Қазақстан 2030 жылға бастама

Мазмұны

Кіріспе

Негізгі бөлім
Қазақстан 2030 жылға бастама
Банк бизнесінің даму өзгерістері
Газет беттерінен
Банкаралық конференция
Банктердің нарықтық экономикадағы рөлі.

Қорытынды
Кіріспе
Негізгі мәселені қозғау үшін банк жүйесін және қызметін талдап алайық. Нарық жағдайындағы банк жүйесі екі деңгейде болады: орталық банк (эмиссиялық) және коммерциялық (депозитттік) банк. Комерциялық банктердің негізгі функциясы несие беру және салыстарды өсіру. Осындай шаралардың нәтижесінде коммерциялық банктер ақша ұсынысын кеңейтеді. Банк жүйесі құнды қағаздарды алып-сатумен айналасады.
Орталық банк ұлттық валютаны айналымға шығарады, мемлекеттің
алтын резервтерін сақтайды, коммерциялық банктердің міндетті резервтері банктер арасындағы шот айыру ретінде пайдаланылады. Орталық банк халықаралық ақша нарығында сатушы мен сатып алушы қызметін орындайды және шет мемлекеттерде орталық банк банктерінің істерін үйлестіреді. Барлық мемлекеттерде орталық банк ақша – несие саясатын қалыптастырады және жүзеге асырады, коммерциялық банктердің іс-әрекетін қадағалайды және ұйымдастырады. Орталық банк пен коммерциялық банк операцияларының және банктен тыс секторлардың шешімдері нәтижесінде экономикадағы ақша ұсының өзгеруіне ықпалын тигізеді.
Орталық банк ақша ұсынысын ақша базасын және мультипликаторға әсер ету арқылы қағадағалайды. Ақша ұсынысының нақты көлемі коммерциялық банк операцияларының нәтижесінде несиені қабылдау және беру арқылы құрылады.
Қазақстанның Ұлттық банкі мемлекеттік ақша – несие саясатын анықтайтын және жүзеге асыратын орган болып табылады. Қазақстан Ұлттық банкі ақша – несие саясатының басты мақсаты: Ұлттық валютаның тұрақтылығын, яғни оның төлемқабілеттілігі мен басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын қамтамассыз етуді көздейді.
Қолданылған әдебиеттер мазмұны:
Оқулықтар
“Ақша. Несие. Банктер ”;
Макроэкономика;
“Қазақстан қаржы нарығы” О.Баймұратов
“ Банк ісіндегі тәуекл менеджмент” Ә.Д. Шелекбай, Н.А.Әлмереков
Газет беттерінен:
“Саясат” журналы
“Казахстанская правда”
        
        Мазмұны
Кіріспе
Негізгі бөлім
Қазақстан 2030 жылға бастама
Банк бизнесінің даму өзгерістері
Газет беттерінен
Банкаралық конференция
Банктердің нарықтық экономикадағы рөлі.
Қорытынды
Кіріспе
Негізгі мәселені қозғау үшін банк ... және ... ... ... ... банк ... екі деңгейде болады: орталық банк
(эмиссиялық) және коммерциялық (депозитттік) банк. ... ... ... несие беру және салыстарды өсіру. ... ... ... ... ақша ... кеңейтеді. Банк жүйесі құнды
қағаздарды алып-сатумен айналасады.
Орталық банк ұлттық валютаны айналымға шығарады, мемлекеттің
алтын резервтерін сақтайды, коммерциялық банктердің ... ... ... шот ... ... пайдаланылады. Орталық банк
халықаралық ақша нарығында сатушы мен сатып алушы қызметін ... ... ... орталық банк банктерінің істерін үйлестіреді. Барлық
мемлекеттерде орталық банк ақша – несие саясатын қалыптастырады және ... ... ... іс-әрекетін қадағалайды және
ұйымдастырады. Орталық банк пен ... банк ... ... тыс ... ... нәтижесінде экономикадағы ақша ұсының
өзгеруіне ықпалын ... банк ақша ... ақша ... және ... әсер
ету арқылы қағадағалайды. Ақша ұсынысының нақты көлемі коммерциялық ... ... ... ... және беру арқылы құрылады.
Қазақстанның Ұлттық банкі ... ақша – ... ... және ... ... ... болып табылады. Қазақстан Ұлттық
банкі ақша – несие саясатының басты мақсаты: Ұлттық валютаның тұрақтылығын,
яғни оның ... мен ... ... ... ... ... етуді көздейді.
1
Қазақстан 2030 жылға бастама
Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық ... ... ... ... ... ... әрi - Стратегия) Қазақстан
Республикасы Президентiнiң "Елдегi жағдай туралы және 2002 ... ... және ... ... негiзгi бағыттары туралы" ... ... ... кәсiпкерлерiнiң оныншы форумында берген
тапсырмаларына сәйкес әзiрлендi.
      Стратегия ... 2015 ... ... ... ... ... ... қалыптастырады және экономика салаларын
әртараптандыру арқылы дамудың шикiзаттық бағытынан қол үзу арқылы ... ... қол ... ... ... өнеркәсiпте және қызмет көрсету саласында бәсекеге түсуге
қабiлеттi және ... ... ... ... және ... мемлекеттiк индустриялық-инновациялық саясаттың басты нысанасы
болып табылады.
      ... ... ... ... ... экономикасы
бiрқатар проблемаларға тап болып отыр. Негiзгi проблемаларға мыналарды
жатқызуға болады: бiр ... ... ... ... экономикаға
ықпалдасудың әлсiздiгi, ел iшiндегi салааралық және өңiраралық экономикалық
ықпалдасудың босаңдығы, iшкi рынокта тауарлар мен қызметтерге ... ... ... (шағын экономика), өндiрiстiк және әлеуметтiк
инфрақұрылымның дамымауы, кәсiпорындардың ... ... ... ... ... ... ... мен өндiрiстiң арасында
ықпалды байланыстың болмауы; ғылыми-зерттеу және ... ... әрi - ... ... аз ... ... ... процестерiне және сервистiк-технологиялық өтуге
бейiмдеу мiндеттерiне сәйкес келмеуi.
      ... шешу және ... ... алға ... ... мен
мiндеттерге қол жеткiзу үшiн Даму Банкiнiң қызметiн жандандырумен қатар
Қазақстанның инвестициялық қоры, Экспортты сақтандыру жөнiндегi ... қор ... ... даму ... құру көзделiп отыр.
      Бұл ретте осы институттар қосылған құны жоғары жаңа ... және ... ... ... тұрғандарын дамытуға және келелi салаларды
кешендi талдау, олардың ең маңызды элементтерiн анықтау ... ... ... ... мен ... ... көрсетуге
инвестициялау саясатын жүргiзетiн болады.
      Стратегия елде ... және ... ... ... ... мемлекеттiк ғылыми және инновациялық саясат жүргiзудi
көздейдi. Алға қойылған мақсаттарға қол жеткiзу үшiн қаржы рыногын одан ... және ... бiлiм бepу, ... ... ... жетiлдiру көзделiп отыр. Стандарттау саясаты шеңберінде
2
экономиканың және ... ... ... әлемдiк стандарттарға көшу
көзделуде. Стратегияны ойдағыдай iске ... ... адам ... және ... ... ... ... негiзделген тұрақты
өркендеуiне алып келетiн оның құрылымында ... ... ... ... ... және ... құрылысының сапалық жаңа
деңгейiне шығуына ықпал етуi керек.
      Экономиканы ... ... ... мен ... ... жекелеген ұсыныстарды негiздеу үшiн ... ... ... ... және ... бағдарланған саясатты
iске асыру жөнiндегi шет ... ... оның ... ... әрқилы түрлерi мен кезеңдерi, сондай-ақ ... ... ... қол ... ... ... ... Жалпы алғанда Стратегияны iске асыру нәтижесiнде 2015 жылға қарай ел
экономикасы сервистiк-технологиялық дамуға өтуге дайын ... ... Даму ... Қазақстанның Даму Банкiнiң негiзгi мiндетi
ұзақ мерзiмдi және орташа мерзiмдi төмен ... банк ... ... экспорттық кредиттер беру арқылы, сондай-ақ басқа ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы жеке сектор мен мемлекеттiң бастамаларына (инфрақұрылымдық
жобалар бөлiгiнде) қаржылай қолдау көрсету ... ... ... Даму ... ... етуi қаржы жүйесiнiң ... ... ... және ... ставкаларды төмендету
қажеттiлiгiне байланысты экономикадағы ұзақ ... және ... ... берудi қамтамасыз ете алмауымен белгiленедi.
      Осындай қаржылай қолдау көрсету ... ... ҚҚТ ... ... ... ... тiзбенiң неғұрлым маңызды элементтерi анықталғаннан
кейiн жүзеге асырылатын болады. ҚҚТ әдiснамасы бойынша талдау технологиялық
және жоба үшiн өзге де ... ... ... ... тиiс. Бұл ... ... бiрiншi кезектегi ... бiрi ... ... ... ... Таяу арада жарғылық капиталды ұлғайтуды, еншiлес маманданған қаржы
ұйымдарын, атап айтқанда лизингтiк ұйымдарды құру ... ... Даму ... ... тұрғыда нығайтылатын болады.
Сонымен бiрге Қазақстанның Даму Банкiне Қазақстан Республикасынан ... ... ... ... берiлуi мүмкiн.
Қаржы рыногын дамыту
      Монетарлық саясат   Монетарлық саясаттың мақсаттары экономикалық
өсудiң жоғары қарқынын ... ... ... ... қамтамасыз
ету, отандық тауар өндiрушiлерге қолайлы бәсекелестiк жағдайды және ... ... ... ... ... ... ... төмендетуiн ынталандыру арқылы банктердi
экономиканың нақты секторына кредит беруiнiң одан әрi өсуi үшiн ... ... ... ... ... ... 2003-2004 жылдары орташа жылдық
инфляцияны 4-6% шегiнде ұстап тұру және оны 2005 жылға қарай 3-5%-ке дейiн,
ал одан кейiнгi ... ... ... ... ... ... саясаттың негiзгi құралдары РЕПО операциялары сияқты ашық
рынок операциялары, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... және ... қайта есептеме операциялары ... ... ... Банктi РЕПО ставкасы және вексельдер
бойынша ... ... ... өзiнiң ресми ставкаларының реттеушiлiк
рөлiн күшейту шараларын қолдануды жалғастыра ... әрi ... ... ... оң ... ... болады. Бұл ақша-кредит саясатын
инфляция көрсеткiштерiн жоспарлауға көшуге дайындық үшiн база ... ... ... ... ... қатар жүргiзiлетiн
ақша-кредит саясатына сенімді арттырып, алға ... ... қол ... ... ... ... ... ететiн тетiк жасалатын
болады.
      Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi төлем жүйелерi саласында
микропроцессорлық ... ... ... карточкаларының ұлттық
банкаралық жүйесiн енгiзуге баса назар аударатын болады.
      ... ... ... ... ... ... ... орталық банктерiмен бiрлесiп ЕурАзЭҚ елдерiнiң ортақ төлем
жүйесiн ұйымдастыру және ... ... ... ... бағыттары
бойынша жұмысты жалғастыра бередi.
      Монетарлық саясат қаржы рыногының тұрақтылығын сақтауға, сақтандыру
рыногын, бағалы қағаздар рыногын одан әрi ... және банк ... ... ... ... ... кредит беруiнiң одан әрi
өсуi үшiн жағдай жасауға, сондай-ақ жинақтаушы ... ... ... ... ... ырықтандыру.   Қазақстан Республикасының қолданыстағы
валюталық заңнамасымен белгiленген ... мен ... ... дамып келе жатқан елдердiң көпшiлiгiне тән.
      ... ... ... ... ... және ... ... сәйкес валюталық операцияларды реттеудiң ... ... ... жекелеген шектеулердi кезең - кезеңмен алып
тастауға ... ... ... ... ... өнеркәсiп пен экспортқа
бағдарланған саланы қолдауға бағытталатын болады.
      Валюта режимiн толық ырықтандыруға 2007 жылы қол ... ... ... мен ... ... ... ... АҚШ долларымен салыстырғанда теңгенiң айырбас бағамын
4
реттеуде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi тарапынан валюталық реттеу
деңгейi бiртiндеп ... ... ... ... рыногында
шетелдiк банктердiң қатысуын кеңейту көзделуде.
      Қазақстан стратегиялық тұрғыдан ... ... мен ... ... ... бағдар ұстанған шағын, ашық экономикалы ел
ретiнде ... ... ... ... ... iрi ... тауарлар мен
қызмет көрсетулерден гөрi, ... ... ... баса ... Бұл олар үшiн ұзақ мерзiмдi кiрiстердiң жаңа ... ... ... Егер ... қаржы ресурстары Қытай мен Ресей сияқты
iрi рыноктардың дамуына қатысатын болса, онда бұл кәсiпкерлерге ... және ... ... ие ... ... бередi.
      Қаржы рыногының қатысушыларын институционалдық дамыту
      2004 жылы қаржы рыногын қадағалау жөнiндегi ... ... ... құру ... оның ... аясында барлық қаржы институттарына
жедел бақылау ... және ... ... мен ... кешендi
қорғау жүзеге асырылатын болады.
Банк секторын дамыту, Банк секторын дамытудың негiзгi ... ... банк ... ... түрлерiн жүзеге асыратын ұйымдардан
және микрокредиттiк ұйымдардан тұратын кредиттеу ... үш ... ... табылады. Бiрiншi деңгей - банк секторын одан әрi дамыту, бұл орайда
екiншi деңгейдегi банктерде корпорациялық басқару және ... ... ... ... ағымдағы қадағалау, оның iшiнде банк қадағалауы
жөнiндегi Базель комитетiнiң Негiзгi қағидаттары мен ... ... ... әдiстерiн одан әрi ... ... ... жүзеге асыру көзделедi. Қаржылық жағынан тұрақты шетелдiк банктер
үшiн банк секторының тартымдылығын арттыру жұмысы ... ... ... қоса ... банк ... белгiлi тiзбесiн жүргiзудi
көздейтiн мамандандырылған банктер құрылатын болады. Атап айтқанда, осындай
банктер құрудың тұрғын үй ... ... ... мамандандырылған
ипотекалық банктер шеңберiнде келешегi бар.
      Екiншi деңгей - қаржы институттарының кредиттiк серiктестiктер сияқты
түрлерi дамытылатын ... бұл ... ... ... ... ... ... шағын және орта заемшылар бола алады.
      Үшiншi деңгей - микрокредит берумен ғана ... ... ... ... кредит беру жүйелерi. Микрокредиттiк ұйымдар
кредит берудi өз капиталы, гранттар және шағын кәсiпкерлерге ... ... ... есебiнен жүзеге асыратын болады.
5
Банк бизнесінің даму өзгерістері
Американ әдебиетшісі Уилл Роджерс – ықылым заманнан бері әлемде үш ... отты ... ... және ... банк ... бол ды деп
санаған. Бұл пікірге келіспеу мүмкін емес, себебі қаржылық түсінісіздіктер
мен ретсіздіктерді ... ... ... ... ... жүйесін
енгізеді. Алайда, банкілердің рөлін дұрыс ... ... ... ... ... бұл ... қаражаттарды табыстаған немесе аударған кезде
бар болғаны делдал ғана ... ... ... қалыптасқан. Банкілердің қызмет
ету аясы мен олардың ... ... ... әлдеқайда күрделі
болатындықтан, бұл – біршама үстірт пікір. Нарық қатынастарына ... ... рөлі де арта ... міндеттері де өзгерді. Бүгінгі ... үш ... ... ... атқарады, атап айтқанда:
➢ Қаржы делдары (төлем ... ... және ... ... ... ақша ... ... Ұлттық банкінің ақша – кредит
саясатын ... Бұл ... ... өзін - өзі ... ... ортасы мен ішкі әлеуетіне (материалдық, қаржы, кадр
ресуртарына) байланысты. Егер ... ... ... ... орта
әлеует үшін қолайсыз болса, онда бұл жүйені бір қалыпсыз ... ...... ... ... қызмет көрсету.
Қызмет көрсетулердің алғашқы екеуінде классикалық нысан басым,
үшіншісі – олардан гөрі жаңа даму сатысында тұр. Бұл ... ... ... ... ... емес, әрине меншікті капитал ... ... Оның ...... құбылыс. Банк капиталы, клиенттер
қаражаттары емес, банк оны көбейту мақсатында ала алады. ... ... ... ... сезінетін, сатып алу құнын бір экономикалық
субъектіден екінші экономикалық ... ... ... ... мен компаниялар, фирмалар арасында қандай да болмасын қаржы
делдалы болмайды. Ақшаны көбейтудің ... – бір жолы – ... ... ... ... ... қызмет, банктің делдалдық функциясын жүзеге
асыруға қолайлы жағдай жасайды, өйткені, инвестициядан түскен ... ... ... ... ... және ... ... ақша ресурстарының шоғырлануына мүмкіндік ... ... пен ... ... ... қарама-қарсы қою, менің
көзқарасым бойынша – негізсіз. Шын мәнінде, олар осы заманғы ... - бірі ... ... ... ... ... ... меншікті капиталдың нормативтерін белгілеумен
жасанды ...... ... ... сырттан әсер ету тек КБ мен нақты
сектордың мүддесін сәйкес келмейді, сонымен ... жаңа ... ... қиындатады, кредит нарқындағы бәсекелестікте тайталастық туғызады,
оларды белсенділіктен, қызмет бағытын таңдап алудан ... ... банк ... ... Коммерциялық банкілердің қызметіне шамадан
6
тыс араласудың соңы осыларға әкеп соғады. Осы заманғы коммерциялық ... ... ... әрі ... инвестор болып саналады – ол өзінің
саясаты мен Ұлттық банк саясатын қолдайтын меншік иесі.
Банк ... ақша ... ... жүйе ... ... ... басты орынды иеленеді. Банкілер, қаржы делдалдары мен бірлескен
инвесторлар институттары ретінде қалыптасуға және экономикалық ... үй ... ... ... ... арасындағы
қаржы ағынына өздерінің қатысуына тікелей атсалысады. ... ... ... ... қызметтің барлық түрлерінде өнім ... ... ... әсер ... ... банк жүйесі экономикалық қатынастарды
ырықтандыру, кеңестік және коммерциялық банкілерді реформалау ... ... ... 1990 ж. ... ... КСР ... банкілер және
банк қызметері туралы» заңмен бекітілген.
Қазақстан егемендігін жарияланғаннан кейін банк жүйесінің қалыптасуы
басталды және тұрақтылығы төмен бола тұра ... ... саны ... ... Жаңа ... ашылуы мен қабілетсіз немесе нашарларының
жабылуы қосарлана жүрді. ... ... ... ... ... ... ... дағдарысының үдеуі, инфляцияның өсуі, банк
қызметтерінің ... ... ... ... жоғары табыстылығы.
Осы орайда, салықтар коммерциялық банкілер үшін осы ... ... ... ... ... айтарылықтай төмен болғанын атап
өту ... ... ... ... ... мен ... министрлігінің
құнды қағаздар операцияларынан алынған табыс сияқты инвестициялық несие
үшін банк сыйақысы 2004 ... 1 ... ... салықтан босатылған
болатын. Ұқсас салық пұрсаттылығы нәтижесінде Қазақстан ... ... ... ... ... қарағанда бәсекелесттік
артықшылығы болды және бола береді. Қор және сақтандыру ... ... ... оның қаржы нарығында оның орны ерекшелеу
болады, сөйтіп ... ... ... түсетін пайдаларына
толықтыру ретінде сыйақының жоғары пайыздарын қамтамасыз етеді. Бастапқыда
банк ... ... бір ... ... Банкілік операциялар жүргізе
алатын банкілік емес ұйымдар атымен жоқ болды. Дегенмен кейінгі ... ... өсуі ... ... ... саясатының арқасында
банк жүйесі кеңеюде, оның құрылымы күрделенуде, әр қилы түрде болуда, әр
түрлі, ... ... ... ... ... ... ... да қызмет көрсете бастауда. Банк саласы бір қалыпсыз жүйенің
басты ерекшеліктеріне ие болуда, бұл оны ... мен ... бір ... ... ... ... жылдардағы қарқыны өсуден кейін, ЕДБ желісінің заңды
таралуы жүрді. Банк ... әрі ... әрі ... ... басталды. Филиал желісі азайды. Бұған несие нарықтарындағы
7
өсіп келе ... ... ... капиталдандыру үдерістері,
Ұлттық банкінің, жеке банкілер мен ... ... жабу ... ... ... әсері мүмкіндік туғызды. ЕДБ- лердегі
капиталдандырудың ... мен ... ... еместігіне жарғылық
капитал мен ... ... ... ... ... ... талдау ҚР Екінші дейгейлі банкілер санының (1-кесте)
қысқаруының қарқыны жоғары екенін ... Онда ... ... ... ... азаю ... айқын байқалады, алайда 2002
жылдан бері бұл үдеріс кері сипатқа ие болуда.
1-кесте Қазақстан ... ... ... ... ... ... мүдделері шалғайдағы аймақтарды ... ... ... ... ... болатынын көрсетеді.
Бұл барлық коммерциялық банкілерге, оның ішінде халықтың қалың тобына
қызмет көрсетуге міндетті ... ... де ... Бұл ... ... ... ... қарама - қайшылық - өндіргіш күштердің
біркелкі орналаспау себебінен болғаны шындық. Автоматты түрде, әрі ... ол ... ... болашақта, барлық аймақтардың дамуына байланысты
шешілетін болады. Алайда біршама өзекті мәселелерді мемлекет тұрғысынан
банк қызметінің ... ... ... ... бойынша ынталандырылатын
шараларды қабылдау арқылы шешуге болады: ... ... ... т.б. ... егер ... ... ... төмен
немесе олар жемқорлыққа ұшыраған болса, онда мемлекет қолдауынан тиімділік
болмайды.
Нақтылық біркелкі емес күрделі ... ... ... ... ... ... ірі ... жобаларға немесе
экспорттық өндіріске, яғни ішкі нарыққа қарағанда ... ... ... ... аз болған банкілер төтеп бере ... ...... аз ... созылмалы емес және де ұсақ банкілерді ... ... ... ... тез ... ... ... қарқынды өсуін және ... одан ... ... ... ... ... ... және ақшаны нарық әдісімен табу мүмкіндігімен, бір ... ... ... ... ... Әрине, жеке ... ... ... бірі – ... ... ... болмауы, олардың дағдарыстан аман қалуға бейімделмеуі болып
табылады. ... ... банк ... баға ... ... ... оладың
көпшілігі әлі де өнеркәсіптік бизнес пен коммерция саласында, ал ... ... ... ... ... т.б.) еңбек етуде.
Әр түрлі банк инститтуттарының қарқынды өсуін тек ... банк ... ... саясатымен байланысты
стихиялық немесе жүйесіздікпен ғана түсіндіруге болмайды. Бұл ... ... және кері ... лицензиялар көрсеткіштері растайды.
Сонымен, 1993-2004 жылдары ... 215 ... оның ... ... үшін – ... ... кері қайтарылынып алынды. Бұған
қарамастан, егемендіктің бірінші ... ... ... ... ... ... ... керек. Ол банк жүйесін қалыптастыру мен
реформалаудың осы кезеңдегі ... ... ... ... ... ресми бірінші бағдарламасы,
реформалау әжептеуір ... ... ... кезде, тек 1995 ... Ол ақша ... ... ... ... ... ақша – несие саясатын әзірлеу мен ... ... ... ... ... классикалық міндеттерін Ұлттық
банкіге қайта беруге бағытталған болатын. Банк жүйесі, ... ... ... ... және құрылымдық өзгерістерге ұшырай отырып, күрделі және
әр түрлі бола ... ... бұл бұл ... ақша эмиссиясы және
пруденциялық нормативтермен шектелетініне қарамастан, өзін - өзі реттейтін,
тіршілікке қабілетті жүйенің әлпетіне көбірек ие ... ... озық ... ... ... топтарының қалыптасуы үшін
жағдай ... ... ... «банкілер мен банк қызметі
жөніндегі заң»» банкілердің үлестес тұлғалар ... ... ... ... ... ... тек ірі ... ғана пайдалана алады,
сондықтан жетекші ЕДБ-лер маңында қаржы топтары құрылды. Мұны ... саны ... ... орташа және шағын банкілер жөнінде айтуға
болмайды.
Менің көзқарасымша, Қазкоммерцбанк, «Валют-Транзит» және ... ... ... айтарлықтай өкілдікті болып табылады. Мысалы,
«ТұранӘлем» қаржы қызметтерінің ... ... ... лизинг («Orix лизинг»
ТӘБ), зейнетақы қоры («Құрмет Қазақстан» ТӘБ),сақтандыру қызметтері (БТА
«Ипотека»), бағалы қағаздар нарығы (ТұранӘлемҚаржыВV), ... ТӘБ ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасының банк секторы Еуроодақтың
халықаралық стандарттарына жақындай түсті. Қолда бар ... ... ... Азия ... ... ... ... озуда, ал бірқатар
параметрлері бойынша ол ТМД-да ең дамыған болып есептеледі. Банк ... және ... ... ... ... әрі ол ... бола түсуде.
Банк саласы басқа экономикалық жүйеден, бірінші ... ... ... ... бөлуімен айтқарлықтай ерекшеленеді және оның
уәкілетті ... ... ... ... банкі болып есептеледі.
Ұлттық банк ұлттық валюта эмиссиясына монолиялық құқығы бар - жалғыз заңды
төлем ... ақша ... мен ақша ... ... ... ... ... банк қызметіне лицензиялауды жүргізеді.
Банк және салық - бюджет жүйесі сияқты экономиканың бірде - бір ... ... ... көз ... ... ... еркіндік шектелген, басқарудың ең жиі тарағаны – бір ... ... ... жеке ақша ... көп ... ... ... мемлекеттің банк жүйесіндегі анықталу жағдайы ... ... ... қазіргі кезде ақшаның бірлескен нысандарын қолданып,
ақпараттық технологияларды пайдалануға байланысты, оның ... ... ... ... ... ... банк ... реформалау басталғаннан бері қос деңгейлі
қалыптасты, бірінші деңгейі – Ұлттық банк және оның ... ... ... коммерциялық банкілер болып табылады.
Қазіргі даму банкі қызметерінің жеке түрлерін жүзеге асыратын банктер
мен ұйымдардан және микрокредиттік ... ... үш ... ... ... Шын ... кредиттеудің берілген жүйесі 2000 ... ал 2002 ... ... ... ... деп ... ... активтер мен меншікті капитал өсуінің рекордттық қарқыны осы ... ... ... ... ... ... ... ұсақ
аймақтық банкілердің іріленген серіктестіктерге қайта құрылуымен
түсіндіруге болады. ... ... ... ... кредит
жүйесі алдында тұрған екі маңызды міндетті шешуге мүмкіндік ... ... ... халықаралық деңгейге көтеру үшін оларға талап күшейеді,
екінші ... ... ... ... ... – ақ ... ... басқа сегментерін де күшейте дамыту
қажет. Бірінші ... ... ... ... ... емес ... нарығын шығарған жоқ. Дүниежүзілік банк есебіндегі 2000 жылғы
бейресми қаржыландыру 8 млрд АҚШ ... ... ... ... беру ... ... қамтамасыз етуге қойылатын талаптар салыстырмалы
түрде ... ... ... микрокредит ұйымдарға (негізінде
ломбардтарға) берген кредиттері үшін сыйақының жоғарырақ ... ... ... ... ... ... ... саласында «Микрокредит
ұйымдары жөніндегі» Қазақстан Республикасының ... ... ... мүлік
пен қызметті жария ету, сөзсіз ұсақ кәсіпкерлердің қаржы ресурстарына ... ... ... және кредит ресурстары нарығының баламалы
көрінісін құрайды.
Алайда, Қазақстан Республикасының кредит жүйесінің даму ... ... алға ... ... банк ... ... орынды
алады. Барлық банктердің капиталында өсу үрдісінде ұлттық капитал басым.
Шетел капиталы онымен салыстырғанда ... ... ... банк ... ... нысанының көп түрлілігі ұлттық жүйе болып
есептеледі дұрыс деген пікір әділ ... Оған ... ... ... банктері банк операцияларының белгілі бір сегментінің мөлшерлік
шекараларындағы қолданыстағы заңдарға сәйкес қызмет ... ... ... банк ... ... банк ... мысалға алғанда Франция және т.б-дан) ерекшеленеді;
10
➢ Жеке меншік, акционерлік коммерциялық банктердің тек саны ... ... ... ... ... ... ... бойынша басым
болуы;
➢ Екінші дәрежедегі банктердің ... ... ... ... үздіксіз қысқаруы. Қазіргі кезде Даму банкі мен Тұрғын үй
құрылыс банкінің осындай үлесі бар, ... олар іс ... ... ... ... ықпал етпейді.
Мемлекеттік банкілер өз қызметтерін нарық ережелері ... ... ... ... мен ... ... өзара міндеттемелер жоқ,
ал банкілердің өзара іс-әрекеттері нарық қатынастары негізінде орындалады.
Банк саны ... ... ... ... ... ұйымдарының желісі
тез өседі, сөйтіп ол банк секторы құрылымын күрделенеді. Несие нарығында
банктерде ... ... ... ... ... отырғандай, сұраным
бар ішінара орын алмасу жүруде. ... ... ... мемлекеттің әсерінен
бос емес, одан да қатаң пруденциялық нормативтермен реттеледі, онда Ұлтттық
банкінің ақша – ... ... ... Банкке жатпайтыны - мейлінше
ырықтандырылған. Енді мемлекетті қандай да болмасын бір міндеттемелерден
босатуға болады ... атап ... жеке ... ... беру ... ... ... Республиканың Ұлттық банкі бар.
Енді қор өзін-өзі басқару қағидалары негізінде дербес қызмет ете ... ... банк ... ... әрі ... дамуы қаржылық
жаһандану әсерінің барған сайын көбеюіне болады. Ол мына бағыттарда жүреді:
➢ Алматы қаласын Орталық Азияның ... ... ... ... ТМД ... ... ... Дамыған Батыс елдерінің банк жүйелерімен байланыстарды ... ... және ... Азияны байланыстыратын буын – Қазақстан
болуы.
Шын мәнінде, үдеріс басталып кетті. Оны құптайтын дәлелді фактілер
Қазкоммерцбанктің Ресейдің ... ... ... алуы, ТұранӘлемнің Славинвестбанкін сатып алу ниеті
болып табылады.
Алматы қаласында аймақтық орталық-азиялық қаржы ... ... ... ... ... ... арттықтығымен ғана емес,
сонымен бірге ірі қарыз ресурстарымен, бұрыңғы одақтық ... ... ... ету ... Орталық Азия елдерінің ұлттық
қаржы ... ... ен ... ... банктерінің тіпті
олардың арзан қарыз ресурстарын ұсына алмайтынына ... ... ... бір ... бар. Бүл ... ... жергілікті
ділге сүйену, яғни олардың менеджментін тиімдірек етуі. Сондай – ақ кейбір
нарықтарының ... ... ... ... Қазақстанда
қолданатын технологияларды, банктің көрсететін
11
қызметері мен ... ... ... күрт ... – ақ ... ... Халықарлық қаржы институттары, атп айтқанда ЕДБЖ, ... және орта ... ... ... жандандыру үшін кейінгі
нарықта сенімді банктердің ... ... іс – ... ... ... елге ... деңгей
рейтингін бергеннен кейін 2-2,5 жылдан соң шетел капиталының ағыны келде
бастайды. Бұл ... ... әрі ... ... ... ... инвестициялауға, ал ТМД-ның басқа елдеріндегі
банктердің филиалдары мен еншілес бөлімшелері арқылы арзан ... ... ... ... өсу ... ... ұйымдастыру мен өзін - өзі
басқару негізінде өтетін банк жүйесінің өзін - өзі ... оның ... мен ... ... ... бұл – экономиканың пайдалы және
тартымды
секторы. Қазақстандық банк жүйесі ТМД ... ... – ақ ... ... ... ... ұқсас елдер ішінде айтарлықтай жоғары бағаланады.
Алайда, өсіп келе ... ... ... ... ... ... пайда болуына әкеледі және отандық банкілерге жүздеген ... бар ... ... ... тура келеді. Және де
Ұлттық банк жүйесін ... ... ... алдын ала дайындау
керек. Банктерді капиталдандыру, пруденциялық нормативтерді ... ... ҚҰБ ... – бұл жұмыстың бастамасы ғана. Бірақ оны үзінді
түрде ... бір ... ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибелерге сәйкес, еліміздің коммерциялық банктері
қол жеткізген дамушылқты анықтаған ... ... ... ... ... мен қаржы саласында тұрақсыздандыруды құруы негіссіз және оның
үстіне, бәсекелестіктің ... ... ... оның бұдан әрі дамуы мен
реформалануын тежейді. ... банк ... ... ойыншылардың
болмауы құнды қағазадар нарығы мен несиелер құнына т.б. ... ... ... банк ... ... қатысуы екі жақты нәтиже
беруде. Бір жағынан, мемлекет өз капиталымен ЕДБ-дің ... ... ... инвестициялық әлеуетін арттырады. Екінші жағынан – мемлекеттік
кредиттерді пайдалану тиімділігі жеке ... ... ... ... ... кредит ресурстарының салыстырмалы түрдегі
артықтылығы жағдайында мемлекеттік банктердің үлес салмағын ... ... ... ... екінші дәрежедегі банктерді ... тууы ... ... ... бір ... ... ... жүреді. Бұл әрі
шетелдік, әрі отандық банктердің, ұжымдық серіктестіктердің қызметіне
шоғырландырма ... ... ... ... ... ... қатысты шектелмелі, бірақ еліміздің заңдарына, банк
қадағалануының ... ... әсер ... ... ... ... тәжірибелерге сәйкес – мемлекеттік кепілдік пен «ата-аналық»
жүйелер арқылы жеке ... ... ... ... орынды
шараларды қабылдау болып есептелінеді.
12
Газет беттерінен
Шетелдік сарапшылардың болжамына сүйенсек, ... ... ... ... ... ұшырайтын секілді. Ол республика
экономикасына өз ... ... ... ... ҚР ... ... ... Ахметов: «банк секторының сыртқа қарызы сын көтермейді», –
деп ашық айтты да. Осы туралы пікіріңіз қандай?
– Әлемдік рейтинг ... және ... ... ... қатарында Халықаралық валюта қоры да бар, Қазақстанның банктері өзінің
даму жолында ... ... аяқ ... деген пікірді айта бастағанымен
келісуге болады. Олардың айтуы ... егер ... ... ... ... ... ... болса, олардан айтарлықтай қомақты
қарыз алған Қазақстан банктерінің де жағдайы қиындау болады дегенді ... ... да, ... ... ... жасаған
қорытындысы астарында, біздің еліміздің банк ... ... ... ... ... белгілі бір банк те немесе тұтастай банк
секторында дефолт ... ... ... Тек ... ... ... ... міндеттердің орындалу бөлігінде қауіп бар. Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... ставкамен
алады. Капиталдың әлемдік рыногында күрт өзгерістер бола қалған жағдайда,
олар өздерінің қарыздық міндеттерін уақытында өтей ... ... ... ... ... ұзақ ... ... қаржыландыру үшін сырттан
қысқа мерзімді қарыз алады, бұл еліміздің банк секторының өтімділігіне
айтарлықтай ... ... ... ... ҚР ... ... және ... ұйымдарын реттеу мен бақылау
жөніндегі агенттік 2006 жылдың 1 шілдесінен бастап екінші деңгейлі ... ҚР ... ... ... қысқа мерзімді міндеттерін
банктің өз ... ... ... ... шектеу қойды. Сонымен қатар
банктердің осы уақытқа дейін алып ... ... ... ала ... ... ... кешенін қабылдау үшін бір жылдай адаптациялық мерзім
де берілді. Банктердің несиелік портфельдерін әртараптандыру, ... ... ... етіп ... ... ... көлемін бір жылда
ұлғайту мүмкіндіктері бар.
Несиелеуді ұлғайтуға байланысты несиенің жорықсыз көп болып ... ... ... ... ... нашарлауына, барлық
бағыттардағы тәуекелділіктің ... алып ... ... ... ала ... ... банк банк ... өтімділігін, банктердің
несиелік белсенділігін және инфляциялық қысымды қысқарту мақсатында екінші
деңгейлі ... ... ең ... ... ... ... ... деңгейлі банктердің ішкі міндеттері үшін ең төменгі резервтер талабы
– 6 пайыз, ал басқа міндеттемелері үшін ... ... ... 8 ... ... Бұл өз ... ең ... резервтік талаптың көлемін
ұлғайтуға жол ашты. Осындай өзгерістердің нәтижесінде ағымдағы жылдың
13
қыркүйек айының ортасына қарай банк ... ... осы ... ... ... 1,1 есеге қысқарды. Сонымен ... ... ... ... ... 4,5 есе өсіп, қазіргі ... ол ... ... ... нашарлатып отырған жоқ. Қайта оның дұрыс
қызмет істеуіне жол ашуда. Ең ... ... ... ... сонымен қатар Ұлттық банк операциялары ... ... ... ... ... ... ... тура
келді. Осылай, тек екінші деңгейлі банктердің несиесі бойынша орташа ставка
2005 жылдың ... 12,9 ... 2006 ... ... ... ... ... қабылданған шаралар банктердің асып-тасқан
өтімділігін оперативті түрде ... ... ... Алдағы уақытта
экономиканы несиелеу қарқыны төмендеуі әбден мүмкін.
ХВҚ сарапшыларының ұсыныстары да өтімділікке ... қою үшін ... ... ... ... тарапымыздан жасалған шаралардың салдарын
банктер ссудалық ставкаларды қымбаттату ретінде клиенттерге ... ... ХВҚ ... ... бұл ... ... ... шектейді.
Осылай реттеуші органдар жасаған қауіпсіздік шаралар ... ... ... ... ... ... ... банк секторының
жүйелік дағдарысы болуы мүмкін қаупінің беті қайтарылды. Және бұл шаралар
банк жүйесі қандай да бір ... алуы ... ... ... ... Ендігі
алдымызда тұрған маңызды мәселе – банк жүйесі өзінің қауырт ... ... ... ... ... де, ... менеджменттің
арқасында өздерінің жақсы ... ... және ... ... ұзақ ... бойы ... ... Сонда
ғана бәріміз бірге үшкір бұрыштарды айналып өте аламыз.
– Алматыда өткен экономикалық кеңестің ... ... ... ары ... ... бағытында отандық рынокқа шетелдік банктердің
келуін ырықтандыру қажеттігі ... ... ... ... ... келетін шетелдік банкке қойылатын талап пен шектеулер қандай
болмақ?
... ... ... банк секторында 14 банк шетелдіктердің
қатысуымен жұмыс істеді. Сонымен қатар 20 шетелдік ... ... ... қатысуымен тіркелген жарғылық капитал банктердің бірлескен
жарғылық капиталының 7,9 пайызын құрайды. ... ... ... кез ... ... үшін ... ... Шетелдік банктің қазақстандық
рынокқа енуі үшін ешқандай нормативтік шектеулер жоқ. Ашу және құру ... ... ... ... ... емес ... ... қызмет істеуі банк туралы заңмен нақты белгіленген. ... заңы ... ... ... банк ... жүргізуіне еш
шектеу қойылмаған. Алдағы уақытта ДСҰ-ға мүше болу ... банк ... ... мен ... ... жұмыстарын
жалғастыра береміз. Қайта құрылған банктер үшін ең ... ... 2-ден 1,5 ... ... ... ... ... қаржы рыногына
14
резиденттік еместерді өткізу кезінде бағалаулары есепке алынатын ... ... ... ... ... ... ... қатысушысы
бар банктер қызметі үшін алынып тасталған шектеулерден ... бар ... ... ... ... ... ... қаражатты қаражаттың ішкі активтеріне орналастыру жөніндегі талап,
сонымен бірге персонал) басқа, елдің ... ... ... етуге жұмылдырылған талап пен өтпелі кезеңді сақтай ... ... ... ... жұмыс істеуіне рұқсат беру
мүмкіндігін ... да ... ... «Сбербанктің» капиталы біздегі барлық банктердің қаржылық
қорын есептегенде, жүз орап ... ... ... күні отандық рынокқа
рейтингісі жоғары шетелдік қаржы институттары келіп жатса, олармен бәсекеге
біздікілер түсе ала ма?
... ... ... да ... көрсеткіштер жағынан
Қазақстанның барлық банк жүйесінің алдына түсіп кетеді. Оның 2006 жылдың ... ... 322,5 млрд ... (12,1 млрд АҚШ ... несие
портфелі – 2268,7 млрд. рубль (84,9 млрд АҚШ ... жеке ... ... – 1768,8 млрд ... (66,2 млрд АҚШ ... ... ... банк жүйеміздің бәрінің капиталын қосқанда, 867,8 млрд ... ... АҚШ ... ... ... ... ... есепке алғанда)
-4363,0 млрд теңге (34,8 млрд АҚШ доллары) жеке ... ...... ... (6,4 млрд АҚШ ... ... ... де, бұл егер отандық
рынокқа шетелдік банктер келе қалған жағдайда біздің банктер бәсекеге төтеп
бере алмайды деп ... ... ... ... ... ... қаржы рыногында нық тұрғанын, экономиканың басқа
барлық секторларынан ... ... ... ... ... да, сапа жағынан да жоғары көрсеткішімен ерекшеленетінін айтқым
келеді. Бұл – шетелдік банктерге ... ... ... ... бірге орташа
банктердің де, шағын банктердің де ... ... ... ... ... ... өзінің мақсатты аудиториясы болатынын атап
айтқан жөн. Сонымен бірге Қазақстанның банк ... ... ... ... ... ... банк ... қызмет көрсету сапасы өсіп
келеді, экономиканың транспаренттігі күшеюде, ол өз ... ... ... алады. Сондықтан банк секторына шетелдік ... ... ... ... деңгейлі банктер Ұлттық банктің оларға қойылатын ең төменгі
резервтік талапты күшейткенін жаратпауда. Ұлттық банктің осы ... ... ... ... бере ... ма? ... одан бері де 2-3
айдай уақыт өтті ғой.
– Жоғарыда айтылып кеткендей, екінші ... ... ең ... ... ... банк ... өтімділігін қысқартуға
мүмкіндік берді. Міндетті резервтерді ұлғайтудың қажеттігі ... ... бос ... ... ... алып ... ол өз ... жүйесінде табыстың белгілі бір деңгейде төмендеуіне ықпал етеді. Банк
15
жүйесінің жұмыс істеп тұрған активтерінен қаражатты ... ... ... нәтижені төмендету үшін банктер тарифтік сипаттағы
шараларды қабылдады деуге болады. Яғни ... ... ... ... мәселені клиенттерге арналған қарыздар құнын ұлғайту арқылы
шешті. 2006 ... ... ... 2006 ... ... ... (МРТ
туралы Ереже күшіне енген кезде) несиенің сыйақылық орташа ставкасы ұлттық
валютамен 15,3 пайыздан, 15,9 ... ал 2005 ... ... ... 15,9 пайызға көтерілді.
Қазіргі кезде ең төменгі ... ... ... ... ... және ... да ... макроэконмикалық көрсеткіштерге жасаған
әсерін көрсету күрделі. Оған уақыт керек, Орташа мерзімдік ... ... ... ... ... жеке көлемін және ақша
ұсынысын қысқартады деп күтілуде.
– «Инфляция өршіп барады, банк саласы ... ... ... ... бой ... ... пікірлер жан-жақтан айтыла бастағанына біраз
уақыт ... ... Ал Сіз ... ... ... ... бақылауда, бәрі
жоспар бойынша жүргізілуде» дейсіз. Шын мәнінде солай ма, әлде Ұлттық банк
төрағасы ... ... да ... шешуге үйренген бе?
– 2006 жылдың 9 айында инфляция 5,9 пайызды ... ... ... ... себебі – тұрғындарға көрсетілетін ақылы қызметтердің 8,9
пайыз және азық-түліктік емес ... 5,4 ... өсуі ... Ал ... ... ... өсуі 4,4 ... құрады. Бұл өткен ... ... (4,8 ... ... 2006 ... ... ... есептегенде 8,5 пайызды құрады. (2005 жылы желтоқсанда 7,5 пайыз
болған). Инфляция деңгейін ... ... ... банк 2006 жылы ... ... ... ... ... ... жалғастырады. Ол
шараларға екінші деңгейлі банктердің асып-тасқан ... ... және ... ... ... ... яғни Ұлттық банк
операциялары ... ... ... ... ... төрт ... ... банк
қайта қаржыландырудың ресми ставкасын төртінші рет қымбаттатып отыр. Осы
жылдың өзінде екі рет қымбататты. Атап айтқанда, 2006 ... 1 ... ... ... 8,5 ... ал 1 ... ... 9,0 пайызға өсірілді. 2006
жылдың 1 сәуірінен ... ... ... ... ... ... ставка 3,5-тен 3,75 пайызға, ал 3 шілдеден бастап тағы да ... ... ... банк ең ... ... талап механизмдері,
сонымен қатар 2006 жылы күшіне енген МРТ нормативтерін өзгертті.
2006 жылы Қазақстан ... және ... ... ... ... кезде 2006-2008 жылдарғы ақша-несие саясатының негізгі
бағыттары айқындаған екі сценарийлік варианттың ... ... ... ... ... ... бағасы сценарийі жүзеге асырылуда (баррелі
65 доллардан жоғары). Ол ... ... 6,9-8,5 ... болып есептеледі.
2006 жылдың бірінші тоқсанында Брент сортты
16
мұнай бағасы ... ... ... 61,9 ... екінші тоқсанда 69,8
долларды, үшінші тоқсанда 70,1 долларды, орта есеппен 9 айда (осы ... бір ... 67,3 ... ... Орын алып ... жағдайда
макроэкономикалық саясатты, сонымен бірге ақша-несие саясатын жүргізу
барысында Үкімет пен ... ... ... ... ... ... индикаторына бағыт алып, 2006 жылы орта есеппен инфляцияны 6,9-8,5
пайыз деңгейіндегі болжамын есепке ... жөн деп ... ... ... ... құрылымдық проблемаларының
нәтижесінде туындайтынын есепке ала отырып, оның төмендеуі алдағы уақытта
Үкімет пен ... ... ... ұзақ ... ... байланысты қамтамасыз етілуі мүмкін.
– Әнуар Ғалимоллаұлы, сіздің атыңызға теңгенің жаңа дизайнына
байланысты ... ... сын көп. ... ... валютаның екі тілде
жазылуы, сіздің қолыңызды ... ... ... емес, орыс тілмен
берілген жағына қоюыңыз тек ... ғана ... ... ... да ... ... «Ұлты басқа Марченконың да тұсында да
бұлай ... еді» ... ... де ... Ұлттық банкі дегендегі қате де
осындай көзқарастарды ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында
орыс тілі ... ... ... ... тең ... ҚР Конституциялық
Кеңесінің 1997 жылғы 8 мамырдағы №10/2 және 2000 жылғы 23 мамырдағы ... ... ... ... ... біржақты түсіндіріледі,
мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ және
орыс тілдері тең дәрежеде, ешбір жағдайдан тыс, ... ... ... ... ... ... ... банк ақша белгілерін
шығару кезінде оларға ... ... ... және орыс ... ... ... ... табылмайды.
Сонымен қатар Қазақстан ... ... 2003 ... ... №1193 Жарлығымен бекітілген Ұлттық валюта – Қазақстан теңгесі
банкноттары мен монеталары дизайнының тұжырымдамасының 13-тармағына сәйкес
«Банкнот дизайнының сыртқы ... ... ... ... ... ... ... орыс тілдегі сандық және әріптік жазбалары;
2) Банкноталарды қолдан жасағаны үшін жауапкершілігі туралы ескертетін орыс
тілінде жазба.
Осылайша, ... екі ... ... ... ... ... бас заңнамалық және нормативтік құқықтық актілерге
қайшы келмейтіні өз алдына, сонымен қатар оларды ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта айналыста жүрген банкноталарда екі
тілде жазу бар.
Сонымен бірге дүние жүзінде ... 40 ... ... дизайнында екі
және одан көп тілдердегі мәтіндерді пайдаланады. Олардың ішінде: Қытай
17
(қытай және ағылшын тілдері қолданылған), ... ... ... ... ... ... және ... Сауд Аравиясы, Иран, Израиль,
Оңтүстік Корея сияқты мемлекеттер және көптеген ... ... бар. ... ... – Армения, Грузия, Тәжікстан бар.
– Доллар бағамына қатысты. Экономист сарапшылардың айтуынша, «дәл қазіргі
кезде доллардың бағамы шын ... ... ... ... ... емес.
Өйткені рынокта Ұлттық банк өктемдік жасап отыр», – дейді. Осы тұрғыда, сіз
не айтар едіңіз?
– Қазіргі кезде доллардың теңгеге ... ... ... ... демек ұсыныс пен сұраныстың негізінде анықталып отыр. Доллардың
күн сайынғы бағамы Қазақстан Қор ... ... ... ... қалыптасқан орта бағамен анықталады. ... банк ... ... ... отыр ... шындыққа жатпайды. Ұлттық банк теңге
бағамының күрт ... ... күрт ... ... ... ... пен
сұранысты қамтамасыздандыруға араласады.
– «ҚазМұнайГаз: Барлау өндіру» АҚ активтерін жергілікті қор ... ... ... ... ... ... ... бет бұра
бастауы жылжымай жатқан қор ... ... ... ете ала ... ... әрбір жеке адам қор рыногынан жоғарыда
аталған компаниялардың активтерін қашан сатып алатындай ... ... ... ... ... ... ... қор рыногына, сонымен бірге ІPO
механизмі арқылы қарапайым акцияларды алғашқы орналастыру ... ... ... ... шығу ... түрде Қазақстан қор рыногын дамытуға
ықпал ететінін айту керек. Ал ... ... ... ... өзекті
проблема шешіле ме дегенге келетін болсақ, бұл рынок ... ... ... ... ... ... Барлау Өндіру» АҚ-қа ... ... бұл ... ... ... Айта кету керек, компания акцияларын ... қор ... ... ... ... Лондон қор биржасына шығарды.
Жергілікті қор биржасына ... ... ... ... жинақтаушы
зейнетақы қорларына баса көңіл аударылды. Яғни компания біздің зейнетақы
қорларындағы құралдардың ... ... ... ... Бұл белгілі бір
мөлшерде жеке тұлғалардың ұлттық компаниялардың акцияларын ... ... ... ... ... зейнетақы қорлары зейнеткерлердің
қаржысының сақталып, көбеюін қамтамасыз ... ғой. ... ... ... қор ... осы бағытта дамыту қазақстандықтарға, америкалықатрға
секілді, өз қаражаттарын компания акцияларына ... өз ... ... ... ... қор ... ... табысты компаниялардың акциялары
санына ғана байланысты емес, еліміздің ... ... ... деген ықыласқа да байланысты. ҚР құнды қағаздар ... ... ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі шаралар жоспарында
жеке тұлға-инвесторларды оқытуды белсенділендіре ... ... ... ... «Іnternatіonal Councіl of
Securіtіes Assocіatіon-нің» инвесторларды оқытудың ең ... ... және ... ықпал жасау шараларын жүргізу, құнды ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі ұсыныстарды дайындау секілді шаралар
қарастырылған.
19
Банкаралық конференция
 
Алматыда жыл сайынғы ... ... ... ... ... ... капитал рыногы және оның ТМД ... ... ... ... дамытудағы рөлі” деген тақырыпқа арналды. “ТұранӘлем Банкі” АҚ
ұйымдастырған бұл басқосуға 30 елден 400-ден астам ... ... ... ТМД ... банк ... ... баға беріліп,
ол халықаралық ... ... ... салыстырыла
қарастырылды. Сондай-ақ сыртқы қарыз алулардың қолайлы модельдері және
банктердің ... ... ... сөз ... ҚР Қаржы нарығын және
қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің ... ... ... банк ... ... мен ... қатаңдату жөнінде
қабылданып жатқан шаралар туралы айта ... ... ... ... ... ең төменгі резервтік талаптарды ұлғайту шарасы болып
отырғандығын атап өтті. ... ... ... ... шектеулерге
байланысты 1 тамыздағы жағдай бойынша қарыз алулар 3,5 пайызға ... жыл ... ... ... дейін алынған қарыздар мен ... ... ... ... ... ... алу сомасы қалағандағыдан біраз
артып кетуі мүмкін.
“ТұранӘлем Банкі” АҚ ... ... ... Мұхтар Әбіләзов
енгізілген шектеулерді қолдамайтындығын ашық ... Оның ... ... ... ... мен ... қарыз алулары қандай да
бір төтенше тәуекелдерге әкеліп отырған жоқ. Жалпы тәуекелдерді төмендету
реттеуші ... ... ... ... ... шешімдерге
байланысты. Ол осыған орай ТМД-дағы ірі 20 банктің арасында Қазақстаннан
бес банк бар ... ал ... ... ... ең ірі жеке ... ... табылатындығын еске салды. Активтерінің мөлшері ... бұл ... ... ... үш ... банк қана түсетін көрінеді.
Әбіләзовтің айтуынша, қазақстандық банктердің жетістігі нарықтық саясаттың,
бәсекелестіктің арқасында мүмкін ... ... кез ... ... ... ... Ол ... келгенде банктердің ішкі және сыртқы рыноктардағы
бәскелестік ... ... әсер етуі ... ... ... ... ... алуды белгілі бір деңгейде шектеу ниеті қате. ... ... өз ... ... келген деңгейде” қорғауға дайын.
Бұған жауап ретінде ... ... ... ... жанама
екендігін және де банктердің сыртқы рыноктардан қарыз алу мүмкіндіктерін
ешкім тікелей шектемегенін айтты. Егер ... ... ... ... қамтамасыз етсе, тіпті қысқа мерзімді қарыз алуларға да ешқандай
кедергі жасалмайды.
Ресей экономисі Андрей ... кез ... ... салу қалағандай
нәтиже бермейтіндігін айтты. Оның пікірінше, мемлекеттік ... аз ... ... өсу де соғұрлым жоғары болмақ. Ол ... ... ... ... ... ... ... құнсыздануы жағдайында банктерден доллармен алынған несиелерді
қайтаруда кейбір ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істемейтін клиенттерде туындауы мүмкін
жағдай. Олардың алатын пайдасы ... ... ... азайып, ақыр
соңында банктер үшін жайсыз ... ... ... Рейтинг” агенттігінің өкілі Дмитрий Ангаров ... ... ... банк ... үшін ең ... тәуекел деп санамайды. Бірақ
тәуекелдің ... ... өсуі ... ... банк ... Қазақстан экономикасының біршама тар ауқымымен байланыстырады.
Бұл банк жүйесінің дамуына әсер ететін фактор. Бүгінгі таңда мұндай ... ... ... Қазақстанда жақсы макроэкономикалық саясат
жүргізілуі және таңдаулы қазақстандық ... ... ... жұмсартылып отыр.
Кейбір талдаушылардың пікірінше, банктердің сыртқы салымдары да көп
ретте өзіндік бір әртараптандыру және ... ... ... ... тәуекелдер қабылдау болып табылады. ... ... банк ... кезігіп отырған қазіргі қиындықтары бұған дейінгі
табысты дамудың ... ... алты ... банктер экономикамен
салыстырғанда тезірек өскен. Енді ... ... әрі ... ... дамуы
керектігі аса ашық емес.
Бүгінде Қазақстанда жаңа ірі корпоративтік клиент табу ... ... ... ... іс ... өз таңдауларын жасап
қойған. “ТұранӘлем Банкі” АҚ ... ... ... ... бүгінде банктердің аса жоғары қарқынмен өсуі ... ... ... және орта ... пен бөлшек сауда ғана қалып
отырғанын алға тартты. Оның өзі де екі ... соң ... ... ... ... ... Одан әрі банктердің рыноктағы үлесі олардың
бұған дейін жеңіп алған ... ... ... ... қалады.
21
Банктердің нарықтық экономикадағы рөлі.
Банктік жүйе – нарықтық эконоканың ең ... және ... ... және ... ақшалай қарым – қатынастардың дамуы тарихи
тұрғыдан қатарлас жүрді және де олар бір- бірімен өзара тығыз ... ... ... ... ... деңгейіндегі басқарумен тікелей
байланыста болды. Олар ... ... ... үрдісіне қатысушыларының
экономикалық мүдделерін қанағаттандыру жүзеге ... Осы ... ... ... ретінде шаруашылық органдардың капиталдарын, ... және ... ... ... ... басқа да бос ақша
қаражаттарын тарта отырып, қарыз ... ... ... ... есеп ... ... және ... үшін басқа да көптеген
қызмет көрсетеді, оның арқасында өндірістің ... мен ... ... ... ... етеді. (сызба)
Қаржылық делдалдар осылай қоғамға ақша капиталын ... ... ... ... ету арқылы маңызды халық
шаруашылығы қызметін атқарады.
Банктер нарықтық экономикады басты қаржылық ... ... ... қызметінің үрдісінде, олар ақша нарығында тауар болатын, жаңа талаптар
мен ... ... ... ... ... арқылы банк
депозит деген жаңа міндеттеме жасаса, ал қарызды беру арқылы қарыз алушыға
жаңа талап ... жаңа ... мен ... ... ... ... ... құрайды. Несие беруші қарыз алушыға және соған қатысты
қаржылық ... ... ... орын ... ... ... қаржылық делдалдық деп аталады.
Әр түрлі көздерден ақша капиталын жинау ... ... ... ақша
қаражаттарының «тобын» құрайды және де оларды жұмыс істеп тұратын капиталға
айналдырып,, әр түрлі шарттардағы ... ... ... ... органдар мен тұрғындардың қаржылық – несиелік қызмет
көрсетуін ұйымдастыру және ... ... ... етуі ... ... ... рөль ... экономикада банктер монополистерге айналады және ... ... ... ... басқарады. Олар тек делдалдық қызметтен
шығып, ұдайы өндірістің барлық ... ... ғана ... Несиелік жүйе
«ертедегідей күшке» ие бола отырып ... ... ең ... ... ... К.Маркс келесіде «Ағылшын банкісі сияқты мекеменің сауда
мен өнеркәсіпке ... ... ... ... ... ... ... экономиканың негізгі түйіні екені ескереледі.
Банктік жүйенің мақсаты мен міндеттері негізін экономиканы жалпы
22
басқарудың мақсаттары және міндеттерімен бірдей, әйтседе банктер ... ... ... ... ... ... мақсатына
жетуді қамтамасыз ететін, өзіне тән жеке міндеттерін орындайды. Экономиканы
басқару органы ретіндегі банктің рөлі оның ... ... ... және банк ісін ... ... принциптерді сақтау да көрініс
табады.
Экономиканы басқару ... ... ... ... қатынастарын көрсетеді, ал әр ... ... ең ... ... ретінде көрініс алады ал экономикалық ... ... яғни оның ... ... болып табылатын
әдістемелерді пайдаланады. Мүддені осылай деп түсінуден келесі туындайды,
яғни ... ... ... ... әсер ... байланысты
банктер басқарудың экономикалық ... ... ... ... әр түрлі буындарының қарыз қаражаттарындағы қажеттіліктерін әр
түрлі несиелермен немесеқолма – ... есеп ... ... ... ... ... ... қанағаттандырады, қоғамдық өнімнің
тоқтаусыз қозғалысын қамтамасыз етеді.
Банктер есеп айырысу операцияларын жүргізудің тәртібін бұзғаны
үшін айыппұл, төлем төлеу күнін ... үшін ... ... өз уақытында
қайтармағандығы үшін жоғары пайыздарды алумен өзінің мүддесін ғана ... ... бұл ... басқа да қатысушыларының мүддесін
қорғайды.
Банктер өз қызметін ... ... ... ... ... компания, фирмалар) және аумақтарды ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді.
Банктер экономикалық басқарудың органы ... оның ... ... ... де ... сипатта.банктердің
экономикалық жауапкершілігінің ең алдымен олар ... ... ... ... ... ... емес, шаруашылық
органдарының, шаруышылық және қаржылық ... ... ... ... ... ... банкті таңдайтын
фирмалар мен ... ... Олар ... ... ... ... өзі және ... үшін операцияларды неғұрлым тиімді
жргізетін несиелік сипаты жүргізіледі.
Банктер де басқарудың басқа органдарында жоқ ... ... Ең ... ол ... ... ... негізгі қызметі
туралы ақпарат болып табылады. Шотта еңбекақы ... ... ... ... ... ... үшін қаражаттың болмауы тек объекивті
емес, сонымен бірге, осы шарт ... ... ... ... ... ... болып табылады. Шотқа ақшаның келіп түсуі
жабдықтаушының тиеген тауарларының өткеендігін жәнет.б. білдіреді. Банктің
тиеген бухгалтерлік ... ... ... – ақ ... ... маңызды факторы туралы, әрі олардың нәтижелерін алдын – ала
23
көруге мүмкіндік береді. Бұл банктерге өз клиентерінің ... ... ... және ... тағдыры мен табыстылығын анықтауға мүмкіндік
береді.
Ақша айналымы бірлікпен ... ... – қол және ...... ... аясы бір ақша ... қызмет көрсетеді, әрі өзрара
тығыз байланысты. ... ... ... ... ... шот ... ... арқылы ақша айналымының
жиынтығын, ал олар ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
Банктік жүйеде қоғамның барлық ... ... ... ... ... ... халықтың жинақ ақшалары, т.б.
бар. Банктер осы қорлардың қалыптасуына ... ... яғни ... ... бақылау жүргізеді, ақша айналымы реттейді және сол арқылы
ұдайы өндірістік үрдіске әсер ... ... ... ... ... алдында жаңа мүмкіндіктер ашылуда. Меншікті
жекешелендіру мен ... ... жеке ... меншікті
ұжымдық және акционерлік түрлері, корперативтік қозғалыс кең етек ... ... ... ... ... ... ... санының есебі, олардың бірлесуі, жалға ... және ... ... ... ... жатады.
Қоғамда белгілі – бір ... ие ... ... ... ... ... дамуы бойынша экономикада, қоғамда
банктердің экономикалық рөлі күшеюде. Олардың ... ... ... - әміршілік әдістердің орнын – экономикалық әдістер алмастырады.
Сөйтіп экономикаға банктің ықпал етудің құндық құрылымдарының мағынасы ... ... ... ... ... және ... жолға көшуінде, ең ... ... ... ... рөлі ... ... банктік жүйенің негізгі мақсаты –
несиелік механизді жетілдіру, ақша массасын реттеудегі ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Қазақстан
Республикасының 1993 жылы 15 қараша айынан бастап ... ... - төл ... енгізді. Бірақ инфляция тоқтамады. Оның шыны
1994 жылы шілде айында 46 %- ға ... ... банк пен ... ... ... ... ... айында инфляция (25%-
ға), төмендеді, ал 1994 жылы тамызда 13,5 %- ға, қыркүйекте – 10,9%-ға ... ... ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің
300-де 250%-ға дейін төмендеуі мен несиелік ресурстар аукциондағы ... 460 тан 280 %-ға ... яғни ... үшін ...... ... ... анықтаған, нарыққа ... ... ... ... ... ... бар. ... мерзімді қазыналық векселдердің сату көлемі жоғарылауда. Инфляция
төлемдерінің жағымды сәті ... ... ... ... беруден бас тартуын атауға болады және олар
тек агроөнеркәсіптік несие үшін ғана ... ... ... ... банк ... ... ... беруді максималды
төмендетуде. Мұндай барлық шаралар ұлттық валютаның тұрақтануы ... ... ... ... ... береді. Мемлекеттердің
меншікке реформа жүргізуде рөлі маңызды. ... ... ... ... ... олар ... көрсететін клиенттердің
қаржылық ... ... Осы ... ... реформа мемлекеттік
ксіпорындарды жекешелендіру үрдісінен бөлек жүргізілмеуі керек. Сондықтан,
банктік ... ... ... бірі – ... жеке ... және ... ... демеушілік көрсету болып
табылады. Бұдан ... ...... ... мемлекеттік меншікті
жекешелендірудің мүдделеріне бағынуы керек. ... олар ... ... алмайды, бұл қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... қатысты.
Банктік реформа кәсіпорындарды жекешелендіруді қайта құруға және көп
Шығын шығаратын кәсіпорындарды тарату немесе қайта құру өз ... ... Бұл ... және ... ... ... несиелеуді
шектеумен қатар өміршең кәсіпорындарды несиелеу мүмкіндігін кеңейтеді. Көп
шығынды кәсіпорындардың өміршең ... ... және ... ... даму банкіне берілу арқылы қызмет көрсетілуі қалған
банктердегі нашар, әрекетсіз несиелердің шоғырлануын ... ... ... ... инвестициялық қорлардың рөлін жоғарылату
және сауықтыру банктерін құру ... ... ... ... ... ... Сауықтыру банкінің рөлі ... ... ... болып табылатын, тиісінше жекешеленген және
көп шығынды кәсіпорындарға корпоративті жетекшілікті күшейтуге қатысты арта
түседі. Инвестициялық қорлар жекешелендірілетін кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... яғни
жеке меншік құқық жеке тұлғаларға көшеді деген сөз.
Банктік жүйенің реформасы жеке кәсіпорындардың ... ... ... ... жеке ... ... ... тигізеді. Осы
мерзімде ол шығынды мемлекетік кәсіпорындарды қайта құруды ынталандырады.
Жекешелендіруіші кәсіпорындарға республикада банктік ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, яғни
бұл жерде әңгіме жекешелендіруші кәсіпорындарға, оған иісті ... ... ... ипотекалық банктің ұзақ мерзімді несиені беру мүмкіндігі
туралы болып табылады. Бірақ ол үшін ең ... заң ... ... ... ... Уилл ...... заманнан бері әлемде үш
әйгілі өнертабыс: отты пайдалану, дөңгелек және орталық банк жүйесі бол ... ... Бұл ... ... ... емес, себебі қаржылық
түсінісіздіктер мен ретсіздіктерді банкілер ретпен ... ... ... ... ... ... рөлін дұрыс ескеру қажет.
Кейбір қаржылық емес салада, бұл институттар қаражаттарды табыстаған немесе
аударған кезде бар ... ... ғана ... ... ... ... қызмет ету аясы мен олардың атқаратын нақты қызметі ... ... бұл – ... ... ... Нарық қатынастарына
көшкеннен бастап олардың рөлі де арта түсті, міндеттері де ... ... ... үш түрлі рөлдегі қызмет атқарады, атап айтқанда:
➢ Қаржы делдары (төлем жүйесіне ... және ... ... ... ақша айналымын реттейтін Ұлттық банкінің ақша – кредит
саясатын орындаушылары. Бұл ... ... өзін - өзі ... сыртқы ортасы мен ішкі әлеуетіне (материалдық, қаржы, кадр
ресуртарына) байланысты. Егер әлеует жеткіліксіз ... ... ... үшін ... ... онда бұл жүйені бір қалыпсыз реттеуіштер
қолданылады.
Инвесторларға – меншікті капитал есебін қызмет көрсету.
Қазақстан ... ... ... банк ... ... және ... төмен бола тұра ондағы мекемелердің саны қарқыны
өсуімен сипатталды. Жаңа банкілер ашылуы мен қабілетсіз немесе нашарларының
жабылуы қосарлана жүрді. ... ... ... ...
экономикалық нақты сектордың дағдарысының үдеуі, ... ... ... ... ... ... әлеуітті жоғары табыстылығы.
Тәуелсіздік алған кейін Қазақстан өзінің 2030 жылға ... ... іске ... ... ... даму жолын таңдап,
әлемдік қоғамдастыққа зор құрмет пен ... қол ... ... ... мен мемлекеттің берік іргетасын қалануын қамтамасыз етіп, ... ... аяқ ... ... банк ... ... ... мәселелерді
орындайды: ақша нарығындағы тұрақтылықты реттеу, ... банк ... ... бәсекелестігіне икемдену, банк нарығын ырықтандыру,
инфляцияны ауыздықтау. Стратегия негізінде ... ... ... және ... ... ... әлемдік стандарттауға көшу
көзделді.
Жеке тоқталып кететін болсақ, несие саясатының ... ... ... ... яғни оның қабілеттілігімен басқа шетел ... ... ... ... ... Ақша ... көңіл бөлмеуге де болмайды. Бұл тұрақсыздық дамып келе жатқан
наыққа әсерін тигізеді, сол ... ... ... ... ... қайта бағалауға мәжбүрлейді. Бірақ
Қазақстанның банк ... ... ... көмекшісі бар. Ол қиын
қыстау кезде көмектесері белгілі. Осындай қиын ... ... ... секторының маңыздылығын дәлелдеді. Сол себепті инвесторлардың
шешімін оңтайлы болуын аттыру ... ... ... ... ... мақсат ол монетарлық
саясат. Монетарлық сипаттағы макроэкономикалық, яғни ... қол ... ... негізінде инфляцияны ауыздықтау
мақсатында мемлекеттік бюджет тапшылығын жою, артық ақшалай ... ... ... ... және ... ... еркін айналымдылығына жағдай
жасау көзделген. Осыдан он жыл ... ақша ... ... арқасында
инфляцияның алғашқы көзделеген межесіне жетудің арқасында қысқа ... ... ... деп жар ... еді, ... ... ... үлкендігі, салық саясатының икемсіздігі бұдан
өзге құбылыстар оның негізінің әлсіздігін көрсетті. Монетарлық саясат ... ... ... ... ... ... қағаздар рыногын
одан әрі дамытуға және банк жүйесінің нығайтуға, банктердің экономикалық
нақты секторы несие беруінің одан әрі өсуі үшін ... ... ... ... зейнетақы жүйесін жетілдіруге көмектеседі.
Қазақстан мемлекетінің дербес экономикалық дамуы кезеңін теориялық
астарлау тұрғысынан эконоканың ... өсу ... ... ... ... ... ... ретінде шынайы макроэкономикалық
тұрақтандыруға жетуін кесіп айту едәуір уақытты талап етеді.қазіргі уақытта
инфляцияның ... ... ... баға ... ... инвестициялардың жандануы байқалады. Сонымен,
қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... орнатылды. Бұл
Республиканың эконокасының циклдік даму сатысының жандану фазасына тән
эконокалық өсудің негізгі ... енді ... ... ... ... ... ... Қазақстан
банктерінің статусына қарамай саны өте ұлғайды. Олар мысалған жеке ... ... ... ұйымдар болып табылады. Осындай ... ... ... есебінен банк жүйесі тұтасымен берік емес, ал
иелерінің құрамы бойынша ол ... үшін ... ... Жеке ... ... ... банк ... құрайды. Мұндай жағдайда,
банкілердің клиенттері үшін тәуелділіктер деңгейі сөзсіз артады, ... үшін ... ... бұл ... ... осы ... ... алатын болсақ, жақын жылдарда, банкілер
саны азая ... ... ... ... ... банктерде де
тәуекелділіктерді басқару жүйесін ... оның ... ... күшінің жетпеуінде. Бұл қосылу және қайта құрылу үдерісін
жылдамдатады. Банк активтерінің ... ... ... ... ... ... көрсететін қызметтерге молығатындағына,
27
ірі жетекші – ... ... ... ... ... банк ... кейбір сегменттерді босататына назар аударған жөн.
Ең ірі үш банктің – ... ... ... ... түседді де, тиісінше, қалғандардың үлесі арта ... ... ... бергісі келетін тек ұсақтары ғана емес,
сонымен бірге көлемдері орташа және тіпті ірі ... де ... ... ... ... азаюы сөзсіз, тек бәсекелестік ұлттық деңгейде емес,
стратегиямызда тоқталып кетілгендей, ең ... ... ... ... ... алда ... ... кіру жағдайында ірілену
және бір – бірімен, немесе ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... халықаралық аймақты қаржы орталығын
қалыптастыруға байланысты айқындала бастаған ... Ірі ... ... ... ... ... олардың дамуына, елдің банк
капиталындағы бөлінбеген үлесінің өсуінің ... ... және ... ... осы ... ... технологияларды енгізуге,
олардың қызметтерін әртараптандыруға мүмкіндік ... Мұны ... ... ... жасанды тежеу емес, жүйенің өздігінен дамуы тиімді
шоғыландыруға ... ... ... ... ... ... ... нарығы” О.Баймұратов
“ Банк ісіндегі тәуекл менеджмент” Ә.Д. Шелекбай, Н.А.Әлмереков
Газет беттерінен:
“Саясат” журналы
“Казахстанская правда”

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
БҰҰ9 бет
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Жеке басты сақтандыру22 бет
Мао цзэдунның өмірбаяны, ғылыми талқылары11 бет
Салық әкімшілендіру жүйесін жетілдіру7 бет
Заң шығару процесі: түсінігі,негізі және сатылары18 бет
Конкурстық міндеттемелер37 бет
Термодинамиканың 3-ші заңы4 бет
Термодинамиканың үшінші заңы7 бет
Философия - дүниегекөзқарастың ғылыми-теориялық түрі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь