Қазақтың ұлттық ойындары-халқымыздың мәдени асыл мұрасы

Жоспар:

1. Кіріспе

2. Қазақтың ұлттық ойындары.халқымыздың мәдени асыл мұрасы
2.1. Аңға, малға байланысты ойындар
2.2. Түрлі заттармен ойналатын ойындар
2.3. Зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ойындар
2.4. Спорттық, той ойындары
2.5. Тоғызқұмалақ

3. Қорытынды

4. Пайданылған әдебиеттер
1. Кіріспе
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын, зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің өзі жүзден астам. Бұл ойындардың көбісінің ежелден қалыптасқан арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, балалардың өлең-жырға деген ыстық ықыласын оятып, көңілін көтереді, дүниетанымын арттырып, еңбекке баулиды, ширықтырып, шынықтырады. Этнограф – ғалымдардың пайымдауынша, ата-бабаларымыздан бізге жеткен ұлттық ойындарымыздың тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. бірінші мыңжылдықта-ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде тайпалық одақтар мен алғашқы мемлекеттерде кеңінен тарады. Біздің қоғамыздағы ұлттық ойындардың негізі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады.
Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, аңшылыққа, жаугершілікке негізділген.
Ахмет Жүнісовтың айтуынша (Фәниден бақиға дейін, - Алматы: «Қайнар», 1994), «Өзге халықтар сияқты қазақтың да ертеден қалыптасқан, атадан – балаға мұра болып жалғасып келе жатқан ұлттық ойын-сауық түрлері бар. Зер салып байқап отырсақ, ол ойын-сауықтар қазақтың ұлттық ерекшелігіне, күнделікті тұрмыс-тіршілігіне тығыз байланысты туған екен және адамға жастайынан дене тәрбиесін беруге, оны батылдыққа, ептілікке, тапқырлыққа, күштілікке, төзімділікке т.б. әдемі адамгершілік қасиеттерге баулуға бағытталған екен». Ал енді, «Қазақстан. Ұлттық энциклопедия» кітабында қазақтың ұлттық ойындарының мән-маңызы туралы былай деп жазылған: «Қазақ ұлты не- гізінен ұрпақ қамын басты мақсат етіп қойып, балалардың нағыз азамат болып қалыптасуына аса зор мән берген. Нәтижесінде дәстүрлі бала тәрбиесінің басты құралы ретінде ұлттық ойынды орайластырып, дамытып отырған». [7]
4. Пайдаланылған әдебиеттер
1. Құрманбаева С.К. «Ұлттық ойындардың бүгіні мен келешегі», «Алматы» 2004 жыл, 209 б.
2. Несіпбаев Б.К. «Ұлт мәдениеті мен өнері», «Білім» 2003 жыл, 198 б.
3. Атабаев А.С. «Ұлттық ойындар- халық мұрасы», «Кітап» 2006 жыл, 275 б.
4. Наурызбаев Ж. «Ұлттық мектептің ұлы мұраты», «Алматы» 1995 жыл,98б.
5. http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?id=2214
6. http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=45674
7.http://www.tumba.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=1948&Itemid;=&ed=08
8.http://9kumalak.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=10:rules&catid=5:rules&Itemid=13
9. http://kk.wikipedia.org/wiki/Тоғыз-құмалақ
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ.
ҚАЗАҚ ЭКОНОМИКА, ҚАРЖЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САУДА
УНИВЕРСИТЕТІ.
Факультет: «Экономика және бизнес»
Кафедра: «Маркетинг және ... ... ... ... ... ... доцент Ахмедина Б.К.
Астана 2011-2012
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Қазақтың ұлттық ойындары-халқымыздың мәдени асыл мұрасы
1. Аңға, малға байланысты ойындар
2. Түрлі заттармен ойналатын ... ... ... және ... қажет ететін ойындар
4. Спорттық, той ойындары
5. Тоғызқұмалақ
3. Қорытынды
4. Пайданылған әдебиеттер
1. Кіріспе
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға
байланысты, малға ... ... ... ойналатын, зеректікті,
ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы ... ... ... ... өзі ... ... Бұл ... көбісінің ежелден
қалыптасқан арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін
арттырып, балалардың өлең-жырға деген ... ... ... ... дүниетанымын арттырып, еңбекке баулиды, ширықтырып,
шынықтырады. Этнограф – ғалымдардың пайымдауынша, ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде б.з.б.
бірінші мыңжылдықта-ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ, қуыршақ,
асық ойындары Азия ... ... ... мен ... мемлекеттерде
кеңінен тарады. Біздің қоғамыздағы ұлттық ойындардың негізі, шығу тегі
халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады. 
Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, аңшылыққа, жаугершілікке
негізділген. 
Ахмет ... ... ... ... ... - ... 1994), ... халықтар сияқты қазақтың да ертеден қалыптасқан,
атадан – балаға мұра ... ... келе ... ... ... ... Зер ... байқап отырсақ, ол ойын-сауықтар қазақтың ұлттық
ерекшелігіне, күнделікті тұрмыс-тіршілігіне тығыз байланысты туған екен
және ... ... дене ... ... оны батылдыққа, ептілікке,
тапқырлыққа, күштілікке, төзімділікке т.б. әдемі адамгершілік қасиеттерге
баулуға бағытталған екен». Ал енді, «Қазақстан. Ұлттық ... ... ... ... ... ... былай деп
жазылған: «Қазақ ұлты не- гізінен ұрпақ қамын басты мақсат етіп қойып,
балалардың ... ... ... ... аса зор мән ... ... бала тәрбиесінің басты құралы ретінде ұлттық ойынды
орайластырып, дамытып отырған». [7]
2. Қазақтың ... ... ... асыл мұрасы
2.1. Аңға, малға байланысты ойындар
Аңға байланысты ойындар: ақсерек-көксерек, аңшылар, аңшылар мен
қояндар, ... ... ... ордағы қасқыр.
Малға байланысты ойындар: аларман (қойға қасқыр шапты), асау көк,
бура-қотан, көксиыр, соқыр-теке, түйе мен ... ... ... ... Ортаға орамалмен көзі
байланған адамды – «соқыртекені» шы-ғарады. Шеңбер бойынша тұрған ойынға
қатысушылар «соқыртекені» түрткілейді. Ол сол ... ... ... ... атын айтуға тиіс. «Соқыртекенің» тыныш тұрған ойыншыны да ұстап
алуына болады. Ұсталынып ... ... ... ... ойын жалғаса
береді. [1.34]
Түйе мен бота.Ойын көгалды жерде немесе ... ... ... ... шек ... Бұл ойын орыс ... «мысық-тышқан»
ойынына ұқсас. Оның басқарушының нұсқауымен бір бала түйе болады, екіншісі
ботаның роліне сайланады. ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Түйе шеңбердің сыртында, ал ботасы ішінде қалады
Түйе шеңбердің сыртында жүріп ботасына үйге жүр ... Бота жоқ, ... ... Түйе ... ... болып қуа бастайды. Ал бота шеңбер
бойымен айнала қашады. Ойын ... ... бота ... ... ... ... жүре алады. Ал түйені аса еркіне жібермей, кей ... ... ... кіріп-шығуына әртүрлі кедергілер жасалады, яғни
шеңбер бойындағы ойыншылар қысып қалады. Ақырында түйе ... ... ... ... бота ... ... Түйе ... дейді. Осы сәтте
шеңбер бойында тұрған ойыншылар түйені қоршап, ... ... ... шөк» ... ... тырысады. Түйе оған көнгісі келмегенімен көпшілік болып
шөгереді, яғни жүресінен отырады.
Содан кейін ойыншылар сапқа ... ... ... ... ... ... бір-бірлеп секіре бастайды. Ойын шарты бойынша ... екі ... ... тіреп отырады да, үстінен секіргендерді орнынан
козғалмай қолымен ғана ... ... Осы ... түйе ... ... ... ... ұстаса, сол түйенің ролін ойнайды да, екінші
ұстағаны ботаның ролін ойнайды. Осылайша ойынды қайта жалғастыруға болады.
Түйенің ... ... ... оған ... ... аяғымен тиюіне
болмайды. Түйенін үстінен секіргенде мүмкіндік болғанша алысқа түсуге
тырысады. [5]
2. ... ... ... ойындар
Түрлі заттармен ойналатын ойындар: ағаш аяқ, аққала, ақпа, ақсүйек,
ақшамшық, алакүшік, алты-бақан, арқан аттау, арқан тартпақ, ... ... ... асау ... ... ... ауыртаяқ, әйкел, әуетаяқ,
батпырауық, белбеу соқ, белбеу тартыс, дауыстап атыңды айтам, епті жігіт,
жаяу көкпар, жемекіл, ... қуу, ... ... ... ... ілу,
қамалды қорғау, қараше, қимақ, қыз қуу, лек (шөлдік), монданақ, орамал
тастау, сақина жасыру, сиқырлы таяқ, тапшы, кімнің дауысы, таяқ ... ... ... алу, ... орамал, шалма, шертпек, шілдік,
хал қалай?
Алтыбақан. Бұл – жас-тардың кешкілік бас қосып, ән айтып, домбыра
тартып, ... ... ... ... ... ... көңіл
көтеретін ойын-сауығы. Қазір де үлкен тойларда алтыбақан құрылады.
Алтыбақанды құру мынандай тәсілмен жүзеге асырылады: алты бақанды сырықтың
екі басын үш-үштен ... да мосы ... етіп ... тастайды.
Бақанның аша тармағы сырыққа кигізіліп тұруға тиісті. Алты бақанды
құрастырып ... соң оның екі ... 3 ... ... байланады. [2.83]
Ақшамшық (сақина салу). Бұл – қазақ халқының ерте заманнан келе
жатқан дәстүрлі ойыны. Оны сақина салу, сақина тастау деп те ... ... –он бес адам ... ... бір ... ... бір ... шығарып,
қолына сақина ұстатады. Ойын ережесі бойынша қыз-жігіттер үйде дөңгелене
оты- рып, екі алақанын бір-біріне қабыстырып алға созады. Ойынды
жүргізушінің ала-қанындағы ... ... ... да өз ... Ол ... алақанына сақина салған болып шығысымен, «Тұр сақинам, тұр», -
деп, немесе «Ақшамшығымды бер!» деп дауыстайды. Сол сәт ... ... ... атып тұруға тиісті, «Сақина менде», - деп. Оны көршісі ұстап
алмай қалса, жұрт алдында өз өнерін көрсетеді. Кейбір кітаптарда ... ... ... ... деп те ... ... Ең ... ойнаушылар өзара келісіп, жеңген топ үшін жүлде
тағайындайды да, екі топқа бөлінеді. Топ ... ... ... шешіп алу үшін кезектесіп таяқ ұстайды, таяқтың басына кімнің
қолы бұрын шықса, сол ... ... ... ... Ақсүйек жерге
түскеннен кейін ғана ойыншылар іздеуге шығады. Көмбеде топ ... ... ... ... тапқан ойыншы ешкімге білдірмей, көмбеге
қашуға әрекет жасайды да, ал қарсыластары біліп қалса, ... ... ... ... ақсүйекті алдымен тауып алған топтың ойыншылары
біріне-бірі лақтырып, көмбеге қай ... ... ... ... сол ... ... да, жүлдегер атанады. Келесі жолы ақсүйекті екінші топ
лақтырады, сөйтіп ойын кезектесіп отырады. [3.112]
Сиқырлы таяқ. ... қол ... ... ... ... ... таяғы бар ойын жүргізуші шеңбердің ортасына келеді де, ойынның
тәртібін түсіндіреді. Ойнаушыларды бірден бастап ... ... ... ... ... ойын ... қолындағы таяғын шеңбердің ортасында
тік ұстап тұрады да, бір нөмірді атап, таяқты қоя ... ... ... ... ... ұстап қалуы керек, ал таяқты ұстай алмай құлатып
алса, онда айып тартады, яғни көптің ұйғаруымен ... ... ... ... ... бәрі ... ... міндетті түрде ойнап
шығулары керек, ал одан әрі ойынды жалғастыру-жалғастырмау ойнаушылардың өз
еркінде. Ойнаушылардың саны көп ... ойын ... ... Зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ойындар
Зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ... ... ... ... ... өрмелеу, балтам шап,
бөріктастамақ, бұғнай, бұғыбай, бұқатартыс, бұрыш, біз де, егер...,
жасырынбақ, жаяу жарыс, көкпар, көрші, күрес, қарамырза, қассың ба, доссың
ба?, ... орын тап, ... ... ... ... тең ... ... ұшты-ұшты, үй үстіндегі кім?, шымбике.
Аударыспақ. Ол – қазақ, қырғыз халықтарының арасында кең тараған
ойын. Атқа мінген екі ... ... ... ... аттан аударып
тастауға тырысады. Аударыспаққа үлкен тойларда арнайы жүлде тағайындалады.
Оған он сегіз жастан асқан қарулы жігіттердің қатысқаны жөн. Аударыспақ
ойынының ... ... ... ... ... ... үш ... күш сынасады. Ептілікті, күштілікті, тапқырлықты, батылдықты талап
ететін спорттық ойын. [6]
Арқан тартпақ. Оны арқан тартыс деп те атайды. Бұл ойынның екі түрі
бар. ... ... ... ... ... қыста қар үстінде ойналады.
Жазда ойыншылардың саны 10 баладан көп болмаса, ... ... ... ... 8-10 ... екі ұшы түйілген арқан әзірленеді. Оның тең
ортасына белгі ретінде қызыл матаны байлап қояды. Ойынға қатысушы ... өз ... ... қарай сап түзеп, ойын бастауға белгі
берілгенде арқанды өз ... ... ... Қыста он –он бес бала тартқанда
үзілмейтін арқан таңдап алынып, үлкен адамның ... ... ... ... ... ... аққала үйіліп, екі жақ оны өзіне
қарай құлату үшін тартады. 
Айгөлек. Оны ... екі ... ... ... ... бір-
бірінің қолынан ұстап тұрып ойнайды. Бір топтың ойын бастаушысы: «Айгөлек-
ау, айгөлек, айдың жүзі дөңгелек, бізден ... кім ... деп ... ... ойын ... ... ... айдың жүзі дөңгелек,
сізден бізге Ақерке керек!», - деп, бір ... атын атап ... да, ... адам бар ... жүгіріп келіп, шақырған топтың тізбегін үзіп
кетуге тырысады. Тізбекті үзіп кетсе, ол топтан қалаған адамын алып кетеді,
үзе алмаса сол ... ... ... Ойын екі ... ... ... жалғаса береді. [2.117]
Ұшты-ұшты. Ойын бастаушы оған қатысушыларды жаңылыстыру үшін тез-тез
ұшатын, ұшпайтын заттарды ... ... Шарт ... ойнаушылар
ұшатын заттарға ғана қолын көтеруге тиісті. Олар ұшпайтын затқа ... ... ... өз ... ... Ойын бастаушы негізінен
адамдарды былайша жаңылыстырады:
- Ұшты, ұшты – тарғақ ұшты! (ұшады).
- Ұшты, ұшты – жарғақ ұшты! (ұшпайды).
- Ұшты, ұшты – ... ... ... ... ұшты – ... ұшты! (ұшпайды).
Жасырынбақ. Ойын, әдетте, жазды күндері ай жарығында, ... ал ... ... мол ... яғни ... жері бар
алаңдарда ойналады.Ойнаушылар көмбеге жиналғаннан кейін, саусақ санау
әдісімен кезекшіні, яғни ... ... ... ... көмбеге
әкелушіні тағайындайды. Осыдан кейін ойын басқарушы кезекшінің ... ... ... елу рет ... да, қоя береді. Осы кезде ойнаушылар
жасырынып үлгерулері керек. Кезекші жасырынған ойыншыларды іздеуге
кіріседі. Жасырынған ... ол ... ... ... маңынан алыстамауы
керек. Себебі, кезекші бірінші жасырынған ойыншыны көрген бетте көмбеге
ойыншыдан бұрын келіп хабарлайтын болады. Егер кезекшінің көзіне бірінші
түскен ... ... ... ... ... онда кезекші өзінің қызметін
екінші рет қайталайды. Бұл жерде кезекші ұтылмас үшін, бірінші көрген
ойыншының атын атап, мәселен, Бекбай деп дауыстап көмбеге ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Тағы бір ескеретін
жай: кезекші ойыншыны көрмейінше, атын атап дауыстамайынша, ойыншылардың өз
бетінше көмбеге ... ... ... той ойындары
Соңғы кезде қалып-тасқан ойындар: әріп таңдау, бригада, мейрамхана,
нөмір, пароль, пошта, сымсыз телефон, ... ... ... ... ... ... той ойындары болып саналады. Ал енді, қазақтың
ұлттық ойындарының ішінде «қуырмаш» тәрізді жас ... ... ... ... ... ... ... Жігіттер садақ жебесін нысанаға әрі
тез, әрі дәл тигізуге тиісті. Бұл ... ... ... ... ... өткізіледі. Алтын қабақ сайысының түрлері: жаяу немесе ат
үстінен сы-рық басындағы теңгені атып түсіру, жоғары лақтырылған қалпақты,
басқа да заттарды атып түсіру, ат ... ... келе ... нысанаға дәл
тигізу. Мергендер сайысының тағы бір түрі – жамбы ату, садақ тарту. 
Ат сайысы. Спорттық ойын. Оның ... ат ... ... ... ... тарту, теңге алу, қыз қуу, қыз жарыс,
сайысу т.б. Олар ... ... ... ... ... аттар
алдын-ала жаратылады. Ат сайысындағы кейбір ұлттық ойындар Олимпиада
ойындарының ... ... ... ... жүйрік, жарыс аттар 25-100 шақырымдық қашыққа
шабады. Оның жолында айналып өтетін көл, ... ... ... жерлер болуға тиісті. Аламан бәйге үлкен тойда, үлкен аста,
торқалы тойлар мен зор мерекелерде жарияланады.
Теңге алу. ... ... ... ... ... келе ... іліп алу
үлкен ептілікті, ат құлағында ойнайтын шабондоздық тәжірибені талап етеді.
Теңгені жерден іліп алғандарға бәйге беріледі. Бұрындары ... ... ... келе ... ... ... ... жатқан тезекті түйреп алып
көкке лақтырып жіберіп, оны жалма-жан қылышымен екіге бөліп шауып
түсіретін.
Қыз қуу. Ол – ... ат ... ... ... бұл ... ... бір ... келтірілді. Қазақстан-да қыз қуудың алғашқы спорттық
жарыстары 1923 жылы өткізілді. Содан бері мерекелік бағдарламаларға енгізіп
келеді. Қыз қуу жарысында атқа мінген жігіт ... ... ... ... ... шауып бара жатқан қызды қуып жетіп, оның ... ... Бұл – ... ... Қуып жете ... ... шапқанда қыз
жігітті, оның атын қамшының астына алады. Бұл – қыздың жеңгені. [3.91]
Көкпар. ... ат ... ... ... ... ... ... сөзінен шыққан. Бұрындары мал баққан көшпелі халықтар көк бөріні
соғып алғанда өлігін ат үстінде сүйрелеп, бір-бірінен ала ... ... ... ол ұлттық ойынға айналған. Көкпар Орта Азия халықтарының да
сүйікті ойыны. Көкпар жаппай тартыс және дода тартыс болып екіге бөлінеді.
1949 жылы ... ... ... жаңа ... ... Алаң ... санына сәйкес. Егер әр команда 5 адамнан болса, алаңның
аймағының ұзындығы 300 метр, ені 100 ... 10 ... ... 500х200 метр;
15 адамнан болса 700х300 метр; 20 адам болса, 1000х500 метр. Көкпарда басы
кесілген серке ... ... ... дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой
ойыны. Соңғы деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді
қамтиды. Ал кейбір мамандардың ... оның ... ... кезі ... ... ... ... әбден мүмкін. Тоғызқұмалақ өткен ғасырларда қазақ
даласындағы ең кең тараған ойын болатын.
Тоғызқұмалақ ережесі. Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі ... ... Ойын ... – 2 ... 18 ... 162 ... ... басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған
сексен бір құмалақ тиесілі.
Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – ... ... ... ...... деп атайды. Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы
үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз.
Тақтаның жазу үлгісіндегі жалпы ... ... |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |9 |9 |9 |9 |9 |9 |9 |9 ... ... (0) | | |9 |9 |9 |9 |9 |9 |9 |9 |9 |Бастаушы ... (0) ... |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | ... ... ... мен ... ... мөлшері үнемі төменгі жағында
орналасады.
Жүріс жасау ерекшеліктері. Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп
жүріледі. Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе ... ... ... жасау үшін өз жағыңыздағы отаулардың бірінен біреуін орнына
қалдырып,қалған құмалақтарды қолға алып, солдан оңға ... ... ... ... ... өз ... асып кететін
болса, қарсыластың отауына таратамыз. Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ
санды ... бар ... ... ... ... жұп ... (2, 4, 6,
10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазанымызға салынады.
Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына
түсіп (3 ... ... тақ ... ... өз ... түссе, құмалақ
ұтып алынбайды.
Мәселен, жоғарыдағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №3
отаудағы 9 ... ... ... ... №6 ... ... түседі
және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып, ұтып алынады және қазанға
салынады.
Сол кезде ... ... ... қалыптасады.
отаулар |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |9 |9 |9 |– |10 |10 |10 ... |(0) | | |9 |9 |9 |9 |9 |9 |1 |10 |10 |(10) | ... |№9 |№8 |№7 ... |№4 |№3 |№2 |№1 | | ... 2.Отаудағы жалғыз құмалақ көрші отауға жүргенде орны бос қалады.
▪ 3.Жүріс жасаған кезде отауларға құмалақ салмай немесе 2-3 құмалақ бөліп
алып жүруге ... алу ... ... ... құмалақтан басқа ойында бір
рет қарсыластың отауын ұтып алуға да болады. Оны ежелде – “тұзды үй”,
қазіргі тілде – тұздық деп ... ... алу үшін ... ... кезде, қарсыластың екі құмалағы бар
отауынатаратқан құмалағыңыздың соңғысын түсіру керек.
Сонда сол отауда ... 3 ... ... отау да ұтып ... ... ... ... меншігіңізге айналады.
Енді жүріс жасалған сайын тұздық алынған отауға түсетін бір ... ... ... ... салынып отырады.
Тұздық алынған отауға арнайы белгі қойылады. Жазбаша түрде – Х деген
шартты ... ... ... ... ... қарайық.
отаулар |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |– |10 |10 |1 |11 |11 |11
|11 |11 |(0) | | |10 |10 |10 |10 |10 |10 |2 |11 |1 |(12) | ... |№9 ... |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | | Осы ... ... ойыншы №7
отаудағы 10 құмалағын тарату арқылы, соңғы құмалағын бастаушының №7 ... ... 2 ... үшеу етіп, осы құмалақтарды ұтумен қатар, осы
отауға тұздық жариялайды. Сонда төмендегі жағдай ... |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |1 |11 |1 |1 |11 |11 ... |11 |(3) | | |11 |11 |11 |11 |11 |11 |Х |11 |1 |(12) | ... |№9 ... |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | ... ... ... ойын барысында №7 отау
– қостаушының меншігіне айналады.
▪ 5.Тұздық ойында бір рет ... және №9 ... ... ... ... аттас отаулардан алынбайды.
Мысалы, жоғарыдағы диаграммадағы жағдайда қостаушы ... ... ... ... енді бастаушы ойыншы ойын барысында бұл отаудан тұздық
алуға қақысы жоқ.
“Атсырау” ережесі. Ойын аяқталуға жақындаған ... әр ... ... ... бастайды. Әр құмалақ ұтып алынған сайын
немесе тұздыққа түскен сайын қарсыластардың жүріс мөлшері кеми береді.
Сондықтан ойын соңында қарсыластардың бірінің отауларында ... ... ... да ... 7.Ойыншылардың бірінің отауларындағы құмалақты бірінші таусып алып,
жүріссіз қалуы – атсырау деп аталады.
▪ 8.Атсырауға ұшыраған ойыншының қарсыласы бұл жағдайда қосымша бір ... ... өз ... ... алады. Мысалы:
отаулар |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |1 |1 |1 |Х |1 |– |– |– ... | | |– |– |– |– |– |– |Х |– |4 |(76) | ... |№9 |№8 |№7 |№6 ... |№3 |№2 |№1 | | |Осы ... ... ... бастаушыдан. Ол №9
отаудағы 4 құмалағын таратады.
Өз кезегінде қостаушы №1 отауға түскен 1 құмалақты жүреді. Бастаушы
№9 ... ... ... 1 ... ... ... кез ... отаудағы
құмалақпен, мәселен, 1 отаудағы 1 құмалақпен жүріс жасайды. Сонда
төмендегіше жағдай ... |№9 |№8 |№7 |№6 |№5 |№4 |№3 |№2 |№1 | | |1 |1 |1 |Х |1 |– |1 |3 ... | | |– |– |– |– |– |– |– |– |– |(76) | ... |№9 |№8 |№7 |№6 ... |№3 |№2 |№1 | | ... ... отауларындағы 8 құмалақты қазанына
салып, ойынның есебін жүргізеді.
Есеп 76-86. Қостаушы ұтты.
▪ 9.Егер “атсырау” жағдайында қосымша жүріс жүрілген ... ... ... ... ... ... ... беретін болса,
ойын әрі қарай жалғаса береді.
Сонымен қатар ойыншы ойын барысында 82 құмалақ ... да, ... үшін ... ... ... ... тиіс.
Қазіргі таңда республикада оның жеке қауымдастығы бар, облыс орталықтарында
тоғыз-құмалақты үйренемін деушілерге қауымдастықтың бөлімшелері ... ... ... Қазақстанда осы жұмыстардың ұйытқысы болып отырған танымал
бірнеше азаматтар бар. Солардың ішінде тоғыз-құмалақ федерациясының
президенті Әлихан ... ... ... Шәріпов пен «Таңғажайып
тоғыз-құмалақ» кітабының авторы, тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушы
Мақсат Шотаев деген азаматтардың есімін атау тұрарлық.
Қазақстан тәуелсіздік алған ... бері ... ... ... Бұл жерде жаңа құрылған тоғыз-құмалақ федерациясының ықпалы
зор болып отыр. Бүгінгі таңда осы қауымдастықтың арқасында елдің түкпір-
түкпірінде үйірмелер ашылып, тоғыз-құмалақтан жарыстар жиі ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Мәселен, Моңғолияда мектептерде тоғыз-
құмалақтан олимпиада өтеді екен. Қытайда, Қарақалпақстанда кітаптар, ғылыми
еңбектер шығуда. Сондай-ақ, көршілес Алтайда,Қарашай-Шеркеште, Сахада
үйірмелер ашылып, Еуропаның ... ... ... ... ... ... бар.
Қазір әлемде тоғыз-құмалаққа ұқсас мысырлық калах, Шри-
Ланкада олинда калия, қырғыздарда тогузкоргоол, африкалықтарда
манкала, габата, абапа, нам-нам, бао, тамподуо, омвесо, маработ, тұрақты
америкалықтарда аджи-бото, варри роунд және роунд,
азиялықтарда сунгка, паллангули, гонгкак сынды ойындар бар.
Мәселен, Африкадағы Уганда елінің омвесо деген ұлттық ойыны бар.
Оның тоғыз-құмалақтан ерекшелігі отау саны көп (32 ... те ... ... аз (64 ... Осы ... ... әлемдік интеллектуалдық
ойындардың қатарына кіргізіп, одан жыл сайын біресе Америкада,
біресе Англияда олимпиадалар өткізеді екен. Немесе Шри-
Ланканың манкала типіндегі жеті отаулық олинда калия ойын түрін ... ... ... ... Шотаевтың айтуынша, қазір бұл ойын,
Интернет арқылы жедел дамып келе ... ... ... ұлты ... ... қамын басты мақсат етіп қойып, балалардың
нағыз азамат болып қалыптасуына аса зор мән берген. Нәтижесінде дәстүрлі
бала тәрбиесінің ... ... ... ... ... орайластырып, дамытып
отырған. Қазақ халқы- ұлт ойындары ерлікті, өжеттілікті, ... тағы ... ... ... білек күшін дененің сомданып
шынығуын қажет етеді.
Сонымен бірге, бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің жоғары
принциптеріне негізделген. Өйткені, ойынға қатыспай тұрып-ақ оған ... көп ... тер ... еңбек етуіне тура келеді. Мысалы, бәйгені
алайық. Ол үшін алдымен бәйгеге қатысатын атты таңдап алады. Ол атты
баптап, ... тура ... оның ... суы мен ... ... дейін
белгілі бір мөлшерге келтіреді. Сондықтан, қазақтың ұлттық ойындары
сауықтық ... ғана ... ... ол- ... ол- шаруашылық тәжірибелік
маңызы бар тәрбие құралы.
Қазақтың ұлттық ойындары: көкпар ... ... ... алу, қыз ... ... ату т.б. спорттық сипатпен бірге үлкен тәжірибелік маңызға да
ие болды.
Көшпелі қазақтардың ... ... аса зор мән ... ... өнері жас баланы сезімі мен денесін жаттықтырудың басты және ортақ
дәстүріне айналды. Бозбала да, қыз бала да жастайынан аттың ... ... ... тырысты.
Ойын-сауық тәжірибе мен тәсілдің еркіндігі, тапқырлық пен болжамның
қиылысатын шебі, мұрат пен меженің тоғысқан ... ... ... ... бола берді. Ойын-сауық қара күш көрсететін озбырлық немесе
біреудің намысын жыртатын қастандық емес. Ой ... мен сөз ... өз ... ... ... Ойын серіктесті таба білуге,
онымен тіл табысуға үйретеді. Ойында адам қарсыласының олқы және оң
жақтарып дұрыс анықтауға ерекше мән береді. Оның күш ... тура ... ... ... ... ... түрі кең ... тұғыры мықты болуында ұлттық ойындардың ұмытылмай ойналып
тұруы да өз үлесін қоспақ. 
4. Пайдаланылған әдебиеттер
1. Құрманбаева С.К. «Ұлттық ойындардың бүгіні мен ... ... ... 209 ... ... Б.К. «Ұлт мәдениеті мен өнері», «Білім» 2003 жыл, 198 ... ... А.С. ... ... халық мұрасы», «Кітап» 2006 жыл, 275 б.
4. Наурызбаев Ж. «Ұлттық мектептің ұлы мұраты», ... 1995 ... ... ... ...

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық ойындары Халқымыздың мәдени асыл мұрасы4 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь