«Қазақ» атауының төркіні туралы


1 Қазақ халқының шығу тегінің антропологиялық аспектері
2 Монғол шапқыншылығы
3 Қазақ этнонимінің туу тарихы
4 Қазақ этнонимын шығу тегі туралы ғылыми болжамдар
5 «ҚАЗАҚ» АТАУЫ ҚАЙДАН ШЫҚҚАН?
Қазақ — Қазақстан Республикасы жергілікті халқының атауы. Екі жүз жылдай уақыт бойы зерттеушілер “қазақ” терминінің шығу төркінін түсіндіруге және оның семантикасын ашуға әрекет жасауда. Алайда, Қазақ сөзін түсіндіретін түпкілікті пікір қалыптаса қойған жоқ. Қазақ сөзіне үндес терминдер Қазақстаннан шалғай аймақтардан да кездескен. Ғалымдар Византия императоры Константин Багрянородныйдың (10 ғ-дың орта шені) Кавказдың солт.-батысында жатқан “Казахия елі” деп айтқан мәліметтерін келтіреді (Н.М. Карамзин, А.Вамбери, т.б.). Осының негізінде Қазақ халқы 10 ғ-дан бастап белгілі болған деген тұжырым жасалды. Бірақ, түпнұсқада (грекше) “з” әрпі емес, “с” әрпі берілген. Демек, ел атауы касахия деп оқылуға тиіс. В.Минорский Константин Багрянородный хабарын түсіндіре келе, Касахия деп касогтар айтылатынын дәлелдеді. Қазахия және Қазақ халқы атауына зерттеушілер мұсылман дүниесінің жазба деректемелерін де тартты.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 23 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақ — Қазақстан Республикасы жергілікті халқының атауы. Екі жүз жылдай
уақыт бойы зерттеушілер “қазақ” терминінің шығу төркінін түсіндіруге және
оның семантикасын ашуға әрекет жасауда. Алайда, Қазақ сөзін түсіндіретін
түпкілікті пікір қалыптаса қойған жоқ. Қазақ сөзіне үндес терминдер
Қазақстаннан шалғай аймақтардан да кездескен. Ғалымдар Византия императоры
Константин Багрянородныйдың (10 ғ-дың орта шені) Кавказдың солт.-батысында
жатқан “Казахия елі” деп айтқан мәліметтерін келтіреді (Н.М. Карамзин,
А.Вамбери, т.б.). Осының негізінде Қазақ халқы 10 ғ-дан бастап белгілі
болған деген тұжырым жасалды. Бірақ, түпнұсқада (грекше) “з” әрпі емес, “с”
әрпі берілген. Демек, ел атауы касахия деп оқылуға тиіс. В.Минорский
Константин Багрянородный хабарын түсіндіре келе, Касахия деп касогтар
айтылатынын дәлелдеді. Қазахия және Қазақ халқы атауына зерттеушілер
мұсылман дүниесінің жазба деректемелерін де тартты. Мысалы, араб тарихшысы
Әбу-л-Хасан Әли әл-Масудидің “Өсиет және қайта қарау кітабы” деген
шығармасында Кубань өз. маңындағы кавказ халықтары мен тайпаларының
атаулары арасында кашак этн. қауымы – әл-касакия жазылған. Неміс
шығыстанушысы И.Маркварт бұл екі терминнің бір ғана этнос – касогтардың
атауын беретіндігін анықтады. Авторы белгісіз парсы тілді “Худуд әл-алам”
деген геогр. еңбекте Қара т. жағалауында орналасқан Касаг қ. туралы (этн.
қауым емес) деректер келтірілген. “Повесть временных лет” шығармасында
Святослав (965) пен Мстиславтың (1022) касогтармен жүргізген соғыстары
туралы мәліметтер бар. Касог термині алғаш 8 ғ-дың аяғы – 9 ғ-дың басында
монах Епифанийдің шығармасында ауызға алынады. Бұл ақпардан касах, касахия,
касак, кашак, касог атаулары алдыңғы орта ғ-лардағы белгілі бір шағын
кавказ тайпасын (немесе тайпалар бірлестігін) білдірудің әр алуан түрлері
болғаны байқалады. Қазақ этнонимінің касог, касахия (казахия) атауымен
байланысы туралы пікір мейлінше декларативтік сипатта, олардың арасындағы
тарихи сәйкестік әлі де болса зерттелуі тиіс.

Қазақ атауының төркіні туралы

Бір ұлттың атының этнонимінің шығу тегі, мән-мағынасы мен сөз төркіні
тұманды мәселе, қай қашанда тарихнамада талай пікір туғызып, айтыстар
көтереті, сан алуан жорамал-жоруларды жарыққа шығаратын және бірауызды
шешімге келе қою қиын күрделі мәселе. Бейне сол сияқты, қазақ атауының
шығу тегі, оның мән-мағынасы туралы мәселеде талай заманнан бері
талқыланып, сан алуан жорамал-жорулар мен дәлел-деректер, келелі пікірлер
айтылып келе жатқан кәделі мәселе. Бірақ әлі күнге дейін бұл мәселе ғылымда
дәл, тоқ етер жауап жоқ. Бұл мәселені талқылауда, қазақ халқының құралу,
қалыптасу тарихы мен уақытынын қазақ атауының деректемелерде жарыққа
шығуынан ажырата білу керек. Өйткені бір халықтың тарихи қалыптасуы мен
оның атының тарихи деректемелерде жарыққа шығуы үнемі бір уақытта бола
бермейді, ілгерінді-кейінді болып отырады. Алайда, бір ұлттың ұлттық атының
шығу тегін, мән-мағынасын анықтау, сол ұлттың арғы тегі мен алғашқы кездегі
тарихын түсінуге көмегі көп, маңызды мәселелерінің бірі.Сондықтан қазақ
тарихын баяндаудан бұрын, қазақ атауы туралы бұрынды-соңды айтылған
болжал-пікірлер мен дәлел-деректердің басты-бастыларына тоқталудытиімді
көрдік.
Қазақ атауының төркіні, қай кезде, қалай пайда болғаны жайында сан алуан
пікірлер айтылып келеді. Еліміздугі зерттеушілердің бұл жөніндегі болжал-
пікірлерінің бастыларын мынадай үш түрге бөлуге болады: 
1.Қазақ деген атау 15-ғасырда жарыққа шыққан. Жәнібек және Керей бастаған
көшпенді тайплар 15-ғасырдың 60-шы жылдарында Әбілқайыр ханның үстемдігіне
қарсы шығып, Шығыс дешті қыпшақтан батыс Жетісуға, Шу өзені бойына қоныс
аударған. Алғаш рет осы тайпалар қазақ деп аталды. Мұның мағынасы: Өз
ұлысынан бөлініп шыққан, қашақтар деген сөз еді. Бұл кейін келе
қазақтардың атына айналған деседі. 
2. Ежелгі Жұңго жылнамаларындағы үйсін, усын яки асу деген ұлыс
аттары қазақ атауының дыбыстық дыбыстық баламасы дейді. Жаң Шимаң, Хи
Шиутау қатарлы зерттеушілер осы пікірді қуаттайды. 
3. Қазақ атауы Таң патшалығы тарихында (7-8 ғасырларда) қаса, хаса
түрінде жазылған. Бұл атаудың тарихи деректемелерде жарыққа шығуы тым ерте
деп есептейді.

Қазақ атауының төркіні туралы

Бір ұлттың атының этнонимінің шығу тегі, мән-мағынасы мен сөз төркіні
тұманды мәселе, қай қашанда тарихнамада талай пікір туғызып, айтыстар
көтереті, сан алуан жорамал-жоруларды жарыққа шығаратын және бірауызды
шешімге келе қою қиын күрделі мәселе. Бейне сол сияқты, қазақ атауының
шығу тегі, оның мән-мағынасы туралы мәселеде талай заманнан бері
талқыланып, сан алуан жорамал-жорулар мен дәлел-деректер, келелі пікірлер
айтылып келе жатқан кәделі мәселе. Бірақ әлі күнге дейін бұл мәселе ғылымда
дәл, тоқ етер жауап жоқ. Бұл мәселені талқылауда, қазақ халқының құралу,
қалыптасу тарихы мен уақытынын қазақ атауының деректемелерде жарыққа
шығуынан ажырата білу керек. Өйткені бір халықтың тарихи қалыптасуы мен
оның атының тарихи деректемелерде жарыққа шығуы үнемі бір уақытта бола
бермейді, ілгерінді-кейінді болып отырады. Алайда, бір ұлттың ұлттық атының
шығу тегін, мән-мағынасын анықтау, сол ұлттың арғы тегі мен алғашқы кездегі
тарихын түсінуге көмегі көп, маңызды мәселелерінің бірі.Сондықтан қазақ
тарихын баяндаудан бұрын, қазақ атауы туралы бұрынды-соңды айтылған
болжал-пікірлер мен дәлел-деректердің басты-бастыларына тоқталудытиімді
көрдік.
Қазақ атауының төркіні, қай кезде, қалай пайда болғаны жайында сан алуан
пікірлер айтылып келеді. Еліміздугі зерттеушілердің бұл жөніндегі болжал-
пікірлерінің бастыларын мынадай үш түрге бөлуге болады: 
1.Қазақ деген атау 15-ғасырда жарыққа шыққан. Жәнібек және Керей бастаған
көшпенді тайплар 15-ғасырдың 60-шы жылдарында Әбілқайыр ханның үстемдігіне
қарсы шығып, Шығыс дешті қыпшақтан батыс Жетісуға, Шу өзені бойына қоныс
аударған. Алғаш рет осы тайпалар қазақ деп аталды. Мұның мағынасы: Өз
ұлысынан бөлініп шыққан, қашақтар деген сөз еді. Бұл кейін келе
қазақтардың атына айналған деседі. 
2. Ежелгі Жұңго жылнамаларындағы үйсін, усын яки асу деген ұлыс
аттары қазақ атауының дыбыстық дыбыстық баламасы дейді. Жаң Шимаң, Хи
Шиутау қатарлы зерттеушілер осы пікірді қуаттайды. 
3. Қазақ атауы Таң патшалығы тарихында (7-8 ғасырларда) қаса, хаса
түрінде жазылған. Бұл атаудың тарихи деректемелерде жарыққа шығуы тым ерте
деп есептейді.

Қазақ халқының шығу тегінің антропологиялық аспектері

Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы
қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар)
мен темір дәуірі (б.д.д. 7-4ғғ.) кезеңдерінен басталады. Олар негізінен
Қазақстанның жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.

Этнос - (халық, тайпа, жұрт, ұлт) жалпыға ортақ, сыртқы кескін-кейпІ ғана
емес, едәуір тұрақтанған ерекше мәдениеті (тілін қоса) мінез-құлқы бар, сол
сияқты өзінің бірыңғай екенін және басқа этникалық топтардан бөлектігін
түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен (этноним) бекітілген
адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты бір тұтастығы. Сондай-ақ территориясы
да бірыңғай болуы тиіс.

Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген
ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон,
Бегазы-Дәндібай мәдениеттері) мен темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың
(сақ, сармат) иран тілдес болғандығы айтылады. Бұл кездегі тайпалар
антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар европеидтық нәсілдерге
жатты. Қазақ халқының бастауына сақтар, үйсіндер, қаңлылар да кіреді.

Қазақ халқының шығу тегі туралы аспектілерге лингвистикалық және
антропологиялық мәселелер жатады. Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі
процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі
аумақты кезеңге: үндіевропалық және түріктік кезеңге бөлуге болады. Атап
айтқанда, лингвистика жағынан қарағанда - ежелгі европалық- үндіирандық-
прототүркілік-түркілік- қазақ. Түркі тілі Алтай тіл семьясына (монгол-
манчжұр-танғыс) жатады. Алтай қауымдастығы мезолит дәуірінде Орта Азия мен
Байкал бойында пайда болды. Түркі тіліне ғұн, оғыз, қыпшақ, үйсін, хазар.
Тұнғыс-маньчжұр тобына - нанай, эвенкі, манчжұр. Қазақ тілі түркі
тілдерінің қыпшақ тобының батыс тармағына жатады. Оған қарақалпақ, қарашай-
балқар, башқұрт, қырым татары, қырғыз тілдері кіреді. Ал антропологиялық
тұрғыдан қарағанда - европалық-европа-монголдық- монголдық-европалық.
Бірінші кезеңде лингвистикалық тіл жағынан Қазақстан тұрғындары
үндіевропалық топтың ежелгі иран тобына кіреді. Бұл кез б.з.д. 3-1
мыңжылдықтарды қамтиды.

Екінші кезеңде Қазақстанға шығыс жақтан көшпелі тайпалардың, ғұндардың
Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және сармат тайпаларының
жалғасы - үйсін мен қаңлылар ғұн тайпаларымен араласып, ассимиляцияға
түскен.

Б.з.б. 1 ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес
тайпалар Орталық Азиядан Тянь-Шань арқылы өтіп, Қаңлы тайпалық
бірлестігімен көрші-қолаң отырды. Ғұнжардың Қазақстанға өтуінің екінші
толқыны б.з. 2 ғ. 1 жартысында орын алды. Бұл кезде солтүстік ғұндардың
тайпалары Шығыс Қазақстан мен Жетісуға қоныс аударып, 6 ғасырға дейін өмір
сүрген Юэбань мемлекетін құрды. Ғүндардың біріктіруші ролінің арқасында
сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы іске
асты. Мұның өзі тайпалардың жаңа этникалық қауымдастығының қалыптасуына
әкелді және сол этникалық процестердің бағыт-бағдарын айқындап отырды.
Этномәдениеттік жағдайда түркі тілінің одан әрі дамып жайылған аймақтарда
сол сияқты моңғол түрінің белгілі әсері де көбейді.

Сөйтіп, үйсіндер мен қаңлылардың монголоидтік нәсілге өтуі басталды. Бұл
процесс тарихи деректерге қарағанда б.з. 1-5 ғғ. қамтиды, мұның өзі
жергілікті жұрттың кескін-кейпіне, оның тіліне әсер еткені даусыз. Б.з. 6
ғасырынан бастап үйсін, қаңлы және басқа тайпалар тарих сахнасынан
көрінбейді, аттары аталмайды. Оған себеп, бұл кезде Қазақстан жерінде,
оңтүстік аймақта шығыстан Алтай, Сібір жақтан келген түркі тайпаларының
басымдығынан болса керек. Олар негізінен байырқу, Бұлақ, қарлұқ, кимек,
қыпшақ тайпалары еді. 6 ғасырда Қазақстан жері Түркі қағанаты құрамына
енді. Осы қағанаттар құрамында 30-дан астам түркі тілдес ру-тайпалар болды.
Үйсіндер мен қаңлылар оларға сіңісіп кеткен. 702 жылы Батыс түркі қағанаты
тарағаннан кейін оның орнына Түргеш қағанаты (704-756), Қарлұқ қағанаты
(756-940), Оғыздар (9 ғ. соңы 11 ғ. басы), Қимақ қағанаты) 893-11 ғ. б.),
Қыпшақтар (11-1219 ж.), Қарахандар (942-1212 ж.) өмір сүрді. Осы
мемлекеттердің ішінде қазақтардың халық болып қалыптасуына, әсіресе екі
мемлекеттің тарихи ролі күшті болды. Оның біріншісі Қыпшақ хандығы. Ертіс
пен Еділ арасын мекендеді.

Қазақ халқының қалыптасуына ықпал еткен тағы бір мемлекет - ол оңтүстік,
оңтүстік шығыс Қазақстанда өмір сүрген Қарахан феодалдық мемлекеті. Бұл
мемлекетте қарлұқтардың ықпалы күшті болды. Шығыстан монғол тектес көшпелі
халықтар жасаған шапқыншылық оңтүстік және оңтүстік -шығыс Қазақстанның
қалыптасқан этникалық жайына соншалықты өзгеріс жасаған жоқ.

Алтай жақтан ығыса келіп, өздерінің мемлекеттік бірлестігін құрған
наймандар мен керейттер Қарахан мемлекетінің этникалық құрамына елеулі
әсерін тигізді.

Бірақ осы бір сапырылыс кезінде шығыстан қидандардың (қарақытайлықтардың)
шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетінің жағдайы нашарлайды. 13 ғ. басында
Қарахан мемлекеті қайта көтеріліп келе жатқанда монғол шапқыншылығы
басталды. Сондай-ақ орталық, солтүстік, шығыс, батыс Қазақстан жеріндегі
Қыпшақ мемлекеті де сондай жағдайға душар болды. Монғолдар екі мемлекетті
де қиратты. Сөйтіп, халық болып қалыптасуы процесі 15 ғасырға дейін
кешікті.

Монғол шапқыншылығы салдарынан тұтас Ұлыстар орнағанмен, Қазақстан
жеріндегі ру-тайпалардың арасындағы байланыстар бұзылғанын, Алаш халқының
әртүрлі аймақтарға (Жошы ұлысы, Шағатай ұлысы, Үгедей ұлысы, Алтын Орда,
Ноғай Ордасы, Көк Орда, Ақ Орда) қарағанын да мойындау керек. Ірі ру-
тайпалардың бірсыпырасы қоныс аударды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі
солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге көшті. Дегенмен тіл бірлігі
жойылмады. Себебі бұл халық монғол шапқыншылығынан бұрын-ақ мәдени
қалыптасып қалған еді. Қайта монғолдар түркіленіп кетті. Бірақ бұл кезде
бұрынғы екі үлкен нәсілдің байырғы европеидтік және кейін қосылған
монғолоидтік нәсілдердің күрделі араласуы нәтижесінде қазіргі қазақ халқы
құрамының (антропологиялық, этникалық, лингвистикалық негізде) бірыңғай
тұтас қосындысы келіп шығады.

Алайда, Қазақстан жерінде өмір сүрген ру-тайпалар түркі тілінде
сөйлегенімен территориялық бөлінуге ұшырап Моғол, Әбілхайыр, Ноғай, Көшім
хандықтарының қол астында өмір сүріп жатты. Атақты "92 баулы қыпшақ" атты
шежіреде көрсетілген бұл ру-тайпалардың барлығы кейіннен қазақтардың
құрамына кірді.

14-15 ғғ. феодалдық қатынастардың нығаюы негізінде Моғолстан, Ақ Орда,
Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасында болып жатқан түрлі соғыстарға
қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, топтасуға ұмтылу пооцестері
барған сайын белең алды. Қазақстанның ежелгі тайпалары өз мекендерінің
тарихи-географиялық, экономикалық және саяси оқшаулануының тарихи
қалыптасқан жағдайларына байланысты этникалық жағынан біртұтастық пен
бүтіндікке ұмтылды. Нәтижесінде үш этникалық-шаруашылық топқа бөлінді. Үш
жүз осылай пайда болды. Олар: Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүз Жетісу,
оңтүстік қазақстанды, Орта жүз Орталық, солтүстік Қазақстан, Кіші жүз Батыс
Қазақстан да болды.

Ұлы Жүз Сырдариядан бастап Жетісу жерін түгел жайлады. Оның құрамына үйсін,
қаңлы, дулат, шанышқылы, ысты және т.б. Орта жүз Орталық Қазақстан мен
солтүстік-шығыс Қазақстанның бір бөлігін қоныс етті. Оның құрамында қыпшақ,
арғын, найман, қоңырат, керей, уақ т.б. Кіші жүздің мекені - Сырдың төменгі
жағы, Арал теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының теріскей жағы. Оның
құрамындағы тайпалар одағы -Әлімұлы (Қарасақал, Қаркесек, Кете, Төртқара,
Шөмекей, Шекті. Беріш; Байұлы - адай, алшын, жаппас, алаша, байбақты,
беріш, есентемір, қызылқұрт, шеркеш; Жетіру (табын, тама, кердері,
жағалбайлы). Жүздердің ұйымдасқан уақыты, қалай құрылғаны туралы түрлі
пікірлер бар.

Осы арада қазақтың үш жүзіндегі тайпалардың бірыңғай болмағанын айту керек.
Мәселен, арғын, қыпшақ, алшын сондай-ақ басқа руларға да жататындар үш
жүздің қай-қайсысында да кездеседі.

Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу
айтыстарына айналды. Кейбір деректерде бұл термин әлеуметтік мәнінде
қолданылған "қазақлық" "қашақ" деген атаудан шықты дейді. Немесе "қазақ"
атауы Жәнібек пен Керей бастап Жетісуға көшіп кеткендерді "өзбек-қазақ" ,
кейін "қазақ" түрінде пайдаланылған деп санайды. "Қазақ" термині 1245 жылы
Мамлюк мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында жазылған ерте қыпшақ жазба
ескерткіштерінде (түрік-араб) сөздігінде кездеседі. Мұнда "қазақ" деген сөз
басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша "қазақ"
терминіне әлеуметтік мағына беріледі, яғни еншісі бөлек, үлкен ұлдардың ата
шаңырақтан бөлініп уақытша ру, тайпалардан кетіп, күнкөріс үшін әскери
жорықтарға қатысуын санаған.

Кейде бұл термин ертедегі екі тайпалық (каспий және сақ) одақтардың атынан
шыққан деп жорамалдайды. Ал кейбір тарихшылар "хас" нағыз және "сақ" деген
сөзден құралған деп болжам жасайды. Қазақстан тарихының 2 томында "...қазақ
атауы 9-10 ғғ. Шығыс Дешті Қыпшақ қыпшақтарының қоғамында әлеуметтік, ал 11-
12 ғғ. этникалық-әлеуметтік топтарға қолданылған. Және осы ғасырларда
қыпшақ тайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы қалыптасуының да маңызды
кезеңі болды" деп жазылған. Яғни бұл процесс түрлі кезеңде де тоқтамай,
әмбебап мағынада қолданылып келген. Нәтижесінде қыпшақ тайпасы өзегі болған
14 ғ. басында құрылған Ақ Орда халқының құрамы қазақтар болған. 15 ғ. 2 ж.
қазақ халқы құрылып болғаннан кейін, халықтың этногенез процесінің күрделі
ерекшелігінің бірі болып табылатын "қазақ" атауы, этникалық маңызға ие
болды.

Қазақ атауының түп төркіні

Қазақ сөзінің түп төркіні (этимологиясы) туралы әр түрлі жорамалдар
айтылып жүрді, алайда осы уақытқа дейін мәселе шешілмеген. Бұл сөз XV
ғасырдан бері қазақ мемлекеті мен қазақ халқының атауы болғаны белгілі.
Қазақ халқы көптеген көне тайпалар мен тайпалық одақтардың (үйсін, дулат,
албан, алшын, арғын, керей, найман, қоңырат, қыпшақ, қаңлы, жалайыр, т.б.)
бірігуі негізінде қалыптасқан.

Тарихшы ғалымдардың пікірінше, қазақ сөзі бастапқыда тек әлеуметтік-саяси
мағынада қолданылған, кейін этникалық атауына айналған. Сонымен, қазақ
хандығының құрамына кірген тайпалардың жауынгер-жасақшылары қазақ деп
аталған, XV ғасыр орыс деректерінде де түркі тілдерінен енген бұл сөз
жауынгер, әскери жасақ мағынасына ие болған.
Енисей бойындағы көне түркі руникалық ескерткішінде (Е3,Ұйық-Тұран)
төмендегідей жазу ойылған: Үч йетміш йашымқа адырылдым. Егүк Қатун йерімке
адырылдым. Теңрі елімке, қазғақым оғлым, не уз оғлым, алты бің йунтым
(бөкмедім).
Аудармасы: Алпыс үш жасымда айрылдым. Егүк-Қатұн жерімнен айрылдым. Тәңірі
еліме, олжалаушы ұлым, неткен шебер ұлым, алты мың жылқым, (бөгіп
тойынбадым).
Мұндағы қазғақым оғлым – олжалаушы ұлым тіркесіндегі қазғақ сөзі
қазға(н) – олжалау, тауып алу етістігінен жасалып, олжалаушы мағынасына
ие болғаны, қазақ этнонимімен төркіндес екендігі байқалады (қазғаққазақ).
Ескі қазақ шежіресінде Қазғақ күнби қазақ халқының арғы атасы деп
көрсетілген. Қазақ төр иесі аға атанып, орнаулы тағына отырды. Халық
бақытқа кенеліп, шаттық мерейінде қуана биге басты. Сан-санақсыз жиналған
адам Қазғақ елі аталып, Қазақ атану содан басталды. (Тілеуқабылұлы Ө.
Шипагерлік баян. Алматы, 1996. 405-бет.).
Сөйтіп, қазақ этнонимінің түп төркіні – көне түркі қазғақ олжалаушы,
олжа түсіруші; табыс түсіруші, табыскер деген сөз (сөз ортасындағы ғ
дыбысы түсіп қалған, салыстырыңыз: бұлғақ – бұлақ, орғақ – орақ, тарғақ
– тарақ, қулғақ – құлақ, қазғуқ – қазық).
Қазақ, қырғыз тарихи аңыздарында қазақ сөзінің синонимі – алаш (алач)
этникалық атауы кездеседі. Алаш атауы елді қазақ деп аталмастан бұрын
қолданылған. Алты сан алаш бірлестігі – қыпшақ, найман, қаракесек, алшын,
қоңырат, жалайыр тайпаларының одағы XIII ғасырда Жошының ұлысына кірген.
Махмуд Қашғари сөздігіндегі көне түркі халадж (халач) тайпасының атауы,
байырғы алаш елінің атауы және Кіші жүз алаш тайпасының аты негіздес,
төркіндес келеді деген пікір көңілге қонымды, әбден дәлелді айтылған
(Аманжолов С. Қазақ тілі диалектологиясы мен тарихының мәселелері. Алматы,
2004. 41-бет.).
Байырғы халадж (алаш) елінің бүгінгі бір сынығы – Ирандағы аз санды (20
мың адамдай) түркі тілдес халадж халқы. Халадж тілі көне қалпын сақтап отыр
(хадақ – аяқ), сондықтан оны әзірбайжан тілінің бір диалектісі емес,
дербес түркі тілі деп білгеніміз жөн.
Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу
айтыстарына айналды. Кейбір деректерде бұл термин әлеуметтік мәнінде
қолданылған "қазақлық" "қашақ" деген атаудан шықты дейді. Немесе "қазақ"
атауы Жәнібек пен Керей бастап Жетісуға көшіп кеткендерді "өзбек-қазақ" ,
кейін "қазақ" түрінде пайдаланылған деп санайды. "Қазақ" термині 1245 жылы
Мамлюк мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында жазылған ерте қыпшақ жазба
ескерткіштерінде (түрік-араб) сөздігінде кездеседі. Мұнда "қазақ" деген сөз
басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша "қазақ"
терминіне әлеуметтік мағына беріледі, яғни еншісі бөлек, үлкен ұлдардың ата
шаңырақтан бөлініп уақытша ру, тайпалардан кетіп, күнкөріс үшін әскери
жорықтарға қатысуын санаған.
 
Кейде бұл термин ертедегі екі тайпалық (каспий және сақ) одақтардың
атынан шыққан деп жорамалдайды. Ал кейбір тарихшылар "хас" нағыз және "сақ"
деген сөзден құралған деп болжам жасайды. Қазақстан тарихының 2 томында
"...қазақ атауы 9-10 ғғ. Шығыс Дешті Қыпшақ қыпшақтарының қоғамында
әлеуметтік, ал 11-12 ғғ. этникалық-әлеуметтік топтарға қолданылған. Және
осы ғасырларда қыпшақ тайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы
қалыптасуының да маңызды кезеңі болды" деп жазылған. Яғни бұл процесс түрлі
кезеңде де тоқтамай, әмбебап мағынада қолданылып келген. Нәтижесінде қыпшақ
тайпасы өзегі болған 14 ғ. басында құрылған Ақ Орда халқының құрамы
қазақтар болған. 15 ғ. 2 ж. қазақ халқы құрылып болғаннан кейін, халықтың
этногенез процесінің күрделі ерекшелігінің бірі болып табылатын "қазақ"
атауы, этникалық маңызға ие болды.
 
Қосымша
Қазақ атауының шығу тегі туралы
Зерттеушілер екі жүз жылға жуық уақыт бойы қазақ терминінің шығуын
түсіндіруге және оның семантикасын ашуға әрекет жасап келеді. Айтылған
көзқарастар ауқымы өте кең, мейлінше иланымды ғылыми болжамдардан қиыннан
қиыстырылып шығарылған этимологияларға дейін бар. Алайда, қазақ сөзін
түсіндіретін түпкілікті пікірді, тегінде, әзірше ешкім айта алған жоқ.
Қазақстанның өз тәуелсіздігін алуына байланысты соңғы уақытта жалпы қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне және атап айтқанда қазақ терминіне ден қою
едәуір арта түсті. Ғылыми басылымдар мен газет-журналдардың беттерінде
қазақ терминіне қатысы бар жарияланымдар пайда болды. Бірен-сарандарында
ғана болмаса, оларда баяндалған пікірлер өткен кездерде айтылған
көзқарастарға негізделген.
Қазақ атауының шығу тегі туралы мәселені шешкен кезде зерттеушілердің
едәуір бөлігі тайпа атауына терминологиялық сәйкестікті іздестіру жолына
түсті. Алдын ала атап өткен жөн, бұл әдістемелік тәсіл, зерттеушілік
практиканың көрсетіп отырғанындай, салғастырылатын ұғымдардың жақындық
дәрежесі туралы неғұрлым айқын тұжырымдар жасау үшін әлі де көп
жеткіліксіз. Қазақ сөзіне үндес терминдерді ғалымдардың Қазақстан аумағынан
едәуір алыс жерлерден тапқаны аз кездеспейді. Бұл орайда олардыңэтникалық
байланыстарының терендігін көрсете алатын тарихи-мәдени сипаттағы жүйелі
сәйкестіктерді анықтау қажетінен айналып өтілді. Тарихнамада қабылданған
ұқсастыру жөнінде мынадай негізгі болжамдар бар. Н. М. Карамзин мен
А.Вамберидің ізімен зерттеушілер көбінесе Византия императоры Константин
Багрянородныйдың (X ғасырдыңорта шені) Кавказдың солтүстік-батысында жатқан
Казахия елі деп айтқан мәліметтерін келтіреді. Айтылуының үндестігі
негізінде авторлар Казахия терминінде қазақ этнонимі көрініс тапқан деп
санайды. Сөйтіп осы негізде қазақ халқы X ғасырдан бастап белгілі болған
деген тұжырым жасалады. Казахия деп оқудың дұрыстығына қатысты біз түзету
жасауға тиіспіз, ол мынадай: түпнұсқада (грекше) екінші сөзде дзета (з)
емес, қайта сигма (с) берілген. Демек елдің атауы Касахия деп оқылуға
тиіс. Константин Багрянородныйдың хабарын түсіндіре келіп, В.Минорский
Касахия деп касогтар айтылып отырғанын әбден айқын көрсеткен. Казахия және
қазақ халқы атауын ұқсастыру тарихшылардың қосымша материалдар, атап
айтқанда, мұсылмандар дүниесінің жазбаша деректемелерінен алынған
материалдар тарту мүмкіндігін кеңейтті.
 
Мәселен, араб тарихшысы әрі географы әл-Масудидің (X ғ.) Китаб ат-
танбих ва-ль-ишраф деген шығармасында Кубань өзені ауданындағы кавказ
халықтары мен тайпаларының атаулары арасында кашак этникалық қауымы - әл-
касакия атап өтіледі. Көрнекті неміс шығыстанушысы И.Маркварт бұл екі
терминнің бір ғана этнос-касогтардың атауын беретіндігін көрсетті. Кім
жазғаны белгісіз парсы тілді Худуд әл-алам деген географиялық еңбектің
(Хғ.) аландар өлкесі туралы хабарлары да қарастырылып отырған тақырып
аясына жатады, онда Қара теңіз жағалауында орналасқан Касаг қаласы,
әдебиетте жазылып жүргеніндей, этникалық қауым емес, нақ қала туралы
деректер келтіріледі. Касогтар туралы орыс жылнамаларында да айтылады.
Повесть временных летшығармасын да Кубань өзенінің оңтүстігінде орыс
княздары Святослав (965 ж.) пен Мстиславтың (1022 ж.) касогтармен жүргізген
соғыстары туралы ақпарат бар. Касог термині бірінші рет VIII ғасырдың аяғы
- IX ғасырдың басында монах Епифанийдің шығармасында ауызға алынады. Бұл
ақпардан касах, касахия, касак, кашак, касог атаулары алдыңғы орта
ғасырлардағы белгілі бір шағын кавказ тайпасын білдірудің әр алуан түрлері
болып табылады деген тұжырым шығады. Кавказтанушылар касогтарды (ертедегі
грузин ескерткіштерінде кашаг түрінде белгілі) Кіші Азияның хет-то-несит
дәуіріндегі каскакашка этнонимімен көптен бері жақындастырып жүр. Осыдан
касогтардың қазақтарға қосылысы туралы көзқарас қаншалықты ақталған және
дәлелденген деген заңды сұрақ туады. Қазақ этнонимінің касог, касахия
атауымен байланысы туралы пікір - мейлінше декларативтік сипаттағы пікір,
олардың арасыңда ешқандай тарихи сәйкестік болмаса да, ол пікір сөздердің
үндестігінен туындайтын болжамға негізделген. Касогтар автохтондық кавказ
тілдерінің біреуінде сөйлейтін абхаз-адыгей тобының ерекше кіші тобына
кірген. Тілі, шыққан тегі, тұрмыс жағдайы және дене тұрпатының
ерекшеліктері жағынан олардың қазақтардан және олардың түркі тілдес ата-
бабаларынан айырмашылығы күшті. Касогтардың этникалық бөліну процестері
және соларға байланысты Кавказдан орта ғасырлар дәуірінде Қазақстан
аумағына көшуі байқалған жоқ. Касогтардың көршілері Балқанға барып қоныс
теуіп, оған қазіргі Болгария атағын берген ертедегі түркі тілдес
бұлғарлардың тарихи аренада атқарғаны сияқты рөл оларға берілмеді.
 
Сондықтан касогтардың қазақтармен байланысы туралы пікір ешқандай сын
көтермейді. Әдебиетте қазақ сөзін араб тарихшысы Ибн Асам әл-Куфи айтады-
мыс деген 3. В. Тоганға сілтеме жасайтын көзқарас та бар. Біз денқойып
отырған термин Арран мен Дағыстанда хазарларға қарсы соғыс жүргізген араб
қолбасшысы Марванға арналған Китаб әл- футух тарихи шығармасында (IX
ғасырдың аяғы - X ғасырдың басы) айтылады. Еңбектің түпнұсқасында былай деп
жазылған: 736 жылы Марван Касак деп аталатын жерде қыстап шықты, Кура
өзенінен өтіп, Шаки қаласына беттеді. Контекстен әл- Куфидің туындысында
қазақ термині болмағаны, бірақ Үлкен Кавказдың таулы ауданында,
Азербайжанның батысында орналасқан Касак деген жердің аталатыны көрінеді.
Касак және қазақ терминдерін VIII ғасырдағы хронологиялық проблемаларға
байланысты ғана емес, сонымен бірге бір-бірінен алшақ жатқан тарихи,
географиялық және шаруашылық-мәдени өлшемдер кешені бойынша да салғастыруға
болмайды. Фин алтайшысы Г. И. Рамстедке барып тірелетін тағы бір пайымдауды
көрсете кетуге болады, ол қазақ терминін монғолдың хасаг-терген деген сөз
тіркесінен шығарады. Қасиетті жылнамада (XIII ғ.) айтылатын бұл қос сөзді
ұғым арбаны білдірген. Иранист А. А. Семенов қолдаған бұл көзқа-растың еш
дәлелі жоқ. Оның иланымды болмайтын себебі - синхрондық тұрғыдан алғанда
да, тарихи перспективасы тұрғысынан алғанда да хасаг-терген термині
Қазақстанды мекендеген түркі тілділер арасында арбаның атауы ретінде
көрініс таппаған. Енисейден табылған VIII ғасырдағы ертедегі түрік
ескерткішінен В. В. Радлов қазғақым оғлым (менің асырап алған ұлдарым)
деген тіркесті оқыған.
 
Сыртқы ұқсастығы жағынан ғана емес, сонымен қатар қазғақ және
қазақ терминдері мәндерінің жақындығы негізінде В.П.Юдин бұл сөздерді
салыстыруға болады деген. Зерттеушінің пікірінше, қазғақым ұғымындағы ғ
дыбысының VII—VIII ғасырларда түріктердің ауызекі сөзінде қолданылуы әбден
мүмкін, ал кейініректе түсіп қалып, бұл сөздің қазақ түріне ие болуы
ықтимал. Ол қазғақ түріндегі қазақ терминін кейіннен этникалық мағынаға
ие болған саяси мәні жағынан алып қараған. Бұл көзқарас түркі тілдерінің
тарихи фонетикасының зандылықтарымен үйлеспейтіндігі себепті ол бұдан кейін
мамандар тобынан қолдау таппады. Сонымен бірге нарративтік деректемелердің
басқа материалдары негізінде Қазақстан аумағы шегінде шоғырланған бірнеше
салыстырулар жасалды. Олардың бірі үш қарлұқ тайпасының хасактар (хаски)
деп оқылуы жөнінде И. Маркварт айтқан пікір болып табылады, зерттеушілер
соңғыларын қазақтармен салыстырды. Бірқатар авторлар қазіргі кезде де осы
көзқарасты ұстанғанымен, оны дәлелденген деп санауға болмайды. Тоғыз қарлұқ
тайпасының атауларын XIII ғасырдағы парсы тілдес әдебиетші Ауфидің Джавами
әл-хикаят ва лавами ар-риваят антологиясының көрінеу бұрмаланған мәтіні
бойынша Маркварт ұсынғандай оқу алдын ала, сындарлы емес сипатта болды.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда мекендеген қарлұқ конфедерациясы туралы
қарастырылып отырған мәліметтер ІХ-Х ғасырларға жатады. Неғұрлым
ертеректегі жазбаша ескерткіштерден, атап айтқанда, әл-Марвазидің арабша
географиялық еңбегінен алынған материалдарға В.Минорскийдің текстологиялық
және салыстырмалы-тарихи талдау жолымен қарлұқтардың тайпалық Құрамы
жөніндегі контекстің оқылуына елеулі түзетулер енгізді. Бұл ретте,
хасактардың орнына баскиль деген негізделген коньюнктура енгізілді.
 
Фирдоусидің (935—1020) Шахнамасында қазақ халқы және қазақ хандары
туралы айтылғаны жөнінде А.Левшиннің пайымдауы негізінде кейбір ғалымдар
қазақ халқының құрылуын X ғасырға жатқызады. Солай бола тұрса да, ғылыми
әдебиетте шығыстанушылар парсы авторының тарихи дастанында қазақ термині
туралы ешқандай ақпарат жоқ екенін талай рет көрсетті. Бұл
түсініспеушілікті түсіндіруге болады және оған қайран қалуға болмайды,
өйткені А.Левшин өз білімі қаншалықты мол болғанымен, қазақтар мен олардың
ортасының тарихшысы, алайда ол парсы және араб тілдерің білмеген. Сонымен,
ұсынылатын болжамдардың көп жағдайларында салыстыруға келмейтін атаулар
салыстырылды. Сонан соң, этнонимдер нақты-тарихи көзқарастардың бүкіл
жиынтығында емес, қайта оқшау алып қарастырылды. Соның ішінде этникалық
процестердің өзі - этностағы уақыт жағынан өзгерістер ескерілмеді. Әдетте,
деректемелерде этнонимнің пайда болуы халықтың құрылу уақытымен сәйкес келе
бермейді. Зерттеу жұмыстарында этноним мен этностың нақты-тарихи
жағдайлардағы арақатынасы проблемаларын талдап шешу қажеттігін түсіну әсте
де барлық уақытта бірдей бола бермейді. Ал белгілі бір этноним этностың
(тайпаның, тайпалар одағының, халықтың, ұлттың) әр түрлі жай-күйін білдіре
алады. Мәселен, бәз-баяғы бір этноним (қыпшақ) жағдайында III ғасырдан XIII
ғасырға дейін қыпшақ этносы этникалық дамудың әр түрлі бес жағдайында -
Ішкі Азиядағы тайпадан Қазақстан аумағында қыпшақ халқы қалыптасуының
аяқталу кезеңіне дейінгі жағдайда болды. XIII ғасырдағы монғол шапқыншылығы
қыпшақ халқының белгіленіп қалған құрылу процесін үзіп тастады. Монғолдарға
дейінгі кезеңнен айырмашылығы, одан кейін қыпшақ қоғамындағы тарихи
процестің дамуы олардың өзінің этникалық қалыптасуы бойынша жүрмей, олардың
бөлшектенуі, ең алдымен қазақ халқының, сондай-ақ толып жатқан өзге де
түркі тілдес халықтардың құрылуына қатысу арнасына түсті. Бұл кезеңде
қыпшақтар этникалық дамудың енді басқа бір таксономикалық деңгейінде болды.
Сөйтіп қыпшақтардың тарихи құрылған этникалық қауымдары қыпшақтардың
белгілі бір этнонимі жағдайындағы серпінділігі мен өзгеруі кезінде
қалыптасты. Бір этнонимді басқаларымен салыстыру жай ғана декларациялауды
емес, қайта асқан дәл зерттеулер жүргізуді сөзсіз қажет етеді. Қазақ
сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда болған деп санауға барлық
негіздер бар. Бір қатар түркологтардың пікірі бойынша, қазақ терминінің
бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен байланысты болған.
 
Қыпшақ тіліне тән осы фонетикалық ресімделуінде қазақ сөзінің пайда
болуынА.Н.Самойлович уақыты жағынан ерте дегенде XI ғасырға жатқызған.
Жазбаша әдебиетте қазақ термині 1245 жылы мамлекеттік Египет мемлекетінің
қыпшақтары ортасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде жазбаша деректемелер
ішінде бірінші рет қолданылған деп саналып жүр. Онда қазақ сөзіне еркін,
кезбе деген мән беріледі. Бұл семантика қазақ терминіне әлеуметтік
мағына берілген және өз руынан, тайпасынан, мемлекетінен бөлініп шығып,
тіршілік құралдарын соғыс істеріне қатысу арқылы тапқан индивидтерді,
адамдарды білдірген деп санауға мүмкіндік берді және ол қазақшыландыру
институтымен байланыстырылды. Қазақ ұғымының пайда болуы уақыты жағынан
XIII ғасырдан неғұрлым ертерек кезге жатады деп санауға да болады, алайда
жазбаша Ескерткіштерде хронологияны нақтылайтын ешқандай да тікелей
деректер жоқ. Айта кетелік, бұл жөнінде жанама мәліметтер бар. Қазаққа
айналу институтының сипаттамасы мен жұмыс істеу уақытын сипаттау үшін X
ғасырдағы араб географы Ибн әл-Факихтің шығармасында мейлінше қызықты
мәліметтер бар, бұл шығармасында ол оғыз ханзадасы Балқиқ ибн Жабғудың
мынадай мазмұндағы әңгімесін келтіреді: Менің аталарымның бірі,- дейді
Балқиқ, сол кезде патша болған әкесіне ашуланып, одан бөлініп кетіпті. Ол
өзіне келгендерді, жасақтарды және талап-тонауды ұнататын басқа да
адамдарды серік етіп алыпты. Ол елдің шығысы жағына бет алып, адамдарға
шабуыл жасап, өзінің және өз серіктерінің жолында кездескендерін қолға
түсірген. Бәрінен де IX ғасырға жататын қазаққа айналудың осы, тегінде,
классикалық суреттеуінде Ибн әл-Факих қазақ терминінің синонимі ретінде
арабтың су'луқ сөзін алса керек. Салақа деген атпен әрекет жасайтындар
бәдәуилерде тайпада өзіне орын таба алмаған, сондықтан топтар құрып, талап-
тонау арқылы бақытын іздеуге аттанған кедей және алғыр адамдарды білдірген.
Терминдегі айырмашылықтарына қарамастан, екі түрлі көшпелі қоғамдардағы
қазаққа айналу институтының мазмұны жағынан сәйкес келуі айқын аңғарылады.
Балқиқ ибн Жабғу ханзаданың суреттелген әңгімесі, сірә, Сырдариядағы оғыз
билеушілері жабғулардың тарихи арқауы, орта есеппен алғандағы көрсеткіштер
бойынша, IX ғасыр деп белгіленетін оқиғаларымен байланысты болса керек.
 
Өкінішке қарай, Ибн әл-Факих арабтың су'луқ терминінің оғыз
синонимін келтірмейді. Айта кетейік, оғыздарда мұндай ұғым сол кездің
өзінде-ақ қыпшақгар ортасы қабылдап алған қазақ термині болуы мүмкін.
Мұндай сілтеме оғыздар мен қыпшақтардың сан ғасырларға созылған аса тығыз
этникалық-саяси және этникалық-мәдени өзара байланыстарының сайып келгенде
генетикалық, тілдік, әлеуметтік және шаруашылық-мәдени жақындығын
қалыптастырған объективті мән-жайларынан ғана туындамайды, сонымен қатар ол
жазбаша деректемелердің қосымша материалдарына да негізделген. Мәселен,
XIII ғасырда хорасан түрікмендері арасында антропоним құрамында қазақ
термині ұшырасады. Данишкеде-и Маққул у Манқул кітапханасы қолжазбасы
бірінің колофондағы белгіде былай деп айқын қолтаңбамен жазылған: Бұл
қолжазбаны Біләл ибн Жабрайыл бин Мұхаммед Әли ат-Туркмани әл-Қазақи сатып
алған, хижраның 660 жылы (яғни біздің заманымыздағы 1262 ж.). Бұл тікелей
жеке есімдегі әл-қазақи сөзін, сірә, этникалықтегін (түрікменнің)
көрсететін басқа нисбамен қосарластырыла ұштастырылған нисба ретінде
қабылдаған жөн. Әл-қазақ терминінің түрікмен этнонимімен ұштастырылуы бұл
ұғымның әдеттегідей әлеуметтік сипаты болмай, қайта этникалық сарыны болған
деп санауға мүмкіндік береді. Қарастырылып отырған есімнің өзінде, 3. В.
Тоганның пікірінше, хора-сан түрікмендері қоғамындағы қыпшақ қазақтарының
өкілі айтылып отыр. Одан кейінгі уақытта Рашид ад-Дин Раб-и-Рашидидің
хорезм-хорасан жазбасына жататын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы
Табиғат және жер-су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер
Қазақ этнонимі туралы зерттеу деректері
Қазақ халқының және қазақ хандығының құрылуы
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері
Қостанай облысындағы жер-су аттары
Батырлар жырындағы тарихи сөздер
Қазақ этнонимінің мәніне тарихи талдау
“Этнос” туралы ұғым
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні туралы
Пәндер