Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы

КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі тіл білімінде адамзат қауымының ғасырлар бойғы тіл арқылы дүние бейнесін тануға ұмтылған талабынан келіп, шындық болмысты танудың белсенді формасы болып табылатын тілді тұтынушы, дүниетаным өзегі – тілдік тұлғаны зерттеу проблемасы бой көтерді. «Сөйлеуші адамның» табиғатын, болмысын тану әрекеті В.Гумбольдттің «халықтың рухы», «сана инстинкті» туралы, И.А.Бодуэн де Куртененің «тілдік түсінік», «халықтың тілді сезінуі» туралы пікірлерінен бастау алып, Л.В.Щербаның «лингвистикалық инстинкт», А.А.Леонтьев пен А.М.Шахнаровичтің «тілдік қабілеттілік», Г.И.Богин мен Ю.Н.Карауловтың «тілдік тұлға» туралы зерттеулері арқылы жалғасса, қазақ тіл білімінде арнайы ақын-жазушының тілін талдаған Р.Сыздықтың «Абай шығармаларының тілі» (Алматы, 1968 ж.), Е.Жанпейісовтің «М.Әуезовтің «Абай жолы эпопеясының тілі» (Алматы, 1976 ж.) сияқты еңбектерінде негізі салынған ғылыми үрдістің жалғасы қазіргі таңда Б.Нұрдәулетова, Г.Мұратова, Ш.Елемесова, Ш.Ниятова, Ф.Қожахметова, Г.Имашева және т.б. зерттеулері арқылы өзіндік сала ретіне дамып келеді.
Осы тектес жұмыстардың антропоөзектік бағытына сәйкес ұлттық мәдени құндылық ретіндегі ұлттық тілдік мұраны, ұлттық ділді, ұлттық психологияны терең меңгерген М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын зерттеу – ұлттық болмыс пен халықтың дүниетанымын тануда маңызы зор.
Екіншіден, әлемдік деңгейдегі философиялық, психологиялық теориялық біліммен қаруланған және оларды өз шығармашылығы арқылы таныта алған ақын М.Жұмабаевтың сөз сиқырын, көркемдік әлемін тану үшін оның шығармашылық тілін қазіргі лингвистикада белсенді дамып келе жатқан лингвомәдениеттану, когнитивті лингвистика, психолингвистика бағыттарымен байланыста кешенді сипатта қарастыру – көкейкесті мәселе.
Үшіншіден, қазақ тілінің даму, баю тарихындағы ірі тұлғалардың құнды мұралары қазақ мәдениеті, тілі мен әдебиетінің тұтастығын сипаттайды, сол себептен де осы сабақтастықтағы М.Жұмабаевтың орны мен рөлін тану да маңызды болып табылады. Бұл маңыздылық әсіресе зерттеу нысаны ретінде шығармашылық мұрасы өзіндік қайталанбас өрнегімен оқшауланып тұратын, тіл мен мәдениет дамуына елеулі үлес қосқан тілдік тұлға алынған кезде арта түседі.
М.Жұмабаев шығармаларының идеялық-мазмұндық мәні мен тақырыптық, жанрлық-бейнелік ерекшеліктері және тілінің лингвостилистикалық сипаты негізінен әдебиеттанушы ғалымдар тарапынан біршама зерттелген. Ол еңбектерде ақынның философиялық, эстетикалық, психологиялық қырларына назар аударылған тұстар бар. Дегенмен ақын шығармалары негізінде оның әлеуметтік және жеке мақсат-мүдделерінің сипатын, тілдік қабілеті мен оны шығармаларында қалыптастыру дағдыларының жиынтығы арқылы бейнеленген даралық қасиетін тұтастай ашу, соған сай шығармашылық ұстанымын айқындау нәтижесінде тілдік тұлғасын зерттеу өзекті болып табылады. Осыған орай ақын тілін кешенді түрде зерттеу, оның рухани
        
        ӘОЖ 811.512.122'373                                          ... ... ... ... тілдік тұлғасы
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... в т о р е ф е р а т ... ... ... Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... ... ... Тіл ... ... ... жетекші: ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты Л.Ш.Құндақбаева
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... 2010 жылы «12» қарашада сағат 16.00-де ҚР Білім және ... ... ... ... ... Тіл ... институты
жанындағы 10.02.06 – түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі ... ... ... ... ... ... алу үшін
диссертация қорғайтын Д 53.38.01 диссертациялық кеңестің ... (050010, ... ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым министрлігінің ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2010 жылы 11 қазанда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы ... ... ... ... өзектілігі. Қазіргі тіл білімінде адамзат қауымының ғасырлар
бойғы тіл арқылы дүние бейнесін тануға ұмтылған ... ... ... танудың белсенді формасы болып табылатын ... ... ... – тілдік тұлғаны зерттеу проблемасы бой көтерді. «Сөйлеуші
адамның» табиғатын, болмысын тану әрекеті ... ... ... ... ... ... де Куртененің «тілдік түсінік»,
«халықтың тілді сезінуі» туралы ... ... ... ... ... ... пен А.М.Шахнаровичтің «тілдік
қабілеттілік», Г.И.Богин мен Ю.Н.Карауловтың «тілдік ... ... ... ... ... тіл ... ... ақын-жазушының
тілін талдаған Р.Сыздықтың «Абай шығармаларының тілі» (Алматы, 1968 ж.),
Е.Жанпейісовтің «М.Әуезовтің «Абай жолы эпопеясының ... ... 1976 ... ... ... ... ... үрдістің жалғасы қазіргі таңда
Б.Нұрдәулетова, Г.Мұратова, Ш.Елемесова, ... ... және т.б. ... ... ... сала ретіне дамып келеді.
Осы тектес жұмыстардың антропоөзектік бағытына сәйкес ... ... ... ... тілдік мұраны, ұлттық ділді, ұлттық психологияны
терең меңгерген М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын зерттеу – ұлттық болмыс ... ... ... ... ... ... деңгейдегі философиялық, психологиялық теориялық
біліммен қаруланған және оларды өз ... ... ... ... ... сөз ... көркемдік әлемін тану үшін оның ... ... ... ... дамып келе жатқан лингвомәдениеттану,
когнитивті лингвистика, психолингвистика бағыттарымен ... ... ...... ... ... тілінің даму, баю тарихындағы ірі тұлғалардың құнды
мұралары қазақ мәдениеті, тілі мен әдебиетінің тұтастығын ... ... де осы ... ... орны мен ... тану да
маңызды болып табылады. Бұл маңыздылық әсіресе зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... ... тіл
мен мәдениет дамуына елеулі үлес қосқан ... ... ... кезде арта
түседі.
М.Жұмабаев шығармаларының идеялық-мазмұндық мәні мен ... ... және ... ... ... ... ... тарапынан біршама зерттелген. Ол
еңбектерде ақынның философиялық, эстетикалық, психологиялық қырларына назар
аударылған тұстар бар. ... ақын ... ... оның ... жеке ... ... тілдік қабілеті мен оны
шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... ашу, соған сай шығармашылық ұстанымын айқындау
нәтижесінде тілдік тұлғасын зерттеу өзекті болып табылады. Осыған орай ... ... ... ... оның ... құндылықтарын, дүниеге берген
өзіндік бағасын бағамдауға мүмкіндік туғызатын тіліндегі «жеке ... ... ... қызығушылық туғызады. Бұл мақсатқа жету үшін тіл
тұтынушының тілдік ... ... ... ... ... ... ... теориясының
үшдеңгейлік әдісі тиімді болмақ.
Зерттеудің нысаны – Ақын М.Жұмабаев шығармалары ... ... ... ... пәні – ... көркем-поэтикалық жүйесі арқылы
ашылатын тілдік тұлғасының концептілік ... мен ... ... ... – М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік
және прагматикалық ерекшеліктерін көрсететін ... ... жеке ... ... ... ... дискурсы арқылы көрсету.
Зерттеудің міндеттері. Аталған мақсатқа жету жолында төмендегі
міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ... ... ақпараттарды
және қазіргі тіл білімі ғылымындағы «тілдік тұлғаны» зерттеуге бағытталған
теориялық, әдістемелік тұжырымдарды қарастыру;
– М.Жұмабаев тілдік тұлғасының қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... ... ... тілі негізінде ол өмір сүрген кезеңдегі
әлеуметтік жағдай мен ... ... ... ... ақын ... ... анықтау;
– М.Жұмабаев дискурсындағы көріктеу құралдарының, лингвомәдени
бірліктердің мазмұнындағы «жеке ... ... ... ... ... ... ... айқындау;
– М.Жұмабаев дискурсындағы кірме сөздердің, тарихи-мәдени контексті
беретін ... ... ... ... ... оның тілдік тұлғасының
вербалды-семантикалық деңгейіне талдау жасау;
– М.Жұмабаев тілдік тұлғасының дискурсындағы «жан», ... ... ... ... жүйелеп, олардың ақын тілдік
тұлғасының лингвокогнитивтік ... ... ... ... ... ... ... паремиологиялық құрылымдардың, прецеденттік
феномендердің, афоризмдердің прагматикалық қызметі мен мәдени ақпарат
таныту сипатын анықтап, ақынның ... ... ... ... бейнелейтін мәтіндерінің астарында жатқан уәжділікті бағамдау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Жұмыстың дереккөзі ретінде ... 2005 жылы ... ... ... үш ... ... ақын ... туралы зерттеулер және қазақ тілінің түсіндірме,
фразеологиялық сөздіктері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... ... талдау
әдістері, ішінара статистикалық және ... ... ... ... ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
– қазіргі таңдағы орыс және ... тіл ... ... тұлғаны
қалдырған мұралары негізінде зерттеген еңбектердің бағыттары ... ... ... ... ... ... теориясы аясында танымдық
бағытта алғаш рет зерттеліп отырғандықтан, осы ... оның ... ... тілдік бейнесінің «ұлттық» және ... ... ... ... ... қалыптасуына әсер еткен факторлар
сараланып, оның аялық білімін көрсететін дискурсындағы басқа тілден ... ... ... мен тарихи контексті беретін сөздер ... ... ... байланысты айқындалды;
– М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасының лингвокогнитивтік деңгейінде «жан»,
«өлім», «махаббат» концептілерінің философиялық, психологиялық, діни-
мифологиялық ... ... және ... ... ... ... ... концептісінің интимдік сипатын беретін
тезаурусы түзілді;
– М.Жұмабаевтың шығармаларында халықтық мақал-мәтелдерді ... ... ... ... уәжі ... ... ақпарат беретін лингвомәдени бірліктер мен ... ... ... ... ... мен ... ... ақын тұлғасымен мағыналық сабақтастығы тұрғысынан қарастырылды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. М.Жұмабаевтың поэзиясы мен прозасы
тілін зерттеу барысында алынған нәтижелер мен ... ... ... біліміндегі «тілдік тұлға» теориясы мен ғаламның ... ... ... ... тигізіп, когнитивтік тіл білімі, ... ... ... ... үлес қосады.
Зерттеу жұмысының практикалық ... Жеке ... ... ... ... бағытталған арнайы курстар мен
семинарларда, практикалық дәрістерде ... ... ... ... тілдік тұлғасын зерттеу оның ... ... ... ... диссертация материалдарын М.Жұмабаевтың
тезаурустық сөздігін құрастыру барысында пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– М.Жұмабаевтың шығармашылығы ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге таным мен мәдениет сабақтастығын беретін
ұлт тарихы мен мәдениетінің бір ... ... оның ... ... ... ретінде танылып, қалыптасуына әсер еткен ... ... ... ... ... ...... әдебиеті мен тілінің даму сатысында өз орны бар,
тілді қолдануға ... ... ... ... ... аса ... ой ... кең элитарлық тұлға, меңгерген ... ... ... ... ... ... сақталған ұлттық
таным мазмұнын келер ұрпаққа жеткізетін ұлттық тұлға;
– М.Жұмабаев тіліндегі ... ... ... ... ... жеке ... сол ... философиялық,
психологиялық, діни-мифологиялық түсініктермен ... бере ... ... ... психологиялық т.б. негіздеріне сай
құрылған ракурста жеке тұлғаның болмысы жан-жақты ... ... ... ... құралдар мен лингвомәдени
бірліктердің окказионалдық сипаты ұлттық-мәдени ... ... ... ... мен ... ... ... олардың берілуіндегі уәжділік оның тілдік тұлғасының ... ... ... мен ... ... негізгі мазмұны
мен нәтижелері «Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен
көркем аударма ... ... ... мен ... атты ... конференцияда (Алматы, 2007), «Қазақ тілі мен әдебиеті және
инновация ... атты ... ... ... 2008),
«Гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі филология: дәстүр мен жаңашылдық» ... ... ... ... 2008),
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... 2009) баяндалды.
Диссертацияның негізгі тұжырымдары республикалық ғылыми басылымдар мен
ғылыми ... 6 ... ... ... ... ... ... 2 тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспе ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты мен міндеттері, зерттеу әдістері, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі жаңа ... ... ... ... теориясы аясындағы М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасы.
Тіл біліміне ... ... ... енгізілуі жалпы «тұлға» ұғымының
жаңа мазмұнмен толығуына мүмкіндік жасап, тілді зерттеудің ... ... ... ... ... ... ойы мен ... тығыз байланыстағы антропологиялық тіл біліміне айналуына ... ... ... тіл ... ... ... адамға, шығармашылық
тұлғаға деген қызығушылық күшейіп, қазіргі таңда жаңаша ... ... ... ... ... [1] ... «тілдік
тұлға» теориясының орны бөлек.
Тілдік тұлғаның даралық сипатын оның ... ... ... ... ... ... ... қатары көбейе
түсуде. Осы тұрғыда тілдік ... ... ... орыс тіл білімі мен қазақ
тіл білімінде төмендегідей бағыттарда қарастырылып келеді деп шартты түрде
белгілейміз:1) ... ... ... оның когнитивтік және прагматикалық
интенцияларын назарға ала ... ... 2) ... ғылыми еңбектерде
тарихи тұлғалар тілін диахрониялық тұрғыдан сараптау орын алған; 3) ... ... ... тілдік тұлғаны модельдеуге арналған зерттеулер де
пайда бола бастады; 4) шығармадағы ... ... ... ... ... авторының тілдік тұлғасына шығуды мақсат тұтқан зерттеулер
де кездеседі; 5) тілдік тұлға ... ... оның ... ... ... еңбектер. М.Жұмабаевтың тілдік тұлғасын тануға ... ... ... қарастырылған бағыттардың ішіндегі соңғы бағыт
шеңберінде негіздеуге тырысатын ... ... ... тұлғаны түсіндіруге бірнеше бағытта келу үрдісі
қалыптасқандығын байқауға болады:
1) тілдік тұлға болып ... жеке адам ... ... ... ... өмір ... ... әдеби және тілдік, ... ... және ... жеке ... тілдік тұлғалық болмысын құрайтын жеке ... ... ... яғни оны өз ... ... алу, ... тәрбиелеу, өз тілдік тәжірибесін ұрпақтарына мұра ... жеке ... ... ... ... ... шеберлік
дағдыларын меңгеру, игерген білімдері мен тәжірибесін болмысты өзгерту үшін
қолдану т.б. қасиеттерден ... ... ... ... нысаны ретінде
оның тілінің ассоциативтік-вербалдық, лингвокогнитивтік, прагматикалық
деңгейлерін ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Көрсетілген деңгейлердегі жеке тұлғаның ұлттық болмысын ... ... ... ... ... жүгінсек: «аталған
деңгейлердің дамуының белгілі бір тілдік тұлғада көрініс табуы әртүрлі
дәрежеде ... ... ... көрінеді. Оның шығармашылық танымдық
мазмұны дүниетанымдық, ... ... ... тұрады. Сондықтан
тілдік тұлғаны алдымен ұлттық тілдік тұлға ретінде түсінеміз. ... ... ... ... ұлттық мәдени сатысымен тікелей байланысты», – [2,
281-284] болып шығады.
Сонымен бірге тұлғаның өмір сүруінің негізін құрайтын, оның мақсаттары,
ниеттері мен ... ... ... ... ... ... ... Тұлғаның қоршаған әлемге, айналадағы басқа адамдарға, өзіне
деген қарым-қатынасы арқылы анықталынатын құндылықтар жүйесі, яғни ... және ... ... мен ... ... бір ... және ... құндылықтарды таңдап алуының себептері оның
танымындағы ғалам бейнесін ашу арқылы ... Ал ... мен ... ... ... оның тілі ... ... табады.
Зерттеушілер тілдік тұлғаның қалыптасуы үш ... ... ... және психологиялық факторлардың
ықпалына бағынатындығын атап көрсетеді. Жеке адам өмір ... кез ... ... ... реттеп отыратын нормалар мен заңдылықтарға бағынатын
әлеуметтік жағдай болып табылады. Бір ... ... ... сол ... ... Екінші жағынан алғанда өзі сол қоғамның мүшесі болып
табылатындықтан, болып жатқан оқиғаларға ... жеке ... ... ... үшін ... түрде жалпы нормаларды бұзуға қабілетті.
Осыған орай М.Жұмабаев әлеуметтік процестерді қазақ халқының ... ... ... ... ... ой ... өткізіп, баға
береді. Мысалы, ана тілі феномені ақынның тілдік тұлғасы қалыптасуында
үлкен рөл ... Ана ... ... ... адам ... ... бастап, ғаламның заңдылықтарына дейінгі өзін қоршаған ... ... ... ... тілдің әлеуметтік қызметі мен
дамуына қатысу арқылы тұлға болып ... ... ... ... ... баба ... ... ұлттың ұлт ретінде өмір сүруінің
басты өлшемі ретінде қарайды. «Педагогика» еңбегінде: «Тілсіз ұлт, ... ұлт, ... ұлт ... ... ... ... ... ұлт құрымақ.
Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы. ... тілі кеми ... құри ... ... Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері,
тарихы, тұрмысы, мінезі ... ашық ... ... ... ... қазақтың
асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр».
Демек, тіл арқылы бекітіліп, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени тәжірибе сол жеке тұлғаның
тілдік әрекетіне де өз таңбасын түсіреді.
Тілдік тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... – жекелік фактор маңызды рөл атқарады. Жекелік
фактор алдымен өзін-өзі ... ... ... ... өз ... ... жасауына жеке өзіне байланысты себептер, ... ... ... ... ... ... ... сезіну, жекелік және
топтық сәйкестіктегі өзіндік ... ... әсер ... М.Жұмабаев: «Не
көрсем де алаш үшін көргенім, Маған атақ ұлтым үшін өлгенім!» – деп ... ... адам ... ... әлемінің құпия құбылыстарын
суреттеу арқылы жеке адам мен ұлт ... ... ... ... сол ... ұлты үшін жан қиған ақынның ұраны халқын
жетелеп, күш беріп, арманы, тілегі ... ... ... жүзеге
асып, ұлттық тұлғасы, оның тілдік ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
«Тілдік тұлға» ұғымын «интеллектуалдық ... ... ... қарастырудың маңызы зор. Оның тарихи шығу тегін, өсуін, дамуын
зерттей келе, оның психологиялық табиғатына үңілу – ... ... ... – тілдік тұлғаның көркем мәтінде ... ... ... ... ... бір лексемаларды таңдауы себебіне алып келетін
психологиялық негіз, тұлғаның болып жатқан оқиғаларға деген қарым-қатынасын
бейнелеу ... ... ... ... мен ... ... ... өзінің психикалық әлемі туралы пікірі –
адамның өркениеттің әсері арқылы дамитын өз ішкі ... және ... ішкі ... ... ... ... мәдени-ғаламдық
бейнесінің қалыптасуының маңызды бөлшегі.
Тілдік тұлға құрылымын саралау адамның тілі арқылы көрініс ... мен ... ... ... ... ... ... зерттеу.
Нақты айтқанда, ол – ақын тілімен жасалынған оның шығармаларының ... ... бір ... ... ... ... ... құрылымында жасырынған ақпаратты анықтау, сол арқылы ... ... ... ... ... интеллектуалдық жеке
қабілетін тану.
М.Жұмабаев – өз ... ... ... ... ... ... туралы түсінігін және сол түсінікке сәйкес туындаған бағасын, мақсат-
мүдделерін белгілеген тілдік ... Ақын ... ... ... сабақтастық тұрғысынан зерделеуде, оның құндылықтар жүйесін,
өмірлік ұстанымын ... ... ... осы мәселелерді
негізге ала отырып қарастырудың маңызы зор.
1.2 Тілдік ... ... ... пен ... ... Қазіргі
лингвистикалық әдебиеттердегі дискурс ұғымы ... ... ... ... пен ... арасында айырмашылықтың барлығы күмәнсіз,
дискурс және мәтін термині ... ... ... ол таза
түрде мәтін болып табылмайды.
Тілдік тұлғаны зерттеуге қатысты жазылған еңбектердегі дискурстың
сипатталу ретіне келетін ... ... ... ... ...... ... қабылдаушы (сөйлеуші – сөз – тыңдаушы) – үш жақтың байланыстылығы
мен ... ... ... ... ... ... ... Демек,
дискурс жеке тұлғаның тіл әлемін (оған тұлғаның тілдік өресі, белгілі ... ... аясы ... ... ... [3, 6], – ... дәстүрлі тұрғыда жердің бетін жапқан қарды ақ көрпеге, ақ ... ... ... орын ... ... ... ... әңгімесінде –
«жердің бетін аппақ кебіндей болып боз қырау жапқан». Мұндай сөз айшықтары
ақынның лексикалық жадығатты ... ... ... ... бола ... оның ... ойлау жүйесіне сай «ғаламдық
тілдік бейнесін» танытады. ... оқу ... ... ... жасайтын дискурста жоғарыда берілген бейнелер мен басқа да
бейнелер арасында жалпы ... ... ... ... ... ... ... Көркемдеу құралдарының негативтік мағынада
жұмсалуы тілдік тұлғаның (М.Жұмабаевтың) жалпы ... ... ... ... жатыр.
Сонымен, дискурс – грамматика мен стилистиканың ережелері бойынша
құрастырылған, ... ... ... бір ойын ... ... ... прагматикалық мәні бар және оның
танымындағы құндылықтар жүйесін тануға көмектесетін когнитивтік ... оның ішкі ... ... қоса ... мүмкіндік беретін тұтас тілдік
шығарма ретінде ұғынылып жүр. Олай ... ... ... шығарманың
айналасына шоғырландырылған, прагматикалық мазмұнмен толыққан шығарма
иесінің өзіндік ... ... ... жүйе ... ... ... шығармаларындағы «ғаламның тілдік бейнесі».
Зерттеушілердің ойынша, ғаламның ... ... мен ... ... ... ... ... қоюға болмайды. Ғаламның тілдік бейнесі –
ғаламның концептуалдық бейнесінің ... ... ... – жеке ... ... ... түрде көрініс табатын объектілер
туралы ақпараттар жүйесі.
Ғаламның ... ... ... ... ... ... алып ... ғаламның ұлттық бейнесі халықтың ойлау, таным
қызметінде, оның физикалық және вербалдық мінез-құлқында ... ... ... Өз ділі ... ... бір ... және ... жеке адамдар шындық болмысты бағалап танып, нәтижесінде ... ... ... ... ... тарихы, дәстүрі, ұрпақтар сабақтастығы
арқылы жалғасқан ғалам бейнесі адам ... өмір ... ... ... ... этностың, әлеуметтің ғасырлар бойы жасаған ой еңбегінің нәтижесі» [4,
19 б.]. Демек, сол санада ... ... ... ... ... бір
таңбалар жүйесі арқылы, алдымен ұлттық тіл мен көркем ... ... ... да ... діл ... ... нәтижесі, яғни
ғаламның ұлттық бейнесін бейнелейтін көркем шығармаларды талдау сол ұлтты
түсінуге айтарлықтай ықпал етері ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқының біркелкілігін беретін
стереотиптерден, халықтың шындық болмыс туралы жалпы түсініктерінен, ... мен ... ... де табуға болады.
Осындай өлшемдер тұрғысынан белгіленетін талаптар үрдісіне толық жауап
беретін М.Жұмабаев – ... ... ... ... ... ұлттық
ерекшелікті танытатын жеке ғаламдық тілдік бейнесінде ... ... ... оның ... тұлғасының ұлттық болмысын тануға болатыны
белгілі. Мысалы, М.Жұмабаев дискурсындағы теңеулер ойға ... ... мен ... ... тосын теңеуімен ерекшеленеді. Мысалы,
«ұршыққа оралған жіптей бас-аяғы жоқ қыстың ұзын кеші еді». Бұл ... ... тура ... «жіп ... ... ... ... лингвомәдени бірлік. Бірақ бұл сөйлемнің құрамында ол өзіндік
мағынасынан тыс ... ... сай ... ұлттық адресаттың
санасында бұрыннан таныс ұршыққа оралған жіптің суреті ... ... ... қаншалықты ұзақ болатындығы ұғынылады.
Кез келген тіл көпдеңгейлі құрылым, ол әрқайсысы өзінің ... ... ... қамтиды. Бірақ ең көп ... ... ... ... ие. ... ... ... сол халықтың немесе жеке адамның ғаламдық бейнесінің ерекшеліктері
туралы қорытынды жасауға ... ... ... метафора тілдің
лексикалық жүйесінің ... ... ... ... ... ... себебі ол сөздің жаңа мағынасының пайда болуының ... ... ... оны ... ... ... ... қабілеті тән тілдік тұлға ретінде танытады. Философиялық толғаныс пен
көркемдік қызмет адам мен оны қоршаған әлемнің ... ... ... ... ... ... қалыпты құбылыстар жаңаша қабылданып,
өзгеше реңкке ие болады. Мысалы, М.Жұмабаев ... ... ... – бір ... машина», «өмір тоқтау білмейтін, шаршау
білмейтін жансыз машина» және т.б. ... ... ... ... ... тағы бір метафора – «Өмір – шірік шөп» метафорасы: «Тәңірі
де жоқ, тәубе жоқ, Өмір деген – шірік шөп, Қай ... ... ... ... тәубесіз адам баласын құдайын ұмытып харам іс ... ... ... ... ... азғындық жасайды. Барға қанағат
қылмай, ашкөзденіп тәубесін ұмытады. Ондайлардың ... ақын ... ... ... ... ... ... болмыс пен адамның танымы
арасындағы аралық болып табылып, ... жүйе мен оның ... ... ... ... ... жеке ... санасына әсер етеді.
Әртүрлі халықтардың ғаламдық ... ... ... ... ... яғни сол ұлттық дәстүрде қалыптасқан, көбінесе,
лексика саласында көрініс ... ... ... ... сай
ассоциативтердің, ұқсатулардың әртүрлігінде жатыр.
1.4 Мәтін талдаудағы «концепт» мәселесі, оның ... ... ... Ғылыми еңбектерді саралау арқылы концептінің ... ... бай ... келетіндігіне көз жеткіземіз. Концепт пен
ұғым ішкі форма ... ... ... ... көріністері бөлек.
Ұғымды нақты ұғынуға болады, оның аясы – тар. Кез ... сөз ... ... бірақ ұғым болуы мүмкін. Концепт адамның ментальдық дүниесіне
жақын, яғни ... және ... да ... сол себепті де өзіндік
сипатқа ие. Демек, ол ментальдық ғаламды тану тәсілі болса, ал ... ...... ... бейнесі. Концепт ғылымның әртүрлі
салаларындағы басқа ментальдық бірліктерге ... ... ... ... ... ... Концепт пен ұғымды олардың негізін,
мазмұнын, ... ... ... ажыратуға болады. Концепт ұғымнан
тұрады, бірақ денотативтік, коннотативтік компоненттерді, ассоциативтік
байланыстарды қамтитындықтан тек қана ... ... ... ... ... мен ... қасиеттері бойынша ұғымнан әлдеқайда кең
болып келеді.
Ғалым ... ... ... ... ... ... ... модус) негізінде пайда болады. Концепт ... ... ... ... ... (код) концептің ядросы
болып табылады. Осы ... код ... бір ... ... ... ... жаңа мәндік белгілермен байи түседі. Осының нәтижесінде
концептің ... ... ... кеңи ... Әлгі ... мәнділігі күшейе түсуі, қайсыбірінің көмескіленуі ықтимал» [5,
16 б.], – деген пікір білдіреді.
И.А.Стернин концепт құрылымын ... ... ... тұрғысынан
қарастырады: «Кез келген концептінің негізгі қабаты болады», ал ... ...... ӘЭК ... ... код) ойлау бірлігі
ретінде таңбалайтын сезімдік бейне және оған қосымша кейбір концептуалдық
белгілер» [6, 58 б.], – ... Ол ... ... ... ... ... қабатпен бірлікте концептінің көлемін құрайтын және оның
құрылымын анықтайтын когнитивтік қабаттар құралады деп есептейді.
Осыған орай М.Жұмабаев ... ... ... ... түрде өзек пен шеткері аймақтарға бөлуге ... ... ... ... өзегін беретін мағыналар деп таныған
мағыналарымыз сөздіктегі берілген мағыналарға сай келіп, ... ... ... ...... ... ... болмыс»
мағынасында табиғат құбылыстары, маусым кезеңдері ... ... ... ... объективтенеді: Өмір осы: аяз қыспақ, қар көмбек, Өмір ... Жазы да бар, қысы бар. Ал ... ... ақын ... өрісіндегі өмір концептісінің мазмұны мен берілу ерекшеліктерін
сипаттайтын өмір ... ... ... яғни ... ... ... модельдер құрайды.
Демек, әрбір жазушының немесе ақын шығармашылығының концептілік өрісі оның
ғаламдық бейнесі сияқты ... және ... ... ие. ... ... ... ... вербалдық таңбалар арқылы ашылатын
бейнелер мен ассоциативтік-символдық белгілер өзіндік бояуға, ... ... ие ... ... ... деңгейлік құрылымда сипаттау
2.1 М.Жұмабаев тілдік ... ... ... ... ... ... ... түрік тілдеріндегі лексиканың
кездесуін Ш.Елеукенов және т.б. зерттеушілер оның сол тілдерді жетік біліп,
орыс, Шығыс әдебиетімен түпнұсқадан таныстығымен ... ... ... сол ... дәл ... басқа сематикалық мағына үстеу үшін
немесе сөз мағынасының экспрессиясын күшейту үшін қолданған.
М.Жұмабаев шығармаларындағы оқырманға мағынасы ... ... ... емес ... ... сөздердің мағыналарын сөздіктерде берілген
түсініктемелерге сай ашып, ... ... ... ретіне назар
аудармақпыз. «Туған жерім – Сасықкөл» өлеңінде: «Назданып, жүйрік ... ... ... ... жақтан ат қойған көл», – деген жолдар бар.
Оны 1989, 1995 ... ... ... түрінде жазды деп есептеп,
көксіл сөзінің ... ... көз ... ... сын. 1) ... 2) ... ... қайсар [ҚТТС, V, 129], – дегенді білдіреді. Көксіл
сөздіктегі ... ... ... ... қайсар деген мағынада
қолданылып тұр. Оған ... ... ... сын ... -дер көптік
жалғауының жалғануы оны субстантивтендіріп, ...... ... дегенді білдіреді.
Ақын кейде мәтінде кездесетін мағынасы түсініксіз сөздердің кейбіреуіне
өзі түсініктеме беріп кетеді. Мысалы, «Қалмақтың қарты түгіл, ... ... ... ... ...... қалша сөзіне «жас бала» деген
түсініктеме береді. Осы сөзге сөздікте: Қалша сын. ... ... ... ... V, 600], – ... ... берілген. Диссертацияда
М.Жұмабаев дискурсында кездесетін басқа да кірме ... ... ... ақын ... ортақ тілдік қорға тән, яғни түркі ... ... Ай ... ... Бозаға толып шанашың». Шанаш сөзіне қатысты
сөздіктерде: Тұз сақтайтын тері қапшық; Ешкі ... ... ... Х, 901 б.], – деп ... де, ал аяш сөзіне қатысты: Аяш зат.
жаңа. ... әйел ... ... мағынасында айтылатын сөз. Орыс тілінен
аударғанда «дама», «дамы» деген сөздерге балама таба алмай дал ... Ал ... ... аяш ... ... сөз бар ... І, 564 б.], – деп
келтірілген. Мәтінде келтірілген аяш сөзін негізге ала ... ... ... контексте қырғыз тіліндегі «боза құятын ыдыс» мағынасында
қолданған деп ойлаймыз.
Ақын поэзиясының ... ... ... Д.Әлкебаева
жалпыхалықтық тілдегі «ұзақ» сын ... ... ... ... ... айта келіп, оның авторлық қолданысындағы «ұзын ... ... ... ... ... жас» тіркестерін келтіреді [7, 11 б.]. ... ... ұзақ ... орнына ұзын сөзін қолдануы – оның
түрік тілін білгендігінің дәлелі. Олай деп ... ... ... ... – қазіргі түрік тілінде ұзын ... ұзақ ... «Uzun. 1) ... продолжительный, долгий (uzun gün); 2)
высокий, высокого роста (uzun boylu)» [8, 389 б.]. ... ... ... ... ... имам ... медресесінде оқығандықтан,
ұстазының да тілдік әсері болуы мүмкін. Үшіншісі, М.Жұмабаев бұл ... ... да ... ... ұзын ... ұзақ ... ... Олай болса, ақын бұл сөздердің қолданылу ретін білмегендіктен емес,
әдейі экспрессиясын күшейту үшін ... ... ... ... орыс ... көп ... Оның орыс тілінде білім
алғанын, орыс классиктерін ... және орыс тілі мен ... ... ... орыс ... ... болған М.Жұмабаевтың ол сөздерді
қолданбауының өзіндік ... ... бар. ... тек бір ... ... ... баяндалатын кейіпкерлердің толық болмысын беру үшін орыс ... шет ... ... ... ... ... ... экономист,
артист, поэт, героина, идеал сөздерін ... да, ... ... ... ... ... ... сай жұмсайды.
Осымен байланысты тарихи-мәдени контексті беретін сөздердің қолданысы
назар аударарлық. Қандай ... ... ... нақты тарихи жағдайда
жасалады. Сол кездегі саяси-әлеуметтік, тарихи-мәдени ахуал оған өз әсерін
тигізбей қоймайды. ... ... ... ... қонса, Басыңнан құсың
ұшып кетер сенің» – деген жолдардағы ... – зат. ... ... ... ... ... VІ, 88 б.] ... қолданылады
десек, мәтін контекстінде тарихтағы қазақ жеріне ... ... ... ... қоныс аударуы туралы ... ... Сол ... ... ... аңдып бөлкесін, Шөмеледей шаштары, Күйектей
кесет мойнында, Дүркіресіп жөнелді, Селенге Сергей ...... ... қазақ әдет-ғұрпына жат әдеттердің ене бастауын көреміз.
Дегенмен, ақынның ... ... ... ... ... оның ... деңгейін бөліп көрсетеді
десек, қателесеміз. Өйткені оның сол лексиканы таңдауы барысындағы танымдық
қызметі мен сол таңдауды жасауға жетелеген уәжі ... ... ... ... тілдік тұлға құрылымының ... тіл ... ... ... ... ... кезде ғана түпкілікті
нәтижеге жетіп, М.Жұмабаевтың ... ... ... ... ... ... ... лингвокогнитивтік деңгейі
2.2.1 М.Жұмабаев шығармаларындағы «Жан» концептісінің көрінісі. Тілдік
тұлғаны зерттеуге қатысты жұмыстардың мақсаты оның мағыналық және ... табу ... ... көркемдік мұрасының негізгі
концептілерінің бірі ретінде жан ... ... ... ... ... ... ... әрбір нақты семантика-психологиялық
және эмоционалдық-эстетикалық түрде жүзеге асуы тұлғаның тілдік санасының
ерекшелігімен айқындалады.
Барлық лексикографиялық дефиницияларда жан ... ... ... ... ... ала ... біз ... «жан»
концептісінің құрылымының өзегін төмендегідей мағыналарға топтастырылған
жан ... ... деп ... І. Жан – ... ... белгілі
бір түрге салынбаған рухани жан; ІІ. Жан – адам, пенде. Алғашқы рухани ... ... ... ... ... ... Жан – ... мән ретінде өзіндік антроморфтық қасиеттер ... ие. ... ... ... ... өз ... өмір сүре ... субстанция сияқты және адам сияқты қызмет атқара алатындығы
туралы ... бар: 1) ... ... ... жан ... ... қанаты сынса өлетін, ұшатын, ұшқанда да жай ... ... ... ... ... қанатын қырқатын, жүректің отын сөндіретің
кәрілік», «Шолпанның сұңқардай ұшқыр жанын, ... ... ... ... ... ... орап алып, улай бастап еді»; 2) когнитивтік әмбебап
принциптерге сай адам тілі мен оның категориялану негізінде адам ... ... ... ... жан адамның өзіне ұқсастырылып
сипатталады, яғни антроморфтық қасиеттерге ие. Бірақ бұл ... ... ... ... құрылым, іс-әрекет ұқсастығы негізге алынады да,
мынадай ұғымдар объективтенеді: а) ақын поззиясында «жан» өзінің жаны ... ... ... құрылғы ретінде көрініс табады: «Жаным өлік еді,
жанға жан кірді, Тамыр кеуіп еді, ыстық қан жүгірді»; ә) ... ... ... ... ... мен қабылдау аясына қатысы қарастырылу көрінісі
М.Жұмабаевта да бар. Онда да жан ... ... күй ... ... ... ... еді, ... тыңдаушыға сала алса ой», «Көрсе көр, ақын
жаны күңіренбей ме?!»; б) жан ... бір тірі мән ... тек қана ... ... ... ... ... түрде субъект сияқты сезімді
бастан кешіреді, өткереді. Ақын ... бұл, ... ... ... ... бейнелеуде көрінеді: «Бүгін жаным өртке оранған жан құсап,
Бүгін ... тым ... от ... в) жан концептісінің анатомиялық
интерпретациясын жанның адамның ішіндегі органдары ... ... ... ... яғни физикалық сезіну, басқа да ... ... ... Ақын ... «Жан ... ... ... көз?! Заман озды, жүрек сөнді, жан тозды. Жүрістен дене түгіл, ... г) ... ... ... яғни оған белгілі бір анықтауыш белгілер
тән. Бұл сапалық қасиеттер автордың ... ... ... ... ... ... еді-ау сенің жаның, Жаншып, жанның сұлу сынын ... д) ... ... ... ... ... жансыз зат сияқты тану үрдісі ғаламдық
білімде кездеседі. М.Жұмабаев мәтінінде: «Жанды жуып, жүрегімді жаңалап,
Ойменен пара ... жан ... – деп ... Діни және ... ... «Жан – ... берген рухани
субстанция» ретінде көрініс табады. ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Тілдік қолданыста
ментальдық жан концептісінің семантикалық ... ... ... ретінде өлім семасы танылады. Берілген контекстің «сипаты мен ... ... ... ... бояуы өлім – адамның жер
бетіндегі ғұмырының аяқталуы, яғни дененің өмір ... ... ... ... ... ... мәңгілік мекеніне аттануы, яғни «жанның
мәңгіліктігі» ... ойды ... ... өлім тезірек, Жан ... Жан ... ... М.Жұмабаев шығармаларында да жанның мекені ретінде
кеуде (Кеудеңе жан ... ме, ... ... Өмірін жаңа ағарып атқан
таңдай), алқым (Сорлы қазақ жан алқымға тығылып) алынады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... жырлануы, яғни ақын
танымында жан – жүрек когнитивтік моделі ... ... ... 1) жан ... ... ... ... жүрек» түрінде
бейнеленеді; 2) жүрек – жанды ... ... жол; 3) ... ... жан да
бірге өледі; 4) жүрек – жан иесі адам ... ... Жан ... М.Жұмабаевта жүректің жан құралы ретінде өмір сүруінің
басты сапасы ... – от, ... ... Жан отқа ... ... жолы оны ... жуу екендігі айтылады: «Жүрегімді, ... ... ... жуғанмын».
5. Жан мен тән арақатынасы. Ерте кезден жан ағзадағы орны ... ... ... ... ... ... тән мен жан қарым-қатынасы өте
күрделі болып ... ... ... және ... ... жан денеге қарама-қарсы қойылады, екіншіден, жан
дененің ішіндегі ағзаларының бірі ретінде қабылданады. М.Жұмабаев жан ... ... ... ... ... ... дене һәм жан аталған
екі бөлімнен тұрғандықтан, бұл екі бөлімнің соңғысы, яғни жан адамзат үшін
аса қадірлі болғандықтан, ... ... ... шын ... ... атты осы жан ғана ... адам ... тәрбие қылу дегенде,
әрине, адам баласының әсіресе жанын тәрбие қылу ... деп ұғу ... мәні мен оны ... ... ... философ-ақынның ғылыми
еңбектерімен қатар өлеңдерінде ... ... ... ... ... 1) жан мен дене екеуі екі түрлі күй кешетін бөліктер; 2) жан
мен дене ... екі ... ... ... ... ... Ақын шығармаларында осы адам
ұғымын алмастыратын жан лексемасы әртүрлі окказионалдық тіркестер ... адам ... оның ... ... ... ашылуына жол береді.
Адамдардың дағдылары мен қызығушылықтары олардың ... ... ... көрініс табады. Бұндай жағдайда жан адамның ... ... ... ... ... жан – көсем!», «Батыр,
хандар – ... ... ... ... жан алдында ылғи көр көрмей ме?!»
«Жан» концептісінің ... ... ... ... ... ... ... модельдер жатады.
Когнитивтік модель ретінде дүние туралы білім, тәжірибе ұйымдасатын қандай
да бір ... ... ... ... ... ... дәстүрлі контекстпен қатар окказионалдық контексте индивидуалдық-
авторлық түсіндірілімге ие ... 1) ... жаны – ... ... себебі де, жанның жаны да – өлеңге теңестірілу ... ... «Жан ... – ол да өлең, Жете алмасам жолда өлем! Жанымның жаны,
Тәнімнің қаны, Тіршілігім сенімен»; 2) жан – ... жоқ ... ... ... ... ... Қорқыт»; 3) жан теңізден де терең: «Теңіз терең емес,
әйелдің жаны терең».
Ақын тілінде жан «тірі» мәнінде тек ... ... қана ... де сол ... ... ... ... ойлау субъектісіне айналады.
Әртүрлі когнитивтік модельдер ... ... ... ... бір ... ... поэтикасының концептілік өрісіндегі «Өлім»
концептісі. М.Жұмабаевтың поэтикасындағы өлім ұғымының ... ... ... ... ... оның ... ... бейнесіне енуге,
оның дискурсындағы «өлім» концептісінің концептуалдық танылу ... ... ... ... концептісі құрылымының өзегін өлім сөзінің
дәстүрлі (прототиптік) жалпытілдік мағыналары құрайды, шеткері аймақтарын
өлім ... ... ... ... когнитивтік модельдерге
салынып беріледі. «Өлім» концептісінің өзегі бірнеше ... ... Өлім – ... құбылыс. М.Жұмабаевтың поэтикасында өлім
лексемасы «ағзаның өмір сүру қабілетін ... ... ... ... ... ... физиологиялық тұрғыдан аяқталуының, өлімнің
келгендігінің белгісі ... ... ... а) қан ағып кетуі
(мезгілсіз өлім): «Мейірімсіз тағдыр құрған торға түсіп, ... ... ... оққа ұшып, Кеудеден таза ыстық қан сорғалап, Қайырымсыз қара ... ... ә) ... ... ... ... ... «Топырақ боп ертең
шіріп қалмақшымыз, Біраз күн адам ... өмір ... ... жем, ... ... үшін».
2. Өлім құбылысының философиялық тұрғыдан пайымдалуы. М.Жұмабаев: «Мен
өлмеймін, менікі де өлмейді, Надан адам өлім ... ... – деу ... ... ... ескерткіш, мұра қалдырған тұлға ... ... ... ... түсінікті актуалдайды. Автор «Қорқыт» поэмасында
«өмір бар жерде өлім бар» деген философиялық түсінікті түйіндейді: «Әншейін
өмір ... ... ... Күні ... ... ... сөнбек үшін. Ойланып, қалай
ғана уланбассың, Берілсе адамға өмір ... ... Өлім ... діни тұрғыдан қарастыру. Өлімді, ажалды төнген кезде
орақ ұстаған кемпір ... ... ... ... ... образ түрінде
тану дүниелік танымда бар. ... ... ... ... ... «Көз ашып көред, – Алдында бір кемпір тұр. Кемпір – ажал.
Тұр Блокқа ... ... енді ... ... ... модельдері тілдік тұлға санасында
концепт қалыптасудың ерекшеліктері ең ... ... ... ... ... ... мағынаның берілуімен
байланысты: а) «Өлім – қорқыныш» моделі. Өлім үрей туғызатын (жансыз ... бар, ... ... ... санап басатын, қомағай, қорқау) мақұлық,
кемпір кейпінде ... өлім ... ... ... ... ... табуына әсер етіп, мағынасын кеңейтіп, күйіну, жабырқау,
торығу ... ... ... ... ... жер ... ... Жансыз суық көзін қадап қу өлім, «Тез» деп ... ... ... ә) ...... ... ... дәстүрлі танымда «жабырқау»,
«торығу», «қайғы» сияқты жағымсыз эмоция алып келетін құбылыс ... Ал ... ... ... ... ... ... өлімді
«бақыт», «тыныштық пен алаңсыздық ... ... ... жағымды
коннотацияда сипаттайды. Бұл ақынның жеке авторлық танымын береді: «Мен де
тезірек ... Әлі ... ... ... санасында өлім «жақын»,
«өзімсіну» қасиеттерін иемденген, ол заттанып, адамды анасындай әлдилейді,
оның бейнесі – сұлу, ... ... ...... ...... ... марапаты» деген ой актуалданады: «Не қылса да, өлімнің өз еркі,
Жындандырад мені сұлу ... б) ... – жан ... моделі. Бұл модель ақын
тілінде: «Кетіпті өлім ел ойына у құйып», «Қалың Жауар үстіндегі қамқаның
тағдыр тартып ... екен ...... ... ... ...... когнитивтік моделі арқылы өлімнің қабылдануын қайтаруға
келмейтін, болмай ... ... ... ... ... в) ... ... беру» моделі. Ақиқат танымда «өзекті жанға бір ... ... ... ... ... ... Өлім сағаты соққан кезде адам ... бар ... ... ... ... ақын ... алдағы
өмірін саралап, есеп береді: «Отыз, қырық... Қартаям, сөнем, өлем... Еліме
есебімді не деп берем?!». Ақыннан ... ... жыр, сөз ... Мағжанда:
«Өлер өмір – сөз қалар». Абайда: ... ... сыя ма, ... Өлмейтұғын
артына сөз қалдырған».
«Өлім» концептісі құрылымының танылуы. 1. Бейнелер (образдар) арқылы
танылады. Мысалы, тақырыптық ... ... ... ... ... бір
элементтері мен жерлеу рәсімін ... ... ... арқылы:
өлік, мола, көр, бейіт, қабір, бақылдық алу, ... ... ... ... қара жерді құшақтау, иманын айту, соңғы сөз, ... ... кию: ... ... арқылы танылуы: айнала – өлім, суық көр, қара ... ... қара ... жер, өлім күйі – ... күй. ... ... ... анықтауыштар тіркесуі арқылы эпитеттер құралады:
қомағай қорқау ажал, қу ... ... ... суық ... ... сұлу ... ... өлім қойны; ә) когнитивтік (метафоралық) бейне: ажал – ... ...... үнсіз өлік – бетпақ шөл, жер дегенін – көр ғой ... ... ... ол. 2. ... ... ... ... кету, жаннат
төрінен орын алу, біткен өмір, өтті өмір, өмірмен ... 3. ... а) ... аймағы: сұлу, қорқынышты, мейірімсіз, мейірімді, қараңғы,
азап, қайғы; ә) паремиологиялық аймағы: Ел үшін өл ер ... Сыр ... ... ... ... ... ... әйел, өлген соң, қорлық
көрсеткен адамды қарақұрт болып келіп шағады ... ... ... ... құрамдас бөлік айқын ... ... ... ... сипатта берілген. Түсіндірілу өрісі өлімді құбылыс ретінде
қабылдау эмоциясымен байланысты бағалау ассоциацияларыннан тұрады.
«Өмір» концептісі мен «өлім» концептісі ақын ... ... ... ... ... ... ... авторлық ғалам бейнесін береді. Өмірді
өлімге барар жол ретінде бағалау, яғни адамға өмір өлмек үшін беріледі ... ... ... ... Өмір мен өлім ... ... бір-бірінен ажырамас екі шегі ретінде тану қалыптасқан. Негізіне
келгенде бұндай танымдық үрдіс ... ... ... ... ... ... ... феномендерінің қарама-қайшылығы бірлігі
идеясынан бастау алады.
2.2.3 ... ... ... ... ... жеке тұлғаның ғаламды тану ... ... ... ... ... айрықша орын алатын «махаббат» концептісі
эмоционалдық, мәдени және көркем концептілердің ... ... ... ... тән ... ... ... бейнеленіп
вербалданады. Ақынның шығармаларында махаббат (атау), сүю (етістік) сөздері
«махаббат» концептісін ... ... ... ... рөл ... ... ... махаббат лексемасы аз
қолданылады, бар-жоғы – 11 рет, бірақ ... ... ... ... ... мен жалғаулар арқылы түрленіп қолданылатын
сүй түбірі ... рет ... ... ... – бар ... ... барша адамзат баласына
деген сүйіспеншілік. Ақын нені жырласа да, ғашықтықпен ... ... ... ... ... ... ... өз ұлтына,
елінің тағдырына деген сүйіспеншілігімен ажырамастай байланыста. М.Жұмабаев
поэззиясы туған елімен ... ... ... сол ... ... ... жеке басының амандығын, махаббатын құрбан етуге дайындығынан көрінеді.
Себебі ол жеке бас сүйіспеншілігінің құрбаны емес, еліне, жеріне, ... ... ... ... ... ... елін сүюі, яғни
еліне жауыздық тілемей, ізгілік ... ... ... зиян ... ... қасиетті борышы ретінде атап көрсетеді: «адамның ... адам ... үшін өзін сүю, ... ... қанағаттанбай,
Жалпы адамзатты сүюі шарт», – дейді. Осындай ойды бастап Абайдың айтқанын
білеміз: «Адамзаттың ... сүй ... деп, Және де хақ жолы осы ... М.Жұмабаев одан әрі қарай тереңдеп тек сүюге ... ғана ... ... деп ... ... өз халқының адамдарын сүюінің үстіне
басқа халықтардың адамдарын да сүюге міндетті. Міндетті ғана ... ... Жер ... адам ... сүймек. Бұл адамның жаратылысындағы
негізгі мінез».
М.Жұмабаевтың шығармаларындағы «махаббат» концептісінің өзегін ... ... ... ... ... берген
мағыналары құрайды. Диссертацияда ғаламның діни-мифологиялық ... ... ... ғаламның философиялық бейнесіндегі, ғаламның
психологиялық бейнесіндегі махаббаттың модельдері сараланып, ол түсініктер
ақын ... ... ... ... ... а) ... ... «Зор Тәңірі күштісің сен, сенеміз біз, Әділ деп әр ... ... ә) ... ... махаббаттан жаратқан: «Махаббат, рахмет
теңізінен, Жаратты Тәңірі әйелді». Алланың адамды ... ... ой ... да ... ... ... адамзатты, Сен де сүй
ол алланы жаннан тәтті»; б) туған елге, туған халқына деген ... ... елім бар. Сол ... ... в) ... жердің табиғатына деген
сүйіспеншілік: «Сарыарқа деген жерім бар. Сол Арқамды сүйемін!», «Асқарға
аспан төніп еміренген. Керіліп ... бал ... ... «Күн ... жер ... сағынысты, Құмары екеуінің сондай күшті»; г) анаға
деген махаббат: «Көрше ауыр ... ... бір қарт анам бар, Неге ... Сол ... сүйемін!»; д) досқа, ... ... ... Ақын шығармаларындағы бұл махаббат түрінің ... ... ... ... ... және т.б. ... көруге болады;
ж) жарға деген махаббат: «Білгені – қазан-ошағы, ... ғана ... ... жарымды сүйемін!».
М.Жұмабаев шығармаларындағы ер мен әйел ... ... ... ... ... ... авторлық танымда
танылуы негізінен ер мен әйел арасындағы сезімді сипаттауға ... ... ... ... ... ... қамтиды. Махаббат сезімінің
қасиеттілігін айтқанда, Абай шығыс, ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңінде, тіпті ұлттық ұғымында ... ... ... ... ... ... жар жоқ, ... жар менен артық
табылса да». М.Жұмабаев Абай салған арнаны кеңейтті: «Бұл ләззаттың ... ... ... ... бүкіл дүние малына».
М.Жұмабаевтың интимдік лирикасы тек бір-бірін сүйетін адамдардың
арасындағы ... ... ... қана ... ... ішкі жан-дүниесін тануға күш салады. «Сүюдің қолына ен ... ... яғни ... ... ... жан ... алатын дүлей күш» екендігін білдіреді: «Сөзім, ... ... ... ... ... жүз, ... Талған жүрек, жүдеген,
солған дене – Сүюдің қолына ен тигенімді». Автор танымында махаббат ... ... ... ... ... оның өмірінің мағынасына айналып,
қуаныш, қайғыға толтырып, мазасыздық, шаттық ... ... ... Ол
Тәңірдің адам баласына берген сыйы, адамға тән ... ... ... ... ... ... ... «Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып,
Жүдетер безгек ауру сықылданып. Тұла бой тоңар, суыр, үміт үзсе, ... ... ... 1. ... ... ... ең биік сатысы
ретінде адамның ғұмырынды бір-ақ рет болатын ғашықтық ... ... ... ... сүю» деп ... ... ... «Сенен артық жан жоқ
деп ғашық болдым, Мен не болсам болайын сен аман ... ... па? ... та бола ... Бір-ақ жанға ғашықпын бала күннен,
Жанымменен сүйемін, жанарыммен». Ал, ... ... ... ... сол сезімнің пайда болуынан шығатын нәтижені бейнелеу
бар да ал ғашық немесе ғашықтық ... ... ... бір қарауынан Ноянның жүрегінде ұшқын туған. Сол ұшқын ... ... ... алысып жүрегімен, аласұрған». 2. Жақсы көру. Екінші
категориялық сезім «жақсы көру» десек, онда ... ... ... сана іске
қосылып, адамның белгілі бір құндылық қасиеттері бағаланады. М.Жұмабаевта:
«Қосылған жас ... ... ... ... анық ... ... ... Іш
өртеніп, жүрегім шын елжіреп, Дәл сендей басқа жанды сүю арам!». Абайда:
«Қызды сүйсең, ... ... ... тауып, Көрсе қызар, күнде асық
диуаналық». Т.Айбергеновте: «Махаббат! Неткен алып, қайратты едің, Мен сені
мұншалық деп ... па ... ... табандатып тағдырымды, Қолына қара
көздің байлап бердің».
1. «Махаббат – бақ» ... ... ... ... ... болу – ... ... метафизикалық мағынада танылады. Мәтінде «сүю
деген соңы қандай нәтижеге әкеліп соқса да ... ... ... сол жолда
өліп кетуге болады» деген түсінік актуалданады. Ақын ... ... ... деп ... ... ... деп философиялық ой түйіп, «сүйе білген жан –
бақытты жан» деп бағалайды: ... ... ... – бәрі ... енді ...... жай!». Бұл модель мынадай құрылымдар ... ... 1. ... ... жан ... ... а) ләззат,
рақат; ә) ғашықтық; б) құмарлық. 2. Қимыл-әрекет (ішкі және сыртқы, рухани
және физикалық): а) еру, балқу; ә) ... ... ... б) естен тану; в)
қызару; г) дірілдеу; ғ) тірілу, жан кіру.
2. «Махаббат – сор» когнитивтік моделі. Махаббат ... өзі – ... ... ... ... ... өшірмейді. Жағымсыз аспектіде
махаббат адамның өміріне ... ... жаза ... ... ... ... кешірмеу – одан да зор қасірет» деген ... ... ... ... ... қажеттігін: «Балға талай
шыбын қонуға ұмтылар, Ұмтылғанда орамалмен қағып қал» – деп, тек жан ... ... ... ... сезім ғана шынайы болатындығын айтады: «Тез
жазылмақ бұл ... Бал ... ... ... Бұл ... ... тұрады: а) ессіздік; ә) алдану; б) ... в) ... ... ... ғ) ... д) ... ... алмау – қасірет; ж)
махаббатсыз өмір – қасірет; з) махаббат сөнсе, өмірде қызық ... ... – сәт» ... ... ... сезім өзінің
ұзақтылығы мен қарқындылығы, деңгейі, сипаты мен мазмұны ... ... ... ұзақ ... ... ... дейін, үстірт
эмоциядан терең және тұрақты сезімге дейін) бойынша ажыратылатын және өзара
күрделі қарым-қатынастағы құбылыстардың кең ... ... ... жас
кезеңдеріне сәйкес әртүрлі кезеңдерде махаббатың мазмұны да әртүрлі болады.
Сонымен бірге басы – сезімнің бастапқы ... соңы – ... ... Бұл ... ақын ... ... құрылымдар арқылы көрініс
табады: Процесс (уақыт бойына ... а) ... ... жастық,
ересектік; ә) мазмұны: басталуы, сөз айту, алып ... ... б) ... ... мәңгілік.
«Махаббат» концептісінің бейнелік репрезенттелуі. М.Жұмабаев
дискурсындағы авторлық ... ... ... ... ... бейнелейтін антонимдік жұп құрайды: Махаббат – бір тікенек,
Махаббат – бір ... у ... ... ... ... ... арқылы берілетін ерекше ассоциация мен ... ... ... ... ... ... шеңберін кеңейтеді.
Махаббат – у, тікенек, жасырын күш, сәуле, от-жалынға баланады.
«Махаббат» концептісіндегі «Шолпы» деталі. «Білектей ... ... ... ... қағып жүрсе ақырын» деп, Абай айтқандай, шолпының
қазақы танымда ... ... ... ... махаббатты да айқындайтын
символ болып табылатындығы мәлім. ... ... ... ... ... ... ... үні махаббат сезімін ашатын деталь ретінде
көрініс ... ... ... ... ... тілменен
Тоғжанның келері мен кетерін паш етеді». М.Жұмабаевта сәндік бұйым шолпы
деталінің өзі ... ... ... ... ... оның ... ынтызар сезім туғызады, сөйтіп шолпы интимділік символына, қарым-
қатынас деталіне ... ... ... ... ... ... ... өртеді құрғыр. Есімнен аудырды құрғыр, ... ... ... ... тез кір! ... ... сылдыр».
М.Жұмабаев дискурсындағы интимдік лириканың тезаурустық қатары. Сезім
шымына батқан, ғашық жан ақын поэтикалық әлемінің кіндік тірегіне ... ... ... ... сезім күйлерін тұрпайы, анайы түрде емес, адамды
ерекше құштарлық сезіміне жетелер көркем сөзбен ...... тағы ... ... ... танымда Абайға дейін өзіміздің төл ... ... ... ... ... ... ... еді. М.Жұмабаев
шығармашылығындағы махаббат сезімінің ашық сипат алу ... ... ... ... қазақ тіліндегі шығармаларды саралап,
ақындағы интимділіктің ашық берілуінің негізін қарастыруды мақсат тұттық.
Доспамбет ... ... оң ... ... ... ... Қалай да белін шешті екен». Абайда: «Тар төсекте төсіңді, Иіскер
ме едім ... ... ... шаш, ... ... Ләззат алсақ
болмай ма, Көз жұмулы көңіл мас?». М.Жұмабаевта: «Кір қойныма, қыпша ... ... ... ... ... оралып. Жаным! Жаным! ... ... төс, Көз ... жиі ... дем ... ... ... өртесе жар –
ләззат, От құшақтап сол ... ... кету бір ... ... ... ... сүйген ерін, Сүй, жаным! Сүйкімді бір күйге енемін. Жүрегіміз
жақыннан бірге соқсын, Ағытшы ... ... ... ... ... шығу ... әрекет динамикасын берудегі
ұқсастықтарды М.Әуезовтің «Қаралы сұлу» ... ... ... ... ... ... сыртқы белгілерінің суреттелуі де маңызды ... ... біз ... ... ... интимдік
лириканы ашатын құмарлық сезіміне ... түзу ... ... ... ... ретінде, адамның ішкі дүниесінің үзігі
ретінде қарастырамыз. Себебі ... ... ... ... ... ретінде көрініс тауып, автор тән құштарлығы, ынтықтық сезімін
барлық адамның табиғатына тән табиғи құбылыс деп ... әр ... ... ... ... ... лириканы, яғни ынтықтық,
құштарлық сезім күйлерін беретін ... бал ... тізе тию, у ... сүю, ... ... қан ... ... жарылғандай болуы, от аралас
жас, сенделіп тұрғандай болу, жас киіктей дірілдеу, тілден бал алу, ... ... ашу, ... ... ... жас ... жаншылу, жандыру, жан
аласұруы, ұялысу, тәтті у, қанға у тарау, ләззат, қанды қайнату, ... ... ... от құшақтау, қойынға кіру, төске төс тию. ... ... ... ... ... ... яғни
қозғалыс, ым-ишара, орын, дене мүшелері және т.б. ... ішкі ... ... арқылы айқындалу ретіне қарай қарастырдық.
Сонымен, М.Жұмабаевтың шығармаларында махаббат ұғымы ерекше сипатқа ие,
барлық ой-толғамдарының бәрі ... ... ... ... ... ... ... мәндегі құндылық, этикалық, эстетикалық
салаларды бір ... ... ... ... табылады. Махаббат ұғымы адам өмірі мен ... ... ... оның ... ... дұрыс бағытта құрылуына ықпал етуге
көмектеседі.
2.3 ... ... ... ... ... ... ... деңгейін зерттеу жеке адамның дамуы барысында ... ... оның ... ... ... және
қызығушылықтарымен байланысты. Өз шығармаларында прецеденттік ... жеке ... ... ... ... ... ... көрсеткіш
болып табылады. М.Жұмабаев қолданған ... ... ... ... айрықша орын алады, сонымен бірге прагматикалық мәні
бар мифологиялық аңыздар, ... ... бар ... ... жаңаша түрге енген, өзгертілген жырдың арқауына айналады.
М.Жұмабаевтың прецеденттік мәтіндерді имплициттік бейнелеу ... ... ... түрінде пайдалану арқылы қосымша ой
үстейтін прецеденттік ... ... ... бар ... ... ұқсас, яғни айтар өнегесі, қызметі бір, ... ... ... ... ... ... «Етікші
өлсе, балға мен бізі қалар, Бір бай өлсе, төрт түлік малы ... ... ... сөзі ... «Су ... ... зат жел ... ғана шықпақ,
Ой түбінде жатқан сыр шер толқытса да шықпақ емес. Шықса, шер мен ... ... ғана ... Бұл ... ... ... ... ішкі монологіне құрылғанын ескерсек, автордың Асан
қайғы сөзін теріске шығаруы немесе оның ойымен келіспеуі емес, айтылымның
мағынасының ... ... сай ... ... көз
жеткіземіз.
М.Жұмабаев поэмаларына арқау болған аңыздар желісі де прецеденттік
мәтін болып ... ... ... ... ... ... үшін ... сипатқа ие. Автордың поэмаларында жүзеге ... ... яғни ... ... ... ... аңызды
таратып айту арқылы таныстыруды мақсат ... ... ... сол ... ... өзіндік дүниетанымы сүзгісінен өткізіп баға береді,
өзіндік ой қорытады, өзіндік идеясы арқылы өрбітеді.
Прецеденттік ... ... ... ... ... 1. Жаңа мәтін арқылы бұрынғы мәтінге немесе бейнеге үстелетін қосымша
мағына. Нақты аңызды дәл сол ... ... жаңа идея ... жырлайтын
– поэмалар. «Қаныш бай қиссасы» ... «Сыр ... ... ... ... ... ... әйел, өлген соң, қорлық көрсеткен адамды
қарақұрт болып келіп ... ...... ... ... етіп
алып, әйел теңдігі идеясын көтереді. 2. Негізгі мағына, мағыналық өзек ... ... ... ... көрсетілуі, бұрыннан бар мағынаға
қатарлас жаңа мағынаның бой ... ... ... Баян»
поэмасының негізгі мағынасы ... ... ... осы ... ... өзек ... тарихта болған Баян батыр ... Осы ... ... ... ... яғни ... сана-сезімінің терең
қойнауындағы жан-дүние диалектикасын беретін, барлық адамзат ... ... ... ... күйі бой ... 3. ... ... мағыналық өзек
немесе бейне арқылы, автордың тілдік тұлғасы бейнесінің берілуі арқылы ақын
адамды ... яғни ... ... ... ықпалын айрықша
бағалаған. «Қорқыт поэмасында» Қорқыттың тағдырымен айқасын негізге ала
отырып, ақын бұл прецедентке екіжақты ... ... яғни ... ... да ... Аңыздың түйінін «Өлімнен құтылмайсың қашқанменен,
Мынау көр ... ... ... ... ... бере ... өзіне қатысты
сол кезеңдегі басына түскен қиыншылықтан қайда барсаң да ... ... ... ... ... ... 4. ... мәтіннің немесе сол
мәтіндегі бейненің автордың тілдік тұлғасының ... сай ... ... Ақын «Оқжетпестің қиясында» поэмасында Оқжетпес рөлін
прецеденттік жағдаят Кенесары көтерілісін ... үшін фон ... ... ... ... сол ... тұтынушылардың ғалам бейнесін
бейнелейтін бірліктер ретінде адамдардың рухани ... ... ... ... қалыптастыруда тәрбиелік рөлі
зор. Олардың өнегелік сипаты адресатты ... ... ... жетелеп, ойға
қалудың өзіндік бір себебіне, ... мен ... ... ... күшке айналады. Афоризмдердің белгілі бір авторы болатынын
ескерсек, тілдік ... ... ... ... ... ... бейнесін қайта жаңғыртуға, әлемдегі ерекше позициясын білуге
болады деп ... Сол ... де ... ... ретінде таныған
М.Жұмабаев поэтикалық мәтінінде берілген нақыл сөздерді ... ... ... топтастыруды жөн көрдік: 1. Адам мен оның ... ... ... ... ... емес, адамның жаны терең. Ақында
адамзаттан дос болмайды және т.б. 2. ... ... ... ... жан – ... ... сөзі – ем және т.б. 3. ... өлім
құбылысын философиялық-дүниетанушылық көзқарас тұрғысынан қарастыру: Өмір
озады – ... ... ... адам өлім ... ... және т.б. 4. Ер, ... болмысын құлықтық тұрғыдан тұжырған ой-түйіндер: Әйел – ... ... да ... жоқ қыла да ... сүйдіре де алады, күйдіре де
алады. Әйел – ... ... ... ... ... болады, ердің
көлеңкесіне айналады, өзі жоқ болады және т.б. 5. Ерлік, ер жер, ... Ел үшін өл ер ... Көлі ... ... ... – жер жетім,
Ері кетіп, шер байланса – ел жетім және т.б. 6. Шындық ... ... ... ... Құл ғана қожаны ылғи қабылдайды және т.б.
Әрбір тілдік ... ... ... ... тән ... ... көріктеу құралдары авторға өз уәжін, қозғамын адресаттарына
жүйелі түрде жеткізуге мүмкіндік беріп, ... ... ... ... ... Қорғасын құйған асықтай; Бүктетілеп жатқан
бел, Сүтке ... ... Су жеп ... ... тас, ... ... өзен ... Қылмаңдаған қалқадай; Тайызға біткен құба тал,
Мойындағы алқадай; Кешке толқын ... ... ... ... ... ед, ... тайлақтай және т.б. Ұлттық салт-дәстүрлі
сипаттайтын лингвокультуремалар ұлттық салт-дәстүрден ... беру ... ... атқарады: Апасынан жалынып сұрап қыз ... ... ... ... ... Талақ қып қара көзді
қарақтарын; Көп түрік енші алып тарасқанда, Қазақта қара ... ... ... келе, М.Жұмабаев тілдік тұлғасын тану оның тек ... ... ... ... ... (ғылыми еңбектері, мақалалары) негізінде
жасалатын дискурсы арқылы жүзеге асуы тиіс. Осымен байланысты ... ... ... ... ... меңгеруінің және оларды
қолдануының көрінісі болып ... ... ... ... ... ... басқа тілден енген сөздердің
қолданылу ... мен ... ... ... сөздерге назар
аударылып, олардың семантикалық мағыналары танымдық негізде айқындалды.
«Ғалам бейнесіне» қатысты белгілі бір мөлшерде ... ... ... ... ... ... тұлғасының
лингвокогнитивтік деңгейінде «жан», «өлім» және ... ... ... ... ... ... ... ашатындығы
айқындалып, олардың бейнелік, ... ... ... ... ... ... мақсаты оның рухани насихатшы позициясынан
қазақ қоғамына әсер ... ... ... ұмтылысынан көрінеді. Осы бағытта
оның шығармаларындағы ұлттық сипатты ... жеке ... ... ... ... лингвомәдени бірліктердің қолданылу ... ... ... ... ... қосымша, жаңа
мағыналар үстейтіндігі көрсетіліп, афоризмдердің астарында жатқан уәжділік
сараланды. ... ... ... ... ... беретін когнитивтік
және прагматикалық деңгейлерде қарастыру М.Жұмабаевты бір ... ... ... журналист болып табылатын нақты тұлға мен екінші жағынан
психологиялық, ... ... ... қаруланған ақын,
суреткер, көркемсөз ... ... ... ... тілдік тұлға
ретінде тануымызға негіз қалайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Караулов Ю.Н. ... язык и ... ... – М.: ... 2004. – 264 с.
2 Манкеева Ж.А. Абайдың шығармалары ... ... ... ... ... // ... ... егіз негіз (ғылыми мақалалар
жинағы). – ... ... 2010. – 352 ... ... Б.И. Жыраулар поэтикасындағы дүниенің концептуалдық
бейнесі: филол. ғыл. докт. ... дисс. – Алматы, 2008. – 328 ... ... Қ. ... ... ... негіздері. – Алматы: Қазақ
университеті, 2006. – 276 ... Уәли Н. ... сөз ... ... ... ... ғыл.
докт. ... автореф. – Алматы, 2007. – 56 б.
6 Методологические ... ... ... // Научное
издание. – Воронежский государственный университет, 2001. – 182 с.
7 ... Д. А. ... ... ... М. ... ... ... филол. наук. – Алматы, 1998. – 22 с.
8 Türkçe okunuşlu cep sözlüğü - ... ... ... ... ... 1996. – 420 s.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ
1 Мағжан Жұмабаев өлеңдеріндегі махаббат концептісінің ... // ... ... – 2006. – №3. – ... ... мен ... ... тұлға ұғымы // «Қазақ тілінің
лексикология, лексикография, фольклортану мен ... ... ... ... мен ... атты ... ... – Алматы, 2007. – 131-135-бб.
3 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі автор дискурсы
мен кейіпкер дискурсының ... // ҚР БжҒМ ... – 2007. – №1. – ... ... ... ... өмір ... метафоралануы // ҚазҰУ
Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. – №2. – ... ... ... ... және ХХ ... басындағы қазақ
қоғамындағы тілдік жағдаят // ... тілі мен ... және ... атты ... ... ... ...
Алматы, 2008. – 193-199-бб.
6 Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы интимдік ... ... // ... ... ... филология: дәстүр ... атты ... ... конференция материалдары. –
Қарағанды, 2008. – 292-295-бб.
РЕЗЮМЕ
Ермекова Жанаргул Базарбаевна
ЯЗЫКОВАЯ ... ...... ... ... Современный этап развития лингвистической
науки характеризуется формированием различных теорий и ... ... ... ... междисциплинарный и антропоцентрический принципы
исследования языка. ... ... ... ... как
лингвистической категории, позволяющей ... ... ... человека, в последние десятилетия ... ... ... и
пристального внимания многих лингвистов.
Актуальность диссертационной работы определяется общим направлением
развития ... ... в ... ... ... ... работ, посвященных исследованию концептуальной
структуры и коммуникативно-прагматических уровней ... ... где ... бы ... актуализации
коммуникативного потенциала слова, обусловленных ... ... ... что ... ... ... мира ... художественного
произведения индивидуальной, неповторимой и глубоко национальной.
Объект исследования – лингвопоэтика М.Жумабаева.
Предмет исследования – ... ... ... и ... ... М.Жумабаева, раскрываемые через ... ... ...... ... ... ... лингвистических и литературных исследований, ... ... ... языка.
Методы и приемы исследования: В диссертации использованы описательный,
лексико-семантический, когнитивно-концептуальный методы ... и ... ... ... анализа.
Цель исследования – на основе анализа художественного дискурса
М.Жумабаева ... ... ... ... и ... духовные ценности автора, характеризующие лингвокогнитивные и
прагматические особенности ... ... ... цели ... ... ... следующих задач:
– просмотреть и обобщить научные ... ... ... ... и ... ... личности;
– проанализировать лингвистические и экстралингвистические факторы,
повлиявшие на формирование языковой личности М.Жумабаева;
– на ... ... ... ... ... ... прагматическую установку автора;
– выявить особенности выразительных средств и лингвокультурологических
единиц дискурса М.Жумабаева, ... ... и ... ... на ... анализа языковых единиц исследовать вербально-семантический
уровень языковой личности М.Жумабаева;
– рассмотреть когнитивные модели концептов «душа», «смерть», ... ... ... исследуемой языковой личности и
характеризуют лингвокогнитивную сущность автора;
– выявить и ... ... ... языковых единиц
(паремиология, афоризмы, прецедентная лексика и др.) с ... ... с ... ... ... ... ... М.Жумабаева.
Научная новизна диссертации заключается в том, что исследование языка
произведений М.Жумабаева рассматривается в ... ... ... в ... ... «языковая картина мира» представлена через
национальные ценности ... в ... ... ... ... ... на формирование языковой личности
М.Жумабаева, особенность использования лексических единиц рассматривается в
тесной связи ... ... как ... мир и ... ... ... автора и его дискурс;
лингвокогнитивный уровень языковой личности М.Жумабаева, смоделируемый
в форме концептов «душа», «смерть», «любовь», ... в ... ... ... ... ... семантического анализа и
тезаурусного метода выявлены языковые ... ... ... ... основе анализа произведений М.Жумабаева рассмотрены и определены
цели использования и мотивы образования ... ... и ... языковых единиц, несущих этнокультурную информацию.
Прецедентные имена и тексты ... ... ... ... и ... единицы, выражающие когнитивную сущность
творчества и ... ... и ... ... ... Изучение языка
М.Жумабаева вносит определенный вклад в теорию исследования ... ... ... ... и ... ... ... могут быть использованы при разработке спецкурсов и
спецсеминаров по лингвистическому ... ... ... ... языка казахских писателей и поэтов, а также
могут послужить основой создания словаря М.Жумабаева.
Основные положения, выносимые на защиту:
– изучение дискурса ... ... ... не ... с ... но и в тесной связи языка и культуры, познания народа и
автора, поскольку феномен ... ... ...... ... которой требует учёта многообразия субъективно-
психолингвистических, социокультурных и иных условий, в которых ... ... ... ... – это ... ... ... высоким художественным
словом и сыгравшая важную роль в процессе ... ... ... М.Жумабаев – это элитарная личность, которой присущи
высокая образованность, ... ... ... компетентность.
М.Жумабаев – это ... ... ... которой отражает
национальный склад мышления, специфику ментального мира и ... ... ... ядро концептосферы М.Жумабаева составляют концепты «душа», «смерть»,
«любовь», репрезентирующие индивидуально-авторские ... в ... ... религиозно-мифологическими основами;
– окказионализм выразительных средств и ... ... ... ... фоном, имплицидность
прецедентных текстов и афоризмов ... ... ... ... ... ... ... работы. Основные положения работы изложены в 6 публикациях –
в ... ... ... ... по ... в сфере
образования и науки МОиН РК и материалах научных ... ... ... ... ... Диссертационное исследование ... ... двух ... ... и ... ... ... Zhanargul Bazarbaevna
THE LINGUISTIC PERSONALITY OF M.ZHUMABAEV
10.02.02 – the Kazakh language
The topicality of research: The Modern stage of ... ... science is ... by ... of various theories and
directions, which was based by interdisciplinary and ... of ... ... A multidimensional problem of the
linguistic ... as the ... ... which allows ... phenomenon of person completely, in the last decades became the
object of constant and ... ... of many ... topicality of dissertation work is defined by the ... of ... of an ... paradigm in ... and by the absence of the special works devoted to research ... ... and communicatively-pragmatic levels of the linguistic
personality of M.Zhumabaev where features of ... of ... of the word would be ... caused ... and socially, that makes author’s linguistic view of the
world which is artwork, ... unique and deeply ... of ... ... of ... of research: Concept sphere of linguistic personality and
pragmatic potential of a discourse of M.Zhumabaev, opened through the ... ... of ... The ... edition of works of
M.Zhumabaev (2005), ... of ... and literary ... phrase logical ... of the Kazakh language.
Methods and ways of research: In the ... there are ... ... ... methods of the analysis
and partially methods of statistic, thesaurus.
The aim of research – is on the basis of the analysis of an ... of ... to study ... means, concepts and ... ... values of the author ... linguistic -
cognitive and pragmatic features of the ... ... ... achievement of the aim has caused statement of following
problems:
– to consider and ... ... devoted to studying works ... and the theory of the linguistic personality;
– to analyze the linguistic and extra ... factors which ... to the ... of the ... ... of ... on the basis of M.Zhumabaev’s work’s language to define a ... ... ... of the ... to reveal features of ... means and ... cultural
units of discourse of M.Zhumabaev, forming «an ... and ... of the ... on the basis of the language units analysis to ... ... level of the ... personality of M.Zhumabaev;
– to consider cognitive models of concepts "soul", "death", ... ... a ... of the ... ... ... ... linguistic cultural essence of the author;
– to reveal and analyze ... function of ... ... aphorisms, precedent lexicon, etc.) with the national-
cultural information for the purpose of ... of ... ... the ... personality of M.Zhumabaev.
Scientific novelty of the dissertation consists that researching
M.Zhumabaev’s works’ language is considered in aspect of the theory ... ... where ... view of the world» is ... national values of the author in world ... established the factors which have ... to ... ... ... ... ... of using
lexical units is considered in a close connection of such aspects, as ... world and the ... ... ... ... of ... and its discourse;
the linguistic cognitive level of M.Zhumabaev’s linguistic personality,
modeling in the form of concepts "soul", "death", "love", ... in ... of author's ... essence. By ... of the ... and ... method, there were revealed the language ... the intimate lyrics of the ... the basis of ... works’ ... there were considered
both definite purposes of use and motives of ... of ... ... and other language units bearing the ... ... Precedent names and texts of a discourse of
M.Zhumabaeva are considered as the art and esthetic units, ... ... essence of ... and the ... ... ... and practical importance of research: Studying
language of M.Zhumabaev brings the certain ... to the theory ... ... research, cognitive linguistics, ... and text ... Results of research can be used ... out of special courses and special seminars in linguistic analysis
of the art text, anthropological ... language of the ... and poets, and also can base creation of the ... ... main ... which are taken out on defense:
– studying the ... ... ... be provided only ... position of ... but also in a close connection of language and
culture, people and author ... as a ... of ... ... – a ... category which research demands
variety of is subjective-psycholinguistic, social cultural and ... in which the ... of the native speaker ... M.Zhumabaev is a linguistic person possessing a high art word ... ... role in the process of ... of literary Kazakh
language. M.Zhumabaev is an elite person in whom high ... ... language ... are ... ... is a ... whose diastole shows a national ... specificity of the mental
world and cultural-historical feature of ethnos;
– a core concept sphere of ... is made of concepts ... "soul", which ... individual imaginations in ... of ... - ... ... ... ... of ... means and linguistic cultural units
possessing a bright national-cultural background, implicit of ... and ... ... ... and ... ... of
the linguistic personality of the poet.
Approbation of work: Main ... of work are stated in ... – in the ... editions ... by ... on
control, in the sphere of education and science MEandS RK and ... ... ... devoted to actual problems of ... of ... Dissertation research consists of the
introduction, two heads, ... and the list of the used ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет
Мағжан Жұмабаев жайлы мәлімет11 бет
Мағжан Жұмабаев өмірі9 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Мағжан Жұмабаевтың педагогика туралы ой-пікірлеріндегі тәрбиелік идесының тәжірибеде қолдану маңызы25 бет
Мағжан жұмабаевтың тәрбие туралы көзқарасы4 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмір жолы4 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы27 бет
Мағжан жұмабаевтың өмірбаяны, шығармалары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь