Орталық Азия елдерінің аймақтық ынтымақтастығы: негізгі бағыттары мен болашағы

Мазмұны

АНЫҚТАМАЛАР, МАҒЫНАЛАР, ҚЫСҚАРТПАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ..3
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
I.БӨЛІМ. ЖАҺАНДАНУ ПРОЦЕСІНІҢ ОРТА АЗИЯЛЫҚ АЙМАҚҚА ӘСЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 Тәуелсіз Орта Азия аймағының интеграцияға тартылу жолдары
1.2 Орталық Азия елдеріндегі экономикалық ынтымақтастығының қиыншылықтары мен даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

II.БӨЛІМ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ АЙМАҚТЫҚ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ, ЯДРОЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Энергетикалық қауіпсіздік . халықаралық қатынастар тұрақтылығының шешуші факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Орталық Азияда ядролық қаруды таратпау мәселесіндегі Қазақстанның саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Орталық Азия: жаңа геосаясат шеңберіндгі экологиялык жағдай
және су ресурстары стратегиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

III.БӨЛІМ.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІМЕН ЫНТАМАҚТАСТЫҒЫНЫҢ ПРЕСПЕКТИВАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.1 Орталық Азия аумағындағы қауіпсіздікті сақтауда Қазақстанның
қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2. Орталық Азияда Қазақстанның саясаты: екі жақты және көпжақты ынтымақтастық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Орталық Азиядағы жаңа тәуелсіз мемлекеттерінің қалыптасу кезеңі жалпылай аяқталды. Бірақ оларға әлі де болашақта жаңа жаһандық қауіптердің пайда болуы мен жаһандану жағдайында ұлттық даму мен қауіпсіздіктің маңызды мәселелер қатарын шешуі алдыңғы мақсатта тұр. Дамудың объективті заңы жаһандану процесінің пайда болуына әкеледі деп белгілеу қажет. Сонымен қатар, маңызды әлемдік әлеуметтік кеңістікті құрастырушы ретіндегі трансконтиненталды құрылым көбінесе белсенді және ерекше рөлде бола бастады.
Орталық-Азиялық мемлекеттер Одағын құру бастамасы Қазақстанның Орталық Азия аймағында жүргізетін саясатының мәнін анықтайды. Біздің мемлекеттеріміздің егемендікті иеленуі аймақтың дамуына жаңа серпін береді. Қазір Орталық Азия қайтадан әлемдік экономиканың маңызды бөлігіне айналып отыр. Мұнда 56 миллион адам өмір сүреді, тұтас алғанда, ІЖӨ жылына 60 миллиард долларды құрайды. Қазіргі сәтте Орталық Азияның одан әрі дамуында екі жол бар. Бірінші жол - өзінің әлемдік экономикадағы шикізат көзі ретіндегі ролін бекіту. Оның үстіне - әлемдік геосаяси және геоэкономикалық бәсекелестіктегі қолжаулық ролі. Екінші жол – интеграция. Халықаралық нарық процестеріне тең деңгейде қатыса алатын аймақтық мықты бірлестік құру жолы. Бұл - тұрақтылық, экономикалық өрлеу, әскери және саяси қауіпсіздік жолы. Орталық Азиялық елдердің тәуелсіздік жылдары, бұл елдердің мүдделерімен ешқашанда сәйкес келмейтін, тек қарама-қарсы болатын, Батыс және Шығыс мемлекеттер қатарының назарының орталығында болды.Сонымен қатар, сыртқы күштер арасында Орталық Азиядағы геосаяси және геоэкономикалық ықпал сферасы және оның табиғи ресурстары үшін күрес айналысы пайда бола бастады.Жақында аймақ арқылы аймақтағы шарасыз экономикалық процесімен қоса саяси процесті қарқындатын, «Оңтүстік-Солтүстік» және «Шығыс-Батыс» транспорттық коридоры өтуі керек. Орталық Азия аймағына тек мемлекеттер мен шетелдік компаниялар ғана көңіл аударған жоқ. Орталық Азиялық елдері және халықтары, тағы да ауқымды қарама-қайшы жоспарының жүзеге асыруы мақсатында, осы жерде өзінің стратегиялық плацдармдарын құруға үміттенген, түрлі экстремистік исламдық ұйымдардың шабуылына ұшыраған еді.
Айқын болатыны, ол Орталық Азияның қатыстық изоляциядан үзілді-кесілді және тез түрде шығады және бұдан барлық жағымды және жағымсыз нәтижемен шығатын әлемдік саясатқа тікелей қосылады.
Аймақ елдері әлемдік интеграциялық процеске, аймақішілік өзара қарым-қатынас сипатындағы, сонымен қатар , өзінің жақын көршілестерімен басқа да мемлекеттермен қатысты мәселелерді шешуінде тығыз қатысуында мүдделі болып табылады. Жаңа шыңайылықтар жас мемлекеттердің саяси басшыларынан өзінің танылуын, ұлттың қауіпсіздік және даму стратегиясының барабарлық формуласын іздеуін және танылуын талап етті. Сонымен қатар, егерде бұрын КСРО құрылымында ортаазиялық кеңестік республикалардың ұлттық даму мен қауіпсіздік мәселесі күшті жоғарғы державалық одақтас мемлекеттері шеңберінде шешілсе, онда тәуелсіздік алғаннан кейін және қажетті ресурстардың жоқ болуында көрсетілген мәселелер ерекше өзектілігіне ие болады және өз бетінше сонымен қатар, жаһанданудың өзгешелік күштерінде жаңа қауіптің пайда болуына әкеледі. Орталық азиялық мемлекеттердің әлеуметтанушылары мен саясаттануышулары, аймақ мемлекеттерінің қазіргі сыртқы саясатын қалыптастырылуы әлемдік пен аймақтық ауқымды күштер орталығы арасында балансталған және дамудың сыртқы шаралары өте қиын жағдайда өтіп жатыр деп белгілеген. Өз кезегінде, бұл аймақтық ынтымақтастыққа себепші болады. Аналитиктер ең алдымен, қауіпсіздік үшін құрылымдық ынтымақтастыққа мемлекеттердің дайындығы мен қажетілігіне шартталған, аймақішілік диологтың дамуында бірқатар позитивті қозғалыстарды белгілейді. Қауіпсіздік идеясы Орталық Азияның жас мемлекеттерінің интеграциясына түрткі болған дәлел бола бастады.
Тандалған тақырыптың практикалық маңыздылығы КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азияның жаһандану процесінде белсенді кірісе бастағанында, сонымен қатар, Орталық Азия аймағындағы өзінің экономикалық және геосаяси жағынан қатысуының кеңеюіндегі Шығыс пен Батыстың түрлі елдерінің мүддесінің пайда болуының байқалуында. Сонымен бірге, Орталық Азия елдеріне деген идеологиялық ықпалдастықтың активазациясы өтіп жатты. Түрлі мақсатты көздейтін, түрлі саяси күштері-Орталық Азия халықтарының мүддесімен санаспай, тек өзінің мүдделеріне сәйкес жаңа тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасу процесіне өзінің ықпалын көрсетуге үміттенеді. Бұл күштердің арасында экстремистік мағынадағы күштер бар, сонымен қатар әскерленген террористік ұйымдар ретіндегі күштер де бар. Аталғандардың барлығы жиналған сыртқы саяси тәжірибемен жария етілген, барлық аймақтың басты мәселелерінің анализін және белгілеуін өзекті етеді.
Әскери-саяси одақтар мен ұлы державалардың дөрекі қол сұғушылығы мен бәсекелестіктің нәтижесінде әлемдік саясаттың күн тәртібінде әлі де тұрған, аймақтық шиеленістер қатарының пайда болуына және күшеюіне әсер еткен, көршілес жатқан таяу Шығыс пен Ауғанстанның жолын қайталамауы маңызды болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу барысында автор мына әдебиеттерге сүйеніп жазған. Негізінен бұл тақырып, әсіресе батыс ғалымдарының зерттеулерінде ауқымды түрде қарастырылған. Зерттеу барысында ТМД елдерінің атақты саясатшылар мен халықаралық-әлеуметтанушылардың еңбектеріне сүйенді: Біріншіден, аталған мәселелер Қазақстанның мемлекеттік және саяси қайраткерлерінің, яғни ҚР Президенті Н.Назарбаевтың, Сыртқы істер министрі Қ.Тоқаевтың және т.б. еңбектерінде қарастырылады. Орталық Азиядағы геосаясат, оның ҚР қауіпсіздігіне ықпалы мәселесі Н.Назарбаевтың «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства» (1992), «Казахстан: взгляд на мировой порядок, развитие и демократию» (1994), «Пять лет независимости» (1996), «На пороге ХХІ века» (1996), «Қазақстан - 2030» (1997), «Евразийский Союз» (1997), «Бейбітшілік кіндігі» (2001), «Сындарлы он жыл» (2003) және басқа еңбектерінде [1]кеңінен талданды.
Қ.Тоқаевтың еңбектері [2] негізінен Қазақстанның сыртқы саясатына арналған. Олар күштердің геосаяси орталықтары қатарына жататын мемлекеттермен ҚР-ның байланыстарына қатысты мәселелерді терең қамтуымен ерекшеленеді. Қ.Тоқаев Қазақстанның ТМД, ЕҚЫҰ, ШЫҰ, КҚКҰ және басқа да көпжақты қауіпсіздік ұйымдары мен жүйелеріне қатысуына ерекше көңіл бөледі.
А.Ақаев, Б.Ақаеваның, А.Асанованың, А.Г.Арбатов, Е.П.Бажанов, А.В.Бурсов, К.С.Гаджиев, А.Д.Джекшенкулов, А.Г.Задохин, М.Иманалиев, Н.Исингарин, Г.Г.Қадымов, К.Н.Құлматов, Д.Н.Назарбаеваның, В.Ф.Ли, В.В.Наумкин, Г.А.Рудов, Ж.Сааданбеков, Э.Салахитдинов, К.К.Тоқаев, Т.Тоқтомушев, К.Шыналиев, А.Д.Шутов, Г.С.Яскинаның,Р. Мукимджанова , М.Т. Лаумулиннің және тағы да басқа.
Р.Мукимджанованың «Страны Центральной Азии: Азиатский вектор внешней политики.»(2005) атты еңбегінде ,Орталық Азия оңтүстік шек периметрі бойынша ынтымақтастық және тату-көршілес аймақ құру – бұл аймақтағы елдердің саясатындағы азиялық вектордың приоритетті міндеттері болып табылады. Кітапта Орталық Азияның бес мемлекеттерінің (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан,Түркіменстан,Өзбекстан) Қытай және шектес Орта Шығыс елдерімен қатынасының эволюциясы қарастырылды. Жақтастардың геосаясат саласындағы мүдделерінің қайшылықтары қарастырылады.
Орталық Азияға арналған геосаяси сипаттағы басылымдар арасында М.Лаумулиннің «Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика, политология» (2000) атты монографиясы, С.Көшкімбаевтың «Центральная Азия на путях интеграции: геополитика, этничность, безопасность» (2002) атты еңбектері ерекше орын алады.
С.Л.Көшкімбаевтың «Центральная Азия на путях интеграции: геополитика,этничность,безопасность»( 2002) атты ұжымдық еңбегі келесі мәселеге негізделеді: анализ үшін негізгі критериі аймақ елдерінің өзара және сыртқы ортамен экономикалық және саяси байланыс сипатында болуы мүмкін. Қызық болатын жайт, сыртқы экономикалық серіктестермен жетекшілік ететін Қазақстан және Өзбекстан сияқты аймақтың ір елдері аймақтан тыс елдері бола бастайды. Бұл тенденция әлі де Түрікменстанға да қатысты. Аймақ елдерінің өзара сыртқы сауда көлемі жалпы айналымның 10%-н жоғарыламайды[3],бұл әрине аймақ елдерінің экономикалық интеграциясының өсуіне өте аз болып табылады. Мысалы, көршілес Қырғызстанның Сыртқы саудасындағы Тәжікстанның бөлігі өте аз. Мысалы, АҚШ-ң немесе Қытайдың бөлігінен бірнеше есе аз. Бұл аспектілер көбінесе геосаяси фактор қатарында негізделген аймақтағы интеграциялық тенденцияның ерекшелігін көрсетеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. ДЕРЕК КӨЗДЕРІ

1.1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҮКІМЕТІ МЕН ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮКІМЕТІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ТЕМІР ЖОЛ КӨЛІГІ САЛАСЫНДАҒЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ ТУРАЛЫ //Қазақстан Республикасының Халықаралық шарттар бюллетені, 1999, №4,3-5-беттер

1.2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҮКІМЕТІ МЕН ҚЫРҒЫСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮКІМЕТІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ТАУАРЛАРДЫ ЭКСПОРТ ЖӘНЕ ИМПОРТ ЖАСАҒАН АКЦИЗ САЛЫҒЫН АЛУ ПРИНЦИПТЕРІ ТУРАЛЫ КЕЛІСІМ // Қазақстан Республикасының Халықаралық шарттар бюллетені, 2002, №1, 47-48-беттер.

1.3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҮКІМЕТІ МЕН ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮКІМЕТІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ЕРКІН САУДА ТУРАЛЫ КЕЛІСІМ // Қазақстан Республикасының Халықаралық шарттар бюллетені, 1999, №4.
1.4. ДОГОВОР О НЕРАСПРОСТРАНЕНИИ ЯДЕРНОГО ОРУЖИЯ (ДНЯО). От 5 марта 1970г.// Бюллетень международных договоров,-1999.-№2.- С. 110-116.

2. НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ

2.1. Назарбаев Н.А. Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства. -Алма-Ата: Дәуір, 1992;
2.2. Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. -Алматы: Казахстан, 1996;
2.3. Назарбаев Н.А. На пороге ХХІ века. -Алматы: Өнер, 1996. -228 с.;
2.4. Назарбаев Н.А. Евразийский Союз: идеи, практика, перспективы. 1994-1997. -М.: ФСССПН, 1997. -480 с.;
2.5. Назарбаев Н.Ә. Бейбітшілік кіндігі. -Алматы: «Елорда», 2001. -304 б.;
2.6. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. -Алматы: Атамұра, 2003. -240 б.
2.7. Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней политике Казахстана. –Алматы: Болеем, 1997. -736 с.;
2.8. Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней политике Казахстана. –Алматы: Болеем, 1997. -736 с.;
2.9. Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. -Алматы, САК, 2000. -584 с.;
2.10. Токаев К.К. Дипломатия Республики Казахстан. -Астана: Елорда, 2001. -552 с.;
2.11. Токаев К.К. Преодоление. Дипломатические очерки. -Алматы: САК/Gauhar, 2003. -656 с.
2.12. Касенов У.Т. Основные итоги внешнеполитической деятельности Республики Казахстан и ее приоритетные задачи. -Алматы: КИСИ, 1994;
2.13. Касенов У.Т. Центральная Азия: национальные и региональные аспекты безопасности //Казахстан и мировое сообщество. -1996. -№1. - С.21-35;
2.14. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. -Алматы: Кайнар, 1998. -280 с.
2.15. Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика, политология. -Алматы: КИСИ /Информационно-аналитический центр «Континент», 2000. -480 с.;
2.16. Кушкумбаев С. Центральная Азия на путях интеграции: геополитика, этничность, безопасность. -Алматы: ТОО Казахстан, 2002. -200 с.;
2.17. Внешная политика Казахстана: выработка новых приоритетов.-Алматы: ЦАПС/ФФЭ, 2002. -96 с.;
2.18. Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий. Сборник научных статей. -Астана: Елорда, 2001. -267 с.;
2.19. Политика и интересы мировых держав в Казахстане. -Алматы: Дайк-пресс, 2002. -238 с.;
2.20. Центральная Азия до и после 11 сентября: геополитика и безопасность. -Алматы: КИСИ, 2002. -209 с.;
2.21. Сарсенбаев А.С. Формирование информационной политики Республики Казахстан. -Алматы, 1999.;
2.22. Машан М.С. Анализ развития геополитической ситуации в прикаспийском регионе //Саясат. -2001. -№5. -С.48-52;
2.23. Джунусова Ж.Х. Демократизация национальной безопасности РК: ответ на новые вызовы //Безопасность, дипломатия, международное право. -Алматы, 2001.
2.24. Национальные интересы Казахстана и вызовы глобализации. Жатканбаев Е.Б., Байзакова К.И., Куренкеева Г.Т. и др. -Алматы, 2004. -246 с.;
2.25. Жумалы Р. Геополитика Центральной Азии. - Алматы, 2006. -515 с.
2.26. Байзакова К.И. Эволюция конституционной доктрины голлизма: политические и внешнеполитические аспекты. - Алматы, 2004. – 333
2.27. Жуков С. Казахстан, Кыргызстан, Усбекистан ы социально- экономических структурах современного мира // МЭи МО,1998.3, с.12.
2.28. Исингарин Н. 10 лет СНГ. Проблемы, поиски, решения. СПб., 2001. с. 218.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
Л.Н.ГУМИЛЕВ АТЫНДАҒЫ ЕУРАЗИЯ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Халықаралық қатынастар факультеті
Халықаралық қатынастар кафедрасы
Қорғауға жіберілді
« ... ... ... ... Азия елдерінің аймақтық ынтымақтастығы: негізгі бағыттары мен
болашағы
Мамандық
050202-халықаралық қатынастар
ХҚ –4-11тобы
Ғылыми жетекшісі
Турунтаева А.А.
аға оқытушы
Астана – 2009
Ministry of education and science of the Republic of ... ... Eurasian national ... of International Relations
Department of International Relations
Admitted to presentation
«_»_________2009
Head of the ... ... ... ... R.S.
________________________
DIPLOMA WORK
Regional cooperation of central Asia states:
main directions and perspectives
Speciality
050202- international relations
Student:
Urbissinova A.M
Group IR ... ... ... ...... МАҒЫНАЛАР, ҚЫСҚАРТПАЛАР
ЕО Еуропалық одақ
НАТО Солтүстік Атланттық ... ... ... ... Орталық Азия Республикалары
ОАЫ ... Азия ... ... Азия ... ... ... Азиялық экономикалық қоғамдастық
ЭҚҰ Экономикалық Қоғамдастық Ұйымы
ХҚҚ ... ... ... ... ... Ұйымы
ҮОА Үлкен Орталық Азия
ҮОАЫ Үлкен Орталық Азия Ынтымақтастығы
АТЭЫ ... ... ... Экономикалық Ынтымақтастығы
ЕҚЫҰ Еуропалық Қауіпсіздік Ынтымақтастық Ұйымы
БҰҰ ... ... ... ... ... ... Бұқаралық ... ... ... Азия ... Ассоциациясы
НАФТА Еркін саудалық Солтүстікамерикалық өңір
РҚҚ ... ... ... ... ... ... ... ОРТА АЗИЯЛЫҚ АЙМАҚҚА
ӘСЕРІ.......................................................................
...................................................
1.1 Тәуелсіз Орта Азия аймағының интеграцияға тартылу жолдары
1.2 ... Азия ... ... ... ... даму
жолдары.....................................................................
..
II.БӨЛІМ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ АЙМАҚТЫҚ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ, ... ... ... ... – халықаралық қатынастар тұрақтылығының
шешуші
факторы.....................................................................
..................................
2.2 Орталық Азияда ядролық қаруды таратпау ... ... ... ... жаңа ... ... ... жағдай
және су ... ... АЗИЯ ... ... ... Азия ... қауіпсіздікті сақтауда Қазақстанның
қосқан ... ... ... ... ... екі жақты және көпжақты
ынтымақтастық...............................................................
...........................................
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.........................................................
ҚОСЫМШАЛАР…………………………………………………………………...
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Орталық Азиядағы жаңа тәуелсіз мемлекеттерінің
қалыптасу кезеңі ... ... ... ... әлі де ... жаңа
жаһандық қауіптердің пайда болуы мен жаһандану жағдайында ұлттық даму мен
қауіпсіздіктің ... ... ... ... алдыңғы мақсатта тұр.
Дамудың ... заңы ... ... ... ... әкеледі деп
белгілеу қажет. Сонымен қатар, маңызды әлемдік ... ... ... ... ... көбінесе белсенді және
ерекше рөлде бола бастады.
Орталық-Азиялық мемлекеттер Одағын құру бастамасы ... ... ... ... ... ... ... Біздің
мемлекеттеріміздің егемендікті иеленуі аймақтың дамуына жаңа серпін ... ... Азия ... әлемдік экономиканың маңызды бөлігіне айналып
отыр. Мұнда 56 ... адам өмір ... ... ... ІЖӨ ... 60
миллиард долларды құрайды. Қазіргі сәтте Орталық Азияның одан әрі дамуында
екі жол бар. Бірінші жол - ... ... ... шикізат көзі
ретіндегі ролін бекіту. Оның үстіне - әлемдік геосаяси және ... ... ... ... жол – ... ... ... тең деңгейде қатыса алатын аймақтық мықты бірлестік құру жолы.
Бұл - тұрақтылық, экономикалық өрлеу, әскери және ... ... ... ... ... ... ... бұл елдердің мүдделерімен
ешқашанда сәйкес келмейтін, тек қарама-қарсы ... ... және ... ... ... ... болды.Сонымен қатар, сыртқы
күштер арасында Орталық Азиядағы геосаяси және ... ... және оның ... ... үшін ... ... пайда бола
бастады.Жақында аймақ арқылы аймақтағы шарасыз экономикалық процесімен қоса
саяси процесті ... ... және ... ... өтуі керек. Орталық Азия аймағына тек мемлекеттер мен
шетелдік компаниялар ғана көңіл аударған жоқ. Орталық Азиялық елдері ... тағы да ... ... ... ... асыруы
мақсатында, осы жерде өзінің стратегиялық плацдармдарын құруға үміттенген,
түрлі ... ... ... ... ұшыраған еді.
Айқын болатыны, ол Орталық Азияның қатыстық изоляциядан үзілді-кесілді
және тез түрде шығады және бұдан барлық жағымды және ... ... ... ... ... қосылады.
Аймақ елдері әлемдік интеграциялық процеске, аймақішілік өзара ... ... ... ... , ... ... ... басқа да
мемлекеттермен қатысты мәселелерді шешуінде тығыз қатысуында мүдделі ... Жаңа ... жас ... саяси басшыларынан өзінің
танылуын, ұлттың ... және даму ... ... ... және танылуын талап етті. ... ... ... ... ... ... кеңестік республикалардың ұлттық даму ... ... ... ... ... ... ... шешілсе, онда тәуелсіздік алғаннан кейін және ... жоқ ... ... ... ... ... ие
болады және өз бетінше сонымен қатар, жаһанданудың өзгешелік күштерінде
жаңа қауіптің ... ... ... ... азиялық мемлекеттердің
әлеуметтанушылары мен саясаттануышулары, аймақ мемлекеттерінің ... ... ... ... пен аймақтық ауқымды күштер
орталығы арасында балансталған және ... ... ... өте ... өтіп жатыр деп белгілеген. Өз ... бұл ... ... ... ... ең ... ... үшін
құрылымдық ынтымақтастыққа мемлекеттердің дайындығы мен ... ... ... ... ... ... ... Қауіпсіздік идеясы Орталық Азияның жас ... ... ... ... бола ... тақырыптың практикалық маңыздылығы КСРО ыдырағаннан кейін
Орталық Азияның жаһандану процесінде белсенді кірісе ... ... ... Азия ... ... экономикалық және геосаяси жағынан
қатысуының кеңеюіндегі Шығыс пен Батыстың түрлі елдерінің мүддесінің пайда
болуының ... ... ... Орталық Азия елдеріне деген
идеологиялық ықпалдастықтың ... өтіп ... ... ... ... ... ... Азия халықтарының мүддесімен
санаспай, тек өзінің мүдделеріне сәйкес жаңа ... ... ... ... ... ... үміттенеді. Бұл күштердің
арасында экстремистік мағынадағы күштер бар, сонымен қатар әскерленген
террористік ... ... ... де бар. ... ... жиналған
сыртқы саяси тәжірибемен жария етілген, барлық аймақтың басты мәселелерінің
анализін және белгілеуін өзекті етеді.
Әскери-саяси одақтар мен ұлы ... ... қол ... ... ... ... ... күн тәртібінде әлі ... ... ... қатарының пайда болуына және күшеюіне ... ... ... таяу ... пен ... ... ... болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу барысында автор мына
әдебиеттерге сүйеніп жазған. Негізінен бұл ... ... ... ... ... түрде қарастырылған. Зерттеу барысында
ТМД елдерінің атақты саясатшылар мен ... ... ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік
және саяси қайраткерлерінің, яғни ҚР Президенті Н.Назарбаевтың, Сыртқы
істер ... ... және т.б. ... ... ... геосаясат, оның ҚР қауіпсіздігіне ықпалы мәселесі Н.Назарбаевтың
«Стратегия становления и ... ... как ... ... «Казахстан: взгляд на мировой порядок, развитие и ... ... лет ... (1996), «На ... ХХІ ... ... - 2030» (1997), «Евразийский Союз» (1997), «Бейбітшілік кіндігі»
(2001), «Сындарлы он жыл» (2003) және ... ... ... ... [2] негізінен Қазақстанның сыртқы саясатына
арналған. Олар ... ... ... ... жататын
мемлекеттермен ҚР-ның байланыстарына қатысты мәселелерді ... ... ... ... ТМД, ... ШЫҰ, КҚКҰ және басқа да
көпжақты қауіпсіздік ұйымдары мен жүйелеріне қатысуына ерекше көңіл бөледі.
А.Ақаев, ... ... ... ... ... А.Д.Джекшенкулов, А.Г.Задохин, М.Иманалиев,
Н.Исингарин, ... ... ... В.Ф.Ли,
В.В.Наумкин, Г.А.Рудов, Ж.Сааданбеков, Э.Салахитдинов, ... ... ... ... ... ... ... және тағы да басқа.
Р.Мукимджанованың «Страны Центральной Азии: Азиатский ... ... атты ... ... Азия ... шек
периметрі бойынша ынтымақтастық және тату-көршілес аймақ құру – ... ... ... ... ... ... міндеттері
болып табылады. Кітапта Орталық Азияның бес ... ... ... ... және ... Орта ... қатынасының эволюциясы қарастырылды. Жақтастардың геосаясат
саласындағы ... ... ... Азияға арналған геосаяси сипаттағы басылымдар арасында
М.Лаумулиннің «Казахстан в современных ... ... ... ... (2000) атты ... ... Азия на ... интеграции: геополитика,
этничность, безопасность» (2002) атты еңбектері ерекше орын ... ... Азия на ... интеграции:
геополитика,этничность,безопасность»( 2002) атты ұжымдық еңбегі ... ... ... үшін ... ... аймақ елдерінің өзара
және сыртқы ортамен экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық серіктестермен жетекшілік
ететін Қазақстан және Өзбекстан ... ... ір ... ... ... бола ... Бұл тенденция әлі де Түрікменстанға да қатысты. Аймақ
елдерінің өзара сыртқы сауда ... ... ... ... ... ... елдерінің экономикалық интеграциясының
өсуіне өте аз болып табылады. Мысалы, көршілес Қырғызстанның ... ... ... өте аз. ... ... ... ... бірнеше есе аз. Бұл аспектілер көбінесе геосаяси ... ... ... интеграциялық тенденцияның ерекшелігін
көрсетеді.
Бұл ... ... ... ... және ... бір
шамада шектейді. Шектеу ретінде оларды бөлу ... ... ... ... ретінде қолдануында айтуға болады.
Қазақстан үшін жетекші сыртқы серіктесі болып Ресей, ... ... ... табылады.
Түрікменстанның ұқсастығына қарай, Астана ірі экспорттық ... осы ... екі ... ... ... ... ... бәсекелес елдер қатарының қысымына қарамастан, (біріншіден, АҚШ)
басқа жобалардың маңызды саяси және ... ... , ... ... ... және ... ... түбегейлі түрде
басымдылық етуін олар жасай алмады.
ҚХР мен энергоресурстар саудасын ... және ... ... маршруттың жүзеге асыру жоспарының жетістікті
түрде қозғалуымен дәлелденеді.
Өзбекстан Ресеймен тығыз қатынаста, ... ... ... ... ... ... белгілі дистанцияға әкелетін әскери-
стратегиялық ықпалдың экономикалық ... ... ... ... ... қауіпсіздік жөніндегі Келісімшарттан шығуындағы ірі
индикатор Ташкенттің көбінесе тәуелсіз ойынды ... ... ... ... ірі ... , ... аймақтық баланста
белгілі тұрақсыздық жағдайын ... ... ... ... ... бағыттанушылығы үшін Вашингтон, Тегеран және Пекин
бәсеке болады.
Қырғызстанның бес бағыты бар, олар;- ... ... ... және шартты түрде батыстық (американдық) бағыттар.
Соңғы ... ... ... серіктестікте және Вашингтонның
қатысушылығы арқасында баланстаудың нүктесін ... ... ... Бұл ... ... ... мүмкіндігі төменгі
дәрежеде деп болуын сипаттайды.
Тәжікстан ТМД-да ... ... ... ие, ол ... ... ... тұрақты түрде дамуына, әрине бұл жеткілікті ... ... ... ... ... маңызды түрде кеңейтеді
деген үлкен мүмкіндік бар.Тәжікстанда тағы да бір ... екі ... болу ... Бұл орын үшін ... Қытай белгіленген шамада АҚШ
бәсекелесетіні айқын ... ... ... ... ... ... және ... Субаймақтық деңгейде олардың позицияларын кеміту, сәйкесінше
өзінің позициясын ... ... ... ... ... ие ... үміттенуі мүмкін. Түркімендік экономикалық энергитикалық секторында
инвестициялар ірі хаттары арқылы Вашингтон ... ... ... ықпалын тигізеді.
Сонымен, геосаяси үстемнің лидері Ресей болып табылады. Барлық бес
орталық азиялық елдерінде осы «Ресейлік» фактор маңызды болып ... бұл ... ... ... аяқталмауына
қарамастан, екінші фактор «Қытай» факторы болуы мүмкін дейді, бұл ... ... ... мен ... ... ... вектор»
потенциалы өзінің ықпалының ұлғайту тенденциясына ие, Пекинді Тәжікстандағы
шиеленістік жағдайға қобалжытады. Континенттік державалардың ішінен ... ... ... ... ... Иран болуы мүмкін. Тегеран маңызды түрде
алдыңғы екі державалардан қалуда, ... ... ... ... ... Иран ... нақты түрде көрсетілген сонымен қатар
Тәжікстанның жетекші серіктестерінің бірі ... ... ... ... ... бұл ... белгілі рөлді атқарса да,
бірақ иран -тілдес мемлекеттердің және Орта Шығыстық ... ... ... ... құру ... аздығында.
М.Т. Лаумулиннің «Центральная Азия в ... ... ... ... Азия и ... в современной политологии»
(2005) атты еңбегінде Қазақстанның Орталық Азиядағы ... ... ... саясаты және ірі ... ... Азия ... ... ... ... мемлекеттерінің
саясатының қисының түсіну мақсатында Батыс елдер авторларының басылымымдары
зерттелінді. Батыс ... ... ТМД ... зерттеулерімен
салыстырғанда, автор мынадай қорытындыға келеді, Орталық ... ... ... ... ... ... өз ... көздейді және
ірі ұлттық бизнес қолдауына бағытталған.Қытай мен Иран сияқты көршілес екі
елдің ... ... ... ... ... ... ... осы екі ел орта азиялық мемлекеттерге ерекше ... ... ... ... ... зер ... зерттеуде. Қытай мен Иран
өз мүдделері бола тұра,орталықазиялық бағытында АҚШ-тың және ... ... ... ... түрде қабыл алуда.
Бұл тақырыпты зерттеуде автор алғашқы зерттеулерге сүйенді,олар-
БАҚ және ... ... ... ... ... ... кезекті және ресми материалдар мен ... ... ... ... , ... СІМ ... ... академияларында ,Орталық Азия ... ... ... ... Таяу және Орта ... ... институттарында өткізілген, қазіргі таңдағы ... ... ... бірқатар конференциялардың мәліметтерімен
танысу мүмкіндігіне ие болды.Қорытындылар, гипотезаның ... ... ... ... жай ғана ... бір-бірімен алмасуы жаңа
мыңжылдықтың басында ... Азия ... ... ... ... ... ... тигізді.
Деректік негізі. Зерттеудің деректік көзін, Орталық Азияның
сыртқы саясатының, оның халықаралық құқықтың ... ... ... ... ... ... ,сөз ... мен
жолдаулар құрайды. Мұндай басылымдар Орталық Азия ... ... ... ... ... ... Орталық Азияның аймақтық қауіпсіздік және сыртқы
акторлардың мүдделер ... ... ... « ... ... ... в развивающихся странах»
(2004),Д.Каушиктың «Проактивная политика президента В.Путина в ... ( 2004), ... ... ... СУАР КНР: настоящее и будущее» ( 1998),Б.Сұлтановтың « Приоритетные
направления внешней ... и ... ... РК в ... ( 2004),Г.Киссинджердің « Нужна ли Америке внешняя поли-
тика» ( 2002),М.Лаумулиннің « ЕС как новая ... ... ... « ... Азия и Запад: новые геополитическне реалии» (
2004),З.Бжезинскийдің «Геостратегия для Евразии» (1997),С. ... ... ... - ... нового этапа в истории Центральной Азии»
(2001), Чэнь Циминнің «Центральная ... ... ... ... ... (2002), ... ... для
Евразии» (1999) атты басылымдарын атауға болады.
Ал Орталық Азиялық интеграция жөніндегі мәселелерге ... ... ... ... ... ... на пути ... экономической, социальной и политической
модернизации» ( 2005 ) жолдауын, Н. Назарбаевтың « О ... ... «О ... ... ... Государств» Жобасы//Евразийское
пространство: интеграционный потенциал и его ... ... ... ... және ... ғылыми және мәдениет
қайраткерлерінің халықаралық кездесуіндегі ... ... Н. ... сөз ... ... «Партнерство
для Центральной Азии» ( 2005), О. Сидоровтың «Центральноазиатское фианкетто
США» (2006) атты басылымдарды ... ... ... ... ... В.Де ля ... К.Хаусховер, К.Шмитт, ... ... ... дерек көзі болып табылады. Олардың ... ... ... ... ... ... [4] ... таныса аламыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Осы зерттеу жұмысын жасаудағы
автордың алға қойған мақсаты – ... ... ... қарап,жинай
отыра Орталық Азия аймақтық ынтамақтастығы оның шешілу жолдары ... ... ... ... ... ... халықаралық аренаға
шығуы жөнінде толық мағлұмат беру.
Аймақтың ынтымақтастығының жолында Қазақстанның орны мен ... ... ... үрдісіне тартылуы,қазіргі таңдағы ... Орта ... ... және ХХI ғасырдағы халықаралық
қатынастар жүйесіндегі Орталық Азия жөнінде баян ... ... да, осы ... ... ... ... міндеттер ... ... ... Азия ... ... ... Азия аймақтық қатынастар;
- Орталық Азия елдерінің ынтымақтастығының ... ... Азия ... ... үрдістерді
анықтау;
- Орталық Азия елдеріндегі экономикалық интеграцияның ... ... ... ...... қатынастар
тұрақтылығының шешуші факторы;
- Орталық Азияда ядролық қару таратпау ... ... ... Азия ... ... мәселесі;
- Орталық Азия аумағындағы қауіпсіздікті сақтауда Қазақстанның
қосқан үлесі;
- Орталық Азия елдеріндегі зкономикалық ... мен даму ... ... ... ... 1991 жылдан қазіргі кезеңге дейінгі
уақыт аралығын қамтиды
Зерттеудің нысаны .
Сонымен осыдан ... ... мен пәні ... ... ... Орталық Азияны негізге алады.
Ал зерттеу пәні ретінде Қазіргі таңдағы Орталық Азияның аймақтық
интеграциялануы, оның ... мен ... ... ... , ... ... саяси, гуманитарлық, мәдени баланыстар орын
алады.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... ... зерттеу әдістемелері:талдау және
синтез әдісі, салыстырмалы тарихи ... ... ... ... - ... ... және жазбаша мәнін, онда ... ... ... ... ... ... когнитивті
суреттеу, белгілі-бір саяси мәселені сол ... ... ... ... ... анализ жасау) қолданылды.
Дипломдық зерттеудің объектісі белгілі бір кезеңмен шектеледі,
Орталық Азиядағы жаңа ... ... ... кезеңі,Аймақтық
интеграциялық процестер, кедергілер ... ... ... ... шығуы қарастырылады,яғни қазіргі таңдағы халықаралық қатынастар
жүйесіндегі Орталық Азияның орнын анықтауы нысанға ... ... ... және ... әдіс ... жұмысының әдістемелік негізі ... ... ... ... теориялық зерттеулері мен тұжырымдары алынды.Жұмыстың
өзекті мәселелеріне қатысты ғалымдардың ... ... ... ... ... ... каралды да, бұл зерттеу
тақырыбын ашудың әдістемелік негізін ... ... ... ... ... халықаралық қатынастар жүйесіндегі ... ... ... ... ... теориялық
ұстанымдары басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... ... орны зерттелу нысаны
болғандықтан,оның ... ... ... ... ... ... ретінде талқыланып келеді.
Зерттеу жұмысының жаңалықтарын төмендегідей ғылыми нәтижелерімен
байланыстыруға болады:
- Орталық ... жаңа ... ... ... ... көрсетілді, оның ... ... ... мен ... анықталды;
-Орталық Азия интеграциясының қазіргі жағдайы мен ... ... ... Азия елдеріндегі қызығушылық мүдделері
сарапталып,осы аймақта үстемдікке жету мақсатында Ұлы ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... жүйесінде орны
анықталды;
-Орталық Азиядағы ең ... ұлы ... үшін ... ... ішінен
ең маңыздысы болып табылатын –Қазақстанның Орталық Азия ... орны ... ... ... Зерттеу материалдарын геосаясат
негіздері, ... ... ... дамуы, Қазақстан
Республикасының сыртқы саясаты бойынша ... және ... ... ... ... ... ... Орталық Азияның халықаралық аренада
орнын қамтамасыз ету және ұлттық мүдделеріне табысты қол жеткізу мақсатында
ұсыныстар жасақтау ... ... ... ... жоғарыда айтылған мақсатқа , міндеттерге байланысты диплом
жұмысымның құрылымын ашып көрсетейік: ... ... ... 3 бөлімнен
тұрады.
Бірінші тарауда Жаһандану процесінің Орта Азиялық ... ... ... ... ... тартылуы қарастырылады.Осы бөлімнің
мазмұны мынадай 3 бөлімше арқылы ашылады: ... ... ... аймағының интеграцияға тартылу жолдары
Ал екінші бөлімшеде Ірі көршілер Ресей мен ... ... ... көңіл бөлемін. Үшінші бөлімшеде АҚШ пен ... ... ... ... ... қазіргі таңдағы Орталық Азия аймақтық энергетикалық,
ядролық қауіпсіздік мәселесі қарастырылады.Бірінші ... ...... ... ... ... ... екінші
бөлімшеде Орталық Азияда ядролық қаруды таратпау ... ... ... ... ... ... жаңа геосаясат шеңберіндгі
экологиялык жағдай және су ресурстары стратегиясы анықталды.
Үшінші тарауда Қазақстанның Орталық Азия ... ... деп ... Үш ... ... Бірінші бөлімшеде
Орталық Азия аумағындағы қауіпсіздікті сақтауда Қазақстанның ... ... ... ... Орта Азиядағы негізгі ұстанымы ,Орталық ... ... ... қиыншылықтары мен даму жолдары
қарастырылды.
Зерттеудің сыннан өтуі. 16 мамыр 2009ж.
Зерттеудің құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... ... көлемі бетті
құрайды.
I-ТАРАУ. ЖАҺАНДАНУ ПРОЦЕСІНІҢ ОРТА АЗИЯЛЫҚ АЙМАҚҚА ӘСЕРІ
2. ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... жаһандандыру қазіргі экономикалық дамудың
жетекші беталыстарының бірі болып саналады. Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... өрлеудің маңызды факторларына айналуда.
Жаһандану – ұзаққа жетелейтін өте ... ... ... термині эмоционалдық сипатқа ие болып, әлемдік эсперттік
қауымдастықтың шеңберінде шиеленіскен ... ... ... ... ... ... халықаралық қатынастарға көп қырлы, көп
деңгейлі және кешенді процесс. Ол бірігуші елдердің ... және ... ... ... ... ... ... және саяси
жүйелердің ғаламдасуы мен интернационалдануы процеcстермен байланысты
объективті өзгерістер, ... ... ... ... ... ой елегінен ... ... ... мен ... арасында дүниеге келген кірігу ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі кірігуші топтар мен ... ... ... ... ... ... талдау мынаны
көрсетті: ұлтаралық ... ... ... және саяси
коммуникациялары интенсивті (тамыры тереңде жатуы міндетті емес) ... тән ... ... ... ... кірігу процесстерінде мемлекет
әрі субъект, әрі ... ... ... ... Бір ... ... ... қатынастырының объекті болып табылады, өйткені ел үшін ... ... ... ... ... ... Мемлекетаралық
деңгейде ел кірігу қатынастарының субъекті ретінде көрінеді де, сонымен
бірге іс жүзінде халықаралық ... ... ... болып қала
береді.
Жаһандық практикадағы институциялық ... ... ... ... ... Орталық Азия үшін АСЕАН- ның ... бір ... ... ... ... алып келді. НАФТА- ның яки ЕО-
тың кірігушілік моделі бұл аймақтың ... ... түп ... сай ... ... Бірінші кірігушілік топта (АСЕАН) ұлттан ... ... ... жоқ және ... ... ... көбiнe
экономикалық, негізде құрады. Бipaқ Орталық ... ... ... ... ... міндеттер тұр.
НАФТА елдерінің экономикалары өзгеге кұлдық құрмайтындай ... ... Азия ... ... әлi де барынша ала-кұла, ал
мұның өзi нeгiзгi міндетті — ... ... келе ... ... ... ... алға қояды. Батысеуропалық кipiгy ... ... және ... айтарлықтай ұқсастықты, сондай-ақ экономикалық аядағы
терең мамандануды талап етеді мұндай жағдайға ... Азия ... ... қол жеткен жоқ.
АСЕАН елдері кipiгe бастағанда оларда ... ... ... Бұл ... ... ... кipiгyi үшін қолайлы жағдай
жасау мepзiмi ондаған жылдарға созылды да, ... ... ... құpy ... ... жоспарланып отыр. Kipiгy жолының бас кезінде АСЕАН алдында
тұрған міндеттер ... Азия ... ... ... ... ... ұқcac. Аймақтық тұрғыдағы экономикалық депрессия,
карулы ... ... және ... проблемалардың
peттeлмeyi, жаһандық күш орталықтарының бәсеке аймағына ену — міне ... ... ... Азия ... ... орын ... ... шарттар Орталық Азиядағы аймақтық кipiгy үшін геосаяси маңыздылығын
арттыра түсті қayiпciздiк жөніндегі аймақтық кұрылым ... ... ... болып табылады. Континент қойнауында орналасқан Орталық
Азия елдерінде қауіпсіздікті ... ету, ... ... деңгейде жүзеге асырыла алады, мұның өзi практикада елдердің
қарым-қатынасындағы геосаясаттық дәстүрлі ... бас ... ... ... тар ... қайта қарауды талап етеді.
Тарихи тұрғыдан алғанда Орталық Азия аймағы үшін ... бip ... тән ... ол ... ... пен ... бip ... негізделді. Бірақ сонымен бipre Орталық Азия кеңістігінде іштей
белгілі бip жіктелу де орын алып келді.Eкi ipi держава — Ресей мен ... болу ... ... және ... шекараларының геосаяси қырын
белгілі бip дәрежеде анықтай ... ... ... ... бip жағынан Қытаймен,екінші жағынан Ресеймен
қатынастарындағы ... ... ... Азия ... елдерінің бірқатар
сыртқы саяси мүдделері мен максаттарының ұқсастығын анық көрсетті. Аймақта
АҚШ саясатының белсенді бола түсуі осыған ... бұл ... ... ... тізбегінде геосаясат тұрғысынан пайдалы
комбинация жасау әрекетінен туындаған.
Орталық Азия елдерінің мұсылман мемлекеттеріне жақын ... ... бір ... ... ықпал етеді. Исламның өрескел пошымдары
аймақтық дамуға көрсетілген қыр. Орталық Азия елдерінің советтік дәуірден
кейінгі саяси ... түп ... ... ... ... өз
елдерінде исламның саясатқа араласу әрекеттеріне қатты ... ... ... ... сондай-ақ өрескел исламның өркендеріне
қарсы тұру талабы біріктіретін факторлар болып табылады. Аймақтық оңтүстік
шептеріндегі "мұсылмандық векторы" да ... Азия ... ... ... ... ... бірі. Орталық Азия елдері
аймақтық державалардың геосаяси бәсекесінің ... ... ... ... аймақтық барлық елдері жаһандық теңіз коммуникацияларына еркін
шыға алмайтын болғандықтан, халықаралық, ... ... ... ету стратегиясы аса маңызды міндеттердің бірі
болып табылады. Транспорттық-коммуникациялық ... ... ... ... ... акторлардың аймақ елдеріне геосаяси қысым жасау
мүмкіндіктерін жоймаған күннің өзінде, едәуір азайтады.
Орталық Азияның белгілі бір біртұтас ... бар, ... ... ... ... екі ... ықпал етеді:
* біріншіден, топтастырушы фактор ретінде бұл процесс биполярлық
дүниеден кейінгі дәуірде халықаралық қатынастардың жаңа жүйесін
қалыптастыруға байланысты ең жаңа тенденциялармен анықталады;
* ... ... ... ... ... ... бұл ... державалардың
геосаяси мүдделері өзгерген жағдайда объективті-тарихи жағдайды қайта
қалпына келтірудің теріс тенденциясынан туындайды.
Аймақтағы кірігу процестері ... ... ... де ... ... ... желіге еркін кіре алмайтын Орталық Азия
мемлекеттері, іс ... ... ... ... ... аса маңызды факторлардың тағы біреуі — аймақтың су
ресурстары. Жер ... ... ірі ... ... мен сағалары
әртүрлі елдердің территорияларында жатыр. Орталық Азия ... ... ... ... ... бұл проблеманы тек тығыз
кооперация арқылы ғана шешуге ... ... ... бәрі ... кірігушілік тенденциялардың
сипатына тежеуші ықпал ете алады. ... ... ... ... және ... ... ... жатқан кірігу
процестеріне объективті түрде өзгертушілік сипат береді.
Бұл жағдай сыртқы ірі ... ... ... геосаяси айла-шарғы
жасалу мүмкіндіктерін туғызады. Халықаралық қатынастар ... ... өз ... табу ... ... Азия ... үшін әлі ... қойған жоқ.
Орталық Азиядағы кірігу процестерінің ерекшеліктері бірқатар геосаяси
факторлардан, континенттегі күштердің бөлшектелуінен туындайды, олар, ... ... ... ... ... және ... ... пошымдарының дамуына ықпал етеді.
Мемлекетаралық көптеген проблемалардың шешімі ... ... ... ... ... ... әртүрлі түсінумен
шектеліп отыр. Орталық Азияның кеңестік дәуірден кейінгі елдерінің билеуші
жайсаңдары үшін ұлттық егемендік ... ... ... ... ... ... де сақталып отыр), ал теория тұрғысынан алғашқы келісімдер
жасалуын талап ететін ... ... ... құрылымдар жасау сол
тенденцияларға кереғар шығып жататын. Көп жағдайда ... да ... ...... Азия ынтымақтастығы шеңберіндегі келісімдердің
көпшілігі жүзеге аспай ... ... ... ... және ... бір ... қажет етеді. Бұл тұрғыдан алғанда кірігуші топтың пошымдық
(институциялық) нышандары аса маңызды. Орталық Азия ынтымақтастығы ұйымының
жұмыс ... ... ... ... ірі ... құру ... одан әрі ... белгілі бір халықаралық-құқықтық негізін
қалады. Орталық Азиялық одақтың өмір сүруінің нақты-тәжірибесі қол ... ... ... ... күрделі екендігін көрсетті.
Кірігушілік құрылым шеңберінде Қазақстан және Өзбекстан секілді ... ... ... ... бір ... ... пайда болуы
заңдылық секілді. Осынау орталықтардың аймақтық ауқымдағы ... ... де ... табиғи нәрсе. Бірақ бәсекенің тайталасқа айналып ... ... ... кері серпіп тастауға әбден қабілетті. Ол-ол
ма, аймақтан тыс ірі күш орталықтарының ... ... онша ... ... ... ... бөлшектеп жіберуі мүмкін. Мұндай
жағдайда Орталық Азия елдерінің ... ... ... ... және ... ... ... шетке көбірек ығыстыра түседі.
Соңғы бірнеше ғасырлар бойы Орталық Азия аймағы тарихының барысы аймақтан
тыс саяси және экономикалық орталықтармен ... ... ... болды.
Қазір бір аймақты құрайтын елдер мен халықтардың даму векторларының,
бағыты, державалы көршілердің ықпалымен, ішкі ... мен ... ... ... ... даму ... оның ... дилеммалары
мен доминанттары елеулі өзгерістерге ұшырады деуге негіз бере ... ... ... ... ... ... ... ол бүкіл
халықаралық қатынастар жүйесінің өзегі ретінде ... ... ... ... ... ... жағдайда, кеңестік кезеңнен кейінгі Орталық Азия елдерінің әу
бастағы тең құнды тәуелсіздігі қазіргі кезде және ... ... ... тап болады, онда аймақ мемлекеттерінің өзі үшін де, сыртқы
ойыншылар үшін де ... ... ... ... өзекті уәждердің бірі
болады.
Аймақ мемлекеттері ... ... ... ... ... ... ... бұл орайда сабаңтас мүдделердің ... бір ... өз ... озып ... ұмтылады. Халықаралық тауар, ақпарат-
технология базарлары қазір әбден ... ... жыл ... ... жеке бір ... ... ірі державалардың дербес халықаралық тұлға
ретінде құнды болуы қиындай ... ... ... ... дәстүрлі түсініктегі шекараны бір жерлерде ішінара,енді бір
жерлерде толық тегістеп жіберді. ... ... ... кіріккен Орталық
Азияның өзінің жаһандық саяси-экономикалық өзара ... ... орын ... ... ... Аймақтың жекелеген елдердің бұған ... қол ... өзі ... болмайтын секілді. Орталық Азияның әрбір
елінің тәуелсіздік кооперативтік даму принципі жағдайында неғұрлым құнды
болады да, ... ... көп ... ... бір шетте қалып қою қатері
ұлғая түседі.
Кірігу тобы ... ... ... және сыртқы ... ... ... ... ... үшін ... ... Орталық Азиядағы кірігудің геосаяси факторларының, ... ... ... бір сандық шегі бар. Кірігу
тенденцияларын тереңдете ... ... ... мен ... ұлғаяды, бұл,
кірігудің түпкі мақсатына қол жеткізудің көп нұсқалы, жеткілікті кезеңдерге
бөлінген жоспарларын жасап, жүзеге асырғанда ғана ... ... ... ... ... ... ондайда белгілі бір кезеңдерде ең
жоғары және ең ... ... ... қол жеткізу мақсаты айқын
көрсетіледі.
Кірігуге қатысушылардың ... ... ... пікірлері әлі де
қалыптастырылу кезеңінде, соған қарамастан қазірдің өзінде ... ... бар. Олар ... ... ... ... ... құрылымын
сақтап қалу мүмкін болады, бірақ айтарлықтай сапалық өсу болмайды.
Осыған байланысты, Еуропалық Қоғамдастық Комиссиясының бас ... У. ... ... болмыс үшін айтқан мына бір пікірі
Орталық Азия аймағы үшін де ... ... ... ... ... ... құрамдас бөліктерін құтқарып қалуға болады. Осынау қағидадан дағдыдан
тыс ойлар туындап, олар топ ішінде диалог жүргізгенде жарасымды көзқарасқа,
жаңа стильді ... ... жаңа ... өз ... білдірудің
жаңа бейнесіне жетелейді..."
Бұл көзқарас үйлестіруші органдар функциясын тереңдетіп, ... ... ете ... Бұл ... үшін ... ... кес-кестеген кедергілердің алдың-алу шараларын ... ... құру ... іс ... көрінеді. Сондай-ақ кірігуші
елдердің мемлекет және үкімет басшылары кездесулерінің жүйелілігі,аймақтық
және аймақтан тыс ірі проблемалар ... ... ... ... маңызды.
Саяси, экономикалық, және әлеуметтік өмірдің әртүрлі салаларындағы ұтымды
алмасудың бір көзі ... ... ... бұл ... ... ... отырғанындай, тек ұлттық қана емес, жергілікті ерекше
мүдделерді де ... ... ... ал ... өзі ... тобын
бұрынғыдан да жақындастыра түседі. ... ... ... ... ... ... көрсету бірқатар субъективтік
факторлардың теріс ... ... ... ... факторлар
мемлекетаралық, қатынастардың бірқатар мәселелерінде жеделдете ... ... ... Азия ... ... мүдделері жіктелген неғұрлым
күшті азаматтық қоғамдардың пайда болуы бұл процеске неғұрлым ... ... ... бар кірігу ресурстарының оңтайлы пайдаланылуын мүмкін етеді.
Болашақта ... ... ... аймақтың саяси кеңістігінің
адамгершілік қасиеттерінің күшейе түсуіне тәуелді болады, ал ... ... ... ішкі саяси режимдерінің бірыңғайлану жағына белгілі бір
қатарласа дамуын және мемлекет пен қоғам арасында неғұрлым үйлесімді тепе-
теңдік жасауды ... ... ... Азия ... ... ... қиыншылықтары
мен даму жолдары
1991-2001 жылдардың аралығында Орталық Азия мемлекетгерінің ... ... ... экономиканы ырықсыздандыру ісінде өзгелерден ілгері
кетті. Өзбекстан Республикасы экономикада мемлекеттік секторға артықшылық
беріп отыр.
ОАЭҚ мүшелері бүл ... ... ... ... десе аймақтық
істердің ішінде ең ... орын ... ... ... ... ... тура ... Өзбекстанның бір жағынан ... ... ... саяси келіспеушілік Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... дамытудағы кездесіп қалатын түрлі оқиғалар мемлекеттердің
өзара ынтымақтасуда бір жағынан қиыншылық тудырса, ... ... ... шешімін таппай отырған мәселелерді бірлесіп шешуге ... ... ... Азия ... ... ... ... да, басқа да қиыншылықтарды бірлесе отырып ... ... тең ... ... ... ... керек деп есептейміз. Сол
арқылы дамудың ... ... ... ... ... ... тәжірибеде орын алып отырған интеграциялық ... ... ... қатар Орталық Азия елдері мен Қазақстанның қазіргі заманғы
байланыс пен коммуникация жүйесін құру, ... ... ... ... үшін ... жасау, ғылыми-техникалық ынтымақтастық,
маман-кадрларды дайындау, туризм және спорт саласын дамыту жене ... ... ... бөлігі ретінде жан-жақты
қарастырылды.
Орталық Азия ... ... ... ... ... қауымдастыққа мүше әрбір мемлекеттің алатын орны ... ... ... ... бар. ... осы ... өзінің
лайықты орнын ала отырып, Орталық Азия аймағындағы елдердің ... ... ... ... және өнеркәсіп пен
шаруашылық байланыстарын тығыз қалыптастыруда жаңа үсыныстарын үнемі айтып
отырады. Көрсеткіші жағынан ... ... ... түрақтылығы
және нарықтық экономикасы күн сайын дамып келе жатқан ... ... ... ... ... ... отыр.
Осы бағыттағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын жандандыру
үшін, оның үзақ ... ... ... - 2030" ... ... ... ... үзақ мерзімдегі басты мақсаттар
мен оларды іске асыру стратегияларын Қазақстан іске ... ... ... Н. ... ... ... "2030 жылы Қазақстан
әлі де барынша ... ... әлі де ... ең бай, ең ... ең ... ел бола қоймайды,
бірақ ол күрделі жолдан ойдағыдай өткен және дамудың келесі ... ... аяқ ... ел ... дамудың жоғары қарқынына қол жеткізу өз кезегінде саяси
тұрақтылық пен тұрлаулықты, қуатты әрі нысаналы реформаларды талап етеді",-
дей ... ... ... ... бар ... артықшылыққа
тоқталады.[19]
Осы орайда айтылған қазіргі заманғы қазақстандық ... ... бар. ... ... ОАЭҚ-ның бүгінгі күнгі
жағдайына тоқтала келіп, оның болашағынның ... ... ... Азия ... ... 2005 ... ... даму стратегиясының қабылдануы;
- ОАЭҚ-қа мүше елдердің 2002 жылға дейінгі ... ... ... қол ... ... Азия ынтымақтастық және даму банкі қаржыландыратын бірінші
кезектегі инвестициялық жобалардың тізімінің бекітілуі;
- ... Азия ... ... ... ... ... әзірленуі және осы мемлекеттердің
энергетикалық жүйелерінің қос ... ... ... ... қол қойылуы.
ОАЭҚ-на мүше мемлекеттер арасындағы келіспеушіліктері екі және көп
жақты ... ... ... шешуге талпыныс;
ОАЭҚ-ның ашық сипаты және басқалары .
Сол сиякты ОАЭҚ Орталық Азия ... ... ... жаңа тарихи кезеңінің бастағандығы, әрі ол даму ... де ... мен ... Азия ... ... ... ену ... бүрынғы жоспарлы саясатынан нарықтық қатынастарға көшудің
қажеттілігі туды.
Әсіресе геосаясат пен геоэкономикадағы ... рөлі күн ... ... ... ... ... бастап, Қазақстан сыртқы
саясатта дамудың ... ... ... ... ... Азия ... Ресей және Қытай сияқты
көршілес мемлекеттермен, содан кейін Азияның, Еуропа мен ... ... ... ... ... ... Қазақстан Орталық Азия мемлекеттерімен экономикалық
қатынастарды дамытуды ... ... ... бірі етіп ... ... ... ... анықтаушы факторларының бірі - оның
экономикалық бөлігі ... ... ... ... ... жақсы жолы екендігін әлемнің озық ... XX ... ... ... ... еді.
Нәтижесінде Еуропалық Одақ, АСЕАН, НАФТА сияқты түрлі интеграциялық
бірлестіктер ... ... ... ... ... мемлекеттерге, оның
ішінде Орталық Азия елдеріндегі жүріп жатқан интеграциялық ... ... ... Азия ... ОАЭҚ ... ... ... салысуы, келешекте Еуропа мен Азияның ... ... тек ... ... бұл ... ... де шын ... "көпір"
болуына мүмкіндік әпереді.
Орталық Азия мемлекеттеріндегі, оның ішінде ... ... мол қоры ... ... және ... бірқатар елдерінің
қызығушылығын күн сайын арттыруда.
Сондықтан Орталық Азия мемлекеттері ... ... ... ... ... ұстанғаны дұрыс және жаңа ... ... Азия ... ... ... ... ... керісінше, бір-біріне
тәуелді болған жағдайда ғана өздерінің тәуелсіздігін қорғап қала ... ... ... ... ... мен газ ... дамыту жөніндегі
бірлескен іс-әрекеттерді қалыптастырудың, аймақтың су ресурстарын тиімді
пайдаланудың, көлік пен ... ... ... ... ... ... бар және олар ... ынтымақтастыққа мүдделі мемлекеттердің
барлығына пайда ... сол ... ... ... ... жол ... ... басында пайда болған проблемалардың ішіндегі
маңыздыларының бірі - ... ... ... Аталған проблеманы
шешу үшін Орталық Азия мемлекеттері шетелдік ... ... ... ... ... ... қалпына келтіре бастады.
Ал 90-шы жылдардың аяғынан бастап ... ... оның ... деген басым бағыттарын ғана ... ... ... және оған ... ... мен Орталық Азия республикаларының
ұлттық компанияларының қатысуымен, сол сияқты халықаралық ... ... іске ... тарихи оқиға деп бағалануда.
Қауымдастық елдеріндегі өндіріс орындарын кешенді түрде жабдықтау және
жаңа технологияларды жандандыра отырып, болашақта ... ... ... орнын, отандық тауарлар арқылы толтыру қажет;
біртіндеп сыртқы экономикалық іс-әрекеттерді либерализациялау ... ... Азия ... де ... ... ... кіруінің
мерзімін тездетеді.
Сонымен қатар Орталық Азия елдерінің өз ... ... ... ... ... лайықты маман-кадрларды дайындау да
интеграциялық үрдістердің аясындағы экономикалық ынтымақтастықтың дамуына
өзіндік себебін тигізеді.
II-ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ... ... ... ... ... ... – халықаралық қатынастар тұрақтылығының
шешуші факторы
Дүниежүзілік экономиканың өсуі, ... ... ... ... ... энергетикалық ресурстарды ... ... ... ... және өткізу ... ... ... Орта ... ... қол ... үшін, әлемнің мұнай-газ секторындағы жетекші
ойыншылар арасындағы ... ... ... энергетикалық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін экономикалық пайдалылықтың қажет екені
анық көрінеді.
Бұл пайдалылық аймақтық ... ... құру жолы ... ... ... қатар, энергетикалық қауіпсіздіктің мәселелері үсті-
үстіне анық саяси  мағынасымен ... ... ... ... ... ... мен ... саяси бөлігін азайтуға тиісті./14/
Азиялық энергетикалық стратегиясы аймақтың мемлекеттерде экономикалық
 өсуінің ... ... ... ... ... нарықтың
ықпалдасуы нарыққа әрбір қатысушы-мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен энергетикалық нарықтың ашықтылығының ... ... ... ... ... ... келесі шаралардың
қолданылуы  ұсынылады: барлық мүше-елдердің энергетикалық кешендері туралы
біртұтас деректер банкінің ... және бұл ... ... қол жетерліктің
қамтамасыз етілуі, электрэнергетикалық, мұнайлы, газ және ... ... ... ... ... биржаның құрылуы
және т.б. Азиялық энергетикалық ... ... мүше ... ... ... үшін ... ... Энергетика саласындағы мемлекеттік саясатының басты мақсаттары:
 Мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ете алатын ... ... ... ... ... және ... ... саласы, мемлекеттің негізгі экспорттық салаларының
біреуі ... ... ... ... ... Мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз етуі.
 Республиканың энергетикалық ресурстары мен оның өніміне өсе ... ... де ... ... ... ету.  Энергетика саласының
нәтижесінде пайда болған зиянкестіктерден қоршаған орта мен елді мекендерді
қорғауды қамтамасыз ету. ... ... ... қарым-
қатынастарына дәйекті түрде көшу үшін, отандық және шетел инвестицияларын
тарту үшін, энергетикалық ... ... ... ... ... ... ... және нарықтық бәсекенің негізінде олардың
дамуын қамтамасыз ету.
 Озат ... ... ... ... Ұлттық жалпы
өнімді өндіру барысында сыбағалы шығындарды азайтудың негізінде ... ... ... ... ... көтеру.Тәжікстанның
энергетикалық сектордағы сыртқысаяси стратегиясы.
ОА мемлекеттері мен Азиялық аймақтың жанындағы елдерге ... ... болу ... және ... дамыту үшін электрэнергияны өндіру секторына шетел инвестицияларын
тарту.  Энергетиканы дамыту үшін, ... және ... ... отырып, үкіметтен  5 млрд сомони ( $1,5 млрд. астам) бөлініп отыр.
Орталық Азияның ... ... ... ... ... ... ... өркениеттер мен діндердің қиылысу орны ретінде қызмет
атқарды. Бұл жерде көптеген ... мен ... ... мен
қолбасшылар, саудагерлер мен ғалымдар ұшырасқан. Ғасырлар бойы Каспий
теңізі жеке ... ... ... ... ... мен
дүниетанымының бастауының немесе ақырының белгісі ретінде тұрақты орын алды
/51/.
Тұйық су кеңістігі ретіндегі Каспий ұзақ ғасырлар бойы ... ... ... ... Бұл ... ХХ ғасыр соңында ... ... бір ... тек ... елдердің ғана емес, Орталық Азиядан тыс
орналасқан және Кавказ жағалауы мемлекеттерінің де назарын ... ... ... Ондаған жылдар бойы орныққан кво-мәртебенің бұзылуы
салдарынан, шытырман оқиғалар туындады – егер ... ... КСРО мен ... ... ... енді оның ... бес ... мемлекеттің (Ресейдің,
Иранның, Қазақстанның, Әзірбайжанның және Түрікменстанның) жағаларын шайып
жатты. Мұнда ... ... бай ... ... ... күшейтіп жіберді. Ең қарапайым пайымдар бойынша, әңгіме,
шамамен, 12 млрд тонна шартты отын ... ... ... ал бұл тек ... кейінгі көрсеткіш.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, энергетика халықаралық
қатынастардың шешуші құрамдас бөлігіне ... Оның ... ... ... ... Мұнай – стратегиялық ... ... күш ... ... ... және ... ... себебі болатын тауар. «Қара алтынға» бағаның шектен тыс
көтерілуі, 1970-ші ... ... ... дүниені дүр сілкіндірген
энергетикалық дағдарыстар толқынын ... еске ... та ... ... ... ... 1980-ші жылдардың соңында, ... ... ... ... ... ... күйреуін болжап
берді.
Дүние жүзінің түрлі мемлекеттері ... ... ... геосаяси және геоэкономикалық сипатты иеленеді. Бірақ, ... іске асуы ... ... ... мәртебені иеленетініне байланысты
болады. Төтенше күрделі көп қабатты бұл мәселені реттеу 1992 жылдан бастау
алды. ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар анықталды.
Аймақта терең тармақтанған және кең ... ... ... де)
инфрақұрылымы бар Ресей, Каспийді ортақ кеңістік және ортақ меншік ретінде
санауға тырысты. Бұл ... ... ... ... игеру жағдайында, ұтымды
мүмкіндік берер еді. Мұндай жағдайда, Ресей ... ... ... ... ірі ... қатысуын тыйып тастау мүмкіндігін де иеленеді. ... оның ... ... ... түсірер еді. Сондықтан, бастапқы
кезеңде Каспийдің құқықтық режимін анықтаудың бірінші кезектігі ... ... ... сай, теңізді шаруашылық-экономикалық игеруді жүзеге
асыруға ерекше көңіл аударылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әдістері тұрғысынан шешу
немесе оларды қолданудың қаупі аргументтері кеңінен қолданылды.
Жаңа ... - ... ... және Түрікменстан –
экономикалық әл-ауқатқа жетудің ... және ... ... ... Алайда, оларда идеялардың дайындалу және жүзеге асырылу дәрежесі,
сонымен қатар, Ресеймен және ... ... ... түрліше болды.
Мұнай істерін жүргізуде тарихи тәжірибесі бар ... ... ... ... қол ... тырысты. Басқаша айтқанда, бұл мәртебе
теңізге, теңіздің түбіне, қабаты мен бетіне ... ... ... ... теңіз» нұсқасын, БҰҰ-ның 1982 ... ... ... ... ... ... қолдануды ұсынды. Басқаша
айтқанда, ... ... ... және ... ... ... Ол теңіздің түбін, яғни минералды ... ... ... ... мен ... ... ... болсақ, ол жөнінде
үлкен ымыраға – компромисстерге - ... ... ......... ... дейін болар еді.
Ашхабад жағалаудағы әр мемлекетке 12 миль ... ... ... оған қоса, тағы 25 мильді елдің экономикалық мүдделері
зонасы ... ... ... ... ... ортақ деп
есептеу және бірлесе игеру қажет деп санады. ... ... ... ... мемлекеттік шекара жөніндегі 1993 жылғы Заңды қабылдау арқылы
бекітті, Заң бойынша ... ... ... 12 ... зонасы
бөлінді. Бұл арқылы Ашхабад Каспийді заңды түрде (де-юре) теңіз ретінде
танығанын куәландырды.
Иран, Ресей тәрізді, ... ... ... ... ... ... Алайда, халықаралық санкциялардан шаршаған Тегеран аймақ бойынша
көршілерімен, әсіресе, ... ... ... ... ... елдермен, қатынастарын бұзбауға тырысты. Сондықтан, Каспий
тақырыбына қатысты ... ашық ... ... ... ... ... жөн тапты.
Барлығының негізгі позициясы бойынша, әсіресе, ... ... ... ... мәртебесін анықтау – тек каспийлік елдердің
айрықша құқығы. Олар теңіздің әскери емес зона ... ... ... ... мәселелері бойынша, жұмыс топтары түрінде, бес жақты
келіссөз механизмінің жұмысы басталды. Оның, 1995 ... ... ... ... ... екінші мәжілісінде, қалған мемлекеттер
өкілдері Каспийдегі қызметтің негізгі принциптері бойынша ... қол ... ... арасында, мемлекеттердің территориялық
тұтастығын және егемендік теңдігін құрметтеу, күш қолданбау немесе ... ... ... ... ... жанжалды бейбіт
жолдармен шешу және ... ... ... Дегенмен, мәжілістің ең
маңызды қорытындысы ... ... түп ... ...... Ресейді «Каспий жағалауының ... ... ... және ... ... оның қатысуынсыз да шеше
алатындарын анық ... ... бола ... да, ... ... ... алмады.
1998 жылдың шілдесінде Ресей мен Қазақстан шешуші келісімге келді.
Екі жақ та ... ... ... ... яғни ... оның табиғи
ресурстарына қатысты халықаралық нормаларды қолдануға жағдай жасалды.
Шығыс ... ... ... ... ... ... ... мен газ ғаламдық саясат факторына айналды. Каспий шельфіндегі
бұрғылау нәтижелерін АҚШ ... ... отыз ... ең ... ... ... ... ресурстарын игеруге басқа да индустриалды ... ... ... ... ... ... ... кімнің иеленгені ғана емес, бұл байлықты әлем нарығына
жеткізетін құбыр жолдарының ... ... ... да ... отыр.
Болашақта, Каспий теңізінің мұнай ресурстарының дамуы, басқа
аймақтардың, оның ... ... ... да ... қосқанда, ғаламдық
экспорттағы Таяу Шығыс мұнайының үлесін азайтады. АҚШ ... ... ... 2020 жылы ... сұраныс, қазіргі
көлеммен салыстырғанда, күніне 43 миллион баррельге ... ... ... ... ... ... ұлғаюы есебінен ішінара толығады,
бірақ, Каспий ресурстарын ... жолы ... ... Мамандар Каспийдің
өндірістік әлеуетінің өзін 2010 ... ... 150-200 ... ... ... ... отыр, яғни Парсы шығанағы мен Таяу Шығыстың сол кезеңдегі
қуатының 12%-ін ... ... ... ... мен ... ... орналасуы –
аймаққа қайта оралған «Үлкен ойынның» басты себебі, міне, осы. ... ... ... ... АҚШ, ... ... Түркия, Қытай
және Үндістан сияқты «ауыр салмақтылар» да қосылды. 1990-шы жылдардың
соңына ... ... ... мен ... ... ... ... шетелдік 40-
тай компания араласты, олардың ішінде, 11 компания АҚШ-нан, 5 – ...... 2 – ... ... мен ... - 3-уден,
Италиядан, Қытайдан, ... ... ... Үндістаннан, Сауд
Арабиясынан, Финляндиядан, Аргентинадан, Сингапурдан, Малайзиядан,
Австралиядан және ...... ... жылы АҚШ ... аймағын өзінің өмірлік мүдделері зонасы деп
жариялады. Ізінше, олардың корпорациялары «жоғарының» белсенді ... мен ... ... ... ... ... соң, ... жерортатеңіздік порттарына дейін транскавказдық энерготасымал
дәлізін құруға кірісті. Кеңінен жарнамаланған жоба ... ... ... ... ... көзделді: ОPЕC-ке тәуелділікті
әлсірету, Қытайдың энергиямен жабдықтау көздерін ... ... ... ... Азия экономикасын бірте-бірте Батысқа бағдарлау үшін жағдайлар
жасау, ресейлік және ... ... жолы ... ... ... қадағалау есебінен аймақтың астаналарына саяси бақылау
орнатуға қол жеткізу, ... ... Азия мен ... ... ... ... оқшаулауды жою әрекеттерін тоқтату, ... ...... мен ... ... емес ... ... жеткізуге жағдай жасау, ТМД кеңістігіндегі Штаттарға ниеттес
елдер Грузия мен Әзірбайжан ... ... ... ... ... Қазақстан мен АҚШ-ның Қашаған мұнай алабына
қатысты мүдделерінде қарама-қайшылықтар байқалды. Мұнда ... ... ... ... ... Оның ... «Аджип», «Эксон Мобил»,
«ТотальФинаЭльф», «Шелл», «Би Джи Интэрнэшнл», «Бритиш Петролеум», «Амоко»,
«Филипс Петролеум», ... ... ... ... кірді.
Қазақстанның араласуымен, консорциумның бас операторы роліне француздық
«ТотальФинаЭльф» ... ... ... ... ... ... ... акциялардың үлкен үлесін сатып алды. Көшбасшылықтың
француздарға өтуі қазақстандық басшылық үшін өте ... олай ... ... оңтүстік маршрут - Иран арқылы жіберуге мүмкіндік береді.
Иран мен Қазақстан мүдделерінің келешектегі ... ... ... алмады. Оған қоса, Каспийдегі Ресей факторының күшеюіне жол бермеу
үшін де белгілі бір тосқауылдар қою ... ... Осы ... бола,
Штаттар, дәстүрлі қаржылар жинағынан басқа, Әзірбайжан мен Қазақстанның
әскери-теңіз күштерінің әскери қабілеттілігін көтеруге бағытталған, ... ... ... 135 ... доллар бөлді. Жалпы,
өзінің стратегиялық мүддесіндегі елдердің қауіпсіздігіне «қолшатыр» ұсыну –
АҚШ арсеналындағы маңызды құралдардың ... Бұл ... мен ... ғана
емес, сонымен қатар, Қытай сияқты ірі мұнай тұтынушының да мазасын кетірді.
Қытайдың ... ... ... ... жылдары шұғыл
өсіп отыр. Бұл тенденция жақын он жыл ішінде ... ... ... ... өзінің ауқымына қарай, теңдесі жоқ модернизация және ... ... ... Мұндай келешек, халықаралық деңгейде мұнайдың
жеткізілуінде болатын үзілістерге, энергия ресурстарын сыртқа ... ... ... ... ... ... Қытай үкіметін қатты мазалап отыр. Энергияны,
тұрақты және кепілді түрде, қонымды ... ... ... алу, ... ... елдің одан әрі дамуын қамтамасыз етудің, саяси ... ... ... ... шарты болып табылады. Осыған орай,
энергетика мәселесі «төменгі ... ... ... ... «жоғарғы саясат» (ұлттық қауіпсіздік саясаты) категориясына
өтіп отыр.
Қытай энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге 1993 жылдан бастап
күш ... сол ... ... ... ... ... ірі шикі ... позициясынан ысырып, өзі таза импортерге айналған болатын. Он
жыл ... соң, бұл ... ... ... ... ... және
экспорттайтын аймақтарға алып келді. Энергоресурстарға қол жеткізуге жағдай
жасау, сөзсіз, маңызды саяси мәселе ... ... ... осы ... Екінші дүниежүзілік соғыс алдында душар болған еді. Нақ осы ... ... ... өсіп ... ... ... үшін аса ... отыр. Экономиканы орталықтан жоспарлаудың үлкен тәжірибесін
иеленген басқа да ... ... ... ... де ... аса ... деп ... мәселені тек таза нарықтық
механизмдермен шешуді ... ... бұл ... ... ... қатыстыра отырып, орталықтан басқару тәжірибесін қолданады.
Бұл тәжірибе ... ... ... ... отырған иемденудің
агрессиялық саясатында және энергетикалық мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... көрініс береді. Мұндай
саясат, міндетті түрде, энергоресурстардың халықаралық нарығына, әсіресе,
негізгі экспорттаушыларға, оның ... ... ... ... ... ... және ... мемлекеттерге үлкен ықпал етеді.
Қытайдың ресейлік және ... ... ... бассейні) энергия
өндірушілерге қатысты ... және ... ... ... Ресеймен салыстырғанда, Орталық Азияның көмірсутегі Қытай үшін
көп үміт ... және ... ... Ал ... ... ... Қытайда сенім жоқ. Орталық Азиядағы мәселелер мен саяси есептер
де құбыр ... ... ... кері ... ... ... Оған қоса,
Қытайдың орталық-азиялық магистральдарын Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... мұнай терминалдарына
шығу үшін қытай-араб магистралын салуға ... ... ... отыр.
Қытайдың, сонымен қатар, көмірсутектерін тасымалдаудың солтүстік маршрутына
қосылу пиғылы бар. Олар ... ... ... ... ... айырбас
жөніндегі келісім негізінде жасақталған сібірлік және қиыршығыстық
жобаларға ... ... ... ... жобалары тәрізді, ҚХР-н Орталық
Азиямен және Ресеймен байланыстыратын газ магистральдарының ... ... ... асырылуда.
Нәтижесінде, аталған көлік-тасымал дәліздері Аспан асты еліне
«Паназиаттық ғаламдық энергетикалық көпірдің» ... ... ... еді. ... қазіргі және потенциалды жабдықтаушыларды (Парсы шығанағы
елдері, Орталық-азиялық аймақ және ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асырылған жағдайда, бұл тек
Қытайдың энергетикалық қауіпсіздігін ғана жақсартып қоймайды, ... ... ... ... да ... ... басында, ғаламдық энергетикалық сектор, жаңа ойыншылардың
пайда ... және оның ... ... ... ету ... ... ... өзгерістерге ұшырады. Осыған орай, жаңа ойыншыларды
нарықта ... ... және ... ... ... ... ... жағдайлармен қамтамасыз ету ... ... ... реттеу
қажет. Энергетикалық қауіпсіздік мәселелерін өндірушілер мен тұтынушылардың
мүдделерін ескере отырып, шешу ... Олай ... ... ... қол ... ... геосаяси бақталастық пен бәсекелестік
қатты күш алады және ... ... алып ... Азия және ... ... ...... өндіру ісі үдеп
отырған аймақ және жаңа геосаяси ... ... ... ... ... ... теңізі бассейні елдеріне бағдар ұстау Қытай үшін дұрыс ... ... Ол ... ... ... ... ... «малакка дилеммасынан» құтылуға жағдай жасайды, өйткені, ол елдерден
мұнай тасымалдау біршама ... жолы ... және жер үсті ... ... ... Сондықтан, Қытай, өзінің энергетикалық
қауіпсіздігі саясатының негізі болып табылатын, осы ... ұтыс ... ... ... ... ... және бір ... шектен тыс
тәуелді болу қаупін жоюға қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған. АҚШ-
ның әскери қатысуының шектеулілігі, ... ... ... ... ... ... жоқтығы, аймақты Қытай ... үшін ... көзі ... ... отыр.
Каспий теңізі, Кавказдың шығыс шекарасын құрайтын өзінің батыс
жағалауымен және Орталық Азия ... ... ... жағалауымен, мұнай мен
газдың ғаламдық қорының ... ... ... ... ... 90-шы
жылдардың басында көптеген скептиктер, Ресей мен Каспий ... ... ... бірлескен кәсіпорындар құру әлеуетін
салыстыра келе, соңғыларын тым ... ... ... және ... ... ... ... қарастырды. Қазір хал-ахуал түбегейлі
өзгерді.
Бұл елдердің мұнай-газ әлеуеті орасан зор және дүние жүзі ... ... ... ... АҚШ энергетика Департаменті аймақтың ... 17 мен 33 млрд ... ... ... ал бұл (төменгі
деңгей бойынша) Катардың, (жоғарғы деңгей бойынша) АҚШ-ның қорларына сәйкес
келеді. Каспий ... ... ... 2010 ... ... ... ... 4,7 млн баррель аралығында мұнай өндіретін болады деп болжанып ... ... жылы бір ... орташа өндіру 1,6 млн баррельді құраған. Аймақ мұнай
жеткізуді OPEC ... тыс ... ... ал бұл ... сақтауға, бәсекені күшейту есебінен тұтынушы үшін пайда
алуға, бір елдегі немесе аймақтағы саяси ... ... ... ... ... көмегін тигізеді.
Қазақстан мен Қытайдың энергетикалық байланыстары кеңеюде. Қазақстан
Қытай үшін Орталық Азия және ... ... ... ... ... маңызды
иеленіп отыр. Тығыз қарым-қатынастардың мыңжылдық тарихы бар және ... ... ... байланысты. 1992 жылдың ... ... бар ... бір ай ... соң, Қытай делегациясы
дипломатиялық қатынастар ... үшін ... ... ... ... ... ... айтулы үрдіске қол жетті.
Қазақстанның теңіздегі және жағалаудағы кен ... ... ... 37 млрд ... ... және 3,3 трлн текше м. газды
құрайды. Бұл қор ... ... ... ... ... ... жылға қарай 2 млн баррельді, 2015 жылға қарай 3 пен 3,5 млн ... ... ірі ... ... ... ... енуге мүмкіндік
береді. Газдың мүмкін қорлары, негізі Каспий бассейнінің үлесі есебінен, 6-
8 трлн текше метрді құрайды деп ... ... ... ... ... ... сай, ... 9 млрд баррель мұнайға және 1,84 трлн текше метр
газға тең келеді. ... бәрі ... ... – үш ірі ... ... ... Өзен және Қарашығанақта – ... ... ... әлі ... ... ... ... жатыр деп есептеледі.
Қазақстан экспорттайтын мұнай үшін тұтыну нарығы да кеңейіп отыр.
Заманауи инфрақұрылым мұнайды ... Қара ... ... ... ... құбырымен) және Парсы шығанағы (Иран мұнай құбырларымен)
порттарымен тасымалдауға жағдай жасайды. Сонымен ... ... ... ... ... және ... ... онжылдықтың соңына қарай, Қытайдың Қазақстандағы мүдделері
Аспанасты елінің энергетикалық қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... Ол ... ... өзінде үлкен
сәтті инвестициялар салып үлгерді, сөйтіп, республиканың ... және ... даму ... ірі ... ... ... ... мәлімдеп қана
қоймай, бұл бағытта нақты қадамдар да ... ... ... ... ... ... ... ресурстары, олардың жеткізілу жолына (мысалы,
«Энергетикалық ... ... ... жолы жүйесі бойынша) қарамастан, ҚХР-на
импорт көздерін түрлендіруге және оларды геосаяси аспектідегі «өз ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге ұмтылысы – оның
Қазақстанмен байланыстарын ұлғайтуының шешуші себебі. Дегенмен, ... ... ... толқулар, Орталық Азиядағы кеңейіп
отырған тұтыну нарығына қол жеткізу сияқты басқа да маңызды аспектілер ... ... ... ... ... ... наразылыққа
сезімталдық танытып, өзін саяси және экономикалық дамудың ... ... ... ... 1993 жылдан бастап, Қазақстан мен Қытай түрлі
салалардағы ынтымақтастық жөнінде 11 келісімге қол ... ... ... ... ... ... ... табысты нәтижелерге қол
жеткізді. Екі жақты тауар айналымы 2005 ... ... 6,8 млрд ... яғни 14 ... 16 ... ... Ресеймен салыстырғанда, Қытай
Қазақстандағы ... ... ... ... Қазақстанның
энергетика және минералдық ресурстар экс-министрі Бақтықожа ... ... ... ... ... ... қытайлық
компаниялардың үлесіне көмірсутегі өнімінің 12%-і сай келеді. ... бұл ... ... ғана ... ... ... ... жолдары
құрылысына салынатын инвестициялар есебінен де шұғыл өседі деп күтілуде.
Қазақстан қытайлық құбыр жолдарын, ... ... ... оның
энергетикалық маршруттарына, сонымен қатар, батыстық, жерортатеңіздік және
азиялық партнерлерімен экономикалық және ... ... ... ... мүмкіндік бермейтін, кепіл ретінде қарастырады. Халықаралық
энергетикалық компаниялар құбыржолдар жүйесінің кеңейтілуін нарықтарға
сенімді қол ... және ... ... режимінің (оның ішінде, тасымал
үшін құбыржолы операторы белгілейтін көтеріңкі ... ... ... ... қауіп-қатеріне жол бермеу) қамтамасыз ... ... ... ... мен ... құрлықтағы Қытай мен Каспий
теңізі арасындағы байланысты қамтамасыз ету үшін, ҚХР-на мұнайлы аймаққа
тікелей жол ... ... ... ... ... ынтымақтасады.
Осы мақсатпен, Қытай ұлттық мұнай корпорациясы (CNPC) 2007 жылдың тамызында
«ҚазМұнайГаз» Ұлттық ... ... ... ... 700 ... ... жөнінде келісімге қол қойды.
Қытайдың қазақстандық мұнай секторының дамуына қатысуы 1997 ... ... және ... кен ... ... иеленуінің негізінде,
күшейе түсті. Сол жылы CNPC 4,3 млрд долларға, Ақтөбе облысындағы ... иесі ... ... ... ... ... атанды. Одан басқа, CNOOC Қашаған жобасындағы British Gas үлесін
иемденбек болды, алайда, ол іске аспады. 2005 жылы CNPC 4,14 млрд ... ... ірі ... бірі – ... «ПетроҚазақстан»
компаниясын иеленді. Сол кезде, ҚР үкіметі CNPC-нан «ҚазМұнайГаз» Ұлттық
компаниясындағы ... ... бір ... осы ... сатуды талап
етті. 2006 жылдың соңында қытайлық CITIC Group 1,9 млрд долларға Канадада
тіркелген Nations Energy Company Ltd. ... 100% ... ... Бұл ... ... ... ... акциялардың жартысын беру
талап етілді. Аталған компания 2020 жылға ... ... ... ... кен ... игереді. Қытайлық-қазақстандық
ынтымақтастық тек барлаумен немесе өндірумен шектелмейді. Ресейдің Ангарск
(Ресей)-Дацин ... ... ... бас тартуынан кейін, 2004 жылы,
Нұрсұлтан Назарбаевтың Пекинге ресми сапары кезінде, қытайлық-қазақстандық
мұнай құбырын салу ... ... қол ... CNPC мен ... ... бұл ... ... операторы болып табылады. Мұнай
құбырының, алғашқы өндіру қабілеті күніне 200 мың ... ... ... құрылысы 2005 жылдың желтоқсанында аяқталды. Өндіру
қабілетін күніне 400 мың ... ... ... ... ... Мұнай
құбырының екінші фазасының құрылысын толығымен Қытай жағы қаржыландырады.
Батыс Қазақстандағы (Ақтөбе) CNPC иелігіндегі кен орындарын ... ... ... құбырының ұзындығы 2860 километрді құрайды.
Бұл жоба – Қазақстандық мұнай байлығына ... ... ... бағытындағы
қытайлық бағдарламаның бір бөлігі. Ол: бірнеше инфрақұрылымдық бірліктерді
біріктіруге (бірліктердің бір ... ... ... ... ... ... ... кейін – олардың кейбіреулерін қайта бөлуге; Қытай
бассейнінің қазақстандық бөлігінен ... және ... ... ... арқылы Қытайға баратын жаңа ... ... ... Қазақстан арқылы қиғаш өтіп жатырған бұл құбыр жолы
табиғи газды тек ... ... үшін ғана ... оны республиканың ішкі
аймақтарына тасымалдауды қамтамасыз етуі де тиіс. Құбыр жолы ... жақ ... ... өйткені, Қазақстан ол үшін қаржы бөлгісі
келмейді немесе бөлуге мүмкіндігі жоқ. Құбыр жолын жасақтау ҚХР-на ... ... ... бірі ғана ... мәселенің төркіні басқада жатты.
Қазақстан, Қытайды ... ... ... көздерінің экспортына қатысты
Ресейге тәуелділікті әлсіретті, сөйтіп, бұл мәселеде оған қарсы ... ... ... ... ... CNPC, 2005 жылдың тамызында 3000
километрлік газ құбырын төсеу ... ... қол ... Бұл ... ... ... батысынан шығысына дейін созылып жатырған ... ... ... жұмыспен қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Аталған
газ құбырының маршруты ... ... жоқ, ... екі жақ, ... қабілеті жылына 350 млрд текше футты құраған жағдайда, оның есептік
өндіру қабілеті жылына 1060 млрд текше ... (30 млрд ... ... ... ... ... ... мен Қытай үш мүмкіндікті қарастырады. Бірінші
нұсқа бойынша, Бұхара және Ташкент қалалары мен ... ... ... ... ... Талдықорған арқылы Алашанькоуға дейін созу ұсынылады.
Екінші ... ... және ... ... Ишим ... Сібір) мен
Алашанькоуды байланыстыратын жаңа газ құбырының құрылысын жоспарлайды.
Үшінші ...... ... ... ... арқылы Шымкентке
дейін, одан әрі Бұхара-Ташкент-Алматы құбыр жолына жалғанатын жаңа құбыр
жолын жасақтау. Қазақстан, сонымен ... өз ... ... ... ... ... үшін ... ұсынды. Алайда, бәрі бірдей жатық
шешілді деп айта алмаймыз. ... ... ... ... ... ... саны ... 100 есе, ал территориясы бар
болғаны 3 есе астам түсетін, шығыс көршісіне қатысты әлі де ... ... ... ... ... қатысты сақтық
көрсетуді талап етеді. Бұрынғы оппозиционер Марат Әуезов, 90-шы ... қол ... ... демаркациялау туралы қытайлық-қазақстандық
келісімге сәйкес, қазақстандық территорияның едәуір бөлігінің ҚХР-на
өткенін мысалға келтіреді. Ол Қара ... ... ... Қазақстанға
ағып жатырған) суларын Аспанасты елінің СУАР мұнай кен ... ... ... ... ... де еске салып өтеді.
Қытайлықтардың жұмыс күшін өзінен әкелу тәжірибесі де ... ... ... қаупі жөніндегі мәселе де жиі көтеріледі. Мысалы,
Қазақстан парламенті, ... ... ... саласына шамадан тыс
тартылуы бойынша, ... ... ... ... Оған ... ... Министрлігінің басшысы, мұнан былай, ... ... ... ... жол ... ниеті жөнінде мәлімдеме
жасады. «Нұр ... ... ... ... ... ... ... алуға қатысты агрессиялық саясатының, республика тәуелсіздігіне қауіп
төндіретіндігі туралы парламентте мәлімдеме жасады. Сонымен бірге, ... ... ... ... Ресеймен келіссөздер кезінде ықпал
ету құралы ретінде пайдаланады» деп ... мен ... ... ... ... Қазақстанмен арадағы жоғарыда
көрсетілген келісімдерден ... ... ... ... мен газға
барлау жүргізу ... ... Ол, ... ... ... және ... ... территориясымен және кейбір тармақтары Өзбекстан мен
Түрікменстан бағытында өтетін газ құбырларын салу ... ... бұл ... ... ... тәуелділіктен құтылуға жағдай жасар
еді. Орталық Азияның ешбір мемлекетінің РФ-на, газды нарықтық бағадан төмен
сату арқылы, өмір бойы ... ... ... ... жөн, бұл жерде
аймақтың газ индустриясында ресейлік-қытайлық бақталастық басты орын алады.
2007 жылдың мамырында РФ ... ... ... ... ... өзінің әріптестерімен, тасылатын газ көлемін (40%-ке) ұлғайту
мақсатында, құбыр желісін қайта жасақтау және салу ... ... ... Бұл ... АҚШ үкіметінің Каспий теңізінің түбі арқылы, Ресейді
айналып өтіп, Түрікменстаннан Әзірбайжанға ... ... ... төсеу
жөніндегі жоспарларын бұзуы мүмкін. Бұл, РФ-ның энергоресурстарға аса
мүдделілігі және ... ... ... қуатының жетіспеушілігі жағдайында,
онан сайын айқындала түседі. ... ... газ ... ... сол ... ... ... ықпалын сақтап қалуға бар күшін
салып отыр. Екінші жағынан, ол, ... және ... ... ... ... өзінің тұтынушыларын арзан энергия көздерімен
қамтамасыз етуге тырысады. ... ... ... ... танылған, ШЫҰ
өзінің қызметін, негізінде, ... ... ... ... ... сепаратизм, және экстремизм сияқты
«жауыздықтың үш күшіне» қарсы ... ... ... ШЫҰ ... ұйымға ұласып отыр, бірақ, оның әскери және энергетикалық
салалардағы қызметі, оған мүше емес ... ... үрей ... жылдың тамызындағы Бішкек саммитінің маңызды қорытындысы ретінде
ШЫҰ-ның даму шеңберінде аймақтық энергетикалық ұйым құру ... ... ... ... оның жоспарын 2006 жылы Путин ұсынған болатын.
Келісімді энергетикалық ... ... ... ... үлгерді.
Қазақстан Президенті бағдарламаны 2007 жылы қайта жаңғыртты, ол келісімге
қатысушы-елдер ... ... ... ... ... ... Назарбаев «Азиялық энергетикалық стратегияның
алдын-ала жоспары ШЫҰ-ның, өзіндік деңгейдегі «әлеуеттік орталығы» және
мәліметтер ... бола ... ... ... ... белгілейді,
ал энергоресурстар нарығындағы барлық экономикалық іс-қимылдар ШЫҰ биржасы
арқылы жүзеге асырылар еді» деп мәлімдеді. Ол ... және газ ...... ... ... бірі екеніне сенімді, өйткені, қазіргі
кезде Ресейді, Қазақстанды, Орталық Азияны және ... ... ... ... ШЫҰ ... біртұтас нарық құру үшін негіз бола
алады. Владимир Путин энергетикалық институт құру ... ... ... ... ... ынтымақтастықты кеңейту аймақтық жаңа
жобаларға түрткі болатынына ерекше ... ... Ол «Мен ... ... диалог пен ұлттық энергетикалық стратегиялар, сонымен
қатар, ... ... ... ... біздің
ынтымақтастығымыздың басымдықтарын анықтайды деп сенемін» деп көрсетті.
Бішкектегі мәжілістерге ... ... ... Иран ... Тегеранда ШЫҰ елдерінің, «энергоресурстарды тасымалдау,
дамытуды жоспарлау және қайта ... ... ... ... ... министрлерінің кездесуін өткізуді ұсынды. Бішкекте
ШЫҰ-ын кеңейту мәселесіне ерекше ... ... ... бұл ... ... мен ... ... түрлі пікірлер бар. Ресей ... ... ... ... ол үшін Ресей, бұл ... ... қол ... ... ... ... талабын
қанағаттандыруы керек. Құрылымды кеңейтудің мұндай деңгейі, коллективтік
қауіпсіздік жөніндегі бір ... осы ... ... ... ... ... екі ... қатысу ықтималдығын күшейтеді. ... тек ... ... ... ... ғана мүмкін болады, олай
болмаған жағдайда, бұл мәселе әскери немесе, тіпті, лаңкестік ... ... ... ... ... ... ... кіре ме? Бішкек кездесуі ШЫҰ-ның Түрікменстан
лидері қатысқан бірінші саммиті болды. ... ... ... ... жаңа президент Ғұрбанғұлы Бердімұхаммедов, ел
экономикасын сыртқы дүниеге ашу ... ... ... басшының «темір
жұдырық» саясатын біршама жұмсартты. Ол газ ... салу ... ... ... ... қол ... ... құрметті қонақ ретінде
қатысуы – Түрікменстанның Ресеймен қарым-қатынасының ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін, ШЫҰ-на
қандай да болмасын рольде кіру жөнінде мәлімдеген жоқ. Ресей де, ... ... ... бас ... және осы ұйымның мүшелігін
қабылдауын талап етіп отыр. ... ... ... ... негізгі ережелері мен қағидаларын қаншалықты өзгерте ... ... ... ... ... Ресей ШЫҰ-ын өзінің 2006 жылғы
ұсыныстарына сәйкес, энергетикалық блокқа айналдыратын ... Бұл ... ... ... ... көруге ұмтылысының куәсі бола алады. Әсіресе,
Ресей ТМД-да өзінің ... газ ... ... ... ... ... Қазақстан мен Түрікменстан негізгі өндірушілер болады. Ресей
Иран мен ... ... ... ... болуын шешуші фактор ретінде
бөліп көрсетеді. Осылайша, ШЫҰ құбыр жолдары жүйесінің ... ... ... ете ... Түрікменстанның соңғы өмірлік
президенті Сапармұрат Ниязовтың қырағы бақылауымен, бұл ел ... және ... ... Еуропаға жеткізу механизмінің басты буыны болды. Жаңа
президент Ғ.Бердімұхаммедов Түрікменстан «жасалған ... ... ... қатар, жаңа партнерлер іздестіру мақсатында,
энергоресурстарды, ... ... ... ... ... ... деп ... Ол Түрікменстанның, әрине, Иранға дейінгі
жалғыз құбыр жолынан басқа, қазіргі кезде Ресейге ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетті.
2006 жылдың сәуірінде бекітілген келісімге сүйене отырып, Ғ.Бердімұхаммедов
республиканың Қытай ... ... ... ... оң
жағалауынан») орындайтынына уәде берді. Көрсетілген келісім бойынша
Түрікменстан 2009 ... ... 30 млрд ... метр газ ... ... ... те, ... қатысты бұл келісім аяқталудан әлі алшақ. ... да ... жоқ, ... ... және Қазақстан арқылы өтуі
мүмкін, оның үстіне, Қырғызстан да бұл жобаға қатысты өзінің ... ... ... екі елге де Қытайға дейін газ тасымалын ... ... ... ... да ... ... қатысты келісімдер
сияқты, баға да әлі ... жоқ. Газ ... ... де кедергі болуы
мүмкін: Түрікменстандағы 2,9 трлн текше метр дәлелденген қор 30 жыл бойы
Қытайға ... 30 млрд ... ... ... (жылына 60 млрд текше
метр) жөнелтілетін мөлшерді және ішкі сұранысты (жылына 15 млрд ... ... ... ете ... ... кен ... ... орындалуына жағдай жасауы мүмкін, алайда, ... ... нені ... да ... өте ... газ құбыры мәселесіне Ресей тарапынан қарсылық
болатыны ... ... Оның ... Өзбекстанның халықаралық
оқшаулануы мен ... ... ... ... жолы ... ... ел болуға оған мүмкіндік бермейді, Ресей де жол ... ... ... ... ... ... ... саясаттың аймақтық шебері болып табылады.
Қытай да Өзбекстанмен энергетика саласында ... ... ... өз кезінде КСРО-да табиғи газ өндіру ... ... мен ... ... ... орынды иеленді, кеңестік газдың 10%-
тен астамы Өзбекстанда өндірілді. Өзбекстанның ... газ қоры ... 1 ... метрден астам мөлшерде бағаланады. Қорлар, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... шоғырланған.
2006 жылы Өзбекстан мен Қытай, жыл сайын, 30 млрд текше метр ... ... ... арқылы тасымалдау жобасын қолдау жөнінде келісімге
келді. Өзбекстан ... ... ... және Қырғызстанның оңтүстік
аймақтары арқылы өтетін маршруттар үшін екі ... ... ... көрсетуге дайын екенін білдірді. Бұл құбыр жолы өзбек ... ... ... ... белгілемейді, негізінен, ол түрікмен
газын шығыс бағытта ... ... ... Өзбекстанның
энергоресурстары, дәстүрлі түрде, кеңестік «Трансмұнай» құбыржолымен
тасымалданады. 1991 жылдан бастап, ... ... ... ... күш ... ... да ... кеткен жөн. Алайда, Өзбекстан, әлі
де, өзінің ... таза ... ел ... негізінен,
транзитті территория болып қалып отыр. ... 1991 ... ... ... ұлтшыл саясаты, бұл елдің энергетикасының кез-келген
келешегіне күмән тудыртады.
Болашаққа көзқарас. Қытайдың ... ... ... ... ... ... емес. Оның стратегиясы басқа да ғаламдық
ойыншылардың стратегиясына ұқсас және ... ... ... ... ... ... позицияны иеленгісі келеді. Басқа ойыншылар, Қытайдың
екінші дәрежелі ойыншы ... ... ... ... жаңа ... держава екенін түсінгендіктен, сол орынды беруі
керек. ... әрі ... ... ... ... жаңа ... ... стратегиялық маңызының қарқындап өсіп отырғанын және
Қытайдағы халық өсімінің ... және ... ... ... ... ... ... өте Қытайдың ғаламдық
энергетикалық ... және ... ... ... ... ... ... шетелдік бағалаулар болсын, барлығы ... ең ірі ... және газ ... ... қала ... ... ... алмайды. Тіпті, керемет экономикалық өсу ... ... ... балама таба алады: Аспанасты елі көмірге және табиғи газға
бай. Қытай қымбат тұратын ... ... ... ... ... жоқ, сондықтан, оның, әлі болса да, көмірдің және биомассаның ... да мол қоры бар) ... отын алу ... ... ... ... тасылатын мұнайға ... ... бар. ... ... ... ... барлық аймақтарында мұнай
қорлары, Таяу Шығыстан гөрі, тез таусылады, осыған орай, ... ... ... ... ... ғана ... күні алыс ... Егер Қытай
қазіргі кезде АҚШ пайдаланып отырған әр баррельге сұраныс жасайтын болса,
ұлы даржавалардың, әлемнің ең ... ... ... ... ... ... қайтадан нақты қауіп тудыруы мүмкін.
Осылайша, энергетика Қытай үшін шешуші сала болып қала ... ... ... жабдықтаушыларды іздестіруі бірінші ... іс ... ... ... ... ... оның ... шектеулілігі және астарлы халықаралық саясаты бұл ... ... ... ... көмірсутегі өндірілетін
аймақтарда, міндетті ... ... ... ... ... ... маңызды геосаяси өзгерістерге алып келеді, Қытай мен басқа
ойыншылар ол ... өте сақ ... ... ... қоса, сырттан
әкелінген мұнайға тәуелділік және Қытайдың өз ... ... ... ... ... ... саналуы мүмкін. Бірақ, ҚХР-ның ұлғайып
отырған энергетикалық мүдделері Батыс үшін немесе Азиядағы көршілері ... ... ... емес. Керісінше, оларды Қытайдың ғаламдық ... ... жаңа ... мен ... ... ... болады. Іс жүзінде, аймақтық жобалардың сипаттамасы ортақ: олар
халықаралық ынтымақтастықты, қаржыландыруды, ... ... ... теңізінің шельфінде халықаралық қауымдастықтың
қатысуынсыз көмірсутегін өндіру ... ... ... ... ... ... тұрақтылықты талап етеді. Меконг өзенін дамытуда
бірлескен кәсіпорын, көп жақты ресурс жоспары болады. ... ... ... ... ... және ... шығатын құбыр жолы құрылысын бірлесе
шешпейінше, Сібір газы ... ... ... Мұндай жобаның
белгілі бір жасырын сыры болады. Бұл ... ... іске ... Қытайдың
халықаралық энергетикалық жүйеге тартылуын күшейтеді. Азиялық ... ... ... ... ... ... аймақтық ынтымақтасу
құрылымын ұйымдастыру мүмкіндігін зерттеп жатыр. ... ... ... ... ... де, бұл ... интеграцияланған мұнай нарығы мен
елдер арасында стратегиялық қорларды бөлу ... ... Осы ... азиялық мемлекеттер мұнай тасымалы бойынша, трансшекаралық мұнай
және газ құбырларын салу жөнінде, мұнай мен ... ... ... ... ... өңдеуге, маркетингке, экологиялық таза ... ... ... ... ... салу ... ұзақ
мерзімге келісімдерге қеледі. Мұндай жобаларды жүзеге асыру ондаған
жылдарды ... біле ... ... ... мен ... ... елдері, жобалар энергетикалық тасымалдарды және аймақ қауіпсіздігін
тұрақтандыруға жағдай жасайды деп ... ... ... ... бай ... ... және Орталық Азия мемлекеттері сияқты
көршілес елдермен де ... ... ... ... ... ... ЕО ... білескен қауымдастық құру үшін
негіз бола алатынын да атап ... Азия ... ... және ... ... әр түрлі болғанымен, энергетика саласындағы
ынтымақтастық бұл ... ... және ... бірлесуінде
маңызды қадам болып отыр. Жоғарыда айтылғандарға қарамастан, шектен ... ... жоқ, ... ... шешу өте қиын ... болып
табылады. Бір жағынан, аймақ ... ... ... және
экономикалық жүйелердің әр ... ... Бұл ... нарықтың дамуы төмен дәрежеде және импорт үшін тосқауылдар
көп. ... ... мен ... салық заңнамасы да бәсекеге
қабілетті энергетикалық нарықтың құрылуына кедергі жасауы мүмкін. ... ... ... ... ... да естен шығармау керек. Елдер
өздерінің ... ... ... (көпжақты) деңгейде бірігу
арқылы қамтамасыз еткісі келе ме, жоқ па, бұл ... әлі ... ... ... ... отыр. Әлемдік табиғи ресурстарға кедергісіз қол жеткізу
жолындағы мықты бәсеке жағдайында, кең ... ... мен ... Қытай, ТМД және ... ... ... ... дамуына жағдай жасайды. Бұл «Ұлы ойынға» тікелей ... Егер ШЫҰ ... ... ... ... Үндістанды және
Пәкістанды кіргізсе, онда ШЫҰ-ның мәні сапалық ... ... ... ... ... ету ... жүріп жатырған «жаңа ұлы ойынға» ... ... ... бұл ... ... ... орын алатынын ескере
отырып, аталған ұйымның іс-қимылдарын қатаң бақылаған жөн. ... ... ... ... және ... ... ... қатар, Ресей, Қытай, Орталық Азия елдері, Иран
арасындағы қауіпсіздік ... ... ... ... ... жаңа құрылымының дамуын бақылап отыру керек.
Алайда, егер бұл ойыншылар ішкі ... ... ... және ... ... ... нығайта алмаса, бірлескен
қимылдар ешқандай нақты нәтиже әкелмейді. ... бұл ... ... ... ... энергетикалық қор, Шанхай
ынтымақтастық ұйымы, Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... Ұйымы сияқты көп ұлтты
ұйымдарға бірігу ... ... ... әр ел ... ... оқшаулану
сезімінің жойылуына жағдай жасайды, сонымен қатар, энергетика саласындағы
келісілмеген ... ... ... ... маңызды мүдделеріне қарсы
тұратынына көз жеткізеді [15].
2.2 ... ... ... ... ... мәселесіндегі Қазақстанның
саясаты
Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ (ОА ЯҚАА) құру ... рет 1993 жылы БҰҰ Бас ... 48-ші ... ... ... ... болатын.
1995 жылы мамырда Нью-Йоркте болып өткен ядролық қаруды таратпау
туралы шарт ... ... шолу ... және ... ... ... Қырғызстан осы ойды қолдап, пікір білдірді.[15]
Бастапқыда аймақ елдерінің басшылары ЯҚАА жасау бастамасына салқындық
танытқан ... ... ... ... ... ... бойынша
қайшылықтары да жоқ еместін. Дегенмен, "аймақ" құру ... ... ... ... Алматы қуаттады.
Өйткені бұл идея президент Н. Назарбаевтың ... ... ... өзара іс-қимыл және сенім білдіру ... ... ... ... ... сәйкес келеді. АӨСШК декларациясында
Азияда ... ... азат ... құруды қолдайды және ондай қарудың
таралуына жол бермеуге ... ... ... ... ... ... ЯҚАА идеясының болашағы бұлыңғыр ... ... ... ... ... қадам 1997 жылы 28 ақпанда жасалды. Аймақтың
бес мемлекеті президенттерінің кездесуі ... ... ... ЯҚАА құру идеясы жоғары дәрежеде қолдау тапты.
1997 жылы өткен БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының 52-ші сессиясында Орталық
Азияның бес мемлекеті ... ЯҚАА құру ... ... ... ұсынды.
1998 жылғы Үндістан мен Пәкістанның ядролық сынақтарынан кейін
көптеген сарапшылар таратпаудың халықаралық ... ... ... ... ... ... және ... дамыту үрдісінде күтпеген жерден
қиындықтар пайда болды. ... сол жылы 3-ші ... ... ... ... ... - ... басшыларының Алматыдағы кездесуі
кезіндегі барлық сөздерінде Орталық Азияда ЯҚАА құру ... ... нақ осы ... ... орай ... ... болатындығы баса
айтылды.
Осы сенімділіктің дәлелі ... 1998 жылы 9-10 ... ... ... ... бес ... өкілдері, бес ядролық
державаның өкілдері және БҰҰ өкілдері) формуласы бойынша ... ... ... ... ... талқыланған сарапшылардың халықаралық бас
қосуы болып өтті.
Онда Орталық Азияда ЯҚАА ... ... ... ... ... ... ... барысында Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан,
Өзбекстан аталмыш бастаманың ... ... ... іске ... ... ... ... «Орталық Азияда ядролық қарудан азат
аймақ құру ... ... ... элементтері (жоба)» деген құжатты ұсынып,
мәлімдеме жасады .
БҰҰ, МАГАТЭ, ҚХР, Франция, Ресей, АҚШ және Ұлыбритания ... ... ... ... ұсыныстар жасап, түсініктемелер
берді.
2002 жылы 27 қыркүйекте ... ... ... ... ЯҚАА құру ... ... баптарының тұжырымдамасы турасында
ымыраға келуі, 1997 жылы басталған бесжылдық ... ... ... болды. Орталық Азия елдері оған мүмкіндігінше жуық
арада қол қоюға ниет білдірді және шынымен осы ... жол ... ... еді, ... ... ... бұл үрдісті тежеді.
Ақыры 2005 ж. ақпанда Ташкентте болып өткен ... Азия ... бас ... нәтижесінде осы өңірде ядролық қарусыз аймақ құру
туралы шарт мәтінінің жобасы ... деп ... ... қол ... ... ... осы жылы ... қойылуы мүмкін деп күтілген болатын,
алайда ол әлі орындалған жоқ.
Инвесторлардың рөлінде аздаған толықтырулармен ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жаңа геосаяси,
геостратегиялық және жағдайға байланысты ядролық ... ... ... ... сөз қозғауға болады.
Негізінен ресми ядролық державалардың барлығы тегіс Орталық Азияда
ЯҚАА құру идеясын ... ... ... ... мүддесін
келістіру мен шарт ережелерін қалыптастыру талпыныстарын үйлестіру күрделі
шаруа болып шықты. Тарихтан белгілі, ... ... рет ... ой
айтылғаннан бері елу жылға жуық ... ... және ЯҚАА құру ... ... ... онда ядролық қарудан әзірше арыла алмады.
Келіссөздер барысы бір ... ... ... ... ЯҚАА туралы өз пікірлерін біршама айқындауға мүмкіндік ... ... ... тұжырымдауда да айырықша ынтымақ танытты.
Назарға ұсынылып отырған мәселенің қиындық тудыратын аспектілерін
басынан бастап ұғыну үшін ... ... ... ... ... ... тұстарын талдаудың маңызы бар.
2002 жылы қазан айында Нью-Йоркте Орталық Азия республикалары ... ... ... ... кездесуі өткізілді. Кездесу
барысында ядролық ... ... ... Шарт мәтінімен мұқият
танысулары қажет екенін айтты.
Іс жүзінде ядролық ... ... ... консультациялар өткізуге және
шарт пен оның хаттамасына қол қою ісін ажыратпай, сақтық танытуға шақырды.
Кездесуде сонымен қатар шарт жобасында РАҚ көму ... ... да ... Қазақстан жағы ұсынған түзетуге ... ... ... ... ... немесе қарсылық білдірген жоқ.
Сірә, олар әзірге бұл мәселе бойыннша өз ... ... ... Ал болашақ шарттың жоғарыда айтылған талаптарға
сәйкес болған жағдайда ғана ядролық ... ... ... «негативті қауіпсіздік кепілдіктерін» бере алатындарын жасырмады.
ЯҚАА құру туралы Шарт, ядролық қарусыз елдердің ондай қаруды жасамау
және ... ... ... ... ғана ... ... онда ... өңірде орналасқан елдерге қарсы ядролық қару қолданбау
және қолданамын деп қоқан-лоқы ... ... ... ... де ... жағдайда аймаққа қатысушы ... ... ... ... бар ... ... ... ЯҚАА мәртебесін құрметтеуге
міндеттеме алса қамтамасыз етілетіні мәлім. Түптеп келгенде бөтен ... ... өз ... ... ... ... меншік ядролық
қаруын өндіруден бас тартқан елдердің қауіпсіздігі ядролық ... және ... ... қаруды ЯҚАА қарсы қолданбау туралы
кепілдіктеріне тәуелді.
КСРО ыдырағаннан кейін ... ... ... оны ... әкелу үшін бақылауға жауап беретін көптеген орталықтандырылған
мекемелердің таратылу себептерін ... ... ... ... кеден бақылауы, яғни ядролық материалдардың
заңсыз саудасын қадағалауға арналған қажетті ... ... ... ... Азия ... экономикасы депрессиялық
жағдайдан біртіндеп шыға бастады. ... ... ... ... ... ... шеті көрінуде. Аталған елдер
шаруашылық байланыстарды кеңейтіп жатыр.
Бұл тұрғыдан алғанда ... - ... ... ... ... ... және оны жетілдіру шаралары, ядролық қаруды қоса
есептегенде, ЖҚҚ ... ... ... ... ... жете түсінуден туындап отыр.[16]
Ядролық материалдардың бақылаусыз таралуы, ... ... ... мемлекеттерге немесе бұдан-да ... ... ... ... және оның қолдануына алып келуі мүмкіндігін жоққа
шығаруға болмайды.
ЖҚҚ тарап кету ықтималдығына Орталық Азия ... ... ... ... ... ... орталық - азиялық бес республиканың
үкіметтеріне МАГАТЭ-нің сенімді ... ... ... ... ... ... барлығы өздерінің бейбіт мақсаттағы ядролық бағдарламалары
мен жобаларына өте қажетті халықаралық ... ... ... ... ... Азия ... ... мен ЖҚҚ таратпау ... ... ... ... ұсыныстарын орындау шараларына талдау, ... ... ... ... ... ... жөніндегі жұмыстардың белгілі
бір оң нәтиже бергеніне қарамастан, бұл шаруа тиянақсыз жүргізіліп ... ... ... ... физикалық қорғау және экпорттық бақылау
мәселелері, осы саладағы ... ... ... Орталық-
азиялық ынтымақтастық ұйымы шеңберінде экпорттық бақылаудың ұлттық
тізімдерін әзірлеу ... ... ... ... ... ... кездесуінде талқыланбайды.
Қазіргі таңдағы аймақта ЖҚҚ таратпау және экспорттық бақылаудың
халықаралық тәртібін ... ... ... күтіп отырған басты
мәселелердің ... ... Азия ... ... ... халықаралық ұйымдардың талаптарына жауап беретін экспорттық
бақылаудың ұлттық жүйесі жолға қойылмағандығы, экспорттың ... ... - ... ... ... және ... ... саласында және
көпжақты экспорттық бақылау саласында ынтымақтастық туралы келісім-шарттың
болмауы.
Бұл мәселені орталық - азия ... ... ... ... ... - шарт ... арқылы сәтті шешуге болады.
Онда ұлттық бағдарламаларды әзірлеу ісінде көмек көрсету, ... ... ... алмасу, бірлескен құқық қорғау шараларын атқару сиякты
мәселелерді шешуге бағытталған нақты міндеттер қойылып қана қоймай, ... ... шешу ... белгіленуі қажет.
Қазіргі уақытта Орталық Азия республикаларында экспорттық бақылау
міндеттерін шешу халықаралық және ... ... ... ... ... құрылымдар мен ведомстволарға техникалық көмек көрсету
арқылы экспорттық бақылау ... ... ... ... ... ... ядролық қару ... және ... ... ... ядролық қару таратпау саясатын жүргізіп
отырған мемлекет болып табылады. Ел саясатының осындай ... ... ... қолдап әрі оны нығайтуға бағытталған сыртқы
саясаттың басым ... бірі ... ... ... ... қару таратпау саласындағы Қазақстанның ... ... ... ... Н. ... бірқатар еңбектерінде еліміздің осы
саладағы доктринасы айқындалған. Қазақстанның ... ... ... қарудың таралу қауіпі елдің әскери қауіпсіздігінің негізгі
қатері деп танылған.
Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған уақыттан бері ... қару ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін бірқатар нақты
шараларды іске асырды. Еліміз ядролық арсеналының көлемі ... ... ... ... ... іс ... ядролық қарусыз аймаққа
айналғаны көрсетілді. Қазақстан ядролық қарудан бас ... ... ... ... Бұл қадам өз кезегінде мемлекетіміздің әлемдік
қауымдастықтың ... ... ... ... ең ... бірі болды.
Шұғыл ядролық қарусыздану міндеті экономикалық сипаттағы қиындықтарға
байланысты айтарлықтай күрделене түсті. Қазақстан басшылығы алдында ... ... ... бір ... отандық өнімді әлемдік нарыққа ... ... ... ... ... ... ... ядролық қару таратпау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау
арасында тепе-теңдікті сактау мәселесі үнемі еске ... ... ... ... ... ... және ... мақсаттағы
өнімдерді өзі сыртқа шығара ... Осы ... ... ... ... ... ... белгілерін жасауға кірісті. Сөйтіп
экспортты жүзеге асырудың негізгі қағидалары: ЖҚҚ және ... ... ... таратпау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді ... ... мен ... ... ... ... деп ... бақылау саласындағы ұлттық нормативтік - құкықтық базаны
қамтамасыз ету мәселесінде Қазақстан ... Азия ... ... ... және ол шетелдік мамандардың бағалауы бойынша халықаралық
стандарттарға лайық.
Еліміздегі экспорттық бақылау және ... ... ... ... ... тыс ... жоқ. 1999 жылы Атом ... жөніндегі
Еуропалық Қауымдастық пен Қазақстан арасында ядролық ... ... ... ... ... Кеңесі мақұлдағаннан кейін ол күшіне
енді.
Бұл келісім бойынша, атом қуатын бейбіт мақсатта пайдалану саласында
Еуропалық Одақ, атом ... ... ... етуге арналған
зерттеулерге, радиактивті заттардан қорғану, ядролық қалдықтарды
залалсыздандыру, ... ... ... және ... материалдардың заңсыз айналымын болдырмауға бағытталған жобаларды
ынталандырады.
Қазақстан әрдайым ядролық қаруды таратпау идеясын ... ... т.б. ... ... ... ... отыр. Ядролық
қарудың таралу қауіпі еліміз үшін ... де бос сөз ... ... саласындағы бірқатар халықаралық келісім-шарттардың (ЯҚТШ,
ЯСЖТШ) қатысушысы бола отырып, Қазақстан тиісті міндеттемелерін ... және ЖҚҚ, ... ... ... ... ... саясатын
дәйектілікпен жүргізіп келеді.
Республика басшылығының ядролық қару таратпау және қарусыздану
саласында ұстанып ... ... ... ... ел ... сай ... жолда ядролық қарусыздану мен таратпау тәртібін ... ... ... ... дәлелдейтін бірқатар нақты шаралар іске асырылды.
Қазіргі кезде ... ... ... ... мен
материалдары МАГАТЭ-нің кепілдігі аясына беріліп, олардың сыртқа ... ... ... ұлттық жүйесі құрылды.
Әлбетте, атқарылатын шаруа әлі де болса аз емес. ... ел ... ... ... ... жүргізетіні анық.
XX ғасырдың 90-жылдарында әлем бойынша қолында төртінші ... ... тұра одан ... ... бас ... еліміздің ядролық қару таратпау
тәртібін ... ... ... ... ... қарусыз мемлекет мәртебесін қабылдап, қарусыздану
мәселесінде оңтайлы шешім қабылдауы халықаралық ... тең ... ... ... саяси жүйеге кірісу барысында үлкен көмек көрсетті.
Бірақ бұл үрдіс едәуір күрделі болғаны анықталды.
Ядролық қарусыздану ісіне ғаламдық көлемдегі үлес ... ... ... өз ... ... орындап отырып, Орталық Азияда
ЯҚАА құру идеясын қолдайды және бұл ... ... ... деген аймақ елдерінің беріктігі ұлғайып келе ... деп ... жылы ... ... ... жариялаған үндеуде
Қазақстанның Орталық Азиядағы қауіпсіздік пен бейбітшіліктің сақталуына
үлкен мән ... және осы ... ... ... азат ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі одан арғы ... ... ... ... ... ... ... елдерінің парламенттері
мен үкіметтері бүкіл дүние ... ... ... толықтай жоюды
қамтамасыз ету мақсатында қажетті шаралар қабылдауға тиіс делінген.
1997 жылы БҰҰ ... ... ... ЯҚАА құру ... ... ... жөніндегі жұмыс тобы құрылды. Осы уақыттан ... ... ... онда Қазақстан белсенді әрі ... ... ... ЯҚАА құру ... ... Қазақстан үшін тиімділігі
мынада: ЯҚАА туралы Шартқа қосылу әлемдік қауымдастыққа Қазақстанның ЖҚҚ
таратпау тәртібін нығайту және ... ... ... етуге одан
әрі үлес қосуға ұмтылысын көрсетеді және ... ... ... ... ... ... саяси имиджіне
жағымды әсер қалыптастырады. Ең бастысы еліміздің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... және жалпы әлемде қалыптасып жатқан жағдайды ескере
отырып, ЯҚАА туралы Шартты басқа да ... ... ... ... туындайтын құқықтары мен міндеттемелерін қозғамайтындығын жақтайды.
Бұл ең алдымен 1992 жылы Ташкентте қол қойылған Ұжымдық ... ... (ҰҚШ) ... ... Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
мүддесінен шыға отырып, ... ... ҰҚШ ... ... ... негізделген, яғни Ресейдің ядролық қаруын ... ... ... «тежеу құралы» ретінде қарастыру. Аталған шарттың
осы ... АҚШ, ... және ... ... ... ... ... құжаттың қабылдануы осы ядролық державалардың келісіміне
байланысты.
ЯҚАА құру ... ... бір ... ... болу ... ... аймақтың өзіне тән ерекшелігі болады. ЯҚАА ... ... ... ... олар ... тиіс.
Сонымен бірге, ЯҚАА қатысты қолданылатын жалпылама талаптар да бар.
Олар ядролық қарусыз аймақ алдына қойылған ... және сол ... ... ... ... ... ... басты
міндеті - ядролық қарудың таралу аумақтығын шектеу, ал ең басты белгісі -
онда қандай да бір ... ... шын ... жоқ ... Халықаралық бейбітшілікті сақтауға жауапты БҰҰ Қауіпсіздік ... ... ... табылатын ресми ядролық державалар Орталық Азия
өңірінде ЯҚАА құру туралы бастамаға ... ... ... ... ... ... ... ЯҚАА туралы болашақ шарттың жоғарыда айтылған, ресми
ядролық мемлекеттердің қойып отырған талаптарына сәйкес болған ... олар ... ... - елдердің барлығына жағымсыз қауіпсіздік
кепілдіктерін бере алатындарын жасырмай отыр.
Саяси және ... ... ... ... ядролық қару
таратпау және радиациялық ... атом ... ... ... ... ... ... болады.
Ядролық қарусыз әлемге қол жеткізу жолында Қазақстанның жүргізген
сыртқы саясаты мен ... ... ... ... ... іс-шаралары жеке
зерттеу тақырыбы бола алады. Республикамыз орасан зор ядролық арсеналын
иеленген ... ... ... толық азат елге дейінгі жолдан өтіп, ядролық
қарусыз тарихын жасады.
Қазақстан қарусыздану арқылы таратпаудың тағылымды үлгісін көрсетті.
Ол ... ... ... ... ... ... ... құралын
жасап қана қойған жоқ, сонымен бірге оның іске жарайтын үлгісін көрсетуде.
Қазіргі кездегі ядролық ... ... ... ... ... экспорттық жүйесін әлі де болса жетілдіріп үлгермеген Орталық Азия
аймағы елдері үшін өзекті ... ... ... ... Азия ... жауапкершілікпен назар аударып отыр. ... ... атом ... бейбіт мақсатта пайдалану және қосарланған
мақсаттағы ... ... ... тосқауыл қою үшін бақылау
орнату саласындағы ұлттық заңнама мен ... ... ... және ... сәйкестендіру жұмыстары
атқарылуда. Орталық Азия елдерінің осы саладағы күш-жігері мен тәжірибесін
біріктіру ... ... ғана ... - ... ... ядролық қару
таратпау саласындағы саясаты шынында да нәтижелі болады.
III-ТАРАУ. ... ... АЗИЯ ... ... ... Азия ... ... сақтауда Қазақстанның қосқан
үлесі
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... келе ... ... үш ... ... ... 1991-1995 жылдарғы алғашқы кезеңінде Қазақстанның
алдында халықаралық қатынастар мен халықаралық қауіпсіздік ... ... ... Бұл ... ... ... қамтамасыз ету
саясатында ... ... ... ... Бұл ... ... ... белгі қалдырған ең елеулі фактор оның аумағында ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
стратегиялық қару-жарақ жөніндегі халықаралық келісімдерге қатысуы осы
тұрғыда ... ... ... ... жылдары Орталық Азияда түрлі ... ... ... күшейіп, сыртқы саясат әлдеқайда бедерлі бола
түсті. Мұның өзі Қазақстанның ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Үшінші кезең 2001 жылғы 11 қыркүйектегі оқиғадан ... ... Азия АҚШ пен оның ... ... антитеррорлық
операциясына байланысты әлемдік геосаяси үрдістерге ... ... Осы ... ... ... және ... ... Азияның
қауіпсіздік проблемасы жаңа мәнге ие болды.
Бүгінде терроризм елдер мен ... ... ... ... ... ... дамуына кедергі
келтіретін аса қатерлі жаһандық сынаққа ... ... ... және ... ... атыс ... ... мен
жарылғыш заттардың, есірткінің заңсыз айналымы, жасырын ... ... ... ... ... және діни ... жаңа ошақтарының, соның
ішінде көршілес мемлекеттердің аумағында ... ... ... ... ... ... ... күн тәртібіне
қойды.
Қазақстан қазір осы заманғы жаһандық сынақтарға қарсы күресте әлемдік
қауымдастықтың сенімді әріптесі болып отыр. Мемлекеттік ... ... ... ... ... күресте басқа мемлекеттермен барлық
деңгейде тығыз ықпалдасып, ынтымақтастық орнатқан.
Таяуда көптеген мемлекеттер азаматтарының ... ... ... ... және ... курорттарында болған лаңкестік ... ... ... ... лаңкестерден ешкімнің де сақтандырылмағанын
тағы да қуаттап берді.
Лаңкестік жыл ... ... ... ... ... ... ... барады. Лаңкестік ұйымдардың жеке
елдер мен ... ... ... ... ... тәжірибесі кеңінен
таралып, мұның өзі халықаралық, ... және ... ... төнетін
лаңкестік қауіп-қатерлердің ... ... ... Халықаралық
лаңкестікке қарсы науқанның кеңінен етек алуына қарамастан, халықаралық
лаңкестік ұйымдар ... ... ... ... ... ... де ... жандандыра түсуге тырысып бағуда.
Қазақстанның лаңкестік әрекеттер қалыпты ... ... ... ... таяу ... лаңкестіктің біздің елімізге де ... ... ... ... Азия ... үлкен қатер төндіретін “Әл-
Каида” және “Түркістан ислам партиясы” халықаралық ... ... ... Ауғанстан тұрақсыздандырушы фактор ретінде сақталып отыр.
“Түркістан ислам партиясы” (бұрынғы “Өзбекстанның ислам қозғалысы”)
Қазақстанда 90-жылдардың соңында төбе көрсеткенін айта ... жөн. ... бұл ... республикамыздың аумағында жасырынған бірқатар содырлары
анықталып, Өзбекстанға тапсырылған ... ... ... ... нәтижесінде аталған лаңкестік ұйымдардың басшылары ... ... ... ... ... экстремизм мен
сепаратизмнің ошақтарын жандандырып, “халифат” ислам мемлекетін құруды
көздейді.
2004 жылы ... ... ... ... жасырынған аумақтық
құрылымы, мүшелері Өзбекстанда бірқатар лаңкестік әрекеттерін жасаған
“Орталық Азия ... ... ... ... ... туралы
материалдар қауіп-қатердің сақталып отырғандығын дәлелдеп берді. Тергеу
барысында ... ... ... ... ... ... кезекті
лаңкестік актілердің жолын кесті, содырларды ... ... үшін ... және басқа да елдердің аумағы арқылы
транзитпен шет елге ... ... ... ... ... Тараз
қаласында лаңкестік топтың 16 мүшесінің үстінен сот процесі жүріп жатыр.
Соңғы жылдардағы оқиғаларды талдау лаңкестік ұйымдардың, ... ... ... ... қызметі діни экстремизммен тығыз
байланысты екендігін көрсетеді. Ал, діни ... ... тек ... мен аймақтардағы жағдайға ғана емес, бүтіндей бүкіл әлемдегі ахуалға
келеңсіз әсерін ... ... ... ... ... экстремизм өңірлік қарулы қақтығыстар мен лаңкестік актілерінің
басты көзі болып келеді.
Діни-экстремистік ұйымдар діни және ұлт-азаттық ұрандарды ... ... ... ретінде Орталық Азия елдері мен көршілес ... ... ... ... ... бірегей ислам мемлекетін құруды
көздейді. Аталмыш топтардың өкілдері саяси мәселелерді ... ... және ... діни ... үшін ... жүргізуді әр
мұсылманның қасиетті борышының қатарына қояды. Лаңкестер ... ... ... ... ... өкінішке орай, әлемнің түрлі өңірлерінде,
соның ішінде Қазақстанда кейбір жақтастарын табуда. Үстіміздегі ... ... ... ... ... құрылымдардың құрамында ... ... ... ... ... ... мен
А.Жұлбаев әртүрлі мерзімге бас бостандықтарынан айырылды.
Экстремистік және діни радикалдардың шетелдік қайырымдылық қорлары мен
оқу орындарының атын жамылып, пиғылдарын жасырып, ... және ... ... ... ... ... сенушілердің ортасына енуі жағдайды
күрделендіре түсуде. Сана-сезімі психологиялық және идеологиялық ... соң ... және діни ... түсіп, радикалдық діни ағымдарды
қолдайтын азаматтардың белгілі бір категориясы пайда болуда. “Орталық Азия
моджахедтерінің жамағаты” ... ... ... қатысты қылмыстық
істі тергеу барысында олардың үшеуі, оның ішінде ... ... ... ... ... те бар, ... діни ... “Тайба” халықаралық
қайырымдылық қауымдастығының Алматы қаласындағы колледжінде өткендігі
белгілі ... ... ... ... ҰҚК ... ... ... колледжді тексеру барысында Қазақстан Республикасының білім
беру саласындағы заңдарының өрескел бұзылғандығын ... ... ... ... ... ... ... соты
қауымдастықтың білім беру қызметін жүзеге асыру лицензиясын қайтарып ... ... ... ... сабақ берген сегіз шетелдік азамат
елімізден шығарылды.
Лаңкестер мен есірткі саудагерлерінің өзіндік кооперациясы да ... ... және ... ... есірткі бизнесінен түскен
қаражатты өз қызметтерін ... үшін ... ... емес.
Осыған байланысты халықаралық есірткі бизнесіне қарсы күрес жандандырыла
түсті.
Қалыптасып отырған жағдай лаңкестік ұйымдар қызметінің ... ... және ... ... ... туындауына мүмкіндік
беретін әлеуметтік, экономикалық, саяси, құқықтық жағдайларды жоюға қатысты
қатаң шаралар қолдануға мәжбүр етуде.
Лаңкестікке қарсы субъектілердің өзара ... және ... ... ... лаңкестікке қарсы іс-қимыл ... ... ... ... 2003 ... ... айында Мемлекет басшысының
Өкімімен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Лаңкестікке қарсы күрес ... оның ... ... ... мен ... ... ... қарсы күрес орталығының негізгі міндеттері – ... ... ... ... ... ... ... органдардың лаңкестікпен күрес саласындағы ... ... пен ... құбылыстарының алдын алу және
ақпараттық қарсы насихат жұмысын жүргізу, лаңкестікке ... ... және ... мемлекеттік бағдарламалардың орындалуын бақылау,
сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық жұмыстары болып табылады.
2004-2006 жылдарға ... ... ... ... күрес саласындағы екінші мемлекеттік бағдарлама жасалып,
жүзеге асырылуда. Оның аясында лаңкестікпен ... ... ... ... және ... алу ... жүргізудің іс жүзіндегі мәселелерін
реттейтін ... ... ... ... ... өзара іс-қимылының пәрменді ... ... ... ... және жедел-тактикалық
жаттығулар, лаңкестікке қарсы күрестің алуан ... ... ... өткізілуде. Жыл сайынғы күш ... ... ... ... ... және ... ... кепілге алынғандарды босату, лаңкестік топтарды таулы және шөлейтті
жерлерде қоршау және жою ... ... ... ... ... ҰҚК, ІІМ, ҚМ және ТЖМ арнаулы бөлімшелерінің өзара іс-
қимылы пысықталады.
Мүдделі мемлекеттік ... ... ... шаралар
өткізілді, оған мемлекеттік органдардың, діни ұйымдардың, БАҚ, ... ... мен ... діни қауымдастықтың
беделді адамдарының мүмкіндіктері қарастырылды.
Лаңкестікпен күресте оған ... ... ... ... ғана
айтарлықтай табысқа қол жеткізуге болатындығын ... ... ... Ол ... ... кеңістік аясында өткізілуі тиіс, оның
тетіктері Қазақстанда жасалған және дамытылу үстінде. Соңғы ... ... ... пен ... анықтау және алдын алу үшін заңдылық
және ұйымдастырушылық негіздерін қалау, дамыту ... ... ... ... ... туралы”, “Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы”
заңдар қабылданды.
Онда республикамызда ... пен ... ... ... ... ... органдар мен ұйымдардың (меншік нысанына
қарамастан) іс-қимыл тәртібі, сондай-ақ, аталған қатермен ... ... ... мен ... ... ... және
қылмыстық-процессуалдық заңдылықтарға және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз
етуге байланысты басқа да заңнамалық ... ... ... мен
толықтырулар енгізілді.
Халықаралық ұйымдардың лаңкестік және экстремистік бағыттағы қимылын
бағамдайтын тетік жұмыс істеуде. Нәтижесінде қазір ... ... бір ... ұйымның әрекетіне тыйым салынды. Олар: “Әл-Каида”, “Асбат-
әл-Ансар”, “Бозғұрт”, “Мұсылман бауырлар”, “Талибан” қозғалысы, ... ... ... ... ... ... партиясы”, “Өзбекстанның
ислам қозғалысы”, “Курд ... ... ... ... ... және ... ... партиясы.
Халықаралық лаңкестікпен күреске Қазақстанның қосып келе жатқан үлесін
халықаралық қауымдастық, елдер мен ұйымдардың жетекшілері жоғары бағалауда.
Қазақстан бұл мәселенің ұжымдық және ... ... ... ... ... ... Республикамыз БҰҰ-ның лаңкестік бойынша он ... ... ... ... ... он үш мемлекетпен екі
жақты келісім жасалды. Лаңкестік және экстремизм бойынша Қазақстан ТМД
елдерімен, АҚШ, ... ... және ... да бірқатар мемлекеттермен тығыз
байланыс орнатқан.
ТМД мемлекеттері басшыларының шешімімен 2000 жылдың желтоқсанында ... ... ... ... құрылды. Оның негізгі міндеті халықаралық
лаңкестік пен ... ... ... күрес бойынша ТМД
мемлекет басшыларына ұсыныстар дайындау болып табылады.
2005 жылдың қаңтар айында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Лаңкестікке ... ... ІV ... ... ... ... Мәжіліс жұмысына
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мен ... жұмысшы органдарының, Шанхай
ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ), “Ұжымдық ... ... және ... ... ... ... ... қарсы әрекет
ететін жетпістен астам халықаралық, өңірлік және ішкіөңірлік ... ... ... халықаралық лаңкестікке қарсы күрестің пәрменділігін
арттыру, лаңкестікті қаржыландырудың ... ... ... ... ету және осы ... халықаралық келісімдердің орындалу барысы
туралы мәселелер талқыланды.
Аймақтық ... ... ... болып табылатын ... ... ... да Қазақстан белсенділікпен қатысуда. 2004
жылдың қазан ... ... ... ... ... төрағалық
етуде. ШЫҰ-ға мүше елдер осы ұйым ... ... ... ... сепаратистік және экстремистік ұйымдардың тізімдемесін, сондай-
ақ ШЫҰ аясында оған мүше ... ... ... мен ... ... ... салған адамдар тізімін және де лаңкестік, сепаратистік,
экстремистік сипаттағы ... ... ... ... ... ... жөніндегі екі жақты келісімдерді қабылдады. Шетелдік
әріптестермен бірлесе отырып, халықаралық ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс істеу нәтижесінде 2001 жылдан
бері лаңкестік қимылдарға қатысы бар ... адам ... ... ... ... мен ... ... қаласында 5-6 маусым аралығында өткен ШЫҰ-ға қатысушы елдер
басшыларының оныншы саммитін тарихи оқиға десек ... ... ... ШЫҰ-
ға байқаушылар ретінде Иран, Пәкістан, Үндістан қабылданды, былтыр мұндай
мәртебеге Моңғолия ие болған еді. Қазіргі таңда бұл ұйым ... ... ... ... оның ... ... мүмкін емес.
ШЫҰ-ға қатысушы елдер бекіткен лаңкестікпен, сепаратизммен және
экстремизммен күрестегі ынтымақтастық ... ... және ... ... ШЫҰ кеңістігінде осы ұйымға мүше
елдердің өз күштері олар үшін ... ... ... баса ... қарсы күрестің дүниежүзілік тәжірибесіне сүйенсек, оның
нәтижелілігі тек қана құқық қорғау ... мен ... ... ғана ... сол ... халқы бұл күреске ... үлес ... ... ... да бұл ... шешу кезінде мемлекет пен қоғамның қолындағы
барлық мүмкіндіктерді кешенді түрде ... ... Бұл ... діни
ұйымдардың, шығармашылық және ... ... ... ... ... аса ... ... Өз үйінің, өзінің туғандары
мен жақындарының игілігін сақтауға мүдделі адал да ... ... ... ... ... ... бұл шаралардың пәрменділігі
төмен болады.
Демократиялық ... ... пен ... ... ... ... барлық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... ... табылмақ.
Қазіргі уақытта бұған дейін болуы мүмкін болып қарастырып келген,
лаңкестік пен экстремизмнің таралу ... ... үшін ... қоғам мен
азаматтардың қауіпсіздігіне төнетін шынайы қауіпке айналып отыр. ... ... ... пен ... өзге де ... ... ету республикамыздың ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету
ісінде басым бағыттардың ... ... Бұл ... ел ... ... ... органдармен, соның ... ... ... бұл ... ... тиімділігін арттыру жолында құқықтық,
ұйымдастырушылық және ... ... ... қажетті шаралар
қабылдануда.
ТМД қатысушы елдер мемлекет басшыларының саммитінде БҰҰ ... ... ... ... IV ... мәжілісін республика
аумағында өткізу туралы шешімнің қабылдануы Қазақстан үшін елеулі оқиғаға
айналды және бұл ... 2005 ... ... ... ... болып
өтті. Мәжіліс жұмысына Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев,
ТМД, ШЫҰ, ҰҚШҰ және ОАЫҰ мүше елдер министрліктері мен ... ... ... сондай-ақ, лаңкестікке қарсы әрекет етумен айналысатын
70 астам халықаралық, аймақтық және ... ... ... және ... ... саласындағы ұлттық заңдар
біртіндеп жетілдірілуде. 1999 жылдан бастап Қазақстанда «Лаңкестікпен күрес
туралы» Заңы ... ... ... және қылмыстық-процессуалдық
заңдарға, ұлттық қауіпсіздікті ... ету ... ... ... ... актілеріне бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енігізілді. 2005 жылдың
ақпанында «Экстремизмге қарсы әрекет ету» және ... ... ... ... ету ... жөніндегі кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңдар қабылданды.
Атап айтсақ, бұл ... ... ... мен ... ... мен ... ... қамтамасыз етудің
негіздерін қорғау мақсатында экстремистік қызметке қарсы әрекет етудің
құқықтық және ... ... ... ... немесе
халықаралық ұйымдардың қызметтерін экстремистік деп ... ... ... ... 2005 ... 28 ... «Хизб-ут-Тахрир» діни
партиясының қызметін экстремистік және тыйым салынған деп тану туралы
шешімі аталмыш Заңның ... ... іске ... ... ... ... міндеттемелерге сәйкес халықаралық лаңкестік
ұйымдардың республикамыздың ... ... ... және ... ... ... алу жұмыстары жүзеге асырылуда.
Ұлттық қауіпсіздік комитетінің материалдарының негізінде 2004 ... ... Бас ... ... ... ... Республикасының
Жоғарғы соты «Әл-Каида», «Шығыс Түркістан ислам партиясы», «Күрд ... және ... ... ... ... ... ... тыйым салды.
Қазақстан Республикасы ҰҚК одан әрі таяу және қиыр ... ... ... ... ... ұйымына және «Орталық
Азия ынтымақтастығы» Ұйымына қатысушы елдерде қызметіне ... ... ... және ... ұйымдарға қатысты қолда бар және
түсіп тұратын ақпараттарды ұдайы түрде ... ... ... ... ... түсіп тұратын мәліметтер жинақталып қорытылды ... ... 2005 ... 15 ... ... ... ... да 7 халықаралық лаңкестік ұйымы – ... ... ... «Боз ... «Тәлібан» Қозғалысы, «Орталық Азия моджахедтерінің
жамағаты», «Әлеуметтік ... ... - ... деп ... республика аймағында тыйым салынды.
Қазақстан Республикасы Президентінің өкіміне сәйкес 2004 жылы ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей бастады. Орталық мемлекеттік органдар қызметтерінің
лаңкестікпен күрес саласындағы қызметін үйлестірудің тиімділігін ... ... ... ... және ... ... ... ... ... арттыруға арналған.
ЛҚО негізгі міндеттеріне лаңкестіктің қауіп-қатерлеріне қарсы әрекет
етудің бірыңғай жалпымемлекеттік жүйесін құру, лаңкестік пен экстремизмнің
кез-келген ... ... ... және қоғамдық наразылыққа бағытталған
ақпараттық-насихат ... ... ... табылады.
Орталық құрылған уақыттан бастап лаңкестікпен күрес саласындағы, соның
ішінде халықаралық сипаттағы ... заң ... ... және ... да ... актілер қаралды.
ЛҚО ТМД елдері Лаңкестікке қарсы орталығының, Шанхай ынтымақтастық
ұйымының лаңкестікке қарсы ... ... және ... да ... ... жұмысына қатысуы қамтамасыз етілді.
Мемлекеттік органдардың лаңкестікке және ... ... ... ... ету ... өзара әрекеттестікті одан әрі
жетілдіру мәселелері ... ... мен ... ... ЛҚО ... үйлестіру комиссиясының
мәжілістерінде ... 2005 ... ... бері комиссияның
лаңкестікке қарсы қызметті жандандыру бойынша бірінші кезектегі бірлескен
шараларды іске асыруға қатысты ... ... ... екі ... ... бастамасымен лаңкестікпен, экстремизммен және сепаритизммен
күрес бойынша 2004-2006 жылдарға арналған Қазақстан ... ... ... ... ЛҚО ... ... лаңкестікке қарсы бірлескен
жаттығуларын ... және ... іске ... 2004 жылы ... ... және ... ойындары, сондай-ақ, теміржол көліктері
объектілеріндегі ... ... ... алу және жою ... жаттығулар
өткізілді.
Лаңкестікпен және экстремизммен күрес желісінде Ұлттық қауіпсіздік
комитеті күнделікті жедел қызметтік қызметі шеңберінде қомақты ... ... ... 2004 жылы ТМД төрт ... ... ... еткен
және «Әл-Каеданың» бір бөлшегі болып табылған, қызметін өте мұқият жасырын
ұстаған ... Азия ... ... ... ... қызметі
әшкереленіп, жолы кесілді. Солайша, «Жамағаттың» бірқатар лаңкестік актілер
өткізу, сондай-ақ республика аумағында содырлар дайындайтын базалар ... ... ... ... ... қатысы бар 5 тұлға анықталып, Өзбекстанға, Ресей
мен Түркияға экстрадицияланды. Тағы 5 қылмыскерге қатысты ... ... ... ... ... партиясының жасырын
типографиясы жойылды, 14 белсенді қызметшісі ұсталды.
Лаңкестік құралдарының заңсыз айналымының арналарын жою ... ... ... ... Қолдан жасалған 3 жарылғыш құрал, 301
кг жарылғыш зат, 94 бас ... ... 15 ... ... ... ... материалдармен құқыққа қарсы істер жасамақшы ... 11 ... ... 5 ... ... ... Республикасында лаңкестік пен экстремизмнің
өзге де белгілеріне қарсы әрекет ету осы процеске бүкіл ... ... ... ... сақтандыру, алдын алу, құқықтық және жедел
сипаттағы жалпымемлекеттік шаралар кешенін іске ... ... ... ... ... ... ... екі жақты және көпжақты
ынтымақтастық
Бүгінгі күні Қазақстанның суверенитеті барлық әлемдік ... ... ... ... ... қоғамдастық Қазақстанның неге
қабілеттілігін ... ... ... елімізбен қатынасты
жақсартуда. Бұл жағдайдың қалыптасуында қазақстан дипломаттарының тырысуы
маңызды ... ... ... ... алғаннан кейін, халықаралық ұйымдар қатарына ... өзі үшін жаңа жеке ... ... ... ... ұлттық
қауіпсіздік, әлемдік экономика мен ... ... ... ... тап ... ... ... үшін істе әлемдік-экономикалық және саяси
кеңістіктің белсенді қызметтегі жақсы халықаралық қатынастардың ... ... ... ... ... жаңа жағдайға жету үшін
жаңа идеология қажет. Оның алғашқы негіздері салынған болатын. Қазақстанның
Сыртқы саясатындағы саналы және тілектес әдісі ... ... ... ... Қазіргі таңда Қазақстан БҰҰ-ның тең құқылы мүшесі болып табылады. ... тен ... әлем ... ... ... ... Қазақстан
Республикасымен дипломатиялық қатынастар орнатқан келесі ... ... ... ... ... ... ... Египет, Франция, Грузия,
Германия, Ұлыбритания, Венгрия, Үндістан, Индонезия, Иран, Италия, Жапония,
Изралиль, Қырғызстан, Ливия, Мексика, Моңғолия, ... ... ... Палестина, Румыния, Қасиетті тақ (Ватикан), Солтүстік Корея,
Швейцария, Тәжікстан, Түркия, Ресей, АҚШ, ... ... ... және ... да көп ... дипломатиялық қатынаста болып келеді.
Сонымен қоса, ... ... мен ... саяси жағдайдың гармонизатор
функциясын атқара бастады. Нақ біздің ... пен ... ... пен Ельцин арасында, Армения мен Азербайжан арасында, Кавказ бен
Ресей ... ... мен ... ... қатынасында делдал
болған еді.
Қазақстан көп халықаралық ... ... ... ... ... ... Азия елдерін, Пәкістан мен Түркияны
біріктіретін (БҰҰ) Біріккен ұлттар ұйымы, ... ... ... ... ... Халықаралық Валюта Қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк
(МВРР), даму және Реконструкциялық Еуропалық банк (ЕБРР), Азиялық ... ... ... ... ұйым ... ... ынтымақтастық
ұйымы (ОЭС).
1992 жылы Қазақстан Еуропалық одақпен ... ... ... ... Алматыда өзінің өкілділігі бар.
1995 жылы Қазақстан «Бейбітшілік үшін ... атты ... ... Азия ... ... ... қазақстандық сыртқы
саясатының өзгеріссіз приоритеті болып қалуда. Қазақстан әрқашанда біздің
Орталық Азиялық көршілестерді қолдаған және ... ... ... ... ... және нашақормен күресінде қолдауда.
...Жақында ЕврАзЭҚ пен ОАЫ ұйымдарының бірігуі аймақ шеңберінде
тығыз ... ... ... одан әрі ... кезде Орталық Азия өзіне халықарлық ... ... ... механизмін «Жапония+Орталық Азия»,
«ЕО+Орталық Азия», АҚШ пен Орталық Азия мемлекеттері арасындағы инвестиция
және ... ... ... ... ... ... Барлық осы инициативалар Орталық Азия елдері халықаралық ... ... ... өз ... өкіл етуі және өз ... ... куәландырады. Бұл жағдайдың қалыптасуында
Қазақстан Республикасының рөлі өте ... ... ... ... орны мен рөлі ... ... үстел» барысында
қатысушылардың бірнеше көзқарастарын белгіленді.
Тәжікстан Республикасының президенті және Тәжікстандағы Қазақстан
Республикасының елшілігі ... ... ... орталығымен
ұйымдастырылған, Душанбе қаласында «Орталық Азиядағы жағдай: аймақтағы
Қазақстанның орны мен ... атты ... ... ... ... болатын. «Дөңгелек үстел» ... ... ... ... ... ... парламентінің
депутаттары, Қазақстанның, Ресейдің, АҚШ-тың, Иранның, ... ... ... өкілдері қатысқан болатын.
Лидерлікке үміт
«2005 жылдың мамырындағы Әндіжан ... ... ... ... ... әкелді, Өзбекстан бұл уақыттан
бастап өзінің ішкі проблемаларын шешуге кіріскен болатын. Аймақтық лидерлік
Қазақстан ... ... ... Бұл ... Тәжікстан
саясаттанушыларының Ұлттық ассоциациясының (НАПТ) директоры ... ... ... ... ... бұл ... ... есептеп,бұдан былай айқын факт екенін мойындайтын болды.
Стратегиялық зерттеулер Орталығының (ЦСИ) ... ... ... ... Шариповтың пікірінше, Орталық Азия аймағы бірте-
бірте өзіншіл ... ... және ... ... шақырылымдарға
жауап бере алады. Жалпы бұл жердегі жағдай тұрақты ... ие. ... ... ... ... ... және әрбіреуінің
ұлттық мүдделеріне жауап беруі маңызды болып табылады.
Тәжікстандағы Қазақстан Республикасының Өкілетті және төтенше ... ... ... «әлемдік геосаясат деңгейдегі жалғасып ... ... ... жаңа ... ... ... ... уақытта әлемдік саясаттағы ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі ең басты позициядағы аймаққа
өтудін трансформациясы өтуде».
«Орталық – ... ... ... ... ... ... саласына кіруде, - деп жариялады елші, - өйткені қазақстан
өнімдерінің өтімінің потенциалды нарығын өкіл ... ... ... ... жері ... табылады, ал бұл елдердің ... ... ... маңызды бөлігі қазақстандық территория
арқылы транзит жолмен жүзеге асырылады».
Қазақ дипломатының пікірінше, ... ... ... ... ... ... әсер ету саясатынан аймақта болып
жатқан процеске өтуді ... ... яғни ... ... ... бұл
процестерге тікелей қатысуында орта және ұзақ мерзімді ... ... ... талап етіледі.
А.Мамадазимовтың пікірінше, Қазақстан аймақтық лидер статусын
алып, «аймақтық шиеленістерді ... және ... ... ... болу ... Ол бұл ... ұлы ... қатыстыруға болмайды –
бұл тек аймақ елдеріне қатысты екенін ерекше белгіледі.
Атақты тәжік саясаттанушы Рашид Абдулла ОАР-дың ... ... ... ... ... үшін ... ...
этникалық өлім болып табылады.
Бұл барлықтарының бірлесуін білдіреді. ОАР елдері экономика және
әлеуметтік даму деңгейі ... ... ... ... ... ... әрбір интеграция ұлт үсті құрылымдардың пайда ... ... ... ... аймағындғы интеграцияға тоқталғым келіп отыр. Мұндай
интеграциядағы Азия – бұл кеңістіктің ... кіші және ... ол тап сол ... жаңа ... құрылымның құрылу қажеттілігін
айрықша баса белгіледі: «жеке Орталық – Азиялық кеңістік идеясы қажет! ... ... бұл ... ... ... мүмкін
Ол Қазақстан өкілетінің ЕҚЫҰ-ғы перспективасына сынмен қарады:
«Бәрібірде Қазақстанды ЕҚЫҰ-да бұл мемлекеттегі ... кино - ... ... ... ... арқылы қарастырады. Қазақстан ... мен ... ... орын алу үшін ... емес , жеке ... ... геосаяси кеңістіктің лидері болуы керек».
Қорытындылай келе, Орталық Азия едерінің ішінде тек қана бір ... өзі ... ... өмір ... және ... ... өмір
сүруде.Қалғандары өз тарихына үнілуде:кім ежелгірек және жақсырақ? Орталық
Азияның ішінде ең ... ... ... табылады. Сондықтан да,
Қазақстанды Орталық Азия аймағында лидер деп ... ... ... ... Азия ... ... пен геоэкономиканы, оның ішінде
аймақтық ынтымақтастықты қалыптастырып, оны дамытуда 1991-2001 ... I ... - ... жж.; II ... - ... жж.; 3 ... ... жж.; ІҮ кезең - 1998-2001 жж. тарихи кезендерді басынан өткеріп,
2001 ... Ү ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Президенті Н. Назарбаевтың пікірінше "стратегиялық мақсат ретінде біртұтас
Орталық Азия геосаяси блогын қалыптастыруды одан әрі ... ... ... проблеманы шешудің бір жолы ретінде 90-шы жылдардың басындағы
Орталық Азия аймағындағы құлдыраған экономиканы ... және ... ... ... үшін ... қауымдастыққа енуге мүмкіндік беретін
аймақтық интеграция ... ... ... ... деген сөзінен шығып, ол қайта құру,
қайта қосылу деген мағынаны білдірді, яғни бірыңғай ... ... ... одан да көп ... ұлттық шаруашылықтарын өзара
ынғайластырудың және біріктірудің үрдісі болып табылады.
Орталық Азия ... ... ... ... ... ... құру туралы (БЭК) шартқа 1994 жылғы 30 ... ... ... ... асты. Қазақстан, Қырғызстан және ... ... ... (1998 жылғы 26 наурыздан бастап Тәжікстан шарттың толық
құқықты қатысушысына айналды). ... ... ... 1994 ... ... ... Мемлекетаралық Кеңес және оның ... - ... ... ... істер министрлерінің
кеңесі, Қорғаныс министрлерінің кеңесі және олардың тұрақты қызмет істейтін
жұмыс органы - ... ... ... Сөз ... ... уақытта Орталық
Азиялық Ынтымақтастық және даму банкін құру ... ... қол ... ... ... мемлекеттердің үлестік жарналарынан қалыптасады.
Сонымен бірге, Орталық Азия елдеріндегі экономикалық ... ... ... ... Азия ... ... оқшаулығы осы
ұйымның шеңберіндегі жұмыстың жаңа нысандарын қажет етті. Сондықтан,
Мемлекетаралық ... ... (1998 ... 17-18 ... аймақтық
бірлестіктің жаңа атауы - Орталық Азия Экономикалық ... ... ... кеңес 1996 жылдың тамызында Ресейді байқаушы
ретінде қабылдады, 1999 жылдың ... тап ... ... ... және Украина алды.
Осындай жолмен Орталық Азия Экономикалық қоғамдастығы анағұрлым
өкілетті халықаралық ұйымға, экономикалық тұрғыдан - анағұрлым бағдарланған
ұйымға ... ... ... ... ... ... Достастық шеңберінде
әр деңгейлі және көп сатылы интеграцияның бар екендігі туралы ... ... ... ... ... ... Бұл ... елдердің аймақты экстремистік ... ... ... ... және ... ... ... айналдыру
әрекеттерінен қорғауға дайындығын паш етті.
1994 жылы қол қойылған шарт ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың,
капиталдың, көрсетілетін қызмет пен жұмыс күшінің еркін ... ... ... ... ... қатысушы елдердің
кредит-есеп айырысу, инвестиция, бюджет, салық, баға, кеден, ... ... ... консультациялар өткізуге, сондай-ақ көлік және
коммуникация саласындағы ... ... ... ... ... ету тұрғысынан маңызды рөл ойнады.
Қазіргі кезендегі Қазақстанның Орталық Азия елдерімен жаңа ... ... ... ... ... ... сауда-экономикалық байланыстарына келсек - бұл ... ... ... тұрақты болуындағы маңызды факторлардың бірі.
Көршілес екі мемлекет арасындағы қатынастардың негізгі принциптері
1992 жылдың 24 ... ... мен ... Республикалары
арасындағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Келісімде ... ... ... құру туралы Шарт", "Қазақстан Республикасы
Үкіметі мен Өзбекстан Республикасы Үкіметі ... ... ... ... ... екі ... ... сауда-экономикалық қатынастарды
реттеуші маңызды құжаттарда айтылды.
Қазақстан және ... ... ... ... ... ... 1993 жылғы 8 шілдеде жасалған достық, қарым-қатынас және
өзара көмек туралы Келісім ... ... мен ... ... ... сауда
байланыстары Қырғызстан мен Өзбекстанға қарағанда біршама баяу дамуда.
Бұл ... ... ... ... ... ... соғысы және
сол кездері пайда болған саяси ... ... ... ел ... ... ... қарамастан байланыстың барлық түрінде - информатика, көлік,
энергетика ... ... ... ... Екі елдің
арасындағы қарым-қатынастардың келісімдік-құқықтық ... ... ... жасалынған 27 келісім құрады.
Дүниежүзілік экономиканың өсуі, әсіресе, Азиялық аймақтағы елдердің
экономикасының ... ... ... тұтынуының маңызды
көбеюімен, электроэнергияны ... және ... ... ... бейнеленеді. Орта Азияның ... қол ... үшін ... мұнай-газ секторындағы жетекші
ойыншылар ... ... ... ... ... ... ету үшін ... пайдалылықтың қажет екені
анық көрінеді.
Бұл пайдалылық аймақтық энергетикалық ... құру жолы ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің мәселелері үсті-
үстіне анық саяси  мағынасымен ерекшелінеді. ... ... ... экономикалық мүдделері мен қағидаларына
негізделіп, саяси бөлігін азайтуға тиісті.[21]
Азиялық энергетикалық стратегиясы ... ... ... ... ... керек. Энергетикалық ресурстар нарықтың
ықпалдасуы ... ... ... ... ... бойынша ашықтығының арттырылуын талап етеді.
Осы мақсатпен ... ... ... ... ... ... жүргізуінің ырықтандыруы бойынша келесі ... ... ... мүше-елдердің энергетикалық кешендері туралы
біртұтас деректер банкінің құрылуы және бұл ... ... қол ... ... ... мұнайлы, газ және көмір
биржаларының қосылуымен біртұтас электрондық энергетикалық биржаның құрылуы
және т.б. ... ... ... ... мүше ... ... ынтымақтастық үшін негіз береді.
Тәжікстан. Энергетика саласындағы мемлекеттік саясатының басты
мақсаттары:
 Мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ете ... ... ... құрылуы,  экономиканың негізі және мемлекеттік
бюджетті құрастыратын саласы, мемлекеттің негізгі экспорттық ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің энергетикалық ... ... ... ... мен оның өніміне өсе беретін
мұқтаждығын ... де ... ... ... ету. ... ... пайда болған зиянкестіктерден қоршаған орта мен елді мекендерді
қорғауды қамтамасыз ету.  Энергетика ... ... ... ... ... көшу үшін, отандық және шетел инвестицияларын
тарту үшін, энергетикалық кәсіпорындарға экономикалық дербестікті ... ... ... ... және нарықтық бәсекенің негізінде олардың
дамуын қамтамасыз ету.
 Озат технологияларды енгізудің, энергияны үнемдеудің, ... ... ... ... ... шығындарды азайтудың негізінде отын-
энергетикалық ... ... ... ... ...... ... қауіпсіздік тұрақтылығының шешуші факторы
болып табылады.
Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ (ОА ... құру ... рет 1993 жылы БҰҰ Бас ... 48-ші ... ... ... ... болатын.
1995 жылы мамырда Нью-Йоркте болып өткен ядролық қаруды ... шарт ... ... шолу ... және ... ... конференция
кезінде Қырғызстан осы ойды қолдап пікір білдірді.
Бастапқыда аймақ елдерінің басшылары ЯҚАА ... ... ... ... олардың мемлекетаралық қатынастарының кейбір мәселелері бойынша
қайшылықтары да жоқ еместін. ... ... құру ... ... болып ресми Алматы қуаттады.
Өйткені бұл идея президент Н. Назарбаевтың бастамасымен дүниеге
келген Азиядағы ... ... және ... ... ... жөніндегі
кеңестің (АӨСШК) қағидаларына толық сәйкес ... ... ... ... ... азат ... ... қолдайды және ондай қарудың
таралуына жол бермеуге бағытталған ынтымақтастықты ... ... ... ... ЯҚАА ... ... бұлыңғыр ұсыныстан нақты
саяси іс-әрекетке көшуде ... ... 1997 жылы 28 ... ... ... мемлекеті президенттерінің кездесуі нәтижесінде қабылданған Алматы
декларациясында ЯҚАА құру ... ... ... ... ... ... ... қару таратпау және ... ... ... ... қару таратпау саясатын жүргізіп
отырған мемлекет болып табылады. Ел саясатының ... ... ... ... ... әрі оны нығайтуға бағытталған сыртқы
саясаттың басым ... бірі ... ... ... мен
ядролық қару таратпау саласындағы Қазақстанның саясаты ресми құжаттарда
бекітілген.
Президент Н. ... ... ... ... ... ... айқындалған. Қазақстанның әскери доктринасында жаппай
қырып-жоятын ... ... ... ... ... қауіпсіздігінің негізгі
қатері деп танылған.
Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған уақыттан бері ядролық қару ... ... ... ... ... ниетін дәлелдейтін бірқатар нақты
шараларды іске асырды. ... ... ... көлемі бойынша әлемде
төртінші орынды иеленген мемлекеттен іс жүзінде ... ... ... ... ... ядролық қарудан бас тарту туралы ... ... Бұл ... өз ... ... әлемдік
қауымдастықтың ажырамас мүшесі ретінде ... ең ... бірі ... ... ... ... ... сипаттағы қиындықтарға
байланысты айтарлықтай күрделене түсті.
Қазақстан басшылығы алдында мынадай екі міндет ... бір ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-техникалық
ынтымақтастықты ... ... ... ... - ядролық қару таратпау
жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау ... ... ... ... еске ... ... ... бастап Қазақстан ядролық және қосарланған мақсаттағы
өнімдерді өзі сыртқа ... ... Осы ... ... ... ... ... қатаң белгілерін жасауға кірісті. Сөйтіп
экспортты жүзеге ... ... ... ЖҚҚ және ... ... ... таратпау жөніндегі халықаралық ... ... ... мен ... ... ... орнату деп танылды.
Қазіргі халықаралық жағдайда дүние жүзі елдерінің қызығушылығын,
геоэкономикалық, геосаяси, экологиялық және басқа да ... ... ... теңізі мен оның табиғи байлықтары, оның ішінде ... ... XXI ... ортасына қарай КТК бойымен тағы бір жаңа мұнай
құбырын тарту мәселесін тудыратыны да айтылды.
Сонымен қатар Қазақстан мен Орталық Азия ... ... ... тұстары сараланды.
Су ресурстарын ұтымды пайдалану проблемасы Орталық Азия елдерінде
"трансшекаралық өзендер" деп аталатын шиеленісті мәселені ... ... ... ... ... жүзі бойынша шиеленісті сипат алуда. Олар
әлеуметтік, экономикалық, саяси, сол ... ... ... ... ... ... ... теңізі аймағында көршілік қарым-қатынастарды
қамтамасыз етудегі өзінің саясатына сенімді, деді ... ... ... пен ... және ... ... ... қорытынды декларация жобасы біздің белсенділігімізді көрсетеді.
Оның контексіндегі Каспийді ... ... ие үлгі ... ... ... ... кезде Каспий теңізінде әскери-теңіз
қызметін шектеуді ұсынды.
Жалпылай алғанда, Каспий теңізі жағалауындағы мемлекеттер арасында
теңіздің құқықтық ... ... ... ... әлі бір ... жоқ. Қазақстан мен Ресей, сондай-ақ Қазақстан мен ... бұл ... ... бар. Ал Иран ... бірлесіп басқарудың
құқықтық режіміне артықшылық бере отырып, теңіздің түбі, қалыңдығы, су беті
бойынша бөлуді ұсынады. Яғни, Каспий бес мемлекетке 20 ... тең ... ... ... алға ... ... бұл ұсынысы өзге мемлекеттерді
қанағаттандырып отырған жоқ.
Қазақстан Республикасының ... ... ету ... жүргізіліп келе жатқан саясатта үш кезең айқын аңғарылады.
Тәуелсіздіктің 1991-1995 жылдардағы алғашқы ... ... ... ... мен ... қауіпсіздік жүйесіне кіру
міндеті тұрды. Бұл ... ... ... қамтамасыз ету
саясатында басымдықтарды іздеу жүріп жатты.
Бұл жылдары елдің сыртқы ... ... ... ең ... ... ... ... КСРО-ның ядролық арсеналының елеулі бөлігінің
сақталуы болды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... осы тұрғыда шарттыланған болатын.
Екінші кезеңде, 1995-2000 жылдары ... ... ... ... өзара ықпалдасуы күшейіп, сыртқы саясат әлдеқайда бедерлі ... ... өзі ... ... ... ... әлдеқайда
белсенді фазаға түскенін көрсетті.
Үшінші кезең 2001 жылғы 11 ... ... ... ... Азия АҚШ пен оның ... ... антитеррорлық
операциясына байланысты әлемдік ... ... ... ... Осы уақыттан бастап Қазақстанның және тұтастай ... ... ... жаңа ... ие ... ... күреске Қазақстанның қосып келе жатқан үлесін
халықаралық қауымдастық, елдер мен ұйымдардың жетекшілері ... ... ... Қазақстанның Орталық Азия елдерімен жаңа үлгідегі
сауда-экономикалық байланыстары, ... ... ... басталды.
Қазақ-өзбек сауда-экономикалық байланыстарына келсек - бұл Орталық
Азия аймағындағы жағдайлардың тұрақты ... ... ... ... екі ... ... ... негізгі принциптері
1992 жылдың 24 шілдесіндегі Қазақстан мен ... ... ... ... және өзара көмек туралы Келісімде және
"Ортақ экономикалық кеңістік құру туралы ... ... ... мен Өзбекстан Республикасы Үкіметі арасындағы Еркін сауда туралы
келісім" сияқты екі ... ... ... ... ... құжаттарда айтылды.
Бүгінгі танда осы және басқада құжаттарға сүйене ... екі ... ... жүргізілуі сараланды.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ДЕРЕК КӨЗДЕРІ
1.1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҮКІМЕТІ МЕН ... ... ... ... ЖОЛ КӨЛІГІ САЛАСЫНДАҒЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ ТУРАЛЫ
//Қазақстан Республикасының Халықаралық шарттар бюллетені, 1999, №4,3-5-
беттер
1.2. ... ... ... МЕН ... ... АРАСЫНДАҒЫ ТАУАРЛАРДЫ ЭКСПОРТ ЖӘНЕ ИМПОРТ ЖАСАҒАН АКЦИЗ ... ... ... ... // Қазақстан Республикасының Халықаралық
шарттар бюллетені, 2002, №1, 47-48-беттер.
1.3. ... ... ... МЕН ... РЕСПУБЛИКАСЫ
ҮКІМЕТІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ЕРКІН ... ... ... // ... Халықаралық шарттар бюллетені, 1999, №4.
1.4. ДОГОВОР О НЕРАСПРОСТРАНЕНИИ ЯДЕРНОГО ОРУЖИЯ ... От 5 ... ... ... договоров,-1999.-№2.- С. 110-116.
2. НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.А. Стратегия ... и ... ... ... ... -Алма-Ата: Дәуір, 1992;
2. Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. -Алматы: Казахстан, 1996;
3. Назарбаев Н.А. На пороге ХХІ века. ... ... 1996. -228 ... ... Н.А. Евразийский Союз: идеи, практика, перспективы. 1994-
1997. -М.: ФСССПН, 1997. -480 с.;
5. Назарбаев Н.Ә. Бейбітшілік кіндігі. -Алматы: «Елорда», 2001. ... ... Н.Ә. ... он жыл. ... ... 2003. -240 ... Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней ... ... ... 1997. -736 ... Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней политике
Казахстана. –Алматы: Болеем, 1997. -736 с.;
9. Токаев К.К. ... ... ... в ... ... САК, 2000. -584 ... ... К.К. Дипломатия Республики Казахстан. -Астана: Елорда, 2001.
-552 с.;
11. Токаев К.К. ... ... ... ... 2003. -656 ... ... У.Т. ... итоги внешнеполитической деятельности
Республики Казахстан и ее приоритетные ... ... ... 1994;
13. Касенов У.Т. Центральная Азия: национальные и региональные аспекты
безопасности //Казахстан и мировое сообщество. -1996. -№1. - ... ... У.Т. ... ... Азии: глобальные,
региональные и национальные проблемы. -Алматы: Кайнар, 1998. ... ... М. ... в ... ... отношениях:
безопасность, геополитика, политология. ... ... ... ... 2000. -480 ... Кушкумбаев С. Центральная Азия на путях интеграции: геополитика,
этничность, безопасность. -Алматы: ТОО Казахстан, 2002. -200 с.;
17. Внешная политика ... ... ... ... 2002. -96 ... ... ... на рубеже тысячелетий. Сборник научных статей.
-Астана: Елорда, 2001. -267 ... ... и ... ... ... в ... ... Дайк-
пресс, 2002. -238 с.;
20. Центральная Азия до и ... 11 ... ... ... ... ... 2002. -209 с.;
21. Сарсенбаев А.С. Формирование информационной политики Республики
Казахстан. -Алматы, 1999.;
22. Машан М.С. ... ... ... ... в
прикаспийском регионе //Саясат. -2001. -№5. -С.48-52;
23. Джунусова Ж.Х. Демократизация национальной безопасности РК: ... ... ... ... ... ... право.
-Алматы, 2001.
24. Национальные интересы Казахстана и вызовы глобализации. Жатканбаев
Е.Б., Байзакова К.И., ... Г.Т. и др. ... 2004. -246 ... ... Р. Геополитика Центральной Азии. - Алматы, 2006. -515 с.
26. Байзакова К.И. ... ... ... ... и ... ... - Алматы, 2004. – 333
27. Жуков С. Казахстан, ... ... ы ... ... современного мира // МЭи МО,1998.3, с.12.
28. Исингарин Н. 10 лет СНГ. Проблемы, ... ... СПб., 2001. ... ... Азия во ... ... Европейского Союза / Под ред.
Ж.У.Ибрашев.-Алматы,2004.
30. Смағұлова Г. Қазақстан Республикасының Орталық Азия ... ... // ... Роль и место Казахстана в интеграционном процессе между странами
Центральной Азии // ... ... 8.36-38 ... ... Ю.А. и др. ... ... ... Учебн.пособие для вузов.-М.:Банки и Биржи,ЮНИТИ,1997.
33. Джолдыбаева Ұ. ... Азия ... ... ...... қауіпсіздікті қамтамасыз ету факторы //
Саясат, ... ... Азия ... ... ... ... ... Дузбаев С. Казахстан каспийшельф: перспективы развития //
Альпари,2006.-с.21-26.
36. ... М.Б. ... ... в ... экономику:
проблемы и перспективы, Алматы, 1999, с. 17-18 ... ... ... В 2-х т. / Под общ. ред. В.А. Орлова. -
М.: ПИР-Центр, 2002. - Т. 1. - 524 с.
38. ... И. ... ... ... от ... ... ... Азии: что думают в России // Ядерный ... - ... ... Азия ... ... қару ... мәселесі // Вестник
КазНУ.-2007
40. Джураев А. Проблемы нераспространения в Республике ... ... ... ... лидеры, новые ... в ... ... - ... ... Щербанин Ю.А. и др. Международные экономические отношения.
Интеграция: Учебн.пособие для вузов.-М.: Банки и Биржи, ... ... (128 ... МЕРЗІМДІ БАСЫЛЫМДАР
3.1. “Егемен Қазақстан”
3.2. “Түркістан. Саяси апталық”
3.3. “Дипломатия жаршысы”
3.4. “Айқын”
3.5. “Дала мен қала”
3.6. “Ақ жол ... ... ... ... ... хабаршысы”
3.10. “National Business”
4. ИНТЕРНЕТ - САЙТТАР
4.1. www.turkestan_gazeta@mail.kz
4.2. www.egemen.kz
4.3. www.wikipedia.org
4.4. www.mfa.kz
4.5. ... ... ... ... ... Жер ... – 2717,3 мың ... Халқы – 16 миллион адам
- Астанасы - Астана
- Мемлекеттік құрылымы - республика
- Мемлекет басшысы - президент
- Заң ... ... - ... Үкімет басшысы – премьер - министр
- Мемлекеттік тіл – қазақ тілі
- Ұлттық ...... Жер ... – 448,9 мың ... ... – 25,3 миллион адам
- Астанасы - Ташкент
- Мемлекеттік құрылымы - ... ... ... - ... Заң шығарушы органы - парламент
- Мемлекеттік тіл –өзбек тілі
- ... ... - ... Жер ... – 199,9 мың ... ... – 5,5 ... адам
- Астанасы - Бішкек
- Мемлекеттік құрылымы - республика
- Мемлекет басшысы - президент
- Заң ... ... - ... Мемлекеттік тіл –қырғыз тілі
- Ұлттық волюта – сом
Түрікменстан
- Жер ауданы – 491,2 мың ... ... – 4,9 ... адам
- Астанасы - Ашхабад
- Мемлекет басшысы - президент
- Мемлекеттік тіл –түрікмен тілі
- Ұлттық волюта – түрікмен манаты
Тәжікстан
- Жер ... – 143,3 мың ... ... – 7 миллион адам
- Астанасы - Душанбе
- Мемлекет басшысы - президент
- Заң шығарушы органы - парламент
- Мемлекеттік тіл ... ... ... ......

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ЕО тәжірибесінің негізінде ішкі қауіпсіздік мәселелерінің методологиялық аспектілері48 бет
ҚР сыртқы саясаты. Әлеуметтік жағдайы. Экономикасы10 бет
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығының жасөспірімдер тәрбиесіндегі рөлі10 бет
Шанхай ынтымақтастық ұйымы туралы12 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау16 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Жасыл» құрылыс дамуының болашағы65 бет
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде»4 бет
Адам дамуының аймақтық аспектісі5 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь