағыныңқылы сабақтас
құрмалас сөйлем жеке синтагма құрайды. Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас
сөйлем. ... ... ... арқылы ажыратылып тұр. Алғашқы
синтагмада сөйлемдердің мазмұндық байланысын анықтап ... ... ... етістігінің әуені тіркес барысында шамамен 283 гц –ке ... ... ... ... те ... түрде қалса сөзін
дыбыстау кезінде жоғарғы деңгейге 17 дб-ге күшейген. Бұл жағдайда ... ... тон ... ... ... ... күрделі
етістікке екпіннің түсуіне қатысып тұр.Үдемелік ... үдеп ... ... құлаққа көбінесе дауыстың қатты шыққанындай болып
естілгенімен, біздің жағдайымызда актердің дауысы қарқынының күштілігімен
ерекшеленеді. ... ... ... негізгі тонының көтерілуі де
әсер етеді.
2) Баянның бебеу қағып //
Айтылуы: Ба-йан-ның бе-беу қа-ғып//;
әуен: 258,5 гц бірқалыпты, ... ... 217 ... ... ... ... гц-ке көтерілген;
үдемелік: 11 дб-ден басталып, соңғы сөзде 15дб-тен-7,5 дб азайған;
реңк: реніш;
қарқын: баяу;
буынның ... ... 16,6 ... Әуен ... ... ... ... кейін біраз
төмендейді, толқынданып келеді. Әуен де интенсивтілік те біршама жоғарғы
деңгейде ... ... ... ... 11дб. ... бірқалыпты,
аяқталмаған тәуелді.
3) құрыққа тұрмайтынын/
Айтылуы: құрқ-қа тұр-май-ты-нын //;
әуен: 217-218 гц бірқалыпты болып келген;
үдемелік: 5 дб-ден басталып синтагма соңында -13 дб-ге ... ... ... көп ... ... ұзақтылығы: 16,6 м/с.
Сипаттама: Айтуда дыбыстар түсіп қалады. Әуен бірқалыпты ... ... ... тек ... ... ... сөзде ғана байқалады,
қалған синтагма барысында өте төмен деуге болады. Өйткені дыбыстардың түсіп
қалуы үдемелікті азайтқан. ... ... ... ... сөйлемдегі
буынның орташа ұзақтылығын бірқалыпты сақталған. ... ... ... ... ... ... көрсетудің бір тәсілі.
3) нағып ұмыта қалдың ? ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейде 282,5 гц-пен берілген соңғы сөзде 286,5 ... ... ... ... сәл төмендеген;
үдемелік:10 дб шамасынан 21 дб күшейіп бірден әлсізденген;
реңк: әуеннің жоғары ... 21 ... ... ... ... жылдам
буынның орташа ұзақтылығы: 15,7 м/с.
Сипаттама: Басыңқы компонент көлемді ... ... және ол ... ... бөлінеді. Сабақтас құрмалас сөйлемнің ішіндегі соңғы
синтагманың соңғы сөзінің алғашқы буыны ең ... ... 286,5 гц / ... ... ең ... үдемелікпен 21 дб айтылады. Яғни басыңқы ... сөз ... ... ... ... басқа синтагмалардан
ерекшеленіп тұр. Бұл біріншіден, диалогтік ... ... ... ... ... тұр, ... ... түрткі әсер етіп тұр,
түрткіні тудырып, ойды нақтыландырып тұрған интонация дәл ... ... ... ... ... нық әрі анық ... ... айтылу ұзақтылығы басқа синтагмаларға қарағанда соңғы синтагмада
жылдам 15,7 м/с. ... де ... ... буынның айтылу ұзақтылығында
үлкен айырмашылықтар жоқ. Ойды нақтыландыра түсу үшін әуенді, ... ... ... ... да көбейген. Жалпы ... ... ... екі ... екі ... ... ... аяқталмағанын білдіріп, соңына қарай жоғарғы
деңгейде көтеріңкі айтылған. Қарсы сұрақты ... ... ... тон
жиілігі, үдемелігі сөз соңына қарай молайған.
Қарабай:
-Қан жауғыр, баланың қай ... ... есте ... еді! ... Қан жауғыр.
Айтылуы: Қан жау-ғыр //;
әуен: 107 гц-тен 160 ... ... 4 ... 9,25 дб күшейген;
реңк: бұл тұрақты теңеудің өзінің ... ... ... ... актер үдемелікті де, әуенді де ... орта ... баяу ... мол ... ... орташа ұзақтылығы: 30 м/с.
Сипаттама: Басқа синтагмалық топтарға қарағанда баяулау айтылады. Сөздің
басы қатаң ... ... да, ал ... ... ... ... дауысты және үнді, ұяң дыбыстармен келеді. Дауыс
желбезегінің мол және толық тербелісі, жартылай ... ... ... ... /а,н,ж,у,ғ,ы,р/ интонацияның ұзақтылығына әсер етеді. Эмоцияны
білдіруде актер лепті интонеманы баяу қарқынмен ... ... ... ... ... ... қай бебеу қаққаны
Айтылуы: ба-ла-ның қай бе-беу қақ-қа-ны //
әуен: 135 гц-тен басталып біртіндеп ... ... 190 гц ... 13-19 дб ... ... қақ/ ... жігінде күшейген;
реңк: кекесін, жақтырмаушылық эмоциясы басым;
қарқын: орташа;
буынның орташа ұзақтылығы: 23,3 м/с.
Сипаттама: Осы ... үш ... ... ... ... ... ... айтылатын топ. Әуеннің жоғарғы ... ... те ... ... ... ... қаққаны
тіркесінде көрінеді. Әуен синтагманың басында 135 гц-тен басталады да
біртіндеп ... ... ... ... ... шыңы 190 гц көтерілген.
Бебеу ... ... ... ашып ... үшін автор даусының
үдемелігін одан да күшейтіп, әуенді көтерген және ... ... ... ... ... белгіленген. Актер кейіпкердің ішкі сезімін, көңіл-
күйін тап басып берген. Интонация тәуелді, аяқталмаған.
3) есте қалушы еді!
Айтылуы: ес-те ... ... ... гц ... ... 13-18 дб ... төмендейді 3,75 дб көлемінде;
реңк: эмоция аз берілген;
қарқын: орташа;
буынның орташа ұзақтылығы: 21,6 ... ... ... ... ... ... ғана әуен мен үдемелік
жоғары, ал қалған буындар бойында әуен бірден төмендесе үдемелік ең ... ... ... ... аяқталған. Берілген сөйлем бойында
негізгі тонның жиілігі сөйлемнің соңына дейін біртіндеп көтеріліп келген
және ... ... ... ... ... ... ... жетіге толғанша тірі болса - Қозы мен ... ... ... ... екеуміздің антымы бар-ды: қан құйысқанбыз! Міне...сол ант ... сол күн ... ... Он ... ... тірі болса //
Айтылуы: У-ұн же-ті-ге тол-ған-ша ті-рі ... ... ... басталып екінші буында 286 гц-ке жоғарылап келесі буындарды
140-170 гц-ке төмендейді де, – тол ... 296 гц ... ... одан ... ... 135-145 ... қайта төмендеген, ті-рі
буындарында 270 ... ... ... буында аздап 245 гц төмендеп барып
272 гц-ке – са шартты райдың ... ... ... ... ... 19дб басталып келесі буындарда 24-23-24 дб-ден біраз 11дб-ге
төмендеп ті-рі буындарында 24-18 дб-ге ... ... ... 7,5 ... ... буында 24 дб-ге күшейген;
сөйлем бойындағы үдемелік өте жоғары;
реңк: амалдың жүзеге асу-аспау шарты бар;
қарқын: жоғары қарқынмен айтылған;
буынның орташа ұзақтылығы: 23,6 м/с.
Сипаттама: ... ... ... ... екінші компоненттер шартты
бағыныңқылы түрде сабақтаса ... тұр, ... ... ... ... ... келген. Шартты бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің
бойында интонация толқындалып келген, бір көтеріліп, бір ... ... жеті ... сан есім ... басталған сөйлемнің басталу әуенінде
ерекшелік бар. Сөйлем [О] дыбысының дифтонгтық сипатын көруімізге болады.
Айтылудағы О-[у] және [ұ] ... ... ... тұр. ... [у] ... ... әуен орта 217 гц деңгейінде 19 дб-мен созылып айтылады да ұ
дыбысын айтар ... ... 286 гц пен 24 дб ... ал оның ... ... ... әуен төмендеген. Актер ... ... ашып ... өте ... ... айту ... уақыттың келгенін білдіру үшін,
он сөзінің интонациясын жоғары деңгейде айтқан. Үнді [у] ... мол ... ... [ұ] ... ... ... ... толқынын
толық тербелтіп, әуеннің жоғары тербелісінің қалыптасуына әсер еткен. Жалпы
синтагма бойында интонация көтеріңкі-бәсең, ... ... ... Әуеннің шыңы толғанша сөзінің алғашқы буынында 296 гц ... ... ... соңғы буыны да жоғары екпінмен, жоғары әуенмен,
күшті үдемелікпен қарқынды ... Бұл ... ... ... басым
деп айтуға болады, өйткені фраза бойында интонация толқынданып келіп жоғары
әуендік деңгейде ... Қозы мен ... ... мен ... ... 140 ... ... мен жалғаулық шылауында 162-190 гц-ке жоғарылаған
келесі буындарда 140-135 гц төмендеген;
үдемелік: 11-13 дб басталып, әуенмен ... мен ... 22,5 ... ... ... ... ... 23-28,75 дб-ге күшейіп синтагма
соңында 3,75 дб-ге азайған;
реңк: ... ... ... ... ... ... ... 20 м/с.
Сипаттама: Интонация тәуелсіз аяқталған. Әуен толқынды болып келген.
Қозы мен Баянды баса атап ... үшін мен ... ... ... ... ... қоспай қалмаймыз деген //
Айтылуы: қос-пай қал-май-мыз де-ген //;
әуен: 240 гц-тен басталып, екінші буында 274 гц ... ... ... ... ... ... ... гц соңғы сөзде 160-100 гц-ке
төмендеген
үдемелік: 5 дб басталып –пай буынында 9,5 дб ... ... ... ... дб 4-3,2 дб ... ... ... орташа;
буынның орташа ұзақтылығы: 21,42 м/с.
Сипаттама: Интонация аяқталған, тәуелсіз. Синтагманың алғашқы сөзінің
екінші буынына екпін түсіп жоғары үдемелікпен, әуенмен ... ... ... бар-ды.//
Айтылуы: Мақ-пал е-кеу-міз-дің / ан-ты-мыз бар-ды//;
әуен: 145-155гц бірқалыпты /155 гц әуен -бар буынында 190 гц-ке көтеріліп,
соңғы буында 160 ... ... ... 3 -2 дб ... / 3,75 дб-ден басталып – бар буынында
7,5 дб-ге сәл күшейіп барып, 2 дб азайған;
реңк: мұңға, шерге толы ... ... ... ... 20 ... ... тәуелсіз, аяқталған. Интонация синтагма бойында
бірқалыпты болып келеді де, тек соңғы ... ... ... интонация
жоғарғы мәнге ие болады. Кідіріс мағынаны ажыратуда үлкен рөл ойнап ... – ды ... ... ... ... бар сөзіне түскен.
5) қан құйысқанбыз !
Айтылуы: Қаң ғұ-йыс-қан-быз//
әуен: 107 гц-тен басталып 135-150 ... ... ... 264 гц ... көтерілген, соңғы буында 165 гц-ке төмендеген;
үдемелік: синтагма басында 24 дб ... ... ... буын ... ... ... ... беріктік, сөзге тұрушылық, адалдық;
қарқын: жоғары қарқынмен айтылады;
буынның орташа ұзақтылығы: 28 м/с.
Сипаттама: Интонация ... ... ... Қан ... тіркесі ойдың мағыналық өзегі ... ... ... ... ... ... бұл ... көтеріңкі тонмен, күшті үдемелікпен,
мол ұзақтылықпен ... Тіл ... ... ... ... тануға
болатындығы бүгінгі күні зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылуда.
Міне...сол ант бүгін толды, сол күн бүгін жетті.
6) Міне...//
Айтылуы: Мі-не//;
әуен: 170-217 гц;
үдемелік: 7,5-15 дб-ге ... ... ... ... ... ... ... мол;
қарқын: орташа қарқынмен айтылған;
буынның орташа ұзақтылығы: 15м/с.
Қорытынды: Интонация аяқталмаған тәуелді. Ой ... ... ... ұзақтығы ойдың жалғасуына ұласқан.
7) Сол ант бүгін толды//
Айтылуы: Сол ант ... ... ... ... ... ... ... шыңы 286,5 гц, буындар бойында
160-135гц болып келеді де, соңғы буында қайтадан 160 ... ... ... күшті үдемелікпен 16,25-25 дб басталып, одан ... ... 3 дб ... да ... ... ... 13 ... күшейген;
реңк: сенімділік пен жігерлілік берілген;
қарқын: мол ұзақтылықпен, жігерлі жылдам қарқынмен ерекшеленген;
буынның орташа ұзақтылығы: 31,6 м/с.
Сипаттама: Синтагма ... ... ... ... ... Әуеннің шыңы сілтеу есімдігін айтуда 286гц–ке, ... 25 дб ... ... ... ... ... ... салыстырғанда айырмашылығын байқауға болады.
Бағыныңқы компоненттерде интонация әуенінің деңгейі ... ... ... ... ... интонациясы біршама төмен. Тек
акценттелген ... ... ... күшейіп, әуен мен үдемелік көтерілген.
Осы сөйлем аяқталған соң ... ... ... ...... негізгі сәні. Бейвербальды ... ... ... сол күн ... ... сол күн ... ... //,
әуен: сол сілтеу есімдігінде әуеннің шарықтау шыңы 272 гц келесі буындарда
220 гц-тен 170 ... -гүн ... 220 ... ... ... ... 100гц төмендеген;
үдемелік: 9,37дб-ден басталып келесі буында 2 дб ... гүн ... ... ... соңында 3,75 дб-ге азайған;
реңк: сенімділік пен жігерлілік берілген;
қарқын: баяу қарқынмен ... ... ... 28,3 ... ... ... соңы көтеріңкі әуенмен өрнектелсе, екінші
синтагманың басындағы сөзге екпін ... ... ... ... сол ... есімдігінің мол интонациямен берілуі заңды. Екі
синтагмада да сол сілтеу есімдігіне ... ... тұр. ... ... ... ... байланысқан салалас құрмалас сөйлемнің екі
компонентінің ... жолы ... ... айтылудағы дауыс интонациясы
да бірқалыпты берілген. Интонацияның әуендік контурының сызығында да үлкен
айырмашылықтар ... ... ... ... сұлу» (Қарабай, Мақпал, Күнікей
кейіпкерлерінің тілдесімі) және «Ақан сері - Ақтоқты» (Қоңқай мен ... ... ) ... ... ... эксперимент
әдісімен интонологиялық талдау жасалып, лингвистикалық сипаттама ... ... С. ... С. ... Р. ... мәтінді
сазына келтіріп оқуларын тыңдап, эксперименттік-компьютерлік ... ... ... кезде актерлік құдіреттілік пен ... ... ... ... нәтижесінен төмендегідей тұжырымдар
жасауға болады:
- сахнадағы дискурста интонацияның жалпы әуенінің бағыттық қозғалысына
әсер ... ... ... ... ... сөзге түсетін екпіннің
қызметін актер ... ... ішкі ... ... ... ... ... пайдаланған. Ой екпіні актердің ... ... ... ... ... ... ... атқарған. Ой
екпіні ақпаратты жеткізуші арқылы хабарды ... және жаңа ... ... ... ықпал еткен.
- кейіпкерлердің ішкі толғанысын жеткізу үшін, ... ... ... ашып ... үшін сыртқы тұрпаты жағынан да, ішкі мазмұны жағынан да
тұтасып барып, біртұтас мағынаға ие болған тіркестерді айтуда ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін актердің үдемелікті, қарқынды
буындар жігін молайтып, ... ... ... ... ... түрткі тәсіл ретінде қызметін арттырған. Айтылатын ... ... ... ... ... ... құбылта білген.
Синтагманы қарқынмен айту кезінде сөйлемнің мағыналық өзегі болып тұрған
сөзді ерекше екпінмен айту ... ... бір ... ... ... ... эмоциялық жағдайына, қызулану, әсерленуіне байланысты
сөйлемдегі ... тон ... ... ... әлеуметтік жағдайын,
психологиялық ішкі жан-дүниесін, толғанысын жеткізу интонация арқылы
толығып ... ... ... ... ... және ... емес
әрекеттермен үйлесе келе сөйлеу жағдаятымен толығып, образ ... ... ... реніш, өкпе, наз, ашу, ыза эмоциясы интонация компонеттері
арқылы дөп ... ... ... ... ... үдемелігі,
реңкі сөйлеу әрекеті мен қимыл әрекетін байланыстырып ... ... ... ... оқылатын мәтін мазмұнына, құрылымына орай өзгеше дауыс, дыбыс,
тынысты қажет ететінін ескеру керек. ... ... ... ... ... әріптесінің дауыс әуенінің қалыптасуына әсер еткен.
Сонымен сахна ... ... ... тіл ... ... талап ететін, жан-жақты күрделі құбылыс деп айтуға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Абуль-Фарадж. Книга занимательных историй / сирия тілінен орыс
тіліне аударған ... ... /. - ... ... ... ... Р. ... көркем проза тілі және әдеби норма // Өнер ... ... ... ... ... Г. ... ... проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті.-
Алматы, 2006.- 324 б .
4. ... З. ... ... ... ... ... -326 ... Қабуснама /өзбек тілінен аударған және алғы сөзін ... - ... ... ... Р. Сөз ... - ... ... 1995. -117 б.
Тұранқұлова Д. Сахна тілі.- Алматы: Білім, 1999. -210 б.
Аманжолов С. Тіл және жазу. - ... 2005. -404 ... Н. ... сөз ... ... // филология ғылымдарының
докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... б.
Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық ... 2001. -194 ... ... ... ... ... ... тізімі:
1 Сахнадағы сөздің құдіреттілігі туралы ғылыми ойлардың қалыптасуы //
«Мемлекеттік тілдің ахуалы, проблемалары және шешу ... ... ... ... 1 ... ... ... Сахна тілінің ерекшелігі. // Тілтаным.-2007, № 1.-113-118 б.
3 Серке ... ... ... ... ... // ... білім беру: мәселелері және дамуы» халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары - Өскемен, 2009.-1 бөлім.-189-195 б.
4 Сахнадағы сөйлеу ... және ... ... ... ... ... ролі ... оқулары-2009»
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, 4-бөлім.- Өскемен,
2009.-122-127 б.
5 Сахнадағы тіл мәдениеті және ... ... // ҚР ... ... ғылымдарының докторы, профессор Р.Сыздықтың 85 жылдығына орай
өткізілген «Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі» атты ... ... ... ... б.
6 Сахна тілінің интонациясы. // «Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері»
Профессор Қ.Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ... ... ... 2009.-71-74 б.
7 Сахнадағы тіл техникасы және просодикалық тәсілдер // Қазақ тілі және
әдебиеті, 2009, ... ... ... ... ... және оның интонациямен ұштасуы //Қазақстан
ҰҒА Хабарлары /тіл, әдебиет сериясы/.-2009, №4 (176).-69-72 б.
9 Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» драмалық қойылымынан ... ... ... ... ... ... ... Тілтаным.-2009, №3.-158-164 б.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации, представленной на соискание ученой степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02- казахский язык
Альпатина ... ... ... ... СЦЕНИЧЕСКОЙ РЕЧИ
(экспериментально-фонетическое исследование)
Актуальность темы исследования. По интонации человека можно
определить, в ... ... ... ... он ... его
отношение к собеседнику, характер и даже ... ... ... из ... элементов коммуникативного содержания через слуховое
восприятие мелодики речи, тембра голоса, его колебания и способа говорения.
Интонация сценической речи ... в ... ... ... при этом ... ... и ... глубину содержания
произносимого слова. Интонация ... в ... ... ... ... ... и модальными функциями
речи.
Разностороннее изучение интонации можно ... в ... ... как В.А.Богородицкий, А.М.Пешковский, А.А.Шахматов,
Л.В.Щерба, А.А.Реформатский, Л.Ф.Зиндер, ... ... ... а ... в ... ... ... К.Жубанова, С.Аманжолова, Н.Сауранбаева, ... ... ... ... на то, что в области интонологии казахского ... ряд ... ... ... речи в ... ... ... зрения суперсегментой фонетики еще не изучена.
Систематизация дискурсного описания интонации сценической речи ... ... на ... ... ... и ... ... является предметом данного исследования.
Проблемность темы усиливается и тем, что в ... ... ... речи ... в ... с ... ... описание актерского мастерства говорения с точки ... и ... ... ... ... ... дискурсного
сценического языка и выявление их функций на основе интонологической
системы современного ... ... и ... ... ... говорения. Для достижения намеченных целей предстоит решить
следующие конкретные задачи:
- разностороннее раскрытие ... ... ... в ... ... толкование результатов исследования в прагмалингвистическом аспекте;
- анализ просодических средств, ... в ... ... ... ... роли ... компонентов в оформлении сценической речи в
классических ... ... ... ... интонационных компонентов в культуре речи, в ... как ... ... ... ... в дискурсе сценической
речи;
- описать прагмалингвистические функции интонационных компонентов ... и ... ... в ... речи;
-произвести интонологический анализ отрывков из произведений ... ... ... из ... фольклорных пьес; трагедии «Акан Серы-
Актоты», являющихся классическими пьесами ... ... ... ... из ... ... ... Корпеш-Баян Сулу» и ... ... ... ... из
Казахстанского Республиканского Центрального государственного фонда кино-
фотодокументов и звукозаписи в городе ... под ... №4820 ... №2, ... ... ... ... исследования могут быть
использованы при написании учебников и пособий по обучению казахскому
языку, ... ... по ... для ... ... ... ... и семинаров по теории и практике казахского языка.
Методы исследования. В ... ... роли ... ... ... метод экспериментально-фонетического
интонологического ... ... ... ... и ... новизна исследования. Впервые с помощью просодических средств
рассмотрено интонационное описание дискурса сценической речи, как ... ... ... ... ... ... речи ... экспериментально-интонологического анализа;
-дано просодическое описание ... ... речи на ... ... чтения;
-выявлено, что интонационные компоненты, участвующие в описании
дискурса сценической ... ... ... из ... ... в
формировании правильной техники речи актёрского мастерства;
-в сценической речи ... ... ... ... ... ... с ... героев (образа) и
направлены на то, чтобы правильно донести до ... их ... ... работы. Работа вносит значительный вклад в
развитие исследований по интонологии, сценической речи, культуры ... ... ... прагмалингвистики.
Основные положения, выдвигаемые на защиту.
- В сценическом дискурсе просодические средства служат для достижения
цели между ... и ... и для ... ... ... содержание интонационных компонентов, прагматическая
направленность сценического дискурса, связанная с ... ... ... ... ... ... средства (тон, долгота, интенсивность) оформляющие
сценическую ... ... ... ... ... ... дискурсе сценической речи просодические средства, ... ... не ... различают структуру коммуникативных типов, но также
участвуют в выполнении их ... ... В ... отрывке
побудительные предложения характеризуются замедленным темпом произнесения ... ... ... ... ... ... ... уточнения, в вопросительном слове значение ... темп ... ... ... При ... наблюдается перепад голосового тембра. Восклицательное
предложение отличается медленным темпом, большой ... В ... ... тональной интонации снижены. Среди выделенных,
эмоционально окрашенных ... ... ... ... ... речи, устойчивая долгота, ... ... При ... ... ... ... мелодика речи
восходящая, незавершенная интонема является ... из ... ... ... ... ... речи ... на
взаимодействии вербальных и невербальных средств ... ... ... ... до ... ... ... сопровождающие речь (мимика,
жесты и т.д); зрителю ... ... ... речь для ... ... Значительную роль в подаче информации играет
актерская мимика. Национальный ... ... ... ... ... элементы передаются через просодические средства,
которые необходимы для передачи ... ... ... ... и правильность актерского слова играют большую роль в ... ... ... ... для ... в содержании речи
говорящего являются языковые знаки (интонемы), которые помогают усвоить
сценический дискурс и ... его ... в ... ... ... Samal ... feature of the stage language ... experimental-phonetic research)
Dissertation essay on grace of Candidate of Philological Science
scientific degree on specialty 10.02.02 – Kazakh ... of the ... A ... mood, attitude to the speaker, ... even ... can be noticed through intonation. In audition
(sense of hearing) of ... ... is passed as ... of elements such as word melody with any communicative meaning,
voice color, speech rate or rhythm. Stage language ... is ... in ... to the specific features of the ... and semantic meaning of the expressed word. ... ... ... ... and modal functions of intonation are
always closely interrelated. The issues of ... in the study ... are widely ... in the works of ... A.A.Shakhmatova, B.Scherba, А.А.Rephormatsky, L.Ph.Zinder,
G.P.Torsuyev, V.А.Artyomova, Т.М.Nikolayeva, V.V.Vinogradov, and also in
the study of the Kazakh language in the works of ... ... ... ... Т.Kordabayev, Sh.Sarybayev,
Z.Bazarbayeva. Although there is a number of works written in ... field of the Kazakh language ... ... feature ... stage language ... was not ... in terms of ... urgency of the theme is to ... ... ... of ... language ... in the Kazakh language linguistics in a specially
systemized way on the basis of the ... works, to make ... ... to describe its ... ... In ... ... the urgency of the theme is increased by investigating
the discource of the stage language in the ... aspect ... with prosodic methods, by ... the speech activity ... actors in terms of ... purpose and tasks of the research. To determine the ... of prosodic methods in the stage language on the basis of ... Kazakh language ... system and ... basis of ... ... technique. To discuss conversational environment in
the speech action of the actors in terms of ... in the modern ... ... to describe prosodic methods in terms of ... In ... achieve this purpose the target is to clear out the following particular
problems:
- to demonstrate all-round function of prosodic methods in the ... ... ... problems in ... ... of the ... in connection with intonation components and to describe prosodic
methods in terms of ... which appear in the stage ... follow the ... analysis as the basis of the ... when determining discursive feature of prosodic methods in the stage
language;
-to concentrate separately on the variation of prosodic methods ... dramatic works in the stage ... ... the ... of intonation components with the speech
technique and the speech culture which form the basis of the ... in the stage language ... make ... analysis on the ... taken from ... folklore play «Kozy korpesh-Bayan sulu» and tragedy «Akan sery-
Aktoty» by G.Musirepov which are the ... ... of the ... and developed its famous heritage in the worldwide great ... object of the ... ... taken from the ... play «Kozy ... sulu» and tragedy «Akan ... ... were obtained from the audio record in the second, third ... to the data № 4820 of the State archive fund of ... and audio records of the republic of ... in Almaty
city.
Scientific novelty of the research. The discursive feature of ... in the stage language was first ... on the basis of ... in a ... ... ... analysis was carried out on the basis of the experiment
on voice melody of the actors who made culture of the Kazakh nation ... over the world, founded the Kazakh stage, built the ... of ... theatre art;
- the stage language discourse gives a ... feature to ... methods through ... analysis ... as one of the ... of the speech ... the stage language ... determines that a variety of functions of
prosodic methods is one of the major methods ... the ... of the speech ... of ... prosodic methods in the stage language are closely linked ... ... release thought, ... of the character,
function as a discursive technique which allows the audience to accept the
read text ... value of the ... The research ... are ... ... to the works intended for intonology, stage language, speech
culture, problems of pragmalinguistics.
Practical value of the ... Results of the research work can ... in high ... ... to write books and training ... for the stage ... speech culture, ... to conduct
special courses intended for the theory and practice of the stage ... the Kazakh ... of the ... ... ... ... intonological analysis, concluding methods are used to
determine the role of prosodic methods in the stage ... main ... proposed to ... language ... is not produced from the unprepared speech
action. In the stage ... prosodic methods function to meet a goal ... between the speaker and the ... to allow the audience to
get the text correctly.
- semantic aspect of the content of the ... ... in ... language is studied in ... with the motive forces which ... pragmatic source factors performing speech actions, i.e. in ... the ... theory. Prosodic methods ... the ... of the ... in the term of ... function as ... The content of the action does not function only through ... of the action ... but also through voice melody, word ... in the stage language ... prosodic methods of intonem make ... various structural-communicative types of sentences, but can specify
their main ... In the analyzed abstract severe ... ... ... by slow speed, strong ... which cannot ... Special question intonem is used in order to specify the purpose
of the sentence, progression ... speed becomes faster and ... rises only in the word meaning a ... When pronouncing an
exclamatory sentence variation of the voice tone can be noticed. ... sentence begins with slow speed, long ... ... in the end of the sentence tone circuit of ... ... ... delays between separate segments are bordered by ... ... melody, strong ... instable intonem has ... color of the separate segment. When pronouncing homogeneous
members a capability to express the voice melody along the sentence ... and raised instable intomen ... as one method which sharpens ... ... relation in the stage language is formed by the ... verbal and ... actions. It is ... to be able to combine
nonverbal actions with speech melody which allows to express ... thought of the speaker ... action, ... ... signs) to the ... the audience to make his/her speech ... ... of the facial features, gestures, basic ... the ... actors play a great role in ... and acceptance of
the information. ... elements denoting national genesis and ... the Kazakh people were enriched with prosodic methods to ... state of the character, and increased function of the ... ... An actor must lead word quality, word ... ... and word clarity in the stage language to speech ... with ... actions, and present easily ... speech ... ... the stage language is studied in ... with the culture of the
speech, prosodic methods are the tool of the speech culture and ... The idea stated in the dramatic works cannot be changed ... in ... ways. It must be taken into account that each ... in the stage language requires special voice melody ... on ... ... language intonation clarifies additional emotional meaning of the
statement, and sometimes compatibility of the stated ideas reality, ... ... with sense, ... rather than giving a ... ... ... can be considered as the main tool providing
mutual understanding between the speaker and the ... the ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дискурс66 бет
3DS MAX бағдарламасын қоллдану24 бет
Байсейітов Қанабек10 бет
Домбырашының концерттік орындаушылық репертуары10 бет
Сахналаумен жасырылған адам өлтіру қылмыстарын тергеуді криминалистік қамтамасыз ету және тергеуге қатысушылардың қызметін үйлестіру32 бет
Театрдың пайда болу сипаты27 бет
Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы18 бет
Қазақ ұлттық драма театрының қалыптасуы мен дамуы62 бет
Әшірбек Сығай – сыншы76 бет
Абылай ханның тарих сахнасына шығуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь