Жасөспірім шақтағы интернет-тәуелділіктің теориялық негіздері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 ЖАСӨСПІРІМ ШАҚТАҒЫ ИНТЕРНЕТ.ТӘУЕЛДІЛІКТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Интернет тәуелділіктің психологиялық.педагогикалық негіздері 12
1.2 Жасөспірім шақтағы интернет.тәуелділіктің белгілері мен
механизмдері

2 ЖАСӨСПІРІМДІК ШАҚТАҒЫ ИНТЕРНЕТ.ТӘУЕЛДІЛІК ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ТӨМЕНДЕТУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Жасөспірімнің психикалық даму ерекшеліктеріне интернет.тәуелділіктің әсері

2.2 Жасөспірімнің интернет.тәуелділігін төмендетудің әдіс.тәсілдері мен тәжірибелік көрсеткіштері

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: Азаматтар мен оқушы жастардың денсаулыған сақтау және дамыту Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа арналған Жолдауында белгiленген «Қазақстан – 2030» стратегиялық нұсқалы бағыттарының бiрi болып табылады [1].
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығы бойынша 2002 жыл Қазақстанда Денсаулық жылы болып жарияланды. Біздің қоғамымыздың, елiмiздiң болашағы байланысты болып отырған жеткіншек ұрпақтарымыздың салауатты өмiр салтын құрулары ғалымдарды, дәрiгерлердi, ата-аналарды және бiлiм беру жүйесiнде қызмет ететiн педагогтарды күннен-күнге көп толғандырады. Оның ойдағыдай болуы қоғам мүшелерiнiң сайдың тасындай сау өмiр сүрiп, еңбек етуiне байланысты. Сондықтан бұл мәселеге мемлекеттiк тұрғыда мән берiлiп отырганы бекерден бекер емес. Әсiресе, жас ұрпактьң ауырмай, сырқамай ер жетiп, мұраларының биiгiне жасқанбай қол созып, күрескерлiк қалыппен алға басуынан артық ғанибет бар ма! [2].
Қытай дәрігерлері жастарға көк шайды ішкізіп әлек, Украина Президенті «сыраға салынған» ұрпақты жөнге салмақ, Оңтүстік Кореяда ғаламтордың «торына» түскен балалар болашағына алаңдаса, Германияда кәмелетке толмағандар арасында «тері рагы» ауруы белең алып кетті. Ертеңіміздің жалғасы жастар. Ал жастардың денсаулығы жақсы болмаса, ертеңгі күннің жарқын болуы да шамалы. Соңғы жылдары әлемнің әр елінде биліктегі азаматтар жастардың денсаулық проблемалары жайлы мәселелерді жиі қозғайтын болды. Соның ішінде жасөспірімдер арасында ауру түрлерінің көрсеткіштері жоғарылауда. Қоршаған ортаның ластануы, денсаулыққа зиянды әсер ететін экологиялық проблемаларды, бұрыннан белгілі аурулар түрі көбейіп кетті. Біз «Жаңа ғасырда жаңа ауруларға» шалдығатын болып жүрміз. Техника дамыған сайын адамның өмірі жеңілдей түседі. Адам өмірі жеңілдеген сайын денсаулығы нашарлайтын үрдіс байқалады. Бұл қазіргі уақыттың айқын ақиқаты болып отыр[3].
Сондай аурулардың бірі, жаңа ғасыр жаңа ауруы – интернет-тәуелділік. Интернетке тәуелділік дегеніміз ауру ма? деген сұраққа сан түрлі жауап алуға болады, яғни, тартысқа толы сұрақ. Егер алкагольді ішімдіктерге тәуелділікті ауыр екендігін бұрыннан-ақ білсек, интернетке тәуелділікті де аурулар қатарына жатқызуға болады ма? Қанша дегенмен де ұқсастықтары баршылық қой. Бұл сұрақ бойынша да ғалымдар екі жақты тұжырым айтады.
Бірінші жақ Нью-Йорктік ғалым Ivan Goldberg-тің теориясы бойынша 1995 жылғы енгізген Интернетке тәуелділік терминін (internet addiction disorder, қысқаша IAD) жақтаушылар. Ivan Goldberg-тің теориясы бойынша мұндай тәуелділік психикалық проблема ретінде сипатталған. Интернетті шамадан тыс көп пайдаланудың нәтижесі Интернетке тәуелділікті тудыратындығы тілге тиек етілген. Ал екінші жақтың өкілдері Интернетке тәуелділікті ауру ретінде санауға нақты дәлелдер жоқ екендігін алға тартады, яғни, алдыңығылардың тұжырымдамаларына қанағаттанбайды. Себебі,ауоуға тән ешқандай да синдром көрсетілмеген және Интернетке тәуелділік кезінде нендей жағдайлардың орын алатындығы да анық айтылмаған екен.
Bernad Batinic, (ғалым, Гисен университеті (Германия), Психология факултеті) өз ойын былайша жеткізді: ”Интернетке тәуелділік проблемасы бар. өздерін интернет пайдаланудан алшақ ұстай алмайтын немесе интернет пайдалануды доғара алмайтын адамдар бар. Бірақ қалыпты адамдар мен тәуелділікке бой алдырғандардың арасындағы айырмашылықтарды нақтылау да қиын болып отыр”. Турасында, ол кісі Интернетке тәуелділіктің арту кезеңінде ешқандай да автоматты түрде жүретін құбылыстың болмайтындығына сенімді: ”Интернетке тәуелді болу үшін алдын ала қандай да болмасын психикалық кемістіктер болуы шарт. Мысалы, алкагольді ішімдік ішетіндердің барлығы бірден алқаш бола қоймайтыны секілді.” — деп, өз ойын нақтылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030. Қазақтан Республикасының Президентінің халыққа Жолдауы. — Казахстанская правда, 11 қазан, 1997- 1б.
2. Әлімова М. Денсаулық — басты байлық. Егемен Қазақстан, 4 қаңтар, 2002-1б.
3. http://www.zhardem.kz/news/1288360968.html
4. www.onmeda.de
5. Краснова С.В., Казарян Н.Р., Тундалева В.С., Быковская Е.В., Чапова О.Е., Носатова «Как справиться с компьютерной зависисмостью», http://www.lib.rus.ec/b/137310/
6. «Происхождение разума на Земле», сборник докладов, Приамурское географическое общество, Хабаровск, 1997
7. Пережогин Л.О., «Интернет-аддикция в подростковой среде», http://www.rusmedserv.com/psychsex
8. Торопов А.А, Водовозов М.Ю., «Вопросы профилактики адиктивного поведения в подростковом возрасте», Тюмень 2001 год
9. Аксакалова Ж.К. Психологические аспекты семейного воспитания подростков//Вестник КазНУ. Серия психология и социология. – 2006.-№1.45-48б.
10. Александров А.А. Профилактика курения у подростков//Вопросы психологии.-2008.-№2.55-64б.
11. Анн Л.Ф. Психотренинг с подростками.- СПб.: Питер, 2007.- 271б.
12. Ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептері мен факторлары//Мектептегі психология. Психология в школе.-2006.-№5.-18-21 б.
13. Байжанова А. Қиын балалардың психологиялық себептері//Психология. Социология. Политология.-2006.-№11-12.-19-23б.
14. Болбачану А.В. Содержание коммуникативной потребности подростка в разных условиях общения со взрослыми//Вопросы психологии.-2006.-№4.61-63б.
15. Бурлачук Л.Ф., Морозов С.М. Словарь справочник по психологии. – СПб.: Питер,1999.498б.
16. Возрастная и педагогическая психология: Хрестоматия. Учеб.пособие для студентов сред.пед.учеб.заведений/Сост.: И.В. Дубровиной и др.-М.:Академия, 1999.-313б.
17. Грачева Л.В. Тренинг внутренней свободы. Актуализация творческого потенциала. – СПб.: Издательство «Речь», 2005. – 260б.
18. Головин С.Ю. Словарь практического психолога. СПб.: Питер, 1998.-589б.
19. Дуйсебаева Л. Эффективные технологии в профилактике и реабилитации несовершеннолетних//Мектептегі психология. Психология в школе.-2007.-№1-28б.
20. Егоров А.Ю. Нейропсихология девиантного поведения.-СПб.:Речь, 2006.-224 б.
21. Змановская Е.В. Девиантология: (Психология отклоняющегося поведения): Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. - 2-е изд., испр. - М.: Издательский центр «Академия», 2004. - 288 б.
22. Зубок Ю.А., Чупров В.И. Молодежный экстремизм//Социс.-2008.-№5.-37-47б.
23. Краткий психологический словарь/Сост. А.А.Карпенко; Под общ.ред. А.В.Петровского, М.Г. Ярошевского.-М.: Политиздат, 1985.-431б.
24. Кроль Л.М., Михайлова Е.А. О том, что в зеркалах: очерки групповой психотерапии и тренинга. - М.: Независимая фирма «Класс», 1999,-240б.
25. Қайырова Ж.А. Мінез-құлық ауытқушылығының себептері//Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика.-2005.-№6.-46-52б.
26. Қалиева Г. Қиын балалармен жұмыс істеуде жанұяның атқаратын рөлі//Ұлт тағылымы.-2008.-№1.-30-33 б.
27. Құдышева Н. Мінез-құлық қиындығының кейбір себептері//Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту.-2006.-№6.-2-3б.
28. Құлымбаева А. Жеткіншектердің өзін-өзі бағалауы//Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту.-2006.-№2.-5-6б.
29. Мухина В.С. Возрастная психология: феноменология развития, детство, отрочество: Учебник для студ. вузов. - 4-е изд., стереотип. – М.: Издательский центр «Академия», 1999. - 456 б.
30. Назмутдинов Р.А. Психологическое исследование ценностно-потребительской сферы девиантных подростков//Вестник КазНУ. Серия психология и социология.-2000.-№2.-27-31б.
31. Обухова Л.Ф. Детская (возрастная) психология. Учебник.-М., Российское педагогическое агентство. 1996,-374б.
32. Особенности отношения родителей к ребенку с трудностями в общении/Смирнова Е.О., И.Р.Хохлачева//Вопросы психологии.-2008.-№4.-24-25б.
33. Подхватилин Н.В. Психокоррекционная профилактика подростковой наркозависимости. – М.: 2002, - 248б.
34. Психология и лечение зависимого поведения/Под ред. С.Даулинга/Пер с англ. Р.Р. Муртазина.- М.: Независимая фирма «Класс»; 2000.-240б.
35. Прученков А.С. Социально-психологический тренинг в школе. - М.: ЭКСМО-Пресс, 2001, - 640б.
36. Войскунский А.Е., Арестова О.Н., Пути становления самодетерминации личности в подростковом возрасте .Вопросы психологии.-2006.-№3.-49-51б.
37. Раклова Е.М. Созависимость – аддикция отношений//Білім-Образование.-2008.-№2.-110-111б.
38. Рамендик Д.М. Тренинг личностного роста: Учеб.пособие. - М.: Форум: ИНФРА-М, 2007. – 176б.
39. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога: Учеб. пособие: В 2 кн. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Гуманит. изд. Центр ВЛАДОС, 1999. — Кн. 2: Работа психолога со взрослыми. Коррекционные приемы и упражнения. — 480 б.
40. Сборник психологических тестов. Часть III: Пособие/Сост.Е.Е.Миронова – Мн.: Женский институт ЭНВИЛА, 2006.-120б.
41. Собкин В.С., Баранова Е.В.,Социально-психологические осбенности переживания сексуального опыта в подростковом возрасте. Вопросы психологии.-2006.-№3.-49-55б.
42. Стюарт Дж. Тренинг организационных изменений. – СПб.: Питер, 2001.-256б.
43. Тұрдалиева Ш. Жасөспірімдер дамуындағы қарым-қатынастың маңызы//Мектептегі психология.-2006.-№3.-9б.
44. Тұрманова Ж. Жасөспірімдер белсенділігі мен кәсіптік бағдары//Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту.-2006.-№2.-4б.
45. Фалькович Т.А., Толстоухова Н.С., Высоцкая Н.В. Подростки ХХI века. Психолого-педагогическая работа в кризисных ситуациях: 8-11 классы. - М.:ВАКО, 2007.-256б. - (Педагогика. Психология. Управление).
46. Феномен «виртуализации» правосознания подростков и юношей как следствие субъектной зависимости от азартных видеоигр/ Махмутов А.Э., Дуйсенбеков Д.Д.//Вестник КазНУ. Серия психология и социология.-2006.-№1.-60-63б.
47. Шаповаленко И.В. Возрастная психология (Психология развития и возрастная психология).-М.:Гардарики, 2005.-349б.
Шнейдер Л.Б. Девиантное поведение детей и
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
6
1 ЖАСӨСПІРІМ ШАҚТАҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘУЕЛДІЛІКТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Интернет тәуелділіктің психологиялық-педагогикалық негіздері
12
1.2 Жасөспірім шақтағы интернет-тәуелділіктің белгілері мен
механизмдері
27
2 ЖАСӨСПІРІМДІК ШАҚТАҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘУЕЛДІЛІК ... ЖӘНЕ ... ... ... психикалық даму ерекшеліктеріне интернет-тәуелділіктің
әсері
32
2.2 Жасөспірімнің интернет-тәуелділігін төмендетудің әдіс-тәсілдері мен
тәжірибелік көрсеткіштері
59
ҚОРЫТЫНДЫ
75
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
79
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Азаматтар мен оқушы ... ... ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың халыққа
арналған Жолдауында белгiленген «Қазақстан – 2030» ... ... бiрi ... ... ... ... Жарлығы бойынша 2002 жыл Қазақстанда Денсаулық
жылы болып жарияланды. Біздің қоғамымыздың, елiмiздiң болашағы байланысты
болып отырған ... ... ... өмiр ... ... ... ата-аналарды және бiлiм беру жүйесiнде ... ... ... көп ... Оның ... болуы
қоғам мүшелерiнiң сайдың тасындай сау өмiр сүрiп, еңбек етуiне байланысты.
Сондықтан бұл ... ... ... мән берiлiп отырганы бекерден
бекер емес. ... жас ... ... ... ер жетiп, мұраларының
биiгiне жасқанбай қол ... ... ... алға басуынан артық
ғанибет бар ма! [2].
Қытай дәрігерлері жастарға көк ... ... ... Украина Президенті
«сыраға салынған» ұрпақты жөнге ... ... ... ... түскен балалар болашағына алаңдаса, Германияда кәмелетке
толмағандар арасында ... ... ... белең алып кетті. Ертеңіміздің
жалғасы жастар. Ал жастардың денсаулығы ... ... ... күннің
жарқын болуы да шамалы. Соңғы жылдары әлемнің әр елінде биліктегі азаматтар
жастардың денсаулық проблемалары жайлы мәселелерді жиі ... ... ... ... ... ауру түрлерінің ... ... ... ... ... зиянды әсер ететін
экологиялық проблемаларды, бұрыннан белгілі аурулар түрі көбейіп кетті. Біз
«Жаңа ғасырда жаңа ... ... ... ... ... ... ... өмірі жеңілдей түседі. Адам өмірі жеңілдеген сайын денсаулығы
нашарлайтын үрдіс байқалады. Бұл қазіргі уақыттың айқын ... ... ... ... жаңа ... жаңа ...... тәуелділік дегеніміз ауру ма? деген сұраққа сан түрлі жауап
алуға болады, яғни, ... толы ... Егер ... ... ауыр ... бұрыннан-ақ білсек, интернетке тәуелділікті де
аурулар қатарына жатқызуға болады ма? Қанша ... де ... қой. Бұл ... ... да ғалымдар екі жақты тұжырым айтады.
Бірінші жақ Нью-Йорктік ғалым Ivan Goldberg-тің теориясы бойынша ... ... ... тәуелділік терминін (internet addiction disorder,
қысқаша IAD)  жақтаушылар.  Ivan ... ... ...  мұндай
тәуелділік психикалық проблема ретінде сипатталған.  Интернетті шамадан тыс
көп пайдаланудың нәтижесі Интернетке тәуелділікті тудыратындығы ... ... Ал ... ... ...  Интернетке тәуелділікті ауру ретінде
санауға нақты дәлелдер жоқ екендігін алға тартады, яғни, ... ... ... тән ... да ... және ... ... кезінде нендей жағдайлардың орын
алатындығы да анық ... ... Batinic, ... ... ... ... ...  өз ойын былайша жеткізді: ”Интернетке тәуелділік проблемасы
бар.  өздерін интернет ... ... ... ... ...   интернет
пайдалануды доғара алмайтын адамдар бар.  Бірақ қалыпты адамдар ... бой ... ... айырмашылықтарды нақтылау да
қиын болып отыр”.  Турасында, ол кісі ... ... ... ... да ... ... жүретін құбылыстың болмайтындығына
 сенімді: ”Интернетке тәуелді болу үшін алдын ала ... да ... ... болуы шарт. Мысалы, алкагольді ішімдік ішетіндердің
барлығы бірден  алқаш бола қоймайтыны секілді.” — деп, өз ойын нақтылады.
Қазіргі ... ... ... 100 000 ... адам осы тектес
проблемаларға тап болып отырғанға ұқсайды.  Көбі ... ... ... не ... ... ... тыс ... жоғалтып қоятындары да
 болады[4].
Қоғамдағы өсіп келе жатқан компьютеризация және «Интернетизациямен»
байланысты шетелде 1980 ... ... ... Интернетті патологиялық
пайдалану проблемесы өзекті бола бастады. Яғни «Интернет-тәуелділік» туралы
айтылып отыр ... ... ... ... ... ... ... Интернетті артық
(патологиялық) қолдану). Griffiths,1995 ... ... ... байланысты бейхимиялық (әрекет-қылықтық) аддикцияның жаңа
формаларын белгілеу үшін М.Грифитс «технологиялық тәуелділіктер» терминін
ұсынды, ол оны ... ... ... тәуелділік) және активті
(Интернет-ойындар) деп бөлді.
Соңғы екі онжылдық ондаған миллион ... ... әрі ... ... кең ... ... ... Интернет арқылы
өмірдің барлық аспектілері ... ... ... сауда, қарым-қатынас,
сексуалдық және ойындық құмарлықтар жүзеге ... ... ... ... психологтар «өмір
аспектілерінің ішінде Интернет тимей өткені жоқ» деп дәл ... ... ... көптеген ғалымдарды алаңдатуда және осы
мәселе төңірегінде медицина, ... ... ... ... т.б. ... ... ... зерттеу жұмыстары үлкен
алаңдатушылықты атап көрсетеді.
Қазіргі шақта компьютер біздің өмірдің таптырмас бөлігі, алайда ... біз осы ... ... ... ... еңбекке қабілеттілігінен
тәуелді болатындығымызды әрқашан да ... ... ... ... ... ... іс, ... жүйесі, медицина,
өндіріс, ғылым сияқты және тағы басқа маңызды салаларға ендірілген. Мұндай
сфераларда қателіктер жіберілмейді, ал ... ... ... ... ... ... тәуелділігі мұнымен шектелмейді.
Калифорниялық бір ер кісі ... үшін ... бар ... ... ... Онысымен қоймай, өзі отырған қара ... да ... ... ... ... Үй-жайсыз қалып, күнкөріс қамын жасамақ
болып, ұрлық ... ... ... ... қалады. Сол кездегі әлгі
бәтшәғардың айтқаны: ”Мен үшін ... ... ... ... да
артығырақ. Мен интернеттен көп достар таптым”. Жоғарыда аталып өткен ... ... ... бір ғана ... ... ... өткен сайын
жауыннан кейінгі саңырау құлақтарша ... ... ... бұл зат біздің өмірге салыстырмалы ... ... ... ... Ендігі бір де бір кәсіпорын, бір де бір оқу орны
компьютерлік технологияларсыз өз ісін жүргізбейді[6]. Бір ... ... ... ... ... ... ... компьютерлік ойындар
мен Интернеттен тәуелділіктің қалыптасуы сияқты глобальды ... ... ... ... белгілі бір бөлігі компьютерлік Интернет
тәуелділігінің ықпалында, ал бұл қатерлі психикалық ауру ... ... да ... бұл ... ... мен ... ... компьютерлік желілердің негативті әсері кәмелетке
толмағандардың қылмыстық ... және ... ... ерекше
қауіп тудырады[7]. Оның қауіптілігі мынада: тұрақты тәуелділіктің дамуы,
мұнда ... ... бала тек қана ... ... ... ... үйде ... қосылу мүмкіндігі болмаса компьютерлік клубқа түсу
үшін туыстарынан ақша ... ... тым көп ... ... ... жиі қалады, ұйқысы қанбайды, және т.б.).
Сондықтан да аталған тақырып қазіргі таңда еліміздің болашағы ... ... ... ... ... ең ... мәселелер
қатарына жатады деп толық сеніммен айта аламыз.
Зерттеудің ... ... және оның ... көріністері.
Зерттеудің пәні: Интернет-тәуелділігіне жағдай жасайтын ... ... және ... жасөспірім жастағы балаларға интернет-
тәуелділіктің ықпалы.
Зерттеудің ... ... ... болу ... ... механизмдерін және ... ... ... ... жасөспірімдердің интернет тұтынушысы
ретіндегі виртуалды және интернет-тәуелділігінің алдын алу және ... ... ... Егер ... пайда болу себептері,
кезеңдері, белгілері, механизмдері және жасөспірімдердің дара ... онда ... ... және интернет-тәуелділігін
болдырмай, оның алдын алуға болады.
Зерттеудің міндеттері:
1. Интернет–тәуелділігінің пайда болу ... ... мен ... ашу;
2. Жасөспірімнің жас ерекшеліктері негізінде интернет тұтынушысы
ретіндегі психологиялық аспектілерін түсіндіру;
3. Жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ... тиімділігіне көз жеткізу.
Зерттеудің кезеңдері:
І кезеңінде интернет-тәуелділік мәселесі ... ... ... ... жинақталды. Ғылыми аппарат айқындалды.
ІІ кезеңде интернет–тәуелділігінің пайда болуы, дамуы, оның кезеңдері,
белгілері мен механизмдеріне ... ... ... ... ... ... ... іріктеп алдым.
ІІІ кезеңде теориялық-ғылыми мәліметтерді тәжірибелік-зерттеу жұмысында
қолданып ой қорытындыланды.
Зерттеудің базасы: Тәжірибелік зерттеу жұмысы Тараз ... ... ... 4 курс ... өткізілді.
Зерттеудің әдістері: зерттеудің өзекті мәселелеріне философиялық,
психологиялық, педагогикалық, ... ... ... ... педагогикалық ғылыми зерттеу тақырыбына байланысты теориялық
тұрғыдан ... ... және ... ... ... ... тест-сұрақшасы, К.Леонгардтың тест-сұрақшасы, мақсатқа
сай тәжірибелік-экспериментті жүргізу, оның нәтижелерін математикалық
талдау ... ... және ... жұмысының құрылымы: Ғылыми зерттеу жұмысы кіріспе, екі бөлім,
қолданылған әдебиеттер тізімі және ... ... ... ... ... ... ... Интернет тәуелділіктің психологиялық-педагогикалық негіздері
Өткен ғасырда үлкен жылдамдыққа ие болған ғылыми техникалық прогресс
компьютерлерге жағдай жасайтын заңдылықты әрі ... ... ... отыр.
Қазіргі заманғы адам интернетсіз өмір сүре алмас десе де ... ... ... ене ... ... технологиялар дайын ғылыми
жасақтамалар мен болашақ ... жаңа ... ... ... ... ... өмірімізге тек жағымды ғана емес,
сонымен ... ... ... ... ... және ... ... және өндірістік қызметтің барлық сфералары дамытудың
қосымша мүмкіндіктеріне ие болды. Осыған орай ... адам ... ... ... өмір сүре ... ... ... жүзеге асу
мүмкіндігінің жоғары екендігі туралы айтуға болады. Қазірден көптеген ұйым,
компания, фирмалар өз қызметін компьютерлік желісіз ... ... ... ... сферасы тұтынушыларға өзінің жетілдірулері мен ... ... ... ... әрі ... ... келеді[3].
Интернет-тәуелділікпен алғашқы болып өз ... ... ... ... ... ... ... пайда
болу салдарынан шығынға ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
зерттеудің негізін қалаушы екі американдық: клиникалық психолог Кимберли
Янг және ... ... ... 1994 жылы интернет-тәуелділікті
анықтайтын арнайы ... ... оны ... ... 500 анкета толтырылып, оның 400-ін адддиктілер толтырылған.
Өткен ... 90-шы ... ... тәуелділік құбылысын анықтау үшін
И.Гольдерг (1996) «Интернет-аддикция» терминін және тәуелділікті ... ... ... жиынтығын ұсынды.
M.Orzack, 1998 мәліметтерінде М.Орзак ... ... ... және ... ... ... көрсетілген:
Психологиялық симптомдар:
• көтеріңкі көңіл-күй және компьютердің алдындағы ... ... ... ... ... ... алдында өткізілетін уақыт көлемінің артуы;
• жанұя және жолдастарын елемеу;
• компьютерден алыс кездерде бос болу сезімі, депрессия, ... ... өз ... ... ... ... ... мүшелеріне жалған айту;
• жұмыс немесе оқудағы проблемалар.
Физиологиялық симптомдар:
... ... ... ... ұзақ күйзеліске ұшырау мен
байланысты қолдың жүйкелік жолдарының туннельдік жолдарының зақымдануы);
• көз ... ... ... бас ... ... ... уақытында тамақтанбау;
• жеке гигиенаны сақтамау;
• ұйқының бұзылуы.
К.Янг (Young, 1998) ... ... ... ... ... ... ... жатқызылады:
• электрондық поштаны тексеруге деген бағыттылық;
• келесі он-лайн сеансына алаңдаушылық;
• он-лайн уақытын арттыру;
• итернетке төленетін ... ... ... ... ... (2000) ... ... жатқызылады:
• интернетке толық ену;
• желіде өткізілетін уақытты үнемі арттырып отыру;
... ... ... кезіндегі тынымсыздық сезімдері;
• уақытты басқарумен байланысты проблемалар;
• қоршаған ортамен (жанұя, мектеп, жұмыс, достар) проблемалар;
... ... ... жайлы жалған айту;
• интернетті пайдалану кезіндегі көңіл-күй өзгерісі.
Көрсетілген тәуелділіктің арасындағы таралым 1-5%-ды ... 2000; Young, 1998), ҒТП ... ... ... ... бейімделуі артуда. Kim et al., 2005 келтірген мәліметтерінде Корей
зерттеушілерінің мәліметтері келтірілген және оған ... ... ... ... ... бар екенін көрсетті. Ресейдегі
(WWW.monitoring.ru) зерттеулер бойынша ... ж.ж. ... саны ... ... ... яғни ... желінің белсенді пайдаланушыларына
айналып келуде, осыған сәйкес жастар арасындағы Интернет-аддикция жағдайлар
саны да өсуде.
К.Янг (Young, 1998) ... 5 ... ... ... киберсексуалды тәуелділік – порносайттарға кіруге және ... ... ... ... арнайы
телеконференцияларда сексуалды тематиканы талқылау.
2. виртуалды ... ...... ... реалдық
қатынастардың орнына виртуалды кибер қатынастарды қалау.
3. желіге деген тым жоғары қажеттілік – онлайндық азарттық ойындар ... ... ... ... ... ... тым көп ақпарат қабылдау (жабысқақ «веб-серфинг») – жүйедегі үнемі
саяхаттаулар, ... ... ... және ... ... ... тәуелділік – компьютерлік ойындарға үнемі қатысу (атыс
ойындары «Doom», ... ... «Stan Craft» ... ... және ... (Young, Rodgers,1998) жүргізген пилотаждық
зерттеуге 259 адам оның ... 130 ер адам ... жас ... және ... адам (орта жас шамасы-33) он-лайндық режимде Р.Кеттелдің 16 ... ... ... (16PF) және Янг құрастырған Интернет-тәуелділік
сұрақшасын толтырды. Алынған мәліметтерге сәйкес аддикт адамдар абстрактілі
ойлаудың жоғары ... ие, ... ... ... ... ... эмоционалды жауап беретіні анықталды[4].
Зерттеушілердің пікірінше индивидуалист бола тұра, аддиктілер ұзаққа
созылатын изоляцияға оңай бейімделеді.
М.Шоттон ... 1989) ... ... ... онда бұл ... 3 ... анықтады.
Бірінішіден, бұл «желішілер» (networkers): олар оптимист, тәуелділіктің
басқа ... ... ...... әлеуметтік белсенді,
адамдарға позитивті қатынас көрсетеді, жолдастары болады, ата-аналарымен
жағымды қарым-қатынаста ... ... олар үшін – ... ... ... мәліметтер базаларына ізденіс салулары немесе MUD типіндегі
рольдік топтық ... ... ... алайда көрсетілген басқа тәуелді
типтерге қарағанда өз ... аз ... ... ... ... қамсыздандырумен қызықпайды.
Екіншіден, бұл «жұмысшылар» (workers) – саны ... ең аз топ. ... жаңа әрі ... ... ие. ... процесін нақты
жоспарлап алып, бұл бағдарламаларды керекті нәтижеге жету үшін ... бұл ... ... ... ... ... ... бағдарламалары
оларды қанағаттандырмайды, сондықтан да олар қосымша оқу курстарына
қатысады. Оларға қатаң ... ... ... бұл «зерттеушілер» (explorers) – саны ең көп топ. Олар
бағдарламалауды интеллектуалды ... және ... ... ... ... ... бағдарламалар жаза отырып, көбінесе оны аяғына дейін жеткізбей,
одан да күрделі жаңа түрлеріне ... Бұл ... ... компьютерлік
пираттылық және хакерліліктің қызметін атқарады. Формальды жағынан алғанда
олардың білім дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... қана коймай, тіпті білім көлемімен
озып та ... ... көп ... ... шен де, ... ... олар үшін басты орында тұрған жоқ. Сөйтіп, олар өмірдегі ... ... ... ... ... ... партнер және дос, оның жаны бар, адамдармен қарағанда онымен
қарым-қатынас жасаған ... ... ... et al.,1998; Shapira et al.,2000 көрсеткендей, Интернетке
тәуелділер арасында ... және ... ... ... ... және т.б., 2005 ... болсақ, сондай-ақ, азпрогредиентті шизофрения шеңберіндегі
жасырын депрессияның ... ... ... анықталды. Kim et al., 2005
айтуынша, Корей ... ... бар ... ... ... суицид қаупінің жоғары болатыны анықтады.
Y.Hambuger, E.Ben-Artzi (2000) Айзенк ... ... ... жеке тұлғалық ерекшеліктерін зерттей отырып, интроверттер мен
экстраверттер Интернеттің әртүрлі ресурстарын пайдаланатынын, сондай-ақ
экстраверт ер ... ... ... ... үшін ... жағымды
корреляцияланса, ақпараттық сайттарды пайдаланумен нейротизм жағымсыз
байланыста болатынын ... Әйел ... ... ... ал ... Интернеттің ақпараттық сайттарын пайдалануда
жағымды болатынын көрсетті. Кейін жаңағы авторлар ... ... ... әйел ... үшін ... сезімі тән, бұл сезім деңгейін
төмендету мақсатында әйел адамдар чаттарда ... ... ... ... ... E.Ben-Artzi; 2003).
Американ зерттеушісі S.Calpan (2002) Интернетке тәуелді тұлғалардың
депрессия, жалғыздық, ұялшақтық,өзімшілдік ... жеке ... ... (2002) ... әртүрлі зерттеушілердің нәтижелері жалпылай
келе, Интернет-аддиктілердің келесідей қасиеттерді ... ... дене ... ... ... ... ... тікелей
қарым-қатынас жасаудағы қиындықтар (тұйықтылық); ... ... ... және өзара түсіністіктің жетіспеушілігі;
агрессивтіліктің төмендігі; ... ... және ... ... ... ... тәуелсіздік; идеалды
«Мен» туралы түсінік дифференциалданбаған; реалсызданған, өзін-өзі бағалау
деңгейінің төмендігі; проблемалардан және жауапкершіліктен ... ... В.Д. 2003 ... ... ... ... басқа
аддикциялардың жасырын формалары ... ... ... ... ... ... крусодерлілік сияқты кибер-қатынаста
көрініс табатын коммуникативті тәуелділік.
Д.Гринфилд (Greenfield, 1999) ... ... ... ... ... ... аддикция жүреді деген деректер
келтіреді. M.Griffiths (1998) Интернет-аддикция Интернеттің ... ... ... қалыптасуы мүмкін деген гипотезаны алға
тартты. M.Griffiths 1999 зерттеулерін К. Янг ... ... ... ... ... ... ... міндетті
түрде Интернет-аддиктілер емес, олар желіні ... ... ... үшін пайдаланатынын атап көрсеткен болатын. J.Kandell М.Грифитс
зерттеулерінен айырмашылығы ол Интернет-аддикцияны ... ... ... ... табылатын Интернеттен патологиялық тәуелділік деп
анықтады.
Интернет-аддикцияның дефиницияларын (қысқаша түсінігі, ұғымы) кеңейте
отырып, К.Янг, R.Davis (2001) ... ... ... әрекет-қылыққа әсер ету моделін ұсынды. ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
(Specific Pathologial Internet Use) және ... ... ... ... ... Internet Use). ... түрі ... арнайы қызметінен тәуелділіктің туындайтыны көрсетеді: онлайндық
қызметтер, онлайндық аукциондар, акцияларды онлайндық сату, ... ... ... ... және ... тыс ... ... Екінші түрі интернетті көп мақсатты әрі маманданусыз тым
артық ... ... яғни ... ... мақсатсыз уақыт өткізеді
және интернеттің әлеуметтік сферасымен байланысты[5].
Интернет-аддикция құбылысы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, ойындық қажеттілік).
Компьютер ... ... ... ... ал оны жүзеге асырушы құрал
болып табылады[6].
Девиантты әрекет-қылықтың ... ... ... әсер ететін
әрі Интернет-аддикциямен байланысты тағы бір аспектіні атап өту дұрыс
болады. Бұл ... ... ... ... кездесуі мүмкін:
• балалар сеніміділігін пайдалану: тыйым әрекеттерді орындату мақсатында
баланы қызықтыру;
• порнографияға кіруге мүмкіндік: порнография желіде оңай ... оған ... тап ... ... ... ... ... кіруін
қамтамасыз ететін бағдарламалық қамсыздандырулар өз қызметін ылғи да
атқармайды, ал кейде тіпті де істен шығады;
... ... ... ... бомба немесе нашақорлық
заттарды дайындау бойынша немесе т.б.
Ата-аналар ... ... ... кіретінін қадағалап, бала әрекет-
қылығының кез-келген өзгерістеріне мұқият болулары ...... ... ... Интернет – әлемдегі әртүрлі
нүктелерінде орналасқан ... ... кең, ... ... 150 елді ... 175 мыңнан астам әртүрлі желіні байланыстырды;
Интернетке 200 миллион компьютер қосылып, 500 миллионнан ... ... ... бұл сан ... ... 1985 жылы Интернет 100 желіні
қамтыса, 1989 жылға қарай оның саны 500-ге ... ... ... ... ... өсу қарқыны 100%–ға жетіп отыр. ... ... ... кіру ... үйде де, ... да ... еді. Бұл жағдайдан шығу
– модем және телефондық жүйелер арқылы қосылу болып табылады[15].
Интернеттің даму ... ... оның ... ... ... ... ARPANET ... бұл жүйе алғашында әртүрлі
компьютерлер арасында үнемі байланысты қамтамасыз ... ... үшін ... ... ... ... ... әдістері
ARPANET–пен өткізілген эксперимент сәтті өткендігі соншалықты, күнделікті
мәліметтерді жіберу мүмкіндігін алу үшін көптеген корпорациялар оған ... ... Ал 1975 жылы ARPANET ... желіден жұмыс істейтін желіге
айналды. 1983 жылы MILNET ... ... ... ал ... ... ... ортақ желіге айналды: MILNET қосу ARPANET 1991 ... ... ... ... ... ... ... бүкіл
әлемдегі көп желілерді біріктіргендіктен оның көрсеткіштері айтарлықтай
артты. 2000 ... ... ... ... ... болған кезеңнен
өтті. Желінің дамуы оның ... ... ... ... себебі 1992 жылы
World Wide Web («Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... жылдан бастап, тұтынушылар үшін өзекті бола бастайды. Тұтынушылар
арасында Желі қарқынды таралуымен ... ... да оған ... және азаматтық пайдалануда қолданылып жүрген Интернет бүгінгі
күнде коммерциялық емес фирма, БАҚ–рының және ... ... ... ... қарым–қатынастың негізгі әдісі болып табылады.
Шын мәнінде, Интернетті өзіндік бір ... БАҚ ... ... ... ... ... мен ... біруақытта үлкен
жылдамдықта кіре алу және бір уақытта үйде ... ... ... – бұл деген керемет емес пе? Белгілі бір ... ... ... ... ... ... есік ашылады. Интернеттегі
«адам–компьютер» қосылу мүмкіндігінің дамуы «адам–компьютер–адам» ... жол ... Желі ... ... ие байланыстырушы функциясына
желілік компьютерлік реалдылықта виртуалды қоғамдастықтар – ... ... және ... ... ... ... Бастықтық Интернетте компаниялардың бүкіл дерлігінде өз сайттары
бар, ол Желі арқылы ... ... ... және ... айнымалы саны күннен
күнге өсуде[13].
1984 жылы Вильям Гибсон «Neuromancer» романын жарыққа шығарды, онда
алғаш рет «киберкеңістік» ... ... ... – бұл ... бойынша операторлардың көпшілігі күнделікті сезілетін ... ... ... ... шыққаннан кейін, уақыт өте ... ... ... ... ... киберкеңістік деп
атай бастады. Миллиондаған адамдар Интернетті көптеген мақсаттарда қолданып
келеді.
Қазіргі шақта компьютер біздің өмірдің таптырмас бөлігі, ... ... біз осы ... ... қымбат бөліктерінің еңбекке қабілеттілігінен
тәуелді ... ... да ... ... ... ... қызметтің банкілік іс, қауіпсіздік жүйесі, медицина,
өндіріс, ... ... және тағы ... ... ... ендірілген. Мұндай
сфераларда қателіктер жіберілмейді, ал ... ... ... ... ... ... ... мұнымен шектелмейді.
Сонымен компьютер, бұл зат біздің өмірге салыстырмалы ... ... ... ... Ендігі бір де бір кәсіпорын, бір де бір оқу орны
компьютерлік технологияларсыз өз ісін ... Бір ... ... ... ... ... ... адамзат компьютерлік ойындар
мен Интернеттен тәуелділіктің ... ... ... ... ... ұғымы 1990 жылы пайда ... ... бұл ... ... ... ... ... жатқызады[15].
Бүгінгі адамдарға, әсіресе жастарға қауіп төндіріп тұрған ең үлкен
әдеттердің бірі интернет-тәуелділік ... ... ... таңда
технология және оның нәтижелерін пайдаланатын ... ... ... меңгеріп алған. Әрине, адамның өмірін жеңілдететін технологияларын
пайдалану керек. ... ... ... ... ... ... ... адамзатқа тигізген зияндарын айтып жеткізу қиын.
Осындай ... ... ... бірі ... ... ... ... жүзінің қай жерінде не болып жатқанын білу,
қажетті мағлұматты керек уақытта алу және ... ... ... ... жетуін қамтамасыз етеді. Бұл шынымен де үлкен жеңілдік және ... ... ... көп ... ... ... алу және ... үшін қолдану да
тәуелділікке әкеліп ... ... ... адамдардың интернетке кіру
немесе компьютер ойындарын ойнау әдеті күнделікті өмірін ұмыттыратындай
дәрежеге ... ... Адам көп ... ... өткізіп, компьютер
қолданбаған кезде мазасызданады, оны сағынып, бұл істі тастау немесе азайту
шаралары нәтижесіз болып шығады. Бір ... ойын ... ... ... ... ... арттырады.
Егер де адам пайдалана алатын кәсіби немесе басқа бір қажеттіліктерін
қамтамасыз ететін істерімен айналыспай ұзақ ... ... ... ... ... деп ... ... бойы шықпай қойса, демек
ол адам ... ... болу ... Егер де бұл ... аз ... ... деп ... қалай өтіп кеткенін сезбей, кеш
жатып, кеш тұрса, сабаққа немесе ... ... өзін ... ... ... ... ... шыдамай қайтадан аштырса, бұл ... ... ... ... ... ... тәуелді болды деген
сөз[13].
Тәуелділік, жалпы алғанда, өмірдің басқа салаларына қанағаттанбауды
білдіреді. Адамды қоғамдық өмірден ... ... ... шын
өмірді ұмыттырады. Интернет пен компьютерге тәуелді адамдар интернет
қолданбайтын адамдардың қасында ... ... ... ... ... тұлға болу көбінесе компьютермен көп уақыт өткізетін ... ... ... ... ... ұйымдастырған саяхат, пикник
және әртүрлі іс-шараларға қатыспайтын балалардың ең жақсы досы ... ... ... ... интернетті немесе компьютер ойынын ойлап,
проблемаларды ұмыту үшін ... ... ... ... ... ... Бұл үшін көп ақша жұмсаулары да мүмкін[16]. ... ... бен түні ... ... ... денсаулық
проблемалары, ұмытшақтық пайда болады. Интернет тәуелділігінің карта
ойындарындағы құмарлыққа ... ... көп ... Бір ғана ... ... ... ... Сонымен қатар, интернет арқылы,
материалдық зиянға ұшыраған адамдар да баршылық.
Аддиктивті әрекет–қылықтың белгілі бір түрі бола отырып, ... өз ... ... трансформациялау әдісі
арқылы күнделікті өмірден кетуге деген бағыттылықпен сипатталады[21]. Бұл
сәтте адам тек өз ... ... ... ... ... ... жұмысы бәсеңдейді, кейде ... жеке ... ... ... өз ... ... проблемаларын шешуден құтылғандай
болады.
Ресей психологтарының мәліметтері бойынша компьютерлік ойын ... 10-14% оған ... ... ... Бұл ... ... ... болуы мүмкін, алайда жасөспірімдер оған әлде қайда бейімдірек болып
табылады[48]. Себебі жасөспірімдер дара ерекшеліктеріне сәйкес, кез ... тез ... ... ... ... жасөспірім қандай да болмасын
іс-әрекетке түрткі арқылы барады, яғни оның белгілі бір ... ... ... әсер етеді.
Бала виртуалды реалдылыққа қай себептермен енеді? Себептердің бірі
көңіл көтеруге деген құмарлық, оның балалар ... ... ... ... ... себеп баланың қараусыз қалуы, яғни ата–ананың бос еместігі
соншалықты, ... өз ... да ... ... ... ата–аналар баланың
сезімдері, күйзелістері, мектептегі жоғары нәтижелерімен қызықпайды, өз
баласының не ... ... өмір ... жүргендігі жайлы білмейді. Олар жай
ғана балаға компьютер сатып ... бұл ... олар ... парыздан
құтылғандай сезінеді. Бала болса, толық еркіндікте, өзімен–өзі.
Келесі себеп ... ... оның ... адамдар арасындағы үнемі
ұрыс–керістер. Мұндай жанұяларда ... ... ... ... ... қашудың тағы бір себебі сыныптас немесе
құрдастары ... ... ... ... зорлық
көрсетулер. Ата–ананың айырылысуы да бұған себеп бола алады. Ата–анамен,
құрдастарымен, ... ... өзі үшін ... ... ... де ... ... пайда болады. Баланың
өзін–өзі бағалау деңгейінің төмен не жоғары ... ... ... ... ... мүмкін.
Егер де баланы өз жанұясы, ата–анасымен қарым-қатынасы немесе өмір
сүру ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда балада өз жанұясынан жатсыну сезімі ... оның ... ... әлем ... ... ... ... алады.
Егер де жанұяда ата–ана балаға қатыгездікпен қараса, зорлықты көрмеу
мақсатында ... ... ... кетеді. Бұл жаңа шындықта оны ешкім
ренжітпейді, ол әрқашанда өзін–өзі ... ... ол ... әрі ... Оның ... саны ... ... ал егерде дұрыс
болмай кеткеннің ... ол ... ... ... басынан бастай
алады[20].
Аталған себептердің барлығы баланың күнделікті өмір проблемаларынан,
танылмаған әрі қызықтыратын ... ... ... ... ... ену ... оған төтеп бере алмайды. Жасөспірімдер мен балаларда
қорғанудың психологиялық механизмдері ... ... ... ... қорқыныш, үрей, ауыр қозулар, түнгі шошулар, жабысқақ
күйлер сияқты жағымсыз күйлер пайда болуына ... ... ... ... ... тамақтану тәртібі бұзылады, олар уақытты сезбей,
тәуліктеп ұйықтамай жүре алады.
Күн және түн ... ... ... – жақындар және
ата–аналар түсініксіз дене қозғалыстарымен ... ... ... ... ... Бұл ... ... шындық баланың бойын билеп,
басқаруды жоғалтады. Ойын тәуелділігі осыған негізделеді: компьютер адамды
басқара бастайды. ... ... ... адамдармен қарым–қатынас
дағдылары, эмоционалды сферасы ең ... ... және ... ... оқу, ... ортамен тікелей қарым–қатынас жасау
барысында қалыптасады. Виртуалды реалдылық қоршаған орта ... ... ... ... ... де ... Бұл баланы компьютерге
«тәрбиелеуге» бергенде болатын ... де бала ... ... күні ... ... ... ... кім
кінәлі деген орынсыз сұрақ туындайды. Әрине, ата-ананың балаға көңіл
аудармауы, осының ... ... орай ... ... бола ... ... қабылданады.
Біздің қазіргі өмір қарқыны, жанұя үшін өмір сүру мен ... ... ... ету қажеттілігі бүкіл жанұя мүшелерін еңбек
етуге мәжбүрлейді[21]. Осыдан келесі заңдылық ... ... ... ... ... ... оны жалғыз досы – компьютер күтеді.
Ал ата–ана бала ... ... ... ... ... ... процесс толығымен бақылаудан шығады. Балалар ата–анасы ... ... ... ... ... ... диск ... музыка
суреттер жүктейді, интернеттен үй тапсырмасын, баяндамаларды көшіреді.
Психолог М.Гриффитс тәуелді ойыншыларды екі категорияға ... ... ... топтасып ойнауды ұнатады. Бұл рольдік
ойындар. Олар үшін бастысы жеңіс ... ... ... оны ... ... ... компьютерді белгілі бір проблемалардан қашу мақсатында
пайдаланады. Басқаша айтқанда, компьютерлік тәуелділіктің қалыптасуына
психоактивті ... ... ... ... психологиялық
факторлар қатысады[5].
Интернет–тәуелділігінің қалыптасуы ... ... ... ... кезеңдерін бөліп көрсетуге болады.
1.Жеңіл қызығушылық кезеңі.
Бала алғашқы рет компьютерлік ойын ойнағаннан кейін ойынның ... ... өзін ... кейіпкермен ұқсата бастайды, графика, сурет, ... Бала ... және ... ... салыстыра бастайды да, таңдауын
ақырғысына ... ... ... ... өз ... жүзеге
асыруға мүмкіндік береді. ... бұл ... ... бар: ... ... ... емес, ситуациялық сипат береді. Ойынға тұрақты
қажеттілік әлі де қалыптаспаған, ойын процесі адам үшін ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайда болады – компьютерлік ... ... Бұл ... ойын ... ... ие. Бұл ... ... бала белсенді әрекеттерге көшеді.
3.Тәуелділік кезеңі.
Мұнда баланың құндылықтық–мағыналық сферасында күрделі өзгерістер пайда
болады. Өзіндік сана және ... ... ... ... Ойын ... ... ... тастайды. Тәуелділік өз көрінісін екі формада
табады: әлеуметтенген және ... ... ... бала өзі сияқты тәуелді балалармен ... ... ... ... ... ... ... бірлесіп
ойнағанды ұнатады. Берілген жағдайда ойындық мотивация негізінде жарыстық
сипат жатыр. Тәуелділіктің бұл формасы ... ... ... әсері
әлдеқайда жағымсыз. Индивидуалданған формасында адамның тек дүниетанымы
ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... әрекеттестігі
бұзылады. Мұндай балалар үшін интернет наркотикпен теңдес болады. Егер де
біраз уақыт бұл құмарлықтың орнын басқа бірдеңе ... онда ол ... ... ... ... ... эмоциялар сезеді, қозулы және
агрессивті болады, прострацияға ұшырайды) көшеді. ... ... ... ... ... ... патологияны тудыратын өмір
сүрудің стилі деп атайды.
4.Құштарлық кезеңі.
Бұл интернет тәуелділіктің ақырғы кезеңі. Ол ... ... ... ... ... психологиясының өзгеруімен
сипатталады. Мұнда бала компьютерден дистанция ұстайды, алайда орныққан
тәуелділіктен ... ... ... ... ... ... кейде тіпті өмір
бойы сақталады. Ол құштарлықтың сөну ... ... ... ... интернет–тәуелділігінің қалыптасуы
осылайша біртіндеп жүреді.
1.2. Жасөспірім шақтағы ... ... мен ... ... бейім адамдар Интернетке аддекватты қарайтын
адамдардан ерекшеленетіні анық ... ... ... белгілерінің
пайда болуын анықтауға зерттеулер жүргізілуде. Олар Интернет ... ... ... неде ... оны ... емдеуге болады деген
сұрақтарға жауап іздеуде ... ... ... ... ... және К.Янг жүргізді. Және мынандай ой қорытындыларына келді:
... ... ... ... ... ... бөлуді сұрау
кезінде, жасөспірім оны істеуге айқын қарсылығын білдіреді.
➢ Баланы компьютерден алып тастаудың өзінде де ол өте ... ... ... ... ... және жаңа ойындар сатып алу үшін
бала көп қаражат ... ... үй ... міндеттері, сабақ жайлы ұмытады.
➢ Қоректену және ұйқы графигі толық ... бала өз ... Өзін ... ... ... ... мақсатында кофе және басқа
психостимуляторларды көп пайдаланады.
➢ Компьютер алдында көп қоректенеді.
➢ Компьютер алдында ойнау немесе жұмыс ... ... бала ... сезеді.
➢ Қоршаған адамдармен үнемі түрлі Интернеттік тақырыптарда әңгімелесу
басталады.
➢ Компьютер алдында эйфория сезімін сезеді.
➢ Өзінің компьютерлік фантастика ... ... ... ... ... және оған жағдай жасайды. Ал бұл ... ... ... барлық ойларын билейді, ол жайында
армандайды[5].
Біраз уақыттан кейін дамып келе ... ... ... ... ... ... ... жауырын, қолдарында аурулық сезімдер
пайда болады, ал көз ... ... қозу ... ... ... пайда болуына жағдай туғызады[34].
Егер де бала келесідей әрекеттер жасайтын болса, ата–ана ... ... ... ... Компьютерден алыстамай ішіп жейді, сабағын оқиды.
➢ Компьютер қасында түн ... ... ... ... ... үшін мектептен қала бастайды.
➢ Пәтерге кіре салысымен компьютерге ... ... ішу, тіс ... ... ... киім ауыстыруды ұмытып кетеді
(бұдан бұрын ол байқалмаған болатын).
... ... ... ... ... агрессивті күйде болады,
немен айналысарын білмейді.
➢ Компьютер алдына отыруға тыйым салынса, бопсалап қорқытады[27].
Интернет–тәуелділік ... ... ол ... ... мен ... ... негізделген. Бұл талаптар персонаж роліне
енуге деген құмарлыққа және бұл ... ... ... ... механизмдер адам санасы мен мотивация сипатынан тәуелсіз жұмыс
істейді. Бұл ... бала ... бір ... ойынмен алғашқы
танысуынан кейін пайда ... ... ... ... және мотив
негізінде тәуелділік қалыптаса бастайды:
Бірінші механизм – бұл ... ... Бұл ... ... күнделікті шаруа мен проблемалардан (мектептегі, құрдастарымен,
жанұядағы, ... ... ... ... ... ... ... табылады. «Реалдылықтан кету» термині қоғам ... кету ... ал шын ... ... кету ... білдіреді.
Шынайы реалдылықтан кету басқа виртуалдыға ауысу арқылы жүзеге асырылады.
Тәуелділіктің қалыптасу механизмдерінің ... ... ... ... күнделікті өмірімен байланысты әртүрлі
проблемалар мен ыңғайсыздықтардан ... ... ... ... ... ... әсерлерге әлі де тұрақсыз, кез
келген күйзеліс пен ... ... ... ... болып
қабылданады. Рольдік компьютерлік ойын бастан ... ... ... үшін қарапайым әрі қол ... ... ... ойын ... бала ... сабақ, шаруа және тағы басқа
күнделікті міндеттері жоқ идеалды әлем ... Ойын оған ... және ... шешу ... ... көрінуі мүмкін. Алайда бала бұл
идеалды реалдылыққа тез ... ... ... ... проблемалар ешқайда
да кетпейтіндіктен бала басқа реалдылыққа кетуді жиілетіп, оған ... ... да ... одан шығу өте ... ... ... әлемнен
толық үзіліп кету қаупі пайда болады, 100%-ға реалдылықты виртуалды ... ... Өте ... ... ... ... өседі.
Мұнда тәуелділіктің қалыптасу мен нашақорлық препараттарды қабылдаумен
ұқсас ерекшеліктерін байқауға болады.
Интернет–тәуелділіктің қалыптасуының ... ... ... ... Бұл ... ... ... тән ойынға қажеттілігі жатыр.
Балаға белгілі бір себептермен реалды ... ... ... ... ... беретін компьютерлік персонаж –
ролін қабылдауға бағыттылық тән болып табылады. Адамдар ерте ... ... ойын ... ... Бұл ... ойын ... ... түрде ересек адамның ролін (ана, әке, апа немесе атасы) ... ... ол оны ... ... тануға деген қажеттілікті бейсаналы
қанағаттандырады. Есею барысында бала рольдік ... ... ... ... ... ... қабылдауға деген қажеттілік сақтала
береді. Виртуалды ... ... оны ... ... ... ойын – бұл ... ... тиімді әдісі[35]. Тәуелділіктің
қалыптасу процесінің өзі рольді қабылдауға деген ... ... ... ... ... ... ... болады: бала көп ойнаған
сайын реалды және виртуалды өмір ... ... ... ... ... ... компенсациялайтын құралға айналады, бала реалды
әлемдегі емес, ол виртуалды ... ... ... бастайды.
Әрине, мұндай коменсация салдары өте ауыр. Бұл ... ... ... ... және ... ... функциялардың қалыптасуында,
жеке тұлғасының дамуындағы бірқатар күрделі проблемаларды тудырады[31].
Сөйтіп, басқаның ролін ... ... ... ... ... негізінде өтеді:
➢ Реалдылықтан кетуге деген құмарлық және қатты қажетсіну.
➢ Өзін ... ойын ... ... ... ... бірлесе немесе біреуі басым болып жүзеге асуы
мүмкін. Бұл ... ... де ... ... күйзелісті
компенсациялау процестеріне негізделген. Егер де бала өз өмірімен толық
қанағаттанып, проблемаларын рационалды шеше ... ол ... ... ... деген қажеттілік пайда болу мүмкіндігі өте ... ... ... өте ... ... ... психологиялық физиологиялық
әлеуметтік себептерін, жасөспірімнің психикалық даму ерекшеліктері,
жасөспірім Интернет ... ... ... ... ... ... шақтағы тәуелді әрекет-қылықты зерттеудің
теориялық негіздерін байланыстыра отырып қарасақ:
Жасөспірімдік шақ ... ... ... ... ... даму стадиясы деп аталады. Алайда бірінші шегі физиологиялық,
екінші әлеуметтік шек болып ... осы ... өзі ... мен көп өлшемділігін көрсетеді [18].
Балаң жастық - адамның дене дамуының аяқталатын кезеңі. Бойдың ұзаруы
жеткіншек кезеңге қарағанда баяулайды. ... ... ... орта ... мен ... арасында болады(ауытқу плюс-минус 13 ай), жігіттерде 17 мен
18-дің арасы (ауытқу плюс-минус 10 ай).Салмағы артады, ... ... ... ... ... келген есесін толтырады. Бұлшықет күші өте тез
өседі: 16 ... ер бала 12 ... бұл ... екі есе ... Бойы толысқаннан кейін шамамен бір жылдан кейін адам ... ... ... ... Әрине, көп нәрсе дұрыс тамақтану режимі
мен дене шынықтырумен шұғылдануға байланысты. Спорттың ... ... ... – ең көп ... ... ... даму жөнінен жігіттер мен ... көбі бұл ... ... ... Көп тараған түсініктерге қарамастан,
жыныстық толысудың мерзімі нәсілдік және ұлттық ... ... ... шақ бала мен ... ... ... жағдайда
болады. Баланың жағдайы оның ересектерге тәуелділігімен сипатталады, бұлар
оның өмірлік іс-әрекеттің мазмұны мен ... ... ... ролі ... ... ... тұрғыда өзгеше болады және екі
жағы да мұны анық ... ... ... ... ... ... ... ролдер мен мүдделер диапозонының сандық ... ... ... ... тұрғыдан өзгеріп, ересектік ролдер бірден-бірге
көбейеді, осыдан келіп дербестік пен жауапкершілік өлшемі ... ... жеке ... ... 18 ... ... ... мен некелесуге мүмкіндік
алады. Жасөспірімдік қылмысты істер үшін жауап беретін болады. Көпшілігі
бұл жаста ... ... ... бәрі де мамандық таңдау туралы және т.б
ойлайды. Алайда жасөспірімді ересектер статусының элементтерімен қатар оның
жағдайын баланың жағдайына ... ... ... әлі ... мектептен басқа жерлерде де байқалады, мұнда 16 ... ... ... да көбінесе ересек деп санамайды. Жағдайдың (бір ... деп ... ... ... танымайтын) және өзіне қойылатын
талаптардың тиянақсыздығы жастардың ... ... ... тым ... ... ... болғандықтан, олармен сөйлесу
кезінде белгілі бір арақашықтық сақтау керек. Яғни, олардың ар-намысына
тиіп кетпей, оларды ... ... ... ... ... тыңдап қарым-
қатынас жасаған жөн.
2 ЖАСӨСПІРІМДІК ШАҚТАҒЫ ИНТЕРНЕТ-ТӘУЕЛДІЛІК ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫ
ТӨМЕНДЕТУ ЖОЛДАРЫ
2.1. Жасөспірімнің психикалық даму ... ... ... ... ... жаңа түрі ... ... ол
психологияда дәстүрлі түрде ажыратылатын қызмет түрлерінің түрлі
қасиеттерін ... ... ... тәрізді өзінің мотивациялық
негізі болады[29]. Тұтынушы ... ... ... ... О.Н.Арестованың зерттеулері Интернеттегі қызмет адамның жеке тұлғасының
дамуы мен ... ... ... ... үшін не ... ... ... деген сауал қызығу тудырады. Бұл сауал тұлғалық даму ... ... ... ... ... ... бағалауға қатысты болып табылады. Субьектінің оның ... ... және ... ... бағалау процесі мотивациялық
реттелуге (регуляция) әсерін ... ... ... ... ... дәрежесі яғни қаланған мен қол жеткізгенді
салыстыру бұл бағалаудың критерийі болып табылады. Бұл ...... ... жаңа ... ... немесе керісінше өзіндік даму
мен жүзеге асырылуға мүмкіндік бермейді.
Интернет ... ... ... ... мен О.Н.Арестова еңбектерін атап өтуге болады. ... ... ... ... ... ... Іскерлік мотив. Тұтынушылардың көпшілігі үшін Интернеттегі жұмыс
нақты мақсатқа, яғни ... ... ... ... ... бөлік болып табылады. Бұл ... ... ... ... бір адаммен өзара әрекеттестік және
байланыстар белгілі бір бөлімшенің жұмысын ұйымдастыру және т.б.
нақтылы іскерлік нәтижеге бағдарлану ... ... ... ... ... мотив. Бұл мотив жаңа білімдерді алумен байланысты.
Тұтынушының танымдық қызығуының бағыттылығына ... ... ... болуы мүмкін. Компьютерлік желідегі танымдық
қатынас пәні: жаңа қызметтік мүмкіндіктер, түрлі ... жаңа ... жаңа ... мен ... ... және
есту бейнелері.
3. Қарым–қатынас мотиві(коммуникативті мотив). Ол жаңа танысуларды,
қызығулары жақын адамдарды іздеумен, пікірлерді алмастырумен
сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... пікірлер, эмоцияларды өзі тәрізіділермен алмастырумен
байланысты.
4. Корпоративті мотив(ынтымақтастық мотив). Адам ... ... ... ... ... ... ... болсын,
әлеуметтік сипатқа ие. Қызмет адамдар арасындағы функцияларды
бөледі: қызмет нәтижелерін алмастыру, жұмыс барысында бірігіп
отырып ... ... ... ... ... қызмет
жағдайында еңбек етеді. Тұтынушылардың Интернетте жұмыс істеу
барысында басқалармен ынтымақтастыққа ... ... ... ... ... ... ... мотиві. Бұл мотив негізінде терең психологиялық
құбылыстар жатыр. Тұлғалық өзін–өзі бағалау, талап қою деңгейі,
жетістік ... Адам ... өте жиі ... ... алайда адамға өзіне және басқаларға өз құндылығын дәлелдеуге
тура ... Бұл ... ... ... ... ... қызметтің әртүрлі түрлерінде жүзеге асырылады.
6. Рекреация мотиві және ойындық мотив.Ойын және ... ... ... маңызды орын алады. Ойын және рекреация жұмысқа
қабілеттіліктің функционалды күйін қалыпқа келтіруден басқа,
сондай–ақ олар ... жаңа ... ... ... ... жаттығуы және тексеруі, жарысу болып табылады.
Интернетте әр адам өзіне неғұрлым жақын және қызықты ... ойын ... таба ... ... ... ... ... адамның қызметінің әлеуметтік
мәні мен тұлғасының көрінісі болып табылады. Ол әр ... бір ... ... болу, оның құндылықтарын қабылдап
оларға еру, топ ... өз ... ... ... ... Тұлғаның өзіндік жүзеге асу және даму ... ... ... ... ... жеке ... ... әсерін түсінеді. Бұл әсерге танымдық мүмкіндіктер, ойын
әрекеті, ... ... ... қызығуы
қалыптасуының дамуы жатқызылады. Өз мүмкіндіктерін танымдық,
коммуникативті тағы басқаларын ... ... ... ... ... Интернеттегі жұмыс барысында тұлғаның ... ... Бұл ... ... ... ... көрінісін тапқан[36].Интернетте жұмыс істеу адамға
өзінің шығармашылық қабілеттерін көрсетуге мүмкіндік ... жаңа ... ... жасау, www ресурстарындағы
телеконференцияларда ойды білдіру. Бұл адамға ... ... ... ... құзырлы эксперттер және
мәнді адамдар тарапынан өз шығармашылығы үшін баға ... ... ... ... ... тұлғаның
мотивациялық
бағыттылықтың негізгі түрлерін ... ... ... ... өз ... ... кәсіби ортада қарым–қатынас
жасаудан анағұрлым кең ... ... ... ... қарым–қатынас ортасына
дейінгі жолдан өтті деген ойды ... ... Бұл ... ... ... ... және кәсіби сипаттағы мотивтердің салмағының азайғандығын
көрсетеді. Ал ... ... ... бағыттар, жеке
қарым–қатынас мотивтері керісінше ... ... ... ... ... ... әрдайым өсіп бара жатқандықтан, интернеттің
қоғамға әсер ... ... ... ... ... Интернет тек қана
ақпарат көзі ғана емес, сондай–ақ адамдар коммуникациясының үлкен зонасы.
Интернеттегі қарым–қатынастың ... ... ... ... ... желінің әртүрлі мүмкіндіктері пайдалану адмның ... ... және ... ... ... ... ерекшелігі екі түрлі феномен тудырады: біріншіден, интернет
виртуалды тұлғаны жасау мүмкіндігі пайда ... ... ... ... қарым–қатынастан айырмашылығының бар болуына
байланысты интернет–тәуелділігігіне жол ашылады[33]. ... ... ... ... психологиялық мәдениетінің төмен
деңгейінің индикаторы болып табылады. Ал интернетті танымның құралы ... ... ... ... ... ретінде қабылдау тұлғаның
психологиялық есеюдің, жетілудің кепілі деп санауға болады.
Интернет – технологияларды дамыту туралы ... ... ... ... негізінде ғана қарастырылғанымен ол халықтың психикалық
саулығы жағынан қарастырылуы тиіс. Алдын – ала сақтандыру бағдарламаларын,
қалыпқа келтіру ... және ... ... топтарын жасақтау қажет.
Зерттеудің жаңа облыстарына кибер–тәуелді адамдарды анықтау мен олардың
күйін ... үшін ... ... ... дамыту енуі керек.
Бұл болашақта Интернеттің басқа тұрақтанған әдеттерге (мысалы, алкоголизм,
азарттық ... ... ... және ... ... ... маниакальды–депрессивті бұзылыстар, зейін
тұрақтылығының төмендеуі).
Ғылыми-зерттеулердің ... ... ... диагнозының негізгі 5 типін көрсетуге болады. Олар
адамның нақты нәрсеге құмар екендігін сипаттайды:
1. киберсекс;
2. виртуалды танысулар;
3. онлайнды ... ... және ... ... ... ... ... деген құмарлық[41].
Емдеу сәтті аяқталуы үшін, адам өз ... ауру бар ... ... ... ... шарт болып табылады. Бұдан ... ... ... ... болып табылатын сексуалдық комплекстерден
арылтуға көмектесетін шаралар қолданылады. ... ... ... оның
жанұясына ауыстыру немесе түрлі әлеуметтік дағдыларға үйрету де ... ... ... (addiction) термині Интернетте көп кездесетін әлеуметтік
және психологиялық мәселелермен ассоциациялау жолымен Интернет мәселелерін
идентификациялауды жеңілдету мақсатында психиатрлардың лексиконынан ... ... 1-ден 10-ға ... ... байқалуы мүмкін, оған желіде
тым көп уақыт өткізу, реалды ... ... ... ... ... ... көлемін жасыру немесе реалды әлемдегі
жігерсіз әрекеттер. Интернетті тым ... ... ... ... ... ... ... оқудағы сәтсіздік, финанстық тұрақсыздық,
жұмысты жоғалтуға дейін апарады.
Сапалық анализдің көрсеткіші бойынша, бұл ... кең ... ... фактор Желідегі тұлғаның анонимділігі болып ... ... ... төрт бұзылыспен байланысты: түрлі ауытқулардың
қалыптан күшеюі, көптеген ... ... ... тіпті аморальды не
тыйым салынған суреттерді (бала порнографиясы) қарау ... ... ... ... болуын интерактивті компоненттер жеделдетіп
жібереді ол жанұя ішіндегі қатынастарға және жанұя тұрақтылығына негативті
әсерін тигізеді. Ал бұл ең ... ... ... өмірден алыстап, тіпті
айырылысуға дейін де апарады. Мұндай жағдайда индивидуалды және ... ... Бұл ... ... ... ... және жанұяны
қайта құру жайында жұмыс істейді[42].
Фантастикалық ... ... ену, ... үшін ... тигізеді;
бұдан кейін көңіл–күйдің түсуі және психологиялық үйлесімсіздік пайда
болады. Олар ... ... ... ... жағдайда
фармакологиялық араласу да рұқсат етіледі[44].
1992 жылы Кимберли Янг ғылым докторы дайындаған ACE ... and ... ... ... ... ... қол жетерлік, контроль (бақылау,тексеру) және қозу болады деп
түсіндіреді. Модельге ... ... ... ... 3 басты факторларға
бола дамиды:
➢ Ақпаратқа, ... ... және ... ... қол ... Жіберілетін ақпараттың персоналды басқарылуы және анонимділігі;
➢ Бейсаналы деңгейдегі ішкі сезімдер он–лайндағы қарым–қатынасқа
үлкен сенім деңгейін бекітеді[46].
Кішкентай ... ... ... жиі ... білу ... ... ... өсімі байқалып келеді. Ал бұл
балаларға қатысты белгілі бір қауіп ... ... ... ... міндетті түрде балаларға жармасып, мазалау мысалдары ғана емес, ал
адамның балаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... кездерде тыйым салынған суреттерді интернеттен жүктеп
алулар саны өсіп ... Бұл ... ... ... ... ... қарау мен балаға реалды жармасып–мазалау қаупінің арасындағы
байланысты зерттеу болып табылады. Сондықтан да ... ... ... ... ... мұндай веб–беттерге кездейсоқ кіру мүмкіндігін азайту,
желідегі іздеу ... ... және ... ... ... кету ... түрде ескертулер жасау аса маңызды әрі қажет[42].
Интернет–тәуелділігінің деңгейін анықтайтын ресми түрде қабылданған
критерийлер болмағандықтан дұрыс диагноз қою ... ... [40]. ... Психиатрлық Ассоциациясының «Психикалық бұзылыстар ... және ... ... атты ... ... критерийлер жүйесі келтірілген. Осы кітапта келтірілген
диагноздардың ішінде ең жақын ... ... ... ... ... ... пайдалануға болады. Бұл модельге жүгінетін болсақ,
Интернетке ... ... ... қоздырылмаған, еріктік басқарудың
бұзылуы деп анықтауға болады. Көрнекілік мақсатында Янг докторы 1996 жылы
қысқаша тест ... оның ... ... ... ... ұсынды:
1. Сіз өзіңізді Интернетпен уайым басқан адам ретінде сезінесіз
бе?(алғашында ... ... ... ... ... ... қам ... бе?)
2. Желіде өткізген уақытты көбейту жайында қажеттілік сезесіз бе?
3. Интернетті пайдалануды шектеу ... ... ... ... ... шаршаған, қозулы, көңілсіз сезесіз бе?
4. Онлайнда өзіңіз белгілеген уақыттан артық уақыт өткізесіз бе?
5. Өміріңізде Интернет үшін жұмысқа, оқуға ... жеке ... ... ... ... ... ... жанұя мүшелері, дәрігерлер не ... ... ... ... ... сақтаған кездеріңіз болды ма?
7. Интернетті проблемалардан немесе жағымсыз көңіл–күйден арылу
үшін (мысалы, жәрдемсіздік, кінә, қозу ... ... ... ... бес не одан көп ... иә деп ... ... онда
Интернет–тәуелділігі бар дегенді білдіреді[5].
Интернет идеалды ... ... ... ... ... ... болады. Оның себебі олар іске қатысы жоқ ... ... ... ... ... ... ... оқудың
орнына интерактивті ойындар ойнайды. Сөйтіп оларда үй тапсырмасын орындау,
емтихандарға дайындаумен байланысты мәселелер пайда ... ... ... ... ... ... ... қандырмайды[39].
Неке, ата–ана мен бала арасындағы қатынас, жақын достық та Интернеттің
құрбандары. ... ... ... ... ... өткізген
уақыттан асып кетеді. Алғашында тәуелділік әдеттегі ... – кір жуу, ... ... ... ... ал ... ... отырудан көрінеді.
Бала жайындағы қамқорлық күнделікті жұмыстар сияқты ... жай ... ... өз баласын сабақтан кейін мектептен алып, оған ... ... ... ... кетіпті,бұл уақыт бойы Интернетте отырыпты[44].
Жақын адамдар Интернет адам санасын билеп бара жатқанын алғаш түсініп,
ол ... ... деп ... Алайда ештеңе өзгермесе, интернетте
өткізілген артық уақытқа қарсы аргументтер пайдаланыла бастайды. Өкінішке
орай ол ... ... ... Тәуелді адамдар ашулы болып, Интернетті
пайдалануды ... ... ... жолдармен қорғанады. Мысалы,
келесідей стандартты фразалар қолданады, «Менде проблема жоқ» ... ... ғана ... ... ... бөгет жасама» – мұның барлығы орныққан
тәуелділіктің белгілері болып табылады. ... соң ... ... құпия сақтағысы келген маскүнем тәрізді, адам ... ... ... ... айтуды бастайды. Мұның барлығы ертелі–кеш
жанұядағы жақын қатынасты не достықты ... ... ... ... ... бола ... Мысалы,
1996 жылы бір әйел он–лайндық шот үшін бір айда 800 доллар төлеген ... ... ... үшін ... өткізілетін уақытты азайтудың орнына
шоттағы барлық ақша бітпейінше адамдар тоқталмайды[46]. Тәуелді адамдарда
жұмыспен байланысты проблемалар ... ... ... ... ... тыс жеке мақсаттарда пайдаланған кезде. Қазіргі кезде фильтрация
және басқару жүйелері бастықтарға жұмысшылардың ... ... ... ... Бір ірі ... ... ... бүкіл
трафиктің 23%–ы ғана жұмысқа қатысты болып ... ... ... ... алкоголизм кезіндегі бауыр
циррозы сияқты айқын емес. ... ... ... ... қауіп
минималды, алайда байқалады. Әдетте тәуелді ... ... ... ... ... ... ... кезде пайдалануға тырысады. Мұнда жеке
сеанстар он бес ... ... ... ... ... ... ... жағдайында жүзеге асыру әрекеті Интернетте түнгі ... ... ... ... әкеп ... ... ... адам басқалардан
кеш тұрады. Интернетті түнгі екіге, ... ... ... пайдаланады, ал
бұдан соң таңғы алтыға дейін қажетті жұмысты ... Ең ауыр ... ... ... кофе және басқа дем беретін ... ... ... ... ... үздіксіз шаршау мен адамның
иммундық жүйесінің әлсіреуіне жағдай туғызады. Ал бұдан кейін кенет ... болу ... ... ... ... ... өтетін өмір салты
омыртқа Желісімен байланысты проблемалар түнгі кездегі жарықтың жеткіліксіз
болуы – көздің ... ... ... көрсеткіштері бойынша ауру адамдардың шамамен 54%–ы
он–лайнда өткізетін уақытын ... ... ал ... бір ... ... ... «отырғандар» қатарына қосып, бұл әдетті тастауға
қабілетсіз деп таниды. ... 46% ... ... ... ... ... тырысты. Бұл жағдайларда өз–өзін біраз уақыттық лимиттен
шектеу пайдаланылады, дегенмен бұл ... ... ... ... ... Осыдан кейін Интернеттен мүлдем өшірілу, модемді лақтырып
тастау немесе тіпті Желіні ... ... ... ... ... жасалды. Өкінішке орай барлығы дерлік ... ... соң ... ... өмір сүре ... ... ... Олар
Желіге қосылуды қайта жүзеге асырды: тағыда Интернетте ұзақ ... ... жаңа ... ... ... компьютерді қайта жинады[48].
Жанұялық қатынастар үшін де бұл күйзелістік сипатта ... ... ... ... ... ... жаңа ... таныстар пайда бола бастайды.
Жағдайлардың көбінде он–лайн достарымен қарым–қатынас жасау ... ... ... ... ... киберсекспен айналысуға
әкеледі. Киберсекс және романтикалық әңгімелер зиянсыз көңіл көтеру түрінде
көрінеді, ... ... ... мыңдаған километр қашықтықта өмір
сүруі мүмкін[37]. ... ... ... ... ... зиянсыз болып
көрінгенімен, олар реалды адамдармен қарым–қатынас үшін аз уақыт қалдырады.
Сөйтіп, тәуелділер реалды адамдармен өз ... ... ... ... ... одан сайын кіре береді.
Киберсексуалды құмарлық ... ... ... ... бұл порнография қарау немесе киберсекспен айналысу.
Сауалнаманың нәтижелері ... ер ... ... ... ...... ... ұнатады[34].
Жасөспірімдік шақтың ерекшеліктерін қарастырған әртүрлі көзқарас және
теориялар бар. Көптеген зерттеушілер жеткіншектік пен ... ... ... дамытатын, қауіпті фактор ретінде қарастырады.
Есеюдің барлық аспектілеріне (биологиялық, психологиялық, психоәлеуметтік)
қатысты ... ... ... ... ... ... оған ... болады.
Қоғамда қазіргі өркениет құндылықтарымен қатар негативті девиантты
(ауытқыған) әрекет-қылық көрсететін адамдар ... ең ... ... және ... санының өсуіне байланысты мәселелер ерекше
орын алуда. Өсіп келе ... ... ... ... ... ... «виртуалды тәуелділік» белсенді дамып келеді. Мұндай
тәуелділікке телебағдарламалар, компьютер, ... ... ... тәуелді болу жатады[41].
Жасөспірімдер мен жастарға тән қазіргі девиантты тәуелді әрекет-қылық
формаларының бірі – интернет тәуелділік. «Интернет тәуелділігі» ... Disorer) ... ... ... ... деген тым жоғары
құмарлық, 1996 жылы пайда болып, қазіргі кезде ... және ... кең ... ... ... ... зонасы болып табылады.
Компьютерлік желілерді қолдану адамның психикалық қызметіндегі ... және ... ... әкеледі.
Бұл өзгерістер танымдық, коммуникативтік және жеке тұлғалық сфераларды
қамтып өтеді; іс-әрекеттің атқарушылық үзбесі субъект-субъект және субъект-
ақпараттық ... ... ... ... ... мақсат-болжамдық процестер, іс-әрекеттің қажеттіліктік-
мотивациялық реттелуі трансформацияда өтеді.
Интернеттегі қарым-қатынас құралдарының ... ... ... ... жалпы классификацияны Вадим Нестеров ұсынады. Ол орыс
Интернетіндегі виртуалды ... ... ... формаларын
бөліп көрсетті:
1. Диалогтық коммуникация, off-line және on-line (электрондық пошта,
ICQ);
2. Полилогтық коммуникация, off-line және on-line ... түрі ... ... және жеке ... ... екіншісіне адамдардың ... ... ... ... ... ... ... ретінде жүгінудің себептері:
1. Реалды байланыстардың ішінде қарым-қатынастың жеткіліксіз болуы.
Мұндай жағдайларда егер де реалды өмірде ... ... үшін ... туса ... ... ... қызығуды тез жоғалтады.
2. Релды өмірде белгілі бір себептер бойынша фрустрацияға ұшыраған
эмоцияны бастан ... ... ... жеке ... ... ... мүмкіндігінің болуы. Берілген мүмкіндік желі арқылы
қарым-қатынас жасау ...... ... адамды адам қабылдауының өзгешелігімен шарттас.
3. Контактілер еркіндігі және қалаулылығы. Пайдаланушы байланысты өз
еркімен бастайды немесе тоқтатады, ... оны ... ... ерікті.
4. Қарым-қатынастың эмоционалды компонентінің күрделілілігі, мәтінді
эмоционалды ... ... ... Ол өз көрінісін эмоцияны
білдіретін арнайы белгілерді ойлап табу ... ... ... ... ... ... тыс әрекет-қылыққа бағытталу. Көбіне
тұтынушылар ... ... ... нормадан тыс
презентациялайды[22].
Виртуалды тұлғаны құрастыру жас ерекшеліктік ... ие, ... ... болуы мүмкін. Виртуалды тұлғаны жасау үшін тек қана
өзін ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар осы рольдерді орындауға деген қалаудың да болу
керектігі түсінікті[47].
Мұнда мынадай болжам жасауға болады: виртуалды ... ... ... ... ... ... аспектілерін жүзеге асыру ... ... ... ... тым ... не нормативті болуы
мүмкін. Бұл адамда нормативтілікті жеңуге деген құмарлықты тудырады, ал бұл
нормативсіз виртуалды ... ... ... ... ... бұл басқа
жынысты немесе тіпті жыныссыз виртуалды тұлғаны жасаудан көрініс табады.
Виртуалды қоғамда адам ... ... ... ... ... яғни ... ол ... жыныс өкілі ретінде
таныстырылуы мүмкін. Реалды қоғам адамның ... ... ... ... ол ... ... шығу ... тұлғаны жасау
мотивациясы пайда болады.
Егер де адам реалды қарым–қатынаста өз менінің барлық ... ... ... виртуалды тұлғаны жасау мотивациясы жоқ дегенді
білдіреді. Бұл жағдайда Интернеттегі қарым–қатынас негізгі қарым–қатынасқа
қосымша ... ... ... ол ... орын ... сипатқа ие
болуы мүмкін. Бұл Интернет–тәуелділігінің қалыптасу ... ... ... құбылысы шетел психологиясында 1994 ж. зерттеле
бастады. Интернет–тәуелділігі off–line күйінде бола тұра, Интернетке кіруге
деген жабысқақ (компульсивті) құмарлық, ... ... бола ... ... ... ... ... Бұл құбылыс Батыста кең
таралған, себебі онда жүйеге кіру ... ... ... ал ... ... кең ... ... жасайды[3].
Біз үшін Интернет–тәуелділігі бұл төмен коммуникативті компетенттілік
индикаторы, яғни ... ... ... мәдениетінің төмен
деңгейінің көрсеткіші екендігі қызығу ... ... ... критерийлерін келтіреді. Кимберли Янг бұл
құбылыстың 4 симптомын келтіреді:
1. ... ... ... ... ... Интернетке келесі рет кіруге дейінгі үнемі күту сезімі;
3. Адамның Интернетте тым көп ... ... ... ... ... тым көп ақша ... айналадағылардың
шағымдары[5].
Интернет–тәуелділігінің себептерін талдау ... ... ... желіге қарым–қатынас үшін келетінін анықтады. Бұл осы
топ адамдарының Интернеттегі қарым–қатынастың компенсаторлық сипаты ... ... ... құмарлығы бірнеше факторлармен
шарттас болып табылады:
- интерактивті зоналар мен порнографиялық бейнелердің, ақпараттардың қол
жетерлік деңгейде болуы;
- ... ... ... және ... ... онлайндағы қарым-қатынсқа сенудің үлкен коэффициентін астарсаналық
деңгейде бекітетін ішкі ... ... ... бір чат ... ... яғни белгілі бір топқа
қатысты екендігін сезіну арқылы ... ... алу ... ... ... белгілі бір бөлігі компьютерлік Интернет
тәуелділігінің ықпалында, ал бұл ... ... ауру ... табылады.
Сондықтан да қоғам бұл мәселенің қауіптілігі мен маңыздылығын ... ... ... ... айналысатын мамандар оның
симптомдарын бөліп көрсетеді. Бұл симптомдарға:
- Интернет туралы жабысқақ ойлар, жүйеде тым көп уақыт өткізу;
- реалды ... ... ... ету, ... рет ... ... үнемі
күту сезімі;
- Интернеттегі жұмыстан тіпті аз уақытқа айырылуға деген қабілетсіздік;
- қанағаттану мақсатында Интернетте өткізу уақытын ... ... ... ... ... ... байланысымен үзілген жағдайдағы қозулар;
- реалды әлемде болғандағы тынымсыздық, оның артуы;
- кибер кеңістігінде өткізген уақытына ... ... ... жолдастарына жалған айту;
- Интернетте жұмыс істеу барысында үй шаруасы, оқу, қызметтік міндеттер,
маңызды болып табылатын жеке және ... ... ... ... ... ... терең үңілу салдарынан жанұяның ... ... ... ... ... мен ... даярлықтың
болуы;
- Интернеттегі жұмысты қамтамасыз ету мақсатында жанұя бюджетінен болсын
не қарызға алынған ақшадан ... ... ... ... ... ... ... басқаруды бастау немесе аяқтауға деген үнемі
талпыныстар жасау[49].
Глобальдық компьютерлік желілердің ... ... ... ... ... және ... ... ерекше
қауіп тудырады. Оның қауіптілігі мынада: тұрақты тәуелділіктің дамуы, мұнда
кәмелетке толмаған бала тек қана Интернеттегі ... ... ... егер
үйде Интернетке қосылу мүмкіндігі болмаса компьютерлік ... түсу ... ақша ... ... тым көп уақыт отырады (мектептегі
сабақтарынан жиі қалады, ұйқысы қанбайды, және т.б.) [48].
Глобальдық жүйеде ... ... өзін ... ... ... ... ... мұны істеу әлде қайда қиын) ұстап, күнделікті өмірде
ол үшін қиын болып табылатын қызмет түрлеріне: кіре алу ... ... ... келісулерді жасау, белгілі бір негативті ауытқулары бар
кәмелетке толғандардың жүйелік қарым-қатынас орындарына ... ... ... ... ... ... ... бала Интернет арқылы ата-анасынан
құпия түрде жанұя бюджетінен ірі сомаларды ұстай отырып, виртуалды азарттық
ойындарға ... да ... ... ... позицияның жоқ болуы
белгілі бір бағыттылығы бар ... ... ... ... ... және басқа да құқыққа қарсы әрекеттерге
байланысты позитивті қатынастың ... ... әкеп ... өз құрдастарымен ренжітілген, соғылғандардың саны күннен
күнге өсіп ... Ол ... ... ... ... ... Ал ... бұл барлығын өлтіре беретін компьютерлік ойындардың аяқ
асты тоқтатылу әсерінен болады[25].
Эксперттер болса, күніне бір ... ... ... ... ... жеті ... дейінгі баланың бейсанасында ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Одан есею
процесі барысында арылу өте қиын болып табылады, ал компьютерлік ойынмен
ұқсас жағдайға ... ... ... ... ... «ауыр» түрі де
кіреді) жасауға да бет ... ... ... тағы бір ... ... ... ... қатыгез сценаларды көре отырып,
қорқынышты нәрсені көргенде ... ... ... ... көрсете
алмайды.
Сонымен қатар бүгінгі персоналды компьютерлердің өте үлкен саналы
қуаты кәмелетке толмағандарға ... өте ауыр ... ... ... сферадағы ұрлауға хакер ретінде қатысу) құқыққа қарсы
әрекеттер ... ... ... ... ... ... Интернет тәуелділігі
шектеулі масштабта таралса да (бұл ең алдымен ... ... ... ... алайда Интернет тәуелділігінң қалыптасуына апаратын
мұндай қызмет оларды потенциалды қызықтырады. Интернет тәуелділігіне ... ... ... ... жағдайлардың ерекшеліктеріне
тыйым салу шараларын жатқызуға болады: бір ... бұл ... ... ... ... ... ... - «балалық» ренжу, суицидке ... ... ... ... болудың өзі қалыпсыз нәрсе» Анна
Фрейд (1958)[47]. ... ... ... ... өзгертуге деген
құмарлық түрлі аддиктивті агенттердің көмегімен жүзеге ... ... ... ... ... ... ... наркотиктер,
дәрілік препараттар, токсикалық заттар жатқызылады. Көңіл-күйдің жасанды
өзгеруіне ... кей ... ... кету ... ... ... түрлері спецификалық ерекшелікке ие, ал салдары
бойынша әртүрлі болады. ... ... және т.б. ... көп
қабылдайтын аддиктілерде психологиялық тәуелділікпен қатар физикалық және
химиялық тәуелділіктің әртүрлі формалары пайда болды.
Бұл зат ... ... ағза ... және ... ... ... ... және жеке тұлғалық
деградация байқалады. Белгілі бір әрекетке қызығу кезінде ... ... ... табылатын психологиялық тәуелділік дамиды. Бірақ бұл түрлердің
барлығын жалпы аддиктивті механизмдер біріктіреді.
Аддиктивті жеке тұлғаға тән ... ... бар. ... ... ... ... ... бірқатар
ерекшеліктерді сипаттайды: ауыр қиындықтарды бастан кешіру, ... ... ... ... ... ... бағыттылық). Құмарлықтары
қанағаттандырылмаған жағдайларда олар негативті эмоциялардың көрінісімен
немесе пайда болған проблемалардан кету ... ... ... Г.Сельенің формуласы сай келмейді: стресс бұл өмірдің
дәмі мен иісі. Ол үшін ол ... және қашу үшін ... ... ... ... бұл ... ... қатар болып тұрады. Жасырынды
толымсыздық комплексі көңіл-күйдің жиі өзгерістері, сенімсіздік ... ... өз ... ... ... сипаты және уақыттағы шектеулілігі қоршаған
ортаға жағымды әсер қалдыруға деген ... ... ... ... ... аддиктілер шындықпен жанаспайтын
алкогольдік тематикадағы жүрістері жайлы ... мен ... ... Алкогольді топпен қабылдаған кезде бұл жақсы байқалады.
Сонымен қатар ұзын дистанцияда олармен қарым-қатынас жасау ... ... ... ... ... қызықсыз адамдар, үстіртін
қатынас көрсетеді, терең жағымды эмоционалды ... ... ... ... ... ... Жалған айтуға бейім.
Аддиктілер көбінесе ... ... ... ... жоқ ... ... ... (ол адам кінәсіз екендігі
мәлім болғанның өзінде). Шешім қабылдауда жауапкершіліктен кету және оны
басқаларға жүктеу, керек ... ... ... ... ... және ... ... стереотипін оңай болжауға болады, алайда оны өзгерту қиын.
Тәуелділік аддиктивті бағыттылығы бар адамдардың ... ... Кей ... ... ... ... көмек алуға
бағыттылық та байқалады.
Аддиктілердегі үрей ... ... ... ... ... Оның ерекшелігі мынада, дағдарыстың жағдайларда үрей екінші
орынға ауысса, ... ... ... ол айтарлықтай маңызды емес
себептерден пайда болуы мүмкін[20].
Өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеу – күрделі әрі ... ... ... бұл ... ... дұрыс орындауға тырысады. Дегенмен де ... ауыр ... ... ... әртүрлі болады?» деген сауал
өздігінен пайда болады. Ата-анасының ... ... ... ... ... ... ... тиімсіз болып шықса, басқалары
үмітті ақтамай-ақ, ... ... өз ... асып
түседі[9].
Әлеуметтік-саяси және экономикалық өзгерулер жеке тұлғаны оқыту,
тәрбиелеу, дамытудың барлық жақтарына өз ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сфераларда жұмыссыздық,
қылмыс, жезөкшелік, алкогольге салыну, нашақорлық, ақыл-ой кемістігі мен
байланысты аурулар, қараусыз ... ... саны ... ... ... ... ... пікірінше, мектептің негізгі міндеті ... ... ... (бұл ... әрекет-қылықтың
профилактикасының міндеті болып табылады).
А.А.Реан ... ... тек ... ... ғана ... ... ... аспектілердегідей тәрбиелік қызмет атқаруы тиіс:
1. интеллектіні дамыту;
2. ... ... ... ... тұрақтылықты дамыту;
4. өз-өзіне сенімділікті және өзін-өзі қабылдауын дамыту;
5. дүниеге жағымды қатынасты, басқаларды қабылдауын ... жеке ... ... ... ... ... ... оқу мотивациясын, жеке тұлғаның
өзіндік жүзеге ... ... ... ... ... шын ... де оқу-тәрбие
процесінде жүзеге асырылады ма?
Тәрбиелеу проблемасымен байланысты бұл ... ... ... ... жеке ... ... ... қоя отырып, тәрбиелеумен
айналысатын адамдардың өзі жеке тұлға болып табылады ма, жоқ па деген ... ... ... Кей ... ... тұрғыдан инфантильді
әрі жауапсыз болып қала бергендіктен ересек жеке тұлғаны тәрбиелей ... ... ... тәрбиеленген жеке тұлға ұғымын пайдалану дұрыс ... ... Жеке ... үш ... ... ... тұтастылық және
жетілу (бұл қасиеттер бала ... ... ... олар ... ... ... өзі жіберіп жүрген қателіктерін бала ... ... Көп ... бұл қате ... ... бала ересектің талабы мен
оның (ересектің) реалды әрекет-қылығының ... ... анық ... ... «ең ... деп ... ... тырысады, ал шын
мәнінде «ең ... ... ол ... ... ... ... алмаған
құндылықтары болып табылады.
Сөйтіп, ересек баладан «ең жақсыға» жетуін қалайды. Жасөспірімдер ең
алдымен ... және ... ... тәуелсіз болуға тырысады.
Қабілет, қызығулардың дифференциясы жүзеге ... ... ... ... ... анықталады. Дегенмен бұл кезеңде
мақсаттылық және табандылық импульсивтілік және ... ал ... ... және өз ... ... дөрекілік
ұялшақтықпен; романтизм – прагматизммен үйлеседі[49].
Кейбір ... ... ... ... ... тән бірқатар ортақ ерекшеліктер болады: өзін-
өзі басқарудағы әлсіздік, ... және ішкі ... ... ... ... ... алмау және қиындықтарға төзе ... ... ... ең ... ... даму ерекшелігі
ересектермен жеке тұлғалық бұзылыс ретінде қабылданады. Бұндай жағдайда
жасөспірімдік шақтағы оқушылар «қауіп ... ... ... жататыны
түсінікті нәрсе.
Педагогикалық және әлеуметтік-психологиялық тәжірибеде ауытқушылық
әрекет-қылық көрсететін балаларды «қауіп тобына» жатқызады. ... ... ... ... ... ортақ бір түсінігі қалыптаспаған,
алайда Е.Ю.Егошкина мәліметтері бойынша, оған мыналарды жатқызуға болады:
1. невротизациялық ерекшелігі бар балалар;
2. ... ... ... айтқанда логоневроз) бар
балалар;
3. акценттелген, психопатияланған балалар;
4. жағдайы төмен отбасы балалары;
5. экологиясы жағымсыз аймақтарда өмір сүретін балалар.
Г.Ф.Кумаринаның ... ... (1996) ... балалар қатарына
әрбір бесінші бала жатқызылады.
«Қауіп тобындағы» ... ... ... ... бір ... ... ... біраз ғана бұзылысынан
жеке тұлғаның ... ... ... ... ... жеке ... әлеуметтік-психикалық
дезадаптациясы бір жағынан өз ... мен ... ... ... ... ... әлеуметтік ортаның талап және
күтілімдерін орындауға күй болмаған кезде байқалады.
Ересектің пікірі бойынша ... ... ... және ... ... ... ... үміттерді ақтайтын тыңдайтын бала тыңдамайтын балаға қарағанда,
«қауіп тобына» ... ... ... Басқа жағынан жеке тұлға
адаптивті болуы үшін адаптивсіз белсенділік көрсетуі керек.
Жеке тұлғаның ... ... ... ... ... байланысты. О.И.Зотова, И.К.Кряшеваның
ойынша жеке тұлға әлеуметтенген және И.К.Кряшеваның ойынша жеке ... және ... ... ... Яғни ... ... жету үшін ... бейімделуді қарастыру керек
деп санаған.
Ал А.А.Налчаджян керісінше адамның бейімделе алмаушылығы ... тым ... болу ... деп ... ... ... бірнеше топтың мүшесі бола алады, біріне жақсы
бейімделсе, ... ... ... ... субмәдениеттің
ережелері мен құндылықтарын ... ... ... ... бейімделсе, оқытушылар және ... ... ... ... және ... тарапынан ересектердің ереже,
талаптарын ... ... ... тұлға деп қарастырылады.
Мысал ретінде психологияда танымал болып табылатын Розенталь эффектісін
еске түсіруге ... ... отыз жыл ... ... бір топ ... дамуы бойынша эксперимент жүргізген болатын[50].
Бұл эксперименттік мәліметтерді өңдемей-ақ, ерікті түрде ... ... ... ... бұл ... интеллектуалды даму үшін
ең жоғары потенциал бар деп ... Бір ... ... ... ... ... зерттеу қайталанады, нәтижесінде таңдалған ... ең ... ... ... ... ... ... жайлы білуі оларға деген қатынасты өзгертіп жіберді.
Ал бала үшін мәнді болып табылатын ересек қатынасының өзгеруі баланың
өзін-өзі бағалауының өзгеруіне, өз-өзіне ... ... ... ... Жеке ... бейімделу процесі және бейімделу белсенділігінің
көрінісін құру үшін ... ... ... ... ... ... ... Жеке тұлғаның әлеуметтенуі әрқашан да оның
әлеуметтік-психикалық ... ... ... деген ойды алға тарта
отырып, А.А.Налчаджян әлеуметтенудің екі түрін ажыратады:
1. бейімдейтін әлеуметтену
2. бейімдемейтін әлеуметтену
бұны негізге ала ... ... ... жеке ... ... ұсынды.
1. Қалыпты бейімделу – құрылымындағы патологиялық өзгерістері жоқ
проблемдік жағдайдағы жеке тұлғадағы ... ... ... ... ... ... (А.А.Налчаджян).
|Қорғаныстық қалыпты бейімделу |Танымал қорғаныстық механизмінің |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... сублимация және т.б.) |
|Қорғаныссыз қалыпты бейімделу ... ... ... шешімді |
| ... ... ... фрустрацияға|
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... пайдаланумен адаптивті |
| ... ... ... ... ... ... ... бейімделу |әлеуметтік рольдермен байланысты |
| ... ... ... және |
| ... ... |
| ... факторларды және жеке |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
2. ... ...... топ немесе әлеуметтік ортадағы
жеке тұлғаның қажеттілігін қанағаттандыруды қамтамасыз етеді.
|Конформистік бейімделу |Топ ... үшін ... тыс әдіс |
| ... ... ... |
| ... ... оның ... |
| |топ ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... және ... |
| ... бір ... Оның ... |
| ... ... жеке ... жаңа |
| ... өндіреді, жаңалықтар |
| ... |
3. ... ... - ... патологиялық механизмдері
мен формаларының көмегімен жүзеге асырылып, психо-невротикалық
синдрмдық құрамына енетін мінездің патологиялық комплекстерінің
түзілуіне әкеп ... ... ... ... бейімделуге байланысты А.А.Налчаджян жеке
тұлғаның әлеуметтік-психологиялық бейімделудің енді екі түрін келтіреді:
1. проблемдік ... ... жою ... ... бейімделу
(әлеуметтік жағдайды қайта құру жеке тұлғаның адаптивті ресурстары
мен ... ... ... сақтай отырып бейімделу (өзін-өзі ... ... ... жеке ... ... байланысты) [45].
Оқушылардың жеке тұлғалық және интеллектуалды дамуындағы ... ... ... ... ... ... ... Психологтың міндеті – жеке тұлғаның бейімделуінің басты факторлары
ретінде өз-өзіне сенімділікті дамыту, оған жағдай жасау.
Қазіргі білім беру ... ... ... ... психолог
қызметінің негізгі принципі жеткіншектік ... ... ... табылатын
құндылықтарға бағдар беруге негізделелетінін айта кеткен жөн.
Аддиктивті әрекет-қылықты делинквентті ... ... ... ... ұсақ ... ... ... ауытқушы немесе девиантты әрекет-қылыққа жатқызады.
Девиантты әрекет-қылық индивидтің берілген қоғамда қалыптасқан
немесе ресми ... ... мен ... ... ... жиыны (В.Каган).
Девианттылықты талдауға мүмкіндік беретін ... бұл ... ... ... мен ... ... девиантты әрекет-қылық әртүрлі формада кездесекнімен,
олар өзара байланысты деп қарастырылады. ... ... ... ... ... болу ... білдіреді. Аддиктивті әрекет-
қылықтың негізгі түрлері психо-активті заттардан (шай, кофе, алкоголь,
шылым, ... ... ... ... тәуелділігінің профилактикасына бағытталған шараларға
келесілерді жатқызуға болады:
1. Әрине, қазіргі кездегі ... жас ... ... ресурстарды
пайдаланудан мүлдем бөліп тастау мүмкін емес және де ... ... ... ... ... ... әсерін
нейтрализациялау жолдары ойластырылу ... Бұл ... ... ... ең ... адамдары ерекше орын алады.
2. Тәуелділікті босатып, емдеудің негізгі ...... ... ... жеңу адамның өзіндік санасының жаңа жүйесін
құру арқылы жүзеге асырылады. Мұнда адам жақындардың ... ... ... ... орта ... ... ... әрекеттестік
жасауды үйренеді.
3. Ата-ана жасөспірімге Интернет арқылы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... мен
хабарландыруларда жеке бас туралы ақпарат бермеу (аты-жөні, мекен-
жайы, ... ... ... ... ... ... орны немесе
олардың жұмыс телефоны), Интернет арқылы сенімсіз ... ... ... Компьютермен қарым-қатынас жасаудың мәдениетін қалыптастыру керек. Ал
бұл үшін үйде мұндай ... ... ... ... ... бастап
кәмелетке толмағанға «жаңа достың» ... ... ... оның ... ... даму қажетті және ... алу, ... ... және т.б. қызықты болып табылады.
Жасөспірімнің Интернеттегі жұмысын басқаруды ... ... ... ... почта бойынша жіберілген қауіпті немесе жеке басқа
қол сұғатын хаттарға жауап ... ... және өзін ... ... ... көп ... ... кету керектігі
туралы түсіндіру керек.
5. Интернет тәуелділікпен күрес жүргізудің эффективті әдісі бұл түрлі
басқарушы бағдарламаларды ... ... ... табылады. «Ойынды
басқару» программасы, мысалы: оқуды ойын қызметінен айыра алады: егер
бала компьютер алдында сабақ ... ол ... ал егер ... ... ... ... қойса, монитор өздігінен өшіп қалады.
«Naomi-2.7» программмасы Интернеттен жүктелетін ақпаратты ... ... мен ... үшін жарамайтын ресурстарды
шектеуге көмектеседі. Осындай жолмен ол порносайттарға және ... ... ... ... ... салады.
6. Компьютерді жасөспірімнің пайдалануына ыңғайлы жерге ... ... ... және Интернетті пайдалануға нақты
талаптар белгілеп, олардың әрқашан да бұлжытпай орынадалып орындалуын
талап ету[19,33].
Баланың бойында ... ... ... ... ... ... адамның жұбайы немесе ата-анасы интернет және
компьютердің әсерінен ... ... ... ... ... керек, егер де бұл жағдай ... ... ... ... ... бұл істі ... көндіру керек. Ал ешқандай нәтиже болмаса, кәсіби
жәрдем алуға болады. Адам өзінің тәуелді ... және өзін ... ... ... ... ... керек.
Егер де кәсіби немесе басқа тұрғыдан қажеттілік болмаса, компьютерді
немесе интернетті алып тастаған ... ... ... ... ... ... уақыт қойып, басқа адамның қадағалауымен қолданылуы
керек.
Зиянды жағдайлар: ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Алайда, бұл жүйеде адамның
психологиясын бұзатын, ... ... және діни ... ... де ... хат жазысу жағдайлары өздерін басқа біреудің атынан
таныстыратын жаман ниетті адамдар ... ақша алу үшін ... ... бәріміз білеміз. Өкінішке орай, осы хат алысулардың салдары
отбасының ыдырауына дейін әкеліп соғатындығы да мәлім. ... ... және ... ... да бар. Бұл ... біреулер зиянға ұшырыса,
басқалар пайда тауып жатады. Бірақ осыны біле тұра, бәрібір бұл қорқынышты
жағдайға адамдар құрбан болуда және ... оны ... ... ... ... жолын табу керек.
Балалардың дүниесіндегі ең ... ...... ... ... бұл
қалауларын қадағалай алмайды. Қадағалау психологиялық дамумен ... ... ... қиял ... элементтері ойындар мен
ойыншықтар болып табылады. Ойындар мен ойыншықтар балалар үшін өте маңызды
нәрсе. ... бұл ... ... көрсетуіміз керек.
Ойын кезінде бала ойынға сай берілген мағлұматтарды өте аз уақытта
үйреніп алады. Сабақ ... да ... ... ... ... түсіну
қабілетін дамытамыз.
Жазалау арқылы оқу-білім беру қай жас үшін болса да қате үйрету
әдісі болып ... ...... ... ... және ми
жұмысына әсер ететін бір сезім. Қорқыныш асқорыту жүйесін, қан айналымы,
жүрек және ақыл-ой жұмысын ... ... ... ... ... сезімі
дамиды бірақ үйрену қабілеті азайып, дене өзін ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі, алғырлық, тапқырлық,
талаптылық қабілеттері дамымайды. Ұрыс естуін бала немесе адам өзін ... ... ... ... ... Бала өзін ... бақытты
сезінетін бір ортада білім алса, барлық нәрсе соншалықты жақсы болмақ[30].
Балаңызға күнде тіс тазалауды, тамақтан ... қол ... ... үйреткіңіз келсе, бұның ең әсерлі жолы ... ... ... ... ... ерте ... іс-әрекетпен үйрету керек.
2. Жасөспірімнің интернет-тәуелділігін төмендетудің әдіс-тәсілдері
мен тәжірибелік көрсеткіштері
Тәжірибелік зерттеу жұмысы Тараз қаласының ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының теориялық бөліміне сәйкес
психологиялық зерттеу жұмыстарын жасөспірімдік шақтағы ... ... ... және ... топ білімгерлеріне өткіздік.
Зерттелген оқушылар саны 16 ... ... 8 ... ... 8 ... ... зерттеу жұмысының жалпы ережелеріне сәйкес
зерттеу обьектілерін бақылаушы және ... ... ... ... тобы – ... топ, ... ... топ). Ғылыми зерттеу жұмысымның тәжірибелік бөлімі екі
кезеңнен тұрады: анықтаушы және қалыптастырушы кезеңдер. ... ... ... ... ... және ... ... анықтауға арналған тест-сұрақшасы өткізілді.
Интернет және компьютерлік ойындардан тәуелділікті анықтауға арналған тест-
сұрақшасы[5]
|№ |Сұрақ ... |
| | |Иә |Жоқ |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... ... ... ба? | | |
| ... ... осы ... жету үшін көп уақыт талап | | |
| ... ме? | | |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... жайсыздық сезімін сезесіз бе? | | |
| ... ... ... ма? | | |
| ... ... үшін ... ... қалған| | |
| |кездеріңіз болды ма? | | |
| |Сіз ... ... 3 ... және одан ... уақыт| | |
| ... бе? | | |
| ... ... отырған кезде сіздің негізгі | | |
| ... ... жоқ ... ... ... | | |
| |бе? | | |
| ... қарым-қатынас жасағаннан Интернет арқылы | | |
| ... ... ... ба? | | |
| ... ... туыстарыңыз сізге Интернетте тым | | |
| |көп уақыт ... деп ... ма? | | |
| ... ... ... - ... төмендеуі | | |
| |немесе оқудың нашарлауын ... ба? | | |
| ... ... ... ... шынашағыңыз | | |
| |ұйып қалатын кездер болды ма? | | |
| ... ... ... ... бола ма? | | |
| ... ... сізді көздің кеуіп кетуі сияқты | | |
| ... ... ... жоқ па? | | |
| ... ... ... ... ... ... құмарлық| | |
| |пайда ... ма? | | |
| ... ... ... ... үшін сіз ... | | |
| |тісті тазалау, қырыну сияқты әрекеттерді | | |
| ... ... ... ма? | | |
| ... пайдалана бастағаннан бері сізде ұйқының| | |
| |бұзылуы пайда болды ма: ұзақ ... ... ... | | |
| ... ... ... ... | | ... өте жоғары;
11-13 жоғары;
7-10 орташа;
4-6 төмен;
0-3 өте төмен.
Өте жоғары – ... ... ... және компьютерлік
ойындардан тәуелділік дәрежесі өте ... бұл адам ... ... өте ... ... ... мамндардың көмегіне жүгіну керек.
Жоғары – ... ... ... және ... ... айқын байқалады. Қауіптілігі бойынша орташа дәрежеде, ... ... ... ... ... ... табылады.
Орташа – орташа деңгейдегі тұлғалардың бойында берілген тәуелділік түрі
енді белең алуда. Яғни сыналушылардың бұл ... да ... ... – бұл ... ... ... берілген тәуелділіктің
түрі айқын көрінбейді. Бұл адамдар Интернет және компьютерлік ... ... ... қауіпсіз категорияға жатады.
Өте төмен – сыналушы тұлғада Интернет және компьютерлік ... ... бір ... жоқ. Сыналушы бұндай жат қылықтан мүлдем
еркін.
«Интернет және компьютерлік ойындардан тәуелділікті анықтауға арналған
тест-сұрақшасы» диагностикалық әдістемесіне хаттама
ДТ-2 (ІV)-07 ... ... ... ... жас мөлшері: 17-18
Өткізілген тест бойынша алынған нәтиже ... | ... және ... ... ... |ойындардан тәуелді | |
| | |өте ... ... ... |өте төмен |
| | ... | | | | |
|1 ... Ә. |+ | | | | |
|2 ... С. |+ | | | | |
|3 ... М. | | |+ | | |
|4 ... Н. | |+ | | | |
|5 ... Ж. | |+ | | | |
|6 ... Б. | | | | |+ |
|7 ... З. | | | |+ | |
|8 ... Е. | | |+ | | ... ... ... 8
Қатыспағандар: 0
Орташа жас мөлшері: 17-18
Өткізілген тест бойынша алынған нәтиже көрсеткіштері
| | ... және ... ... ... ... ... | |
| | |өте ... ... ... |өте ... |
| | ... | | | | |
|1 ... М. | | |+ | | |
|2 ... Э. |+ | | | | |
|3 ... Г. | | | |+ | |
|4 ... М. | |+ | | | |
|5 ... А. | | |+ | | |
|6 ... Л. | | |+ | | |
|7 ... Г. |+ | | | | |
|8 ... А. | | | | |+ ... ... ... ... және ... ... анықтауға арналған тест-сұрақшасы) топтың екеуінде
де білімгерлердің басым бөлігі ... және ... ... ... ... отыр. Бұл нәтижелерді келесідей формада
көрсетуге болады:
ДТ-2(ІV)-07 тобында өткізілген Интернет және компьютерлік ... ... ... ... нәтижелері.
БЖББ-2(ІV)-07 тобында өткізілген Интернет және компьютерлік ойындардан
тәуелділікті анықтауға ... ... ... бұл диагностикалық әдістеме, нақты айқын диагноз қоюға негіз
бола ... ... да ... ... ... ... ... қарастыруға болады: К. Леонгардтың тест-сұрақшасы[5].
К.Леонгардтың тест-сұрақшасы
Бұл сұрақшаның көмегімен «компьютердің құлы» ... кім және ... ... ... өзгеріске ұшырағанын түсінуге мүмкіндік
пайда болады. Сондай-ақ бұл ... ... адам ... құпиялы
жерлерін анықтауға болады. Берілген шараны ұйымдастыру барысында оған бір
уақытта бірнеше жолдас, туыстардың ... ... ... бұл – ... өзіндік бір ойынға айналдырып жібереді де, адамдарды жақындастырады.
Сұрақша 78 сұрақтан тұрады және оның ... ... Әр ... «иә» ... ... деп ... беру ұсынылады. Көп
ойланбай тез жауап беру керек. Пікірмен келіскен жағдайда «иә», келіспеген
жағдайда «жоқ» деп ... ... ... ... ... кейін, хат онда тұрып қалмады ма деген
оймен оны қарап тексересіз бе?
2. Басқа ... ... ... ... ... ... ретсіз
болады деп ойлайсыз ба?
3. Терезеде қисық ілініп тұрған ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді ме, мүндай кемшіліктерді бірден ... ... ... көп ... ... қара ... өзіңіздің сүйікті ісіңіздей
мұқият орындай ... ... Егер де ... үй ... ... бірдеңе дұрыс болмай тұрса ол
жерден кете бере ... ... Күні бойы өз ... немесе белгілі бір мәселе жайлы ойлаған
кездерде ... ... ... ма?
7. Әр зат өз орнында жатуы үшін көп көңіл аударасыз ба?
8. Ұйықтамас немесе бір жаққа ... ... газ ... ... ... есіктің жақсы бекітілгендігін тексеру сияқты әдетіңіз бар
ма?
9. Мектеп шағында қате жазып ... ... ... ... ... кездеріңіз болды ма (немесе қазіргі кезде)? Яғни ... ... ... ... Өз ... тыс ... ... түсу немесе жоғары орналасқан
терезеден секіру сияқты ойлар болды ма?
11. Өз жұмысыңызды неғұрлым адал ниетпен ... ... ... Егер ... ... қатынас көрсетілген жағдайда өз мүддеңіз ... ... ... ... бір ... ... өзіңіздің жеке пікіріңізді
білдіресіз бе?
14. Басқа адамға әділетсіздік танытып жатқан жағадайда ол ... ... ... Көптеген бөгеттерге тап болсаңыз да, өзіңіздің белгілеген мақсатыңызға
жетуде табандысыз ба?
16. Әділетсіздіктен қайғы-қасірет тартасыз ... Егер де ... ... ... ренішті тез ұмытасыз ба?
18. Сізді біреу қорласа, татуластыққа алғашқы болып қадам жасайсыз ба?
19. Мектепте оқыған шағыңызда сыбыр сөз (подсказка) ... ... ... ... ма ... ... кезде)?
20. Адамдарға қатысты ашуларыңыз ұзақ па?
21. Сіз жайлы сенбейтін және сақ адам деп айтуға болады ма?
22. Күшті ішкі алаңдау немесе ... бір ... ... бағыттылық болады
ма?
23. Белгілі бір адамға немесе зат, құбылысқа тез ... ... ... ... ... ... ... Сізді қасақана ызаландырған, ренжіткен жағдайда қолыңызға ерік беріп,
қол көтеруіңіз ... ... Бас ... ... бар ... Кей ... сізді алыста болуға тартады ма?
28.Алкогольді қабылдағаннан кейін барлығын ойламастан тез орындайтын тік
мінезді адамға айналасыз ба?
29. ... ... ... ... ... деп ... ба?
30. Орындықтың үстінде ұзақ уақыт отыру сіз үшін қиын ба?
31. ... ... ... шараларына сай адаммын деп санайсыз ба?
32. Сіз туралы сәтсіздіктер болған жағдайлардың өзінде әзіл-оспақты ... ... ... деп ... бола ... ... ұйымдастырушылық сипаттағы жұмыс ұнайды ма?
34. Сізді еті тірі, өжет адам деп айтуға болады ма?
35. Жолдастарыңызбен ... ... ... ... ... ... ме?
36. Көңіл-күйіңіз жабыраңқы болып тұрады ма?
37. Жалпы алғанда өмір ауыр ... деп ... ... ... ... жақсы ештеңе күтпейді деп санайсыз ба?
39. Әңгіме барысында негізінен үндемегенді дұрыскөресіз ... ... ... бола ... ... ... көп ... түсесіз бе?
42. Жиі күлесіз бе?
43.Көңіл-күйіңіз өмірлік оқиғалар және күйзелістермен ерекше байланысты ма?
44. Көңіл-күйіңіз себепсіз жиі өзгереді ме?
45. ... ... ... ауа райына тәуелді деп санайсыз ба?
47. Көтеріңкі көңіл-күйде жатып, жабыраңқы көңіл-күйде оянып, ... ... ... ... ... ... ма?
48. Алкогольден масаю кезінде көңіл-күйіңіз өзгереді ме?
49. Көңілді ортада шатты ... ... ... Белгілі бір нәрсемен қатты шабыттана, жігерлене аласыз ... ... ... ... ... бөленген күйді сезген кездеріңіз болды
ма?
52. Толық үмітсіздік, терең торығу сезімдерін ... ... ... ... Аз ... ... ... қатты қуаныштан терең қайғы, мұңға
дейін ... ... ... ... ... пәтерде жалғыз қалған кезде қорқыныш сезімін ... ... ... түсу сіз үшін ... ... ... Сізбен немесе сіздің ата-анаңызбен қайғылы ... ... қоюы ... ... ... ... мазалайдыма?
57. Түңгі уақытта зираттан өту сіз үшін қиын ба?
58. Өзіңізді қорқақпын деп санайсыз ба?
59. Қорқынышты түстерді жиі көресіз ... ... ... ... ... ... батыл адам деп
санайсыз ба?
61. Жұмсақ жүректісіз бе?
62. Қан ... ... әсер ... ... ... ... ... бе?
64. Көзден жас ағатындай кинофильм сізге әсер ете алады ма?
65. Табиғаты сүюші ... ... ... ... үшін ... мазаланасыз ба?
67. Адамды өлтіруге барар ма едіңіз?
68. Таныстарыңызбен әрқашан да шыншылсыз ба?
69. Бұдан бұрын ... ... ... ... жүйке жүйесінің әлсіреуі
болды ма?
70. Өз қызметіңізге әрқашан да мұқият қарайсыба?
71. Мектепте оқыған кезде қуана-қуана ... өлең ... ... ... ... ... ... немесе мектепке барғызбаған ұрыс-керіс немесе келеңсіздіктер
болды ма?
73. Жаңа ... оңай ... ... ... шынайы қатынасыңызды көрсетпес бұрын, адамдармен жайдары бола
аласыз ба?
75. Көркем өнер немесе театр үйірмелеріне қуана-қуана қатысасыз ... ... ... ... ... оңай ... ... аласыз ба?
77. Егер сіз театр қойылымына қатысып, өзіңізді ұмытып, толықтай сол ... алар ма ... Көп ... ... ... шығу сіз үшін қиын ба?
Нәтижені есептеу
Жауаптың кілтпен сәйкес келуі - 1 балл, ... ... – 0 ... ... топ ... (I,II,III және т.с.с.) балдардың қосындысы есептеліп
коэффициентке көбейтіледі. Берілген нәтиже ... ... ... ... жеке ... 1И, 2И, 3И, 4И, 5И, 6И, 7И, 8И, 9И ...... тұтылып қалған жеке тұлғалар: 11И, 12И, 13И, 14И, 15И, 16И, 17Ж, 18Ж,
19Ж, 20И, 21Ж ...... ... жеке ... 22И, 23И, 24И, 25И, 26И, 27И, 28И ...... ... жеке тұлға: 29И, 30И, 31И, 32И, 33И, 34И, 35И ... ... ... жеке ... 36И, 37И, 38И, 39И, 40Ж, 41И, 42Ж ...... циклотимді жеке тұлға: 43И, 44И, 45И, 46И, 47И, 48И, 49И коэффициент ... ... жеке ... 50И, 51И, 52И, 53И ...... ... – күмәншіл жеке тұлға: 54И, 55И, 56И, 57И, 58И, 59И, ...... ... жеке тұлға: 61И, 62И, 63И, 64И, 65И, 66И, 67Ж ...... ... жеке ... 68И, 69И, 70И, 71И, 72И, 73И, 74И, 75И, ... 78Ж ...... дейін – қалыпты жағдай;
13-20 – жасырын акцентуация;
20-дан жоғары – айқын акцентуация.
«К. Леонгардтың тест-сұрақшасы» диагностикалық ... ... ... 8
Қатысқандар: 8
Қатыспағандар: 0
Орташа жас мөлшері: 17-18
Өткізілген тест бойынша алынған нәтиже көрсеткіштері.
№ |
Аты-жөні |Педантты |Тұтылып қалған ... ... ... ... ... ... |Демонстративті | |1
|Аярбек Ә. |+ | | | | | | | | | | |2 ... С. | | |+ | | | | | | | |
|3 ... М. | | | | |+ | | | | | | |4 ... Н. | | | |+ | | | | | |
| |5 ... Ж. | | | | | | | | | |+ | |6 |Қасымбеков Б. | | | | | | | |+ |
| | |7 ... З. | | | |+ | | | | | | | |8 ... Е. | | | |+ | |
| | | | | ... ... ... К. Леонгардтың тест-сұрақшасының
нәтижелері.
БЖББ-2(ІV)-07 тобы
Барлығы: 8
Қатысқандар: 8
Қатыспағандар: 0
Орташа жас ... ... тест ... ... ... ... ... |Педантты |Тұтылып қалған |Қозулы |Дистимді |Гипертимді
|Циклотимді |Экзальтты |Үрейлі-күмәншіл |Эмотивті |Демонстративті | |1
|Айтманбетова М. | | | | | |+ | | | | | |2 ... Э. | | |+ | | | |
| | | | |3 ... Г. | | | | | | | |+ | | | |4 ... М. | | | |+ | |
| | | | | |5 ... А. | | |+ | | | | | | | | |6 ... Л. | | | | |
| | |+ | | | |7 ... Г. | | | |+ | | | | | | | |8 ... ... | | |+ | | | | | | | ... ... ... К. ... ... Леонгардтың тест-сұрақшасының нәтижелері бойынша топтың екеуінде де,
ұқсас тенденциялар байқалды: екі топ ... де жеке ... ... және ... тип деңгейі жоғары. Алғашында
өткізілген диагностикалық әдістеме (Интернет және ... ... ... ... ... мен К. ... тест-
сұрақшасының нәтижелері арасында айқын байқалатын байланыс бар. Бірінші
өткізілген тест ... және ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері бойынша
Интернетке тәуелділіктің ... ... ... ... ... ... әдістемесінде (К. Леонгардтың тест-сұрақшасы)
жеке тұлға типтерінің ішінде - қозулы, ... ... ... ... ... Бұл ... ... теориялық бөлімінде Интернетке
тәуелді тұлға бойында кездесетін ... жеке ... ... үрейлі-күмәншіл типтері немесе сәйкес екендігінің ... ... Жеке ... бұл үш типіне (қозулы, дистимді, үрейлі-күмәншіл
типтер) – көп ... ... ... аз ... олар ... ... ... Шын мәнінде де, Интернет-тәуелділігіне шалдыққан
адамдарға мұндай ерекшеліктер тән. Интернетке тәуелді адамдар көп ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі топтың екеуінде де
интернет-тәуелділігіне ... ... саны бар ... ... ... ... ... кейін тәжірибелік зерттеу ... ... ... ... жасөспірімдермен жүргізілетін
түзету-дамыту жұмыстарын өз-өзіне сенімділік, құрмет, жағымды көзқарастар
қалыптастыруға бағыттау.
1-кезең: эксперименталдық топқа (ДТ-2(ІV)-07) ... ... ... ... жасөспірімдерге қолайлы әрі
жағымды ортаны ұйымдастыру, эксперименталды топ оқушыларына ... ... ... ... ... ... ... отыру
кезіндегі жалпы ережелер» тақырыптарында дәрістер оқу.
2-кезең: өткізілген интернет-тәуелділігін ... ... ... тексеру, яғни диагностикалық әдістемелерді
қайталай өткізу арқылы бақылаушы және эксперименталды топтарының ... ... ... ... бүкіл тәжірибелік зерттеу жұмысындағы екі
топ (эксперименталды және бақылаушы топ) көрсеткіштерін сараптау.
Қалыптастырушы ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама жүргізілді.
Интернет-тәуелділігін төмендетуге арналған бағдарлама
Бұл бағдарлама интернеттен тәуелсіз болғысы келетін адамдарға ... ... ... арналған жаттығулар
келтірілген:
➢ «Субтұлғалар ортасы» жаттығуы (ҚОСЫМША 1);
➢ «Өзін-өзі жазу» жаттығуы (ҚОСЫМША 2);
➢ «Мен кіммін?» ... ... ... ... ... жаттығуы (ҚОСЫМША4);
➢ «Мәселені мақсатқа айналдыру» жаттығуы (ҚОСЫМША 5).
Эксперименталды топқа (ДТ-2(ІV)-07) ... ... ... «Мен ... ... ... «Мәселені мақсатқа
айналдыру» жаттығуларынан тұратын ... ... ... жүргіздік. Бұдан ... ... ... және ... ата-аналарына «Интернет-тәуелділігінің пайда
болуы», «Компьютер алдында отыру кезіндегі ... ... ... ... Бағдарламаны жүргізгеннен кейін бір жұмадан кейін
тәжірибелік зерттеу ... ... ... ... ... интернет-тәуелділігін төмендетуге арналған бағдарламаның тиімділігін
тексеру мақсатында жүргізілгендіктен, Интернет және компьютерлік ойындардан
тәуелділікті ... ... ... ... ... ... ... қайталай өткіздік. Оның нәтижелері:
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі өмірді компьютерсіз елестету мүмкін ... ... ... ... ... адам атаулының жан-жақты білім
алудағы сенімді досы және көмекшісі, ... ... қол ... ... ... ... ... шамадан тыс қолдану компьютерлік
тәуелділікке немесе интернет ... әкеп ... ... ... ... бір бөлігі компьютерлік ... ал бұл ... ... ауру ... ... Сол себепті де
интернет-тәуелділігі феномені көптеген ғалымдарды ... және ... ... ... әлеуметтану, физиология, педагогика, экология
және т.б. көптеген ғылымдар ... ... ... ... атап ... ... ... көк шайды ішкізіп әлек, Украина Президенті
«сыраға салынған» ұрпақты ... ... ... ... ғаламтордың
«торына» түскен балалар ... ... ... кәмелетке
толмағандар арасында «тері рагы» ауруы белең алып ... ... ... Ал ... денсаулығы жақсы болмаса, ертеңгі күннің
жарқын болуы да шамалы. Соңғы ... ... әр ... ... ... ... проблемалары жайлы мәселелерді жиі қозғайтын ... ... ... ... ауру ... ... Қоршаған ортаның ластануы, денсаулыққа зиянды әсер ... ... ... ... аурулар түрі көбейіп кетті. Біз
«Жаңа ғасырда жаңа ауруларға» шалдығатын ... ... ... ... ... ... ... түседі. Адам өмірі жеңілдеген сайын денсаулығы
нашарлайтын үрдіс байқалады. Бұл ... ... ... ақиқаты болып
отыр[3].
Интернет-тәуелділік, және жалпы кез-келген ... ... ... ... ... өте ... әрі ... әсер етуі
мүмкін екен. Ал Қазақстанда ... ... саны күн ... ... ... Бүгінде 3 млн-ға жақын интернет қолданушы бар деп есептесек,
олардың қанша пайызында интернет-тәуелділік патология ... ... ... орай, дерек жоқ екен. Бірақ, ... ... ... ... өздерін ұстауы мен араласу
ерекшеліктеріне қарап, олардың бұл ... еш алыс ... ... ... ... шақта компьютер біздің өмірдің таптырмас бөлігі, алайда ... біз осы ... ... қымбат бөліктерінің еңбекке қабілеттілігінен
тәуелді болатындығымызды ... да ... ... ... ... қызметтің банкілік іс, қауіпсіздік жүйесі, ... ... ... және тағы ... ... ... ... Мұндай
сфераларда қателіктер жіберілмейді, ал жіберіліп қойса, қымбат бағамен
түзетіледі. Адамның компьютерден тәуелділігі ... ... ... ... ... ... біз бел будық. Интернет-
тәуелділік – бұл жаңа ғасырдың жаңа ... Осы ... ... ... ... ... зерттеу жүргіздік. Тәжірибелік зерттеу
жұмысы ... ... ... ... ... ... Жалпы ғылыми
зерттеу жұмысының теориялық бөліміне сәйкес ... ... ... ... білімгерлерге, атап айтқанда БЖББ-2(ІV)-07
және ДТ-2(ІV)-07 топ ... ... ... оқушылар саны 16
(БЖББ-2(ІV)-07 тобында 8 ... ... ... 8 ... зерттеу жұмысының жалпы ережелеріне сәйкес зерттеу обьектілерін
бақылаушы және ... ... ... ... ... ... ... топ, ДТ-2(ІV)-07 – эксперименталды топ). Ғылыми ... ... ... екі ... тұрады: анықтаушы және
қалыптастырушы кезеңдер. ... ... ... ... ... және ... ... тәуелділікті анықтауға
арналған тест-сұрақшасын және К.Леонгардтың тест-сұрақшасын өткіздік. Осы
тест-сұрақшаларды алып, оның нәтижелерін хаттамаға ... ... ... ... ... топтың екеуінде де
интернет-тәуелділігіне шалдыққан ... саны бар ... ... ... ... аяқталғаннан кейін ... ... ... ... мақсатын айқындадық. Қалыптастырушы кезеңді 3
кезеңге ... ... ... ... ... ... ... өткіздік, эксперименталды топ
білімгерлерінің ата-аналарына «Интернет-тәуелділігінің ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарында дәрістер
оқыдық.
2-кезеңде өткізілген интернет-тәуелділігін ... ... ... ... яғни ... ... ... арқылы бақылаушы және эксперименталды топтарының арасындағы
динамиканы анықтадық.
3-кезеңде, қорытындылау кезеңінде бүкіл тәжірибелік зерттеу жұмысындағы
екі топ (эксперименталды және ... топ) ... ... ... ... ... жүргізе отырып, біз өз мақсатымызға
жеттік және болжамымыз айқындалып, дәлелденді.
Жасөспірімге білім алу уақытында ... бару ... ... уақытында
сабақ оқу керек, ойын уақытында ойнау керек деген ойды жеткізу керек.
Күнделікті жоспары бар ... ойын ... ... ойнасын.
Сабақ оқу уақыты келгенде, сабағын оқысын. Ережелерді ата - ... ... ... және ... осы ережелерді орындасын. Кез келген бала өзін
қадағалауды осылайша үйренеді.
Сабырлы, салмақты, ... болу ... жан ... үшін өте
маңызды ерекшеліктер болып табылады. Кенеттен ... шок ... ... нәрселер үйрету мүмкін емес. Ұрысу және тыйым салу
тәсілі баланы өтірікке итермелейді. Оқулығының арасына ... ... ... ... ... отырған жасөспірім осындай тәсілдердің нәтижесі болып
табылады. Яғни, жасөспірімнің жас, жеке дара ерекшеліктерін ескере отырып,
оның күн ... ... етіп ... ... ғана біз оның ... ... жоя аламыз. Оның ең тиімді жолы сабыр, ... ... ... өтеді.
Сонымен бірге, мына төмендегі ережелерді де орындауға болады:
1. ... ... ... ... отырғанда қандай сезімде болатындығы
және компьютер, ... оның ... ... ... ... Бала компьютер тұрған бөлмеде жатпауы керек және оның ... ... ... ... ... ... ойнаудан шектеу;
4. Тиімді демалысын қамтамасыз ету;
5. Қызығушылығын ... ... ... Баланың спортпен айналысуын қадағалау.
Қарап отырсақ, бұл жай ғана кез ... ... ... келе
беретін шарттар болып отыр. Бірақ оларды дұрыс әрі ... ... ... – бұл ... ... ... ... жүрген
адамдардың құзырлығында болмақ.
Қорыта келгенде, интернет – тәуелділіктің алдын алу үшін интернет-
тәуелділіктің белгілерін, ... ... ... ... ... жас және дара ерекшеліктерін ескере отырып, оның күн тәртібін
тиімді етіп белгілеу керек деп ... ... ... ... Н.Ә. ... ... ... Президентінің
халыққа Жолдауы. — Казахстанская правда, 11 қазан, 1997- 1б.
2. Әлімова М. Денсаулық — басты байлық. ... ... 4 ... ... ... ... ... С.В., Казарян Н.Р., Тундалева В.С., Быковская Е.В., Чапова
О.Е., Носатова «Как справиться с ... ... ... ... на ... сборник докладов, Приамурское
географическое общество, Хабаровск, 1997
7. Пережогин Л.О., ... в ... ... Торопов А.А, Водовозов М.Ю., «Вопросы ... ... в ... возрасте», Тюмень 2001 год
9. Аксакалова Ж.К. Психологические аспекты семейного воспитания
подростков//Вестник ... ... ... и ... – 2006.-
№1.45-48б.
10. Александров А.А. Профилактика курения у ... Анн Л.Ф. ... с ... СПб.: ... 2007.- ... Ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептері мен факторлары//Мектептегі
психология. Психология в школе.-2006.-№5.-18-21 б.
13. Байжанова А. Қиын ... ... ... ... ... А.В. ... ... потребности подростка в
разных условиях общения со взрослыми//Вопросы психологии.-2006.-№4.61-
63б.
15. Бурлачук Л.Ф., Морозов С.М. Словарь справочник по ...... ... и ... ... Хрестоматия. Учеб.пособие для
студентов сред.пед.учеб.заведений/Сост.: И.В. ... и ... ... ... Л.В. ... ... ... Актуализация творческого
потенциала. – СПб.: Издательство «Речь», 2005. – 260б.
18. Головин С.Ю. ... ... ... СПб.: Питер, 1998.-589б.
19. Дуйсебаева Л. Эффективные технологии в ... и ... ... ... в ... Егоров А.Ю. Нейропсихология девиантного поведения.-СПб.:Речь, 2006.-
224 б.
21. Змановская Е.В. Девиантология: (Психология отклоняющегося поведения):
Учеб. пособие для студ. ... ... ... - 2-е изд., ... - ... ... ... 2004. - 288 б.
22. Зубок Ю.А., Чупров В.И. ... ... ... психологический словарь/Сост. А.А.Карпенко; Под общ.ред.
А.В.Петровского, М.Г. Ярошевского.-М.: Политиздат, 1985.-431б.
24. Кроль Л.М., ... Е.А. О том, что в ... ... ... и тренинга. - М.: Независимая фирма «Класс», 1999,-240б.
25. Қайырова Ж.А. Мінез-құлық ауытқушылығының себептері//Білім ... ... ... Г. Қиын ... жұмыс істеуде жанұяның атқаратын рөлі//Ұлт
тағылымы.-2008.-№1.-30-33 б.
27. Құдышева Н. ... ... ... ... және ... оқыту.-2006.-№6.-2-3б.
28. Құлымбаева А. Жеткіншектердің өзін-өзі бағалауы//Психологияны мектепте
және ЖОО-да ... ... В.С. ... ... ... ... ... Учебник для студ. вузов. - 4-е изд., стереотип. – М.:
Издательский ... ... 1999. - 456 ... Назмутдинов Р.А. Психологическое ... ... ... ... подростков//Вестник КазНУ. Серия
психология и социология.-2000.-№2.-27-31б.
31. Обухова Л.Ф. Детская (возрастная) психология. Учебник.-М., ... ... ... ... ... ... к ... с трудностями в
общении/Смирнова Е.О., И.Р.Хохлачева//Вопросы психологии.-2008.-№4.-24-
25б.
33. ... Н.В. ... ... подростковой
наркозависимости. – М.: 2002, - 248б.
34. Психология и лечение зависимого поведения/Под ред. С.Даулинга/Пер с
англ. Р.Р. ... М.: ... ... ... ... ... А.С. Социально-психологический тренинг в школе. - М.: ... 2001, - ... ... А.Е., ... О.Н., Пути ... ... в ... возрасте .Вопросы психологии.-2006.-№3.-49-
51б.
37. Раклова Е.М. Созависимость – аддикция отношений//Білім-Образование.-
2008.-№2.-110-111б.
38. Рамендик Д.М. Тренинг личностного роста: Учеб.пособие. - М.: ... 2007. – ... ... Е.И. ... ... практического психолога: Учеб. пособие: В
2 кн. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ... изд. ... ... — Кн. 2: ... ... со взрослыми. Коррекционные приемы и
упражнения. — 480 ... ... ... тестов. Часть III: Пособие/Сост.Е.Е.Миронова –
Мн.: Женский институт ЭНВИЛА, 2006.-120б.
41. Собкин В.С., Баранова ... ... ... опыта в подростковом возрасте. Вопросы
психологии.-2006.-№3.-49-55б.
42. Стюарт Дж. ... ... ... – СПб.: Питер, 2001.-
256б.
43. Тұрдалиева Ш. ... ... ... ... ... Ж. ... ... мен ... ... және ... оқыту.-2006.-№2.-4б.
45. Фалькович Т.А., Толстоухова Н.С., Высоцкая Н.В. Подростки ХХI века.
Психолого-педагогическая работа в кризисных ситуациях: 8-11 ... ... ... - (Педагогика. Психология. Управление).
46. Феномен «виртуализации» правосознания подростков и юношей ... ... ... от ... ... Махмутов
А.Э., Дуйсенбеков Д.Д.//Вестник КазНУ. Серия психология и социология.-
2006.-№1.-60-63б.
47. ... И.В. ... ... ... ... ... ... 2005.-349б.
48. Шнейдер Л.Б. Девиантное поведение детей и подростков. – ... ... ... 2005. – ... http://forum.racing.kz/index.php?showtopic=14440
50. http://old.afew.org/russian/drugusers_articles/08drugusers.php

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жaсөспiрiмдiк шaқтaғы интернет-тәyелдiлiк прoблемaлaры және oны төмендетy жoлдaры73 бет
Интернетке тәуелділік21 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
«Жасөспірімдердің өзіне – өзі қол жұмсаудың алдын алу шаралары»4 бет
Ата-ана және жасөспірім15 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары7 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасының мазмүны, міндеттері, даму тарихы5 бет
Балалар мен жасөспірімдерді еңбекке және политехникаға оқытып, тәрбиелеудің гигиеналық негіздері74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь