Ақшаның пайда болуы және мәні. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі

ЖОСПАР

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I. АҚША ТҮСІНІГІ
1.1 Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретіндегі түсінігі. Ақша қызметінің эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Ақшаның қажеттілігі мен экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.3 Несие ақшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.4 Ақша қызметтері және олардың қазіргі жағдайдағы дамуы ... ... ... ... ... ... ...12
1.5 Ақша табиғатының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.6 Ақша айналысының заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША ЖҮЙЕСІ
2.1 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері ... ... ... ... .19
2.2 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.3 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің жетілдіру жолдары ... ... ... ... .31

ҚОРТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Қазақстан–2030» атты халыққа жолдауында үшінші ұзақ мерзімді басымдық ретінде шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, дамыған нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсуді көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге асыру үшін инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, стра-тегиялық күшті ілгерілуге бағытталу көрсетіледі. Бұл орайда, таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, фискальды және монетарлық қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік саясатқа аударамыз деп көрсетілген[1,2б].
Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты ақшаның пайда болуына, құрылымына, маңыздылығына теориялық аспектілер беріп, ақшаны жан-жағынан - бұрынғы, қазіргі және болашақтағы позицияларынан қарастыру.
Менің ойымша, ақшаның экономикалық мәнін бағалау өте қиын. Оның маңыздылығы мен функциясын түсінбей, нарықтық экономиканың механизмін және де оған ақшаның әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де сіздер «экономиканың» не екенін және онда болып жатқан процестердің қоғам өміріне әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың білуі, біздің қоғамда кездесетін экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал енді, ақша дегеніміз не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол тауарлардың тауары, оның өз бойында жасырын түрде барлық басқа тауарлар болады, егер керек болса, қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай нысанының бекуімен байланысты баға пайда болады. Баға құнның ақшалай көрінісі. Оның құннан жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз алдына талдауды талап етеді. Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты алтынға осындай қасиетті қоғам берген. Адамдардың алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы қасиетімен түсіндіріледі. Сонымен, ақша ерекше тауар, ол тауарлар дүнимесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквиваент рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері бар:
- Ол нақты бір заттың, қоғамдық тұтыну құнының болатындығын;
- Онда абстракты еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын;
- Тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық еңбектің бір бөлшегі болып табылатындығын көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық та тұтыну құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші қоғамға бір қажетсіз тауарды шығарса, ол сатылмайды; оны ақшаға айналдыра алмайды. Өйткені ол тұтыну құны тұрғысынан қоғамдық қажетті де, оның мүшелерінің қажетін де қанағаттандыра алмағаны. Егер тауар жеке қажеттілікті қанағаттандырса, ол тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі бірлік, әрі қарама-қарсылық осылай түсіндіріледі. Қазіргі рынок қатынасында бұл заңдылықты қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы шаруашылықта адамдардың қоғамдық қатынасын бейнелейді. Яғни ақша зат емес, адамдардың арасындағы өндірістік қатынас.
Ақшаның қызметі: құн өлшеуші; айналыс құралы; төлем құралы; қазына жинау; дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ақшаның қызметі туралы толығырақ, сіздер, осы курстық жұмыстың келесі тарауында танысасыздар. Біз білетіндей, ақша болмаса, айырбас жасау да мүмкін емес. Бұл деген сөз, қоғам дамуының негізі - мамандандырудың (еңбек бөлінісінің) жүзеге аспайтындығы, болмайтындығы. Қазіргі экономиканың барлық құрылымы ақшаға тәуелді. Сауда-саттық ақшаны «туғызды», ал сауда болса – адамдардың ең байырғы қызметінің бірі болғандықтан, ақшаның пайда болу тамыры да сол кезеңге кетеді. Әрине, ақшаның құрылымы да ( түрі де) мыңдаған жылдар ішінде талай рет өзгерген.
Жоғарыда аталған көптеген мәселелердің шешу жолдарын табу үшін оған терең үңіліп,барлық тақырыпшаларға жеке – жеке тоқталып, ашатындай етіп, кешенді түрде қарастыру қажет. Ақша қызметінің дамуы мен перспективалары – біздің еліміздегі арнайы ғылыми түрде аз зерттелген мәселе болса да, қаржы саласында қызмет атқарып жүрген көптеген экономисттердің көкейінде жүрген маңызды сұрақтардың бірі.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Мен, курстық жұмыстың бірінші бөлімінде – Ақшаның түсінігі, ақша қызметінің эволюциясы, қызметі, оның түрлері және де ақша айналысының заңдары туралы айта кетемін.
Екінші бөлім – Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы. Толығырақ айтқанда, ақша жүйесінің заңдылық негіздері, ҚР ақша жүйесінің қазіргі жағдайы мен проблемалары және жетілдіру жолдары.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР Президентінің ұлттық валютаның 10 жылдығына байланысты сұхбаты. Теңге-ел тұрақтылығымен тәуелсіздігінің белгісі. // Егемен Қазақстан. 18 қараша 2003. 1-2 б.
2. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. Оқулық. Алматы «Экономика», 2005.
3. Әубәкіров Я., Нәрібаев К., Есқалиев М., Жатқанбаев Е., Байжумаев Е., Досқалиев С. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. Алматы «Санат», 1998.
4. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
5. “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000ж
6. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996ж
7. Блеутаева К.Б. Ақша және банктер. Оқу құралы. Алматы «Қазақ университеті», 2006.
8. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша. Несие. Банктер», Алматы – 2001
9. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. Оқулық. Алматы «Экономика», 2005.
10. Ғабжалелов Хайролла. Теңге. Алматы,2003
11. Мақыш С.Б. «Валюталық операциялар және валюталық мәмілелер», Хабаршы – N 1-2004, 19 б.
12. Найманбаева С. «Валюталық құқықтың жүйесі», Заң және заман, N 9- 2005
13. Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында палата депутаттары «2009-2011 жылдарға арналған экономикалық бюджет туралы» ҚР Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы
14. ҚазАқпарат // www.govervment.kz
15. Қаржы министрі Болат Жәмішовтің "Айқын" газетіне берген сұхбаты//«Айқын» 06.05.2008
16. «ҚР Парламенті Сенатының жалпы отырысында ҚР Ұлттық банк төрағасының орынбасары Д. Ақышев ақша реформасына қатысты ел арасында айтылып жүрген әңгімеге орай білдірген пікір» //ҚазАқпарат// www.govervment.kz
17. Қазақстан Республикасының 2008 жылғы бірінші жартыжылдықтағы әлеуметтік – экономикалық даму қорытындылары және 2008 жылғы екінші жартыжылдыққа қойылатын міндеттер жөніндегі қысқаша анықтама//ҚазАқпарат// www.govervment.kz
18. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары. «Елорда» - 2002 ж.
        
        Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ... атты ... ... ... ұзақ мерзімді басымдық
ретінде шетел инвестицияларының ... ... ... ... ... ... өсуді көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге
асыру үшін инфляцияны ... ... ... отырып, стра-тегиялық күшті
ілгерілуге бағытталу көрсетіледі. Бұл ... ... ... ... экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, фискальды және
монетарлық қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік ... деп ... ... ... ... ... ақшаның пайда болуына, құрылымына,
маңыздылығына теориялық аспектілер беріп, ақшаны жан-жағынан - ... және ... ... ... ... ... экономикалық мәнін бағалау өте қиын. Оның
маңыздылығы мен функциясын түсінбей, нарықтық экономиканың ... ... оған ... ... ... білу ... емес. Егер де сіздер
«экономиканың» не екенін және онда ... ... ... ... ... білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын танып
біліңіз. Бұл ... ... ... қоғамда кездесетін экономикалық
проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал енді, ақша ... не ... ... ... болсақ, ақша - ол
тауарлардың тауары, оның өз бойында жасырын ... ... ... ... егер ... ... ... және тілеген заттың қандайына болса да
айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай ... ... ... ... болады. Баға құнның ақшалай көрінісі. Оның құннан жоғары да,
төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз ... ... ... ... ... ақшаны да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың
дамуымен байланысты ... ... ... ... ... Адамдардың
алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы қасиетімен түсіндіріледі. Сонымен,
ақша ерекше тауар, ол ... ... жеке дара ... ... ... рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері бар:
- Ол нақты бір заттың, қоғамдық ... ... ... Онда ... ... ... ... да болатындығын;
- Тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық ... бір ... ... ... мен ақша арасындағы бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық та тұтыну
құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші ... бір ... ... ол ... оны ... ... ... Өйткені ол тұтыну
құны тұрғысынан қоғамдық ... де, оның ... ... ... ... Егер ... жеке қажеттілікті қанағаттандырса, ол
тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша ... ... әрі ... осылай түсіндіріледі. Қазіргі рынок қатынасында
бұл заңдылықты қатаң ескерген жөн. Ақша ... ... ... ... ... Яғни ақша зат ... адамдардың арасындағы
өндірістік қатынас.
Ақшаның қызметі: құн ... ... ... ... құралы; қазына
жинау; дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ақшаның қызметі туралы
толығырақ, ... осы ... ... ... ... ... Біз
білетіндей, ақша болмаса, айырбас жасау да мүмкін емес. Бұл деген сөз,
қоғам дамуының ... - ... ... ... ... ... Қазіргі экономиканың барлық құрылымы ақшаға
тәуелді. Сауда-саттық ақшаны «туғызды», ал сауда ...... ... ... бірі ... ... пайда болу тамыры да сол
кезеңге кетеді. Әрине, ақшаның ... да ( түрі де) ... ... ... рет ... аталған көптеген мәселелердің шешу жолдарын табу үшін оған
терең үңіліп,барлық ... жеке – жеке ... ... етіп,
кешенді түрде қарастыру қажет. Ақша қызметінің дамуы мен перспективалары –
біздің еліміздегі арнайы ғылыми түрде аз зерттелген ... ... да, ... ... атқарып жүрген көптеген экономисттердің көкейінде жүрген
маңызды сұрақтардың бірі.
Курстық жұмыстың құрылымы: ... үш ... ... және
қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Мен, курстық жұмыстың бірінші бөлімінде – ... ... ... ... қызметі, оның түрлері және де ақша айналысының
заңдары ... айта ... ... – Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы. Толығырақ
айтқанда, ақша жүйесінің заңдылық негіздері, ҚР ақша ... ... мен ... және ... ... АҚША ТҮСІНІГІ
1.1 Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ... Ақша ... ... ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар ... ... шарт және өнім ... ... ... — бұл сату ... үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам ... ... (зат) ... ... ... ... тудыра отырып, тауар формасын
қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның ... ... ... ... Бірақ кез келген зат ... бола ... ... ... ... құны өз ... алушысын таппаса немесе коғам
тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың ... ... ... ... ... ие ... ... оның коғамға қажеті шамалы.
Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну кұнның алу ... бола ... ... ... ... айырбас құны ретінде көрінеді. Айырбас
құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше ... ... ол ақша ... ... тауар міндетті түрде тұтыну кұны ретінде көрінеді. Оның
кұны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру ... ... және ... бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесінде ... ... және ... ... ауысады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар ... ... ... ... ... ... ... бола бастады.
Осыдан келіп, құнның толық немесе кең ... ... ... кұндық
формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір тауарға ... еді. ... ... ... ... ролін белгілі бір
тауарлар көптеп ... ... және осы ... ақша деп ... ... ... ... ақша формасына айналды.
Тауар айналысының тарихи эволюциялық даму процесінде жалпы кұндық
эквивалент ... ... ақша ... әр түрлі тауарлар
қабылдады. Әрбір ... ... өз ... алға ... Әр
түрлі халықтарда бір мезгілде әр түрлі эквиваленттер болады. Малды ... ... ... ... нақты дәлелдер әр түрлі
қолжазбаларда, қазба жұмыстарының ... ... ... ... халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір
мезгілде әр түлі ... ... ... ... ірі ... ... мал ... бөлініп шығуымен мал (ірі қара)
айырбас құралына ... ... ... ... табиғи-климаттық
жағдайларға байланысты нақты сол ортада айырбас ... ... ... – жылқы, сиыр және қой; ал шөл және шөлейт аудандарда – түйе;
тундрада – бұғы ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылғаны туралы нақты дәлелдер әр ... ... ... нәтижелерінде табылған заттарда,
поэзияларда кездеседі. ... көне Троя ... ... ... құн ... ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. Осы ... ... ... “өгіз” деген атау ойып өрнектелініп жазылып
жүрді. Латынның сөзі ... ... ... ... сөзінен шыққан.
“Рупа” (“мал”) сөзі үнділердің ақша бірлігінің ... ... ... ... Русьтарда да ақша металл ақшаларға ауысқаннан кейін де “мал”
деген атуға ие болды. Ярослав ... 1018 ж. ... ... “біздің жинаған
малдарымыз: ерлерден 4 кун, старостылардан 10 ... және ... ... ... Ол ... ... ... қазына, қазына жинау орны –
“мал ұстайтын орын” деп ... ... ... да ... байланысты, өйткені ескі герман
тілінде бұл сөз мал басы ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Солтүстік халықтары ең ... ... ... ... ... ... ... скандинавтар көлемі бойынша әр түрлі тауарлар
сатып алу барысында құстардың, аңдардың жүндерін ... Құс ... ... ... ал аң жүндері Солтүстік Америка ... ... ... ... ... Жүн ... Монғолияда, Тибетте
және Памир аудандарында кең көлемде таралды. Ежелгі Русьтардың арабтармен,
хазармен, ... ... ... ... жүн ең басты
құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша жүйесінің ... ... әр ... экзотикалық ақшалар болған. Каролин аралдары тобына
кіретін Яв ... осы ... ... феи акша ... ... ... ... дөңгелекше тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын еске
түсіреді. Мұндай "монеталардың" диаметрі бірнеше метрге, ал ... ... ... ... ... ... ... сатушы феяға бұрынғы
иесінің белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бір ... құны үш ... алты ... он екі қойға теңестірілді.
Өнер мен жер игерушілердің бөлінуімен эквиваленттің жетілуі жалғасты.
Бөлінушілік, бірігушілік, біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер ... Бұл аз ... ... ... — зәйтүн майы, күріш, кофе, какао,
құйма түріндегі тұздар, тағы басқа..
Жалпы ... ... ... да пайдалана бастады. Ежелгі Спартта,
Жапонияда, Африкада темір, мырыш, қорғасын, мыс, күміс, алтын түріндегі
ақшалар ... Рим ... ... ... және орта ... ... мырыш ақшаларды құйды.
XVII ғасыр Солтүстік Америкада ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшелер
колданылды [2, ... ... ... олар — ... ... ұсақталынады,
және тағы басқа. Металл ақшалардың кең таралуымен ақша есебі ... ... ... келе ... ... басты роль алтын мен күміске өте
бастады, өйткені олар жалпы эквивалент үшін аса қажетті сапаға ... ... ... ... ақша формаларын бірден ығыстырып шығарып
тастаған жоқ. Ұзақ уақыт бойы металл ақшалар тауар формасын ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа формаларда ұзақ
уақыт бойына сақталынды. Грек ақшасының атауы драхма - бір уыс шеге ... ... Мыс ... ... ... қалқан түрлерінде
айналыста болды. Күміс және алтын ақшалар жүзік, сырға, ... ... ... болуы — ақшаның құрылуындағы соңғы кезең ... де ... ... ... сол ... құрамындағы металдың
құнына тең болса, онда ол – ... ... ақша ... Ал, ... ... біз – билонды ақша деп атаймыз.
Монеталық ақша айналысының тарихында мынандай ... ...... ... ... екі металл, яғни, алтын мен күміс
атқарады.
Монометаллизм – Жалпы эквивалент ролін ақша ... ... бір ... өмір ... ... қажеттілік ол тауар өндірісі және
тауар айналасынының болуына негізделеді. Кез келген тауар ... ... ... болып табылады. Тауар және ақша бір-бірінен бөлінбейді. Ақша
айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.
XIX ... ... ...... Оуэн, Грей және басқалар акшаға
теріс көзқараста болды. Прудон тауар өндірісін сақтай отырып, ақшаны жоюдың
жобасын ұсынды және оны ... ... ... дами ... ... ... қала ... бірақ тауар ерекше
жалпылама эквивалент.
Ақша — жалпы ... ... ... ... онда барлық басқа тауардың
құны бейнеленеді және оның делдал ретінде қатысуымен тауар өндірушілер
арасында еңбек ... ... ... ... ... ... ... рөлі тарихи түрде алтынға бекітілген. Алтынның
басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғи ... ... ... "Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиет коғаммен
берілген".
Алтын жалпыға бірдей эквивалент рөлін орындау үшін ең ... ... ... ... ... Біріншіден, ол ерекше табиғи сапаға ие:
бөлінуі оңай, әдемі, бұзылмайды, тот баспайды, тек қана ... ... ... ең ... ... жоғары кұнға ие. Қанша ... ... аз ... ... ... ... ... шығындарының өте жоғары
болуына әкеліп соғады. Алтынды колдану жылдан-жылға өсуде. Ол ... ... - ... ... ... ... өте жұқа ... бірде балқытылған құймалар түрінде
кездеседі.
Ресей XIX ... 20 ... ... ... бірінші орында болды.
Өткен ғасырдың 40-жылдарында оның ... ... ... ... 40
% ... 160 алтын кен орындары бар. Соның ішінде 60-сы жұмыс істеп
тұр.
Алтын тек қана алтын ... ... ғана ... сонымен
бірге электронды-есептеуіш және ... ... ... аспаптарды, синтетикалық талшықтарды жасау үшін де
колданылады.
Жасанды алтынды ойлап табу ... әр кез ... ... ежелгі уақыттарда алхимиктер еңбектенді. Ежелгі Египетте жалған
алтын құймалары табылған. Біздің ғалымдар ұзақ ... ... мен ... ... ... алтынды алды. Электр кедергісі алтынның
техникалық құймасына жақын. Жаңа құйма қаттылығы алтыннан алты есе ... ... ... ... мен ... мәні
Ақша өндіру мен бөлу процестерінде адамдар арасындағы белгілі бір
экономикалық ... ... ... даму ... ... ... табылады. Экономикалық категория ретінде
ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірігуімен көрініс табады:
- ... ... ... ... ... ... ... Оның сыртқы заттық өлшемі.
Жалпыға тікелей айырбасталу формасында ақшаны пайдалану, кез келген
материалдық құндылықтарға ... ... ... бар ... ... ... бұл мүмкіндік елеулі кысқарды және тек
коғамдық жиынтық өнімді пайдалану және бөлумен ғана ... ... ... жер асты ... сатылмады және сатып алынбады. Қазіргі
кезде жекешелендіру процестерінің ... ... ... ... ... ақшаны тікелей пайда-ланудың көлемі едәуір
кеңейді.
Акшанын айырбас құнынын дербес ... ... ... ... өткізумен байланысты емес. Ақшаны бұл формада колдану жағдайлары
олар ... ... ... ... ... ... ... емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктің несиелік
ресурстарды баска банктерге ... және тағы ... ... ... ... тауарды өндіруге жұмсалған еңбектің,
олардың ақша көмегімен өлшенуі мүмкін құнын анықтау арқылы ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі көзқарас бар. Біреулер алтынның демонетизациялануы
аяқталып, ол ... ... ... және ақша ... рөлін орындауды тоқтатты дейді [4,212б].
1.3 Несие ақшалар.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекші сипатқа ие. Қағаз ақшалардың ... ... ... бойында айналу мүмкін емес, сондықтан да олармен қатар несиелік
ақшалар жүреді.
Несие ақшалар — бұл ... ... ... ... келген құнның
кағаздай белгісі. Несие ақшалар несие беруші мен ... ... ... ... козғалысын көрсетеді және төлем құралы формасы ретінде
өмір сүрудің меншікті формасын алады.
Несие ... ... ... ... ... чек, ... жатады.
Вексель — бұл мерзімі жеткен соң вексель иесіне (вексель ұстаушыға)
вексельде көрсетілген соманы ... ... ... ... ... ету ... ... жазбаша түрдегі қарыз міндеттемесі.
Вексель айналымының қасиетке ие болғандықтан, яғни қолма-қол ақшаның
орнына айналысқа түсуге бейім болғандықтан да, ол ... ... ... атауды
иеленеді.
Вексель несиеге сату негізінде, яғни ... ... ... дүниеге келеді. Коммерциялық несиелеу ... ... ... ... ... өту арқылы несиелеу болып
табылады. Несиелеу төлеу мерзімін ... ... ... беру ... ... ... ... кәсіпорын, тауарларды сатып ала отырып ақшаны
бірден төлемейді, жабдықтаушы кәсіпорынға вексель жазып береді ... Егер де ... ... ақша ... ... ... ол банкке
барып векселін есепке алуын өтінеді, ал банк ... ... ... алып қалу ... ... ... ... бере алады.
Вексельдер жай және аудармалы болады.
Жай вексельді (соловексель) қарыз ... ... ... Бұл ... ... ұсынушыға белгілі бір ақша сомасын төлеу туралы сөзсіз
міндеттемесі. Аудармалы векселі (тратта) ...... ... ... ... ... алушы (трассатқа) вексельде көрсетілген
соманы төлем уақыты келгенде (ремитентке) төлеу жөніндегі бұйрығы. Трассат
төлеуге келісімін көрсететін оның ... ... ... акцептен соң ғана
тратта бойынша борышқор болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, онда вексельдің бетінде
және аллонжда (косымша бетте) аваль ретінде саналсын ... жазу ... ...... және ... есеп айырысу құралы болып табылады.
Вексель айналасында бірнеше тұлға катысуы мүмкін, себебі ... ... ... ... ... бір түрі ... ... саналады. Ол XVII ғасырдың
соңында пайда болды. Алтын құймасының немесе алтын монета иесі бұл ... ... ... ... ... кейін және оны өлшеген соң банк
алтынды сақтауға қабылдағаны туралы қолхат береді. Бұл ... ... ... ... Ол ... ... ... себебі кез келген уақытта
сақталып жатқан металға айырбасталады.
Банкнота ... мәні ... — бұл ... ... ... ... Яғни, классикалық банкнота екі жақты қамтамасыз етілген:
вексельдік ... және ... ... ... ... Алтынмен
қамтамасыз етілмеген бөлігі фидуциарлы деп аталады (сенімге негізделген).
Вексельдің банкнотаға айналуы қарыз операциялары және ... ... ... ... айналысын несиелеу тәртібімен вексельдер негізінде
шығару банкнотаардың ... кері ... ... ... ... төлем
мерзімі жеткен соң банкноталар орталық банкке ... ... ... ... әлемде ақшалар алтынмен ... ... ... ... сол ... шекарасында ғана занды төлем
құралы болып табылады.
1993 жылы біздің республикамызда шығарылған теңге қағаз және несие ақша
- банкнота ... ... ... олар Қазақстан Республикасының Ұлттық
банкінің сөзсіз міндеттемесі болып саналады және оның барлық ... ... ... мен қолма-қолсыз есептеулер негізінде құрылатын
депозитті акшалар ... ... ... — бұл шот иесі чек ... шотына чекте көрсетілген ақша сомасын
қолма-қол төлеу және аудару ... ... ... ... бұйрығы.
Чектер негізінен ақшалай және есеп айырысу болып бөлінеді. Ақшалай чек
бойынша ... ... ... алынады. Есеп айырысу чегі ордерлі
сипатта болады. Шот иесіне чек кітапшалары ... Чек ... ... ... ... ... алған тауарлар және көрсетілген
кызметтер үшін есеп ... ... есеп ... чек ... алу үшін ... ... және ... Төлем тапсырмасы негізінде банк есеп айырысу ... ... ... ... және ... сақтайды, сатып алынған тауарлар
(қызметтер) сомасына чек жазып беру арқылы есептеседі, ... ... ... ... Жабдықтаушы-кәсіпорын осы чекті өз банкіне ... ... ... сома ... есеп айырысу шотына бірден жазылады.
Содан соң осы чек төлеушінің банкіне жіберіледі, онда жеке ... ... сома ... ... чек — ... ақша ... ... мемлекеттерде чек айналымынын жедел каркынмен ... ... ... ... Мысалы, 50-70 жылдары АҚШ-та 90%, Ұлы-
британияда-60%, Жапонияда-25% отбасы чек ... ... ... 100 млн. чек ... чек ... шығындары жылына 11 млрд.
доллар кұраған. Шығындарды ... ... ... ... ... енгізіліп, төлемнің басқа экономикалық ... ... ... ... ... ... пайдалану 1993 жылы
тоқтатылды. Оның ... ... ... ... ... ... ... шоттарында дебеттік қалдықтың болуы және тағы
басқа.
Несие карточкалары (электронды акциалар). Чектердің ... ... ... өтеу ... тудырады. Сондықтан чектермен қатар
пластикалық ... ... ... Бұл банк немесе сауда ... ... шот ... жеке ... ... және оған
тауарлар мен қызметтерді бөлшек сауда да ... ... ... ... құжат.
Әлемде пластикалық карточкалардың оннан аса дебеттік ... ... бар: ... ... есеп ... ... акша алу, бөлшек сауда есептеу үшін және тағы басқа.
Қазақстан Республикасында несие ... ... ... ... ... ... ... өзінің "Виза" несиелік карточкасын енгізген. Павлодар,
Өскемен, Ақсудың халықтары ... ... ... қоса ... қызметкерлерінің, несие карточкалары бар.
Қазақстан Ұлттық банкінің бұл ... рөлі ... ... ... болу ... ... шектелетіндігі, өз кезегінде
тұтынушыларға колайлы жағдай туғызады. ... ... ... ... пластикалық карточкаларды пайдалана отырып есеп айырысу
жүйесін жасау жұмысы аяқталды.
Қазақстанда жұмыс ... ... ... ... ... ... ол да өз кезегінде бұл жүйе жұмысының тиімділігін
арттырып, сондай-ақ халықаралық ... ... ... ... ... ... ақша айналасы шығындарын үнемдей
отырып, ақша айналымының жылдамдығын ... ... бұл ... ... ... білдірмейді.
Банктік автоматтар (БА) — ол клиентке банк кызметкерлерінсіз ... ... ... ... өз ... ... жүр-гізуге
мүмкіндік беретін кұрылғы. Алғашқыда БА банк ғимаратында орналастырып, тек
қолма-қол ақша беруге колданылды. Біртіндеп БА колдану масштабы өзгеріп, ... ... ... ... ... олар ... ... және
көп қызмет көрсететін жерлерде орнатылуда. БА — тың ... ... Ол — ... шот ... мағлұматтарды және жүргізетін
операциялар түрі жазылған арнаулы ... ...... ... ... және тағы ... ... есеп айыратын қызметкерлер банк жүйесіне төлем операциялары
туралы ... ... және оны сол ... ... ... қатар сатып
алушының төлем қабілеттігі туралы хабарды кері ... ... ... Терминалдарды енгізудің мақсаты — қолма-қол ақша ... ... ... көрсету — ол электронды есептегіш техниканы
пайдалану негізінде халыққа банктік ... ... ... ... ... компьютердің қазіргі үлгісін пайдаланумен жүзеге асады. Оның жай ... ... ... байланысу арқылы — жеке клиенттерге шот ... ... есеп ... ... ... Ал жеке ... ... экранын пайдаланып, клиент банктің компъютеріне ... ... ... өзінің ағымдағы шотын, салымын басқаруға;
ағымдағы күнге шотына түскен және одан ... ... банк ... ... және нұсқаулармен танысуға; бағалы қағаздармен операция жүргізуге,
салық төлеуге және басқа операцияларды жүргізуге мүмкіндік береді.
Қорыта ... ... ... ... ... ақша ... ... шығындарын азайтуға, есеп айырысуды тездетуге, сайып
келгенде айналыстағы қолма-қол акшаны азайтуға кең жол ... Ақша ... және ... ... жағдайдағы дамуы.
Ақша ерекше тауар, жалпыға бірдей ... ... ... ... ... ... ... нысаны.
Ақшаның тағы да бір ерекше қасиеті құнның сақталуын қамтамасыз ететін
күші. ... ... ... ... оның ... көлемі кұн санап азая
береді. Өйткені, ол ... ... үшін ... ... ... ... ... құн ақшаға салынса, ондай шығын болмайды.
Ақшаның мәнін ... оның ... ... ... ... ... ... ақшаның атқарымы өзгермей, бір қалыпта қалады. ... да ... ... ... Ақша ... ... ... Ақша, айналым кұралы ретінде.
3. Ақша төлем құралы ретінде.
4. Ақша корлану кұралы ретінде.
5. Дүниежүзілік ақша атқарымы ретінде.
Ақша құн ... ... бұл ... оның ... мен ... ... құны анықталған
кезде байқалады. Бұл жерде тауардың өзіндік құны, оны өндіру жолындағы
қажетті ... тең. Олай ... ... өндіру, басқаша ... ... ... ... ... табу керек, тек содан кейін,
солардың көмегімен, керекті өнім шығарылады, ... ... ... ... ... шығарылған тауардың өзіндік құны екі элемнттен
тұрады. Біріншісі, ... ... ... ... мен ... ... ... ол түгелімен, жаңадан шығарылған өнімнің өзіндік құнына
ауысады. ... осы ... ... ... ... тірі ... кұны. Сонымен қатар, жаңа өнімнің өзіндік кұнына косылатын, еңбек
құралдарының және еңбек бұйымдарының кұны да ... ... ... ... ... барлық тауар өндірушілердің техника ... ... ... және ... әр ... ... кез
келген тауар, тек қоғамдық қажетті шығынға байланысты бағаға сатылады.
Тауар өндіруші осы тауарды шығару үшін 10 сағат уақыт ... ... ... 13 сағат жұмсады. Тек, ... ... ... ... өзіндік құны 650 теңге болса, екінші өндірушінің
тауарынің ... құны 800 ... ... ... ол ... ... ... сата алмайды. Өйткені, мұндай тауардың нарықтық бағасы 700 теңге.
Осының нәтижесінде, бірінші ... ... ... ... оның ... ... ... тапса, екінші өндіруші 100 теңге, шығын шекті. Егер ... саны ... ... ... ... да, шығын да соншалық
көбейеді.
Ақша айналыс құралы ретінде:
Ақша ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Тауарлар бір қолдан екінші колға ауыса ... ... ... ... ақша ... ... ... айналысы кезінде, акша делдал ролін атқарады, ал бұл кездегі сатып
алу және сату актісі ерекшеленеді, уақыты мен ... ... ... ... ... ... кейін, басқа тауарды сатып алуға әр
уақытта аспайды. Ол тауарды бір нарықта сатуы, ал баска нарықтан ... ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістіктегі өзара сай
келмеушілік жойылды.
Өзінің құнын өткізгеннен кейін, айналыстан кететін тауарларға қарағанда,
акшалар ... ... ... ... ... ... ... отырады және
сату-сатып алу процесіне кызмет ... ақша ... ... ... ... мемлекеттік,
оперативтік, коммерциялық саудада тұрғындардың тауарларды сатып алуы
кезінде орындайды. Шет елдерде ... ... жоқ. Онда ... ... және тағы ... қолма-қол ақшамен есептесуіне тыйым
салынбаған.
- ... ... ... ақша ... ... ... Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
- Оны идеалды ақшалар емес, ... ... ... бұл ... ... ... өте тез ... оны нағыз ақшалар емес, оны ауыстырушылар — ақша ... ... бұл ... және қағаз ақшалар ақшалы тауармен байланысты
емес деген сөз емес. Бұл ... ... ... алтын нарығында жасырын
айналыс болуымен түсіндіріледі.
Ақша айналыс құралы ... ... ... ... ... саны өткізілуі тиіс тауарлардың бағасы мен массасы негізінде, яғни
өткізілуі тиіс тауарлар бағасының сомасымен ... ... ... ... ... бір-несие тауар мәмілелеріне қызмет ететін болғандықтан, ақша
айналысы қанша көп болса, айналыс үшін олардың ... саны ... ... акцианың айналыстағы массасы ... ... ... онда бұл ... кұнсыздануына, яғни инфляцияға алып келеді
[6.212б].
Ақша төлем құралы ретінде:
Тауар ... ақша ... ... Бірақ ақша қозғалысы
міндетті түрде тауар қозғалысымен бір уақытта ... тиіс ... ... еркін формасында көрінеді. Олар өткізу процесін еркін аяқтайды.
Ақшаның қозғалысы тауар қозғалысынан ерте немесе кеш ... ... ... мен ақшның қарама-қарсы қозғалысы болмаса, яғни ... акрі ... ... ... ... ... ... болса, онда
бұл жағдайда ақшалар төлем кұралы қызметін атқарады.
Ақшалар төлем құралы ... тек қана ... ... ғана ... ... ... ... да кызмет етеді. Барлық ақшалай
төлемдері төмендегідей етіп топтауға ... ... және ... ... ... Чек ақы ... ... міндеттемелер;
- Мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
- Банктік қарыз, ... және ... ... бойынша
борыштық міндеттеме;
- Сақтандыру міндеттемелер;
- Әкімшілік-сот сипатындағы ... және ... ... ... ... айналыс ... ... бар. Бұл ... ... делдал болып табылмайды, ол
тек қана сату-сатып алуды ... ... ... қатынасты
ақшаның өз бетінше еркін қозғалысы байқалады. ... ... ... ... сатып алушы сатушыға ақшаны берудің орнына, ... ... ... Бұл борыш өтелген кезде, ақша төлем кұралы ... ... ... ... ... ... оның ... бұрын қарастырылған
кызметтерінен айырмашылығы болғанымен ол олармен берік байланыста ... ... ... ... қызметі, оның кұн өлшемі және ... ... ... етуі барысында көрінуі мүмкін. Ақшаның төлем құралы ретінде
қызмет етуінің дамуы резервтік қор ... яғни ... қор және ... ... ... ... екенін көрсетеді.
Ақшаның төлем құралы кызметін атқаруына байланысты ақша ... ... ... ... ... тапты. Егер тауарлар несиеге сатылса, онда
қолма-қол ақша ... ... Бұл ... ... ... ... азайтады. Бірақ төлем мерзімі жақындаған сайын борыштарды ... ақша ... ... артады. Өзара өтелетін төлемдер соммасы
айналыс үшін ақшаның ... ... Егер ... да бір ... борыштық
міндеттеме бойынша төлем өз уақытында ... ... онда бұл ... ... да ... ... тудырады.
Ақша — қорлану және қазына жинау құралы ретінде:
Ақшаның төлем және айналыс құралы ... ... ... ... ... Ақшаның қорлануының қажеттілігі Т- А ... екі ... Т - А және А - Т ... байланысты.
Капиталистік қоғамдық формацияға дейінгілер үшін байлықты — таза қазына-
формасында жинақтау, яғни ... ... ... тән ... ... дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, себебі олар шын мәнісінде
айналыстан тыс ... ... ... ... тұсында бұл қазыналар
несиелік жүйе және қор биржалары арқылы ... ... ... айналады.
Қазына жинау қызметінің қажеттілігі тауар ... ... ... ... ... ... ... алу үшін ең бастысы ақшаны жинау
қажет.
Әрбір тауар тек қана ... ... ... және олар жалпы
байлықты білдірмейді. Толық бағалы акшалар материалданған құнның формасы
ретінде байлықтың жалпы ... ... ... ... ... құралы
қызметін тек қана толық ... ... ... ... ... мүмкін.
Қазыналарды қорландыру алтын монеталар мен алтын құймаларын ... ... ... ... ... ... ақша ... кызметі айналыстағы ақша
массасын реттегіш рөлін атқармайды. ... тек қана ... ... ... ... ... ... мемлекетке экономикалық тәуелділіктің
болуына кепілдеме береді. 1998 жылы 1 қаңтарда Қазақстан Республикасы
Ұлттық банкісінде ... ... ... 4178,1 млн. ... ... және ... ақшалар қазына жинау құралы кызметін атқара алмайды,
себебі олардың меншікті құны жоқ. ... та осы ... ... ... ... ... ... Ақша айналыс саласынан уақытша ... ... олар ... ... Қорлану қызметінде ақша өзінің құнын
сол формада сақтай отырып, олар кез келген уақытта айналысқа ... ... ... ретінде түсе алады. Шынында да бұл елдегі ақша айналысының
тұрақтылығы жағдайында, яғни инфляцияның болмауына байланысты ғана мүмкін.
Тауар өндіріс ... ... екі ... жүреді:
1. Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттік шоттарындағы
ақшалай қаражат ... ... ... ... ... ... мемлекеттік облигациялар.
Несиелік механизмнің арқасында кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... айналыс процесіне
түседі. Сөйтіп, ақшалар бұл кызметінде ұлттық табыстың қалыптасу, бөлу және
қайта бөлу процесіне ... ... ақша ... ... ... ... ... дүниежүзілік нарықтың ... ... ... ... ... ... себеп болды. ... ... құн ... ... ... және ... алу
кұралы ретінде қызмет етеді.
Бұл кызметті бастапқыда толық бағалы ақшалар (алтын), ал ... ... ... ... ... 1867 жылы ... ... дүниежүзілік
ақша қызметін алтынға балап бекітті.
Егер де елдің ішінде ақша ұлттық ақша бірліктері формасында қызмет ... ... ал одан ... жерде К. Маркстің айтуынша: “Ақшалар өзінің
ұлттық киімдерін шешіп, бастапқы кымбат бағалы ... ... ... , ... бірдей эквивалент формасына өтеді”.
Бірақ алтын айналасы тұсында да ... ... есеп ... ... ... валюталары қызмет етті. 1913 жылы ... ... 80%-зы ... ... ... ... ... жүзеге асырылды, ал ... ... ... қалдығын жабуға ғана кызмет етті. 1976 жылы ақшаның алтын
тепе-теңдігі жойылғаннан ... ... ... енді ... ... ... ақша ... орындай алмайды деген пікірге келді.
Бірақ та, ақша әлі де, ... ... және ... ... және ... өзара қарым-қатынастарына кызмет көрсетіп жүр. Мысалы, басқа
елдің шаруашылықтарымен жеке тұлғалармен алып-сату, ол үшін ... ... ... алу, оны қайтару деген сияқты істер жыл сайын өсіп келеді.
Осыған байланысты, қазіргі ақша дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... онша ... ... Ақша бұрынғыша өзінің дүниежүзілік ақша
атқарымын орындап келеді. Рас, кез ... ... ақша ... тек еркін
айырбасталымды ақшалар (валюталар). Еркін айырбастауға жатпайтын ақшалар
дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... ақшалары еркін
айырбасталмайтын елдер, алдымен өз ... сол ... ... ... ... (доллар, евро, иена сияқты) ауыстырады да, содан
соң оның өзінің, керекті халықаралық ... ... ... ... дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... ... болмайды. Орындайды, тек тежеулі көлемде.
Бреттон-Вудстағы (1944 жылы) мемлекетаралық келісімге келу, доллар мен
фунт стерлингке резервтік валюталар ... ... ... дүниежүзілік
ақшалардың жаңа формалары: СДР — арнайы қарыз алу құқығы; ЭКЮ — ... алу ... ... ... Ал 1999 ... қаңтарынан бастап Еуропаға
ынтымақтастық елдердің ортақ ақша бірлігі " ... ... ... дүниежүзілік ақшалардың дамуы ұлттық ақшалардың металл ақшадан
несиелік акшаға өту жолын кеш те болса қайталауда.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... одан әлі ... жоқ. ... шарты есептесу бірліктердің өзіндік
меншікті құндары жоқ, сондықтан да олар толыққанды ... ... ... атқара алмайды. Бұл қызметті тек қана алтын ... ... ... атқарады [7,61-65б].
1.5 Ақша табиғатының ерекшеліктері.
XX ғасырда ақша қызметтері және ... ... ... ... рөлі ... ... ... жерде де алтын жоғарыда аталған
бес қызметін атқаруды қойды, еш жерде тауар құны алтын арқылы ... елде ... ... ... алтын төлем құралы қызметін де
атқармайды. Халықаралық экономикалық қатынастарда есеп айырысу ... ... ... ... т.б. ... ... асады. Сонымен алтынның айналыстан
шығуы оның ақша қызметін атқармайтын болуы демонетизациялау деп ... ... ... ақша ... және жалпыға ортақ, эквивалент
рөлін атқаруды доғаруы. Осы жерде мынадай өте қиын ... ... ... ақшалардың мәні, табиғаты жалпы қандай? Өйткені кімге
де ... ... ... ... асыл ... ақша емес, қағаз ақша – ... ... ... ... оның тұрақтылығы неге байланысты?
Батыстың экономикалық теориясында бұл сұрақ бойынша пікір талас жүріп
жатқанына кемінде екі ғасыр ... ... ақша ... сиректік
қасиетінен айырылатын болса, онда оның бағалығы төмендейді. Сондықтан ... құны ... ... ... ... ... ақшаның саны
туралымәселемен тығыз ... ... мәні оның ... ... ... ... және айналыс құралы ретіндегі) [8,80-81б].
1.6 Ақша айналысының заңы.
Қайта құру кезеңіне дейін "ақша айналымы" мен "ақша айналысы" ұғымдары
арасында айтарлықтай шек ... ... деп - ... ... ... ... Ал ... ұғымы одан кең мағына бергендіктен ол қолма-қол және қолма-қолсыз
айналым мағынасын сипаттайды. Бұл жағдайда ... ақша ... ... ... ... қарастырса, қолма-қолсыз ақша
өпдіріс қаражаттарының бөлінуін қарастырады.
Тауар айналысы процесіндегі қолма-қол ақша ... және ... ... ... ... ... ... бірге кәсіпорындар мен қаржы-
несие мекемелерінің арасындағы ... ... ... — ақша
айналысы деп аталады.
Ақша айналасының объективті негізі — тауар өндірісі мен тауар айналысы
болып ... Құн ... ... ... яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолданылуы, ... ... ... ... ... ... ... ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... кейін,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста ... ... жүре ... ақша әрі ... ... әрі ... функицяларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды
өтеуге жұмсалуы ... Өз ... ... ... ... ... алу үшін қолданылуы мүмкін.
Жалпы акша айналысының көлемі тауар бағаларының соммасынан әрдайым артық
болады. Ақшаның кызмет көрсетуі тек ... ... ... Ақша ... зейнетакрі, стипендия төлеу үшін, банктен
қарыз алу үшін және тағы басқа мақсаттар үшін қолданылады.
Ақша айналысын ... ... ...... ақшаның қолдану
аясын азайту болып ... Бұл ... ... ... ... есеп ... ... ақшаның қолданылуын шектеу, есеп
айырысу чектерін өндіру арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбірімен өзгертті. Осыған байланысты 1992-1993 жылдары ... ... ... ... ... ... орнына
республикамызда қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және ... ... ... жасалынды.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңінен дами түсуде: оларда ... ... ... жатыр. АҚШ-та халықтың есеп айырысуларының 25-27%-зы
ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны чек ... ... тағы ... ... ... көрсеткендей, ақша айналысын ақша айналымын бөлуге
болмайды. Ақша айналымын ... және ... деп ... ... ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Бұл екеуі өзара тығыз байланысты, сондықтан оларды бөлу ... ... ... ... ... ... ақшаға (және керісінше) өтеді.
Мысалы, кәсіпорынның бөлшек саудасынан түскен түсім банкке түскеннен ... есеп ... ... қолма-қолсыз ақша қаражаттарына айналады да, ол
бұдан өз жеткізушілеріне ақша ... ... ... ақша ... ... және ... ... болып бөлінеді. Сондай-ақ:
- өнімді өндіру және сату процесін, яғни тауарлы сипаттағы есеп
айырысулармен байланысты ақша ... ... емес ... есеп ... ... ... ақша ... бірнеше тарихи кезеңдерден өтті және металл,
қағаз несие ақшалар көмегімен жүзеге асырылды [9,61-65б].
II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША ЖҮЙЕСІ
2.1 ... ... ақша ... ... ... ... қарашасында теңгенің айналысқа шығарылуы біздің жас тәуелсіз
республикамыздың ... ең ... ... бірі ... ... ... тәуелсіздігін нығайту жолындағы түбегейлі ... ... ... үшін ... ... ... болды. Төл
теңгеміз пайда болғалы жүргізіліп келе жатқан мемлекеттің тізбекті ... ... ... ... ... ... тұрақталып, біртіндеп қалыптаса бастады.
Өзіміздің ақша ... ... ... ... қол ... табыстарымыздың негізін қалады. Оның дұрыстығы қаржы-несие
секторының белсенді дамуымен және теңгенің тұрақтылығымен айқын дәлелденді.
Ақша мен ... ... ... өте ... олар ... ... құрамы болып табылады. Ақша жүйесі экономикалық үдерістерге
оларды күшейтумен немесе бәсеңдетумен әсер ... ... ... сол ... экономикалық кеңістіктегі
интеграциясы мемлекеттің ақша ... оның ... ... тікелей
байланысты. Макроэкономикалық тепе-теңдік ақша рыногында белгілі бір тепе-
теңдіктің болуын қалайды. Олардың ішіндегі ең бастысы ақшаға деген ... ... ... жылы Қазақстан нарықтық қайта құруды жүзеге асыра бастады. Алайда,
сол ... ... ... ... ақша жүйесі тұрақсыз болды. Жас
мемлекеттер бірінен соң бірі өздерінің ... ... ... уақытша
ақша белгілерін енгізе бастады. 1992 жылы рубль аймағында Қазақстан,
Өзбекстан, Ресей және ... ... ғана ... ... ... бақылаусыз көптеп келуі инфляцияның шарықтап өсуіне әкеліп соқты.
Қазақстан өз ... ... ... ... ... рубль аймағында
тұрып, Қазақстан Ресейдің қаржы институттарына бағынышты күй ... ... ... ... ... ... жылы 3 қарашада Президенттің Жарлығымен құрылған Ұлттық валютаны
енгізу жөніндегі мемлекеттік ... ... ... ... ... Бұл ... жаңа ... енгізілу мерзімі,
тәсілі, жаңа валютаны айырбастау пункттеріне жеткізу ... ... ... коэффициенті мен лимиттері, валюта бағамын қалыптастыру
және басқа маңызды мәселелер айқындалды. ... ... ... ... және өркениетті түрде енгізу үшін дайындалып жатқан іс-
шаралар туралы халықаралық ұйымдар және көрші ... ... ... ... ... күн ... Қазақстан Республикасының Президенті теледидар
арқылы халыққа алда ... ... ... ... сөз сөйледі. Мұндай
шаруаның жан-жақты ойластырылғанын, елдің бүгінгі мүмкіндіктері мен ... ... жаңа ... ... өз ... ... жүзеге
асатынын халыққа ұғындырды.
Теңге ресми түрде 1993 жылы 15 қарашада ... Ең ... ... ... ... 4,75 ... болды. Әр теңге 500 рубльге ауыстырылды. Теңгенің
валюталық қызметінен кейін оның құнын жоғалтпай ... тұру – ең ... бірі ... ... қамтамасыз етілуі және банктік жүйенің қызмет етуі
бойынша бағдарламада ... ... ... ... ... ... ... сәйкес "Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... және ... ... туралы"
Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар төмендегідей Жарлықтары
шықты.
1997 ж. 6 наурызда "Заң күші бар, ... ... ... ... ... туралы", 1997 ж. 28 сәуірде ... ... ... ... 1997ж. 11 ... "Банктік
кызмет сұрақтары бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... ... ... ... ... кейінгі алғашқы екі жыл біздің еліміз үшін
өте қиын жылдар болды. Жалпы экономикалық сипаттағы ... ... ... және өндірістің құлдырауына байланысты инфляцияның
жоғары деңгейі, импорт тауарларына деген ... ... ... шетел валютасына сұраныстың өсуіне, ал ізінше бағаның өсуіне
әкеліп соқты. 1994 жылы кәсіпорындардың сәтсіз жүргізілген өзара шаруашылық
есептесуі ... ... ... жаңсақтықтар алғашқы айларда теңге
айналысының жағдайын біршама қиындатты. Енгізілгеннен кейін алғашқы 7 ... 8 есе ... ... ... байланысты бүкіл инфрақұрылымды қайтадан құруға тура
келді. Бұл іс банк ... ... ... ... ... ... көшірілді. Бұдан кейін кезек күттірмейтін валюта ... ... ... және ... ... жасақтау, теңге сарайын іске қосу
сияқты маңызды шаралар шешілді. Барлық ... ... ... ... оның ... ... ... валютасымен күнбе күн
нақтыланып отырды.
Теңгенің экономикалық өсімге тікелей қызмет жасауын қамтамасыз ету ... ... ... ... құлдырап бара жатса, Ұлттық банк өзіндегі алтын-
валюта қорынан қосымша ақша жұмсап, оны реттеп отыратын. Бірақ бұл ... ... ... жол ашты. Теңгенің шын бағамын белгілеу үшін оны
еркін жүзуге жіберу керек болды. Аталмыш шарадан ... ... ... ... ... бірден екі есеге сатылап жоғарылап кетті.
Бұдан кейінгі жылдары теңгенің АҚШ долларына қатынасы бойынша құнсыздану
қарқыны едәуір баяулады. Мәселен, егер 1995 жылы ... ... 17,9 ... 1996 жылы – 15,4 ... ... 2001 жылы теңгенің номиналдық
құнсыздануы 5,17 пайыз, ал 2002 жылы – 3,25 ... ... ... ... ... бір мерзімдегі оның құндылығымен
анықталады. Ішкі құндылығы инфляция деңгейімен, ал сыртқы құндылығы басқа
валютаға баламалау ... ... ... ... ... ... 1995 жылы 276,2 ... 2005 жылы 5,9 пайызға төмендеуімен
теңгенің ішкі ... ... отыр ... ... ... ... ... бірі оның ұлттық
валютасы болып табылады. Кез келген мемлекеттің ... оның ... ... өз ... ... да ... Басқа көптеген елдердің ұлттық
валютасының тарихы сан ғасырлар бойы ... Кез ... ... ... ... бүгінгісін және болашағын бейнелейді. Ал Теңгенің -
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... 1993 ... ... ... басталды.
Алғашқы кезде теңгенің бірінші шығарылған қатары (1 ... = 100 ... ... ... 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... банкноттар;
• 1, 3, 5, 10, 20 теңгелік монеталар;
• 1, 3, 5, 10, 20 және 50 ... ... ( ... ... ... ... 1994 жылы 1993 ... үлгідегі номиналы 200 теңгелік және 1994 жылғы
үлгідегі 500 теңгелік банкноттар ;
• 1995 жылы 1994 ... ... ... 1000 теңгелік банкноттар ;
• 1996 жылы 1996 жылғы үлгідегі номиналы 2000 теңгелік банкноттар ;
• 1997 жылы ... 1, 5, 10, 20, 50 ... ... (жаңа дизайны);
• 1999 жылы 1998 жылғы үлгідегі номиналы 5000 теңгелік банкноттар;
• 2000 жылы 1999 жылғы ... ... 200 және 500 ... ... өзгертілген).
2001 жылы :
• 2000 жылғы үлгідегі номиналы 1000 және 2000 теңгелік ... ... ... ... 2001 ... ... ... 100 теңгелік банкноттар ( дизайны ішінара
өзгертілген );
• 2001 жылғы үлгідегі 5000 теңгелік банкноттар ( дизайны ішінара
өзгертілген ).
• Қазақстан ... ... 10 ... ... ... үлгідегі 5000 теңгелік мерейтойлық банкноттар ;
2002 жылы :
• 2003 жылғы үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкноттар;
• 1999 жылғы ... ... 200 және 500 ... банкноттар (
дизайны ішінара өзгертілген ) шығарылды.
2003 жылы :
• 2003 жылғы үлгідегі номиналы 10 000 теңгелік банкноттар.
Республикада ақша айналысындағы ... ... ... ... ... да ... Мерейтойлық және ескерткіш монеталар
оларда белгіленген құнға сәйкес төлем қабілетіне ие, бірақ олар ... - ... ... ... . ... олар ... шектеулі
таралыммен шығарылады және Қазақстан Республикасының аумағында және шет
елдерде коллекциялық құнымен сатуға арналған.
Қазақстан Республикасының ... ... ... банкноталар бірыңғай стильде орындалған, суреттер
бет ... ... ... сырт ... көлденеңінен орналасқан.
Тұтастай алғанда, дизайн Қазақстанның қазіргі бейнесін көрсетеді, барлық
мемлекеттік нышандар, ... ... және ... ... бейнелері кіреді.
Банкноталардың бет жағында орталық бөлігінде "Астана-Бәйтерек"
монументі - қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның даму ... ... ... ... жолақтарда Қазақстан
Республикасының мемлекеттік әнұраны ноталарының фрагменттері ... ... ... ... ... ... ескерткішінің сол
жағында бір түспен Қазақстан ... ... ... Оң жақ ... ... – мемлекеттік жалаудың бейнесі.
Банкнотаның төменгі бөлігінде сенімді, ... және ... ... ... ашық ... ... 200 және 500 теңге банкноталарда номиналдың мемлекеттік тілдегі
әріптік белгілеуі оң жақ төменгі бұрышында тігінен, номиналы 1000, ... және 10000 ... ... ... сол ... орналасқан. 200 және
500 теңгелік номиналдардағы "ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ" деген жазу мемлекеттік
елтаңбаның астына, ал 1000, 2000, 5000 және 10000 ... ... ... оң ... ... ... бет ... жазылған және банкноталардың қарама-қарсы екі
бөлігінде орналастырылған.
Банкноталардың сырт жағында ландшафтардың және елдің аумағындағы қазіргі
заманғы сәулет объектілерінің бейнелері бар. Олар ... ... ... Сол ... төменде және оң жақта жоғарыда ... ... ... ал ... ... орыс ... ... орналастырылған. Жоғары жақта ортада "Қазақстан ұлттық банкі"
деген жазу және ... ... ... басып жазылған.
Банкноталарды қорғау тұрғысынан алғанда жаңа ... ... және ... ... бағытталған, бұл ретте ақшаны қолдан
жасаудан ... ... ... ... ... ... және ең
жаңа, неғұрлым күрделі қорғаныш құралдары пайдаланылған. Осыған дейін 200
теңгеден 2000 теңгеге ... ... ... ... ... ... 5000 және 10000 теңгелік соңғы екі номиналды ... де ... ... ... элементтері пайдаланылған болатын. Жаңа
дизайндағы ... ... ... ... яғни ... және
жарыққа көрінетін, сондай-ақ саусақтың ұшымен анықтауға ... ... ... ... саны ... Банкноталарда арнайы
техникалық құралдардың көмегімен танылатын жасырын элементтер де кездеседі,
бірақ ақша белгісінің ... ... және ... ... ... ... [11,19 б].
Банкноталарда мынадай қорғаныш элементтері пайдаланылған:
Сутамғы белгілер: Сутамғы белгілерінің бейнесі банкнотаны ... ... анық ... қарама-қарсы қою және ашық реңдерден тұрады.
Қорғаныш жіп: Бір қорғаныш жіп қағаздың құрылымына ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрінеді. Екінші,
үзік-үзік жіп - банкнотаны жарыққа тосып қарағанда анық көрінетін жазбалар
және ... ... ... ... ... ... қағаздың бетіне шығарылған.
Мөлдір орын: Банкнота жарыққа тосып қарағанда жақсы көрінетін ашық
орындағы полимерлік ... ... ... ... ... және сыртқы жақтарында басылған
бейнелердің фрагменттері, жарыққа тосып қараған кезде тұтас суретті құрап,
дәл сәйкес келеді.
Алтын интаглио: Тығыз жоғары ... ... ... ... металл бояуы
бар қорғаныш элементі, түрлі-түсті көшірмелеуден жоғары деңгейде қорғайды.
Көзі нашар көретін адамдарға арналған белгі: Банкнотаның бет ... ... ... ... ... ... ... шығыңқы элементтер
бар.
Бояудың оптикалық өзгеріп тұратын түсі: Банкнотаның ... ... ... ... түсі ... ... қорғаныш элементі, атап
айтқанда, АҚШ долларында бар.
Микроқаріптер: Микромәтіндер, бірнеше есе ұлғайтқан кезде оқуға болатын
қайталанатын мәтінді ... ... ... ... ... қарсы элемент (тартан, пирамида): Көшірген кезде түрлі бағытта
растр түріндегі тордың сызықтары бұзылады.
Сериялық нөмір: Магниттік сериялық нөмір ... ... бар ... ... екі ... сериядан және жеті цифрлы нөмірден тұрады.
Фосфорлы сериялық нөмір құрамында ... бар қара ... ... екі
әріпті сериядан және жеті цифрлы нөмірден тұрады.
Иридесцентті жолақ: Алтын түстес жылтырағы бар арнайы бояумен басылған
жолақ, банкнотаның ... ... ... ... ... пайда болады.
Жасырын бейне (лифт): Купюраны көз деңгейінде қисайта ұстап тұрған кезде
оюлы розеткада банкнота номиналының цифры көрінеді.
Иристік басу: Бір ... ... өтуі ... ... ... байқалатын арнайы басу түрі.
Ультракүлгін қорғаныш: Ультракүлгін сәулелердің негізгі көздері болып
табылатын құралдардың әсерінен ... ... ... ... ... ... талшық: Банкноталардың жоғары номиналдарына қызғылт
талшық қағазға ендірілген, ол ... ... ... ... ... ... ауыстыруы ескі және жаңа ... бір жыл бойы ... ... ... Осы жыл ... ескі ... ... екінші деңгейдегі банктерде және Ұлттық
Банктің филиалдарында ауыстыру тағы бір жыл ... ... ... ... жылдың ішінде Ұлттық Банк ескі үлгідегі банкноталарды қабылдап, оларға
сараптама жүргізгеннен кейін ауыстырады. Егер ... жүру ... ... бір ... тұлға номиналына қарамастан ескі немесе жаңа ... ... бас ... ... онда ... іс-әрекеттер ҚР
Әкімшілік құқық ... ... ... ... ... ... бұзушылыққа жатады. Банкнотасын қабылдаудан бас тартылған
тұлғаның өтініші бойынша ... Банк ... ... ... ... ... салуға уәкілетті.
Қазақстанда, егемендік алғаннан кейін 1993 ... ... ақша ... ... ақша бірлігі болып, сол жылдың ... ... ... Республикасының, ақша жүйесі" деген
заңмен бекітілді. Енді ол, еліміздегі жалғыз ғана төлем құралы.
— Ақша ... ... ... тәртібі. Қазақстанда жоғарыда
айтылған заңның 9-шы бабында көрсетілгендей банкноттар мен монеттер ... ... ... ... ... ... ... осы банктің
барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.
— Эмиссия тетігі. Ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан ... ... ... ... деп ... Қазақстанда ол тәртіп мынандай:
а) қолма-қол емес ақшаның ... ... және оны ... ... екінші дәрежелі банктерге жүктелген. Олар несие берген кезде айналымда
қолма-қол емес ақша пайда болады да, ал ... ... ... ... ... болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны айналымға шығару және оны ... ... ... ... және оның ... жүктелген (облыстық бөлімшелер мен
есеп ... ... - ... Айналымдағы ақша жинағының құрылысы. Бұл ұғым екі түсініктен тұрады.
Бір ... ... ақша мен ... емес ... ара ... Дүние жүзілік экономикада бұл көрсеткіш 1/3 болып, қолма-қол емес
ақшаның, ... ... ... ... ... ... мен ... ара қатынасы қаралады. Бұл көрсеткіш Кеңес Одағынын ... ... ... егер ... 100 мың сом ... оның ... (10, 25, 50, 100 ... билеттер, жартысы қазына билеттерінен
тұратын (1, 3, 5, сомдық). Қазіргі жағдайда бұл ара ... ... ... ... жоқ. Металл монеттері айналымда тіпті жоқтың қасында, ал
қазына билеттері қиқым-сиқымға айналып барады.
— Ақша мен несиені ... ... Бұл ... ... ... ... орган мұнымен шұғылданады, оның міндеттері, құқықтары қандай
және оның алдына қандай мақсат қойылады. т.с.с.
— Ақшаның құнын ... ... Бұл, осы ... ... басқа
елдердің ақшаларымен ара қатынасын анықтау жүйесі, яғни, Ұлттық ақшаның
(валютаның) бағамын белгілеу. ... ... ... ... бағамын
анықтайтын екі режим (тәртіптеме) ... ... ... ... ... ... бағам. Валюталық бағамды бекіту режимінде ертеректе
(1976 жылға ... оның ... ... ... ... тең
болатын. КСРО да бұл тәртіп соңғы жылдарға дейін сақталды. Оны тек, 1992
жылы Ресей ... ... ... ... жылдарда, Ұлттық валютаның
бағамын, оның сатып алуға жарамдылығы мен басқа ... ... мен ... ... ... болды. Бір ескеретін жағдай,
бұл режимде Орталық банк ... ... ... ... ... ... бағамын толтырады. Қазақстан 1999 жылдың 5 көкегінен бастап осы
режимнен бастап валюта ... ... жүзу ... ... Бұл режимде
валютаның (теңгенің) бағамы ұсыным мен сұранымға байланысты ... ... ... Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және
проблемалары
2009 жылғы республикалық бюджетті нақтылаудың негізгі мақсаты -Елбасының
ағымдағы Жолдауында айтылған ... ... ... даму ... одан әрі жаңғыртуды және жұмыспен ... ... ... ... ... ... қажет етпейтін бірқатар басым емес
шығыстарды оңтайландыруды қамтамасыз ету болып ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштердің болжамы 2009 жылы ... ... одан әрі ... ... жалпы әлемдік сұраныстың
төмендеуі ескеріле ... ... ... қоса ... ... әсері де ескеріледі. 2009 жылдың соңындағы инфляция деңгейі
теңгені құнсыздандыруға орай 11 ... ... ... ... ... ... алғанда республикалық бюджет кірістерінің 2009 ... ... ... 1 ... 529 ... 482 млн. ... мөлшерінде
белгіленді. Бұл бұрын бекітілген жоспардан 371 млрд. 150 млн. теңгеге
азайтылғанын көрсетеді. Ал ... ... ... жылы 373 млрд. 376
млн. 783 мың ... ... ... ... ... ... пайда
салығының есебінен 2 млрд. 226 млн. 573 мың ... ... ... 2009 жылға арналған республикалық бюджет шығыстары 3 трлн. 411 ... млн. ... ... ... ... Ал 2009 ... ... тапшылығы
573 млрд. 624 млн. 995 мың теңгеге немесе ішкі жалпы өнімнің 3,4 ... ... ... ... ... ... жүргізілген кешенді
шаралар нәтижесінде инфляциялық процестерді айтарлықтай төмендетуге
мүмкіндік туды. Мәселен, 2009 ... ... ... 6,2 % ... бұл 2008
жылмен салыстырғанда 3,3 %-тік тармаққа төмен. ... ... бір ... 9,7 %-тік ... ... Жыл ... ... орташа
республикалық деңгейден асатын инфляцияның деңгейі Ақмола, және Алматы
қалаларында ... ең ... ...... ... ... 2007 жыл ... барлық салалары үшін оңай болған жоқ.
Ғаламдық, барлық ... ... ... ... ... елдердің ұлттық экономикасына кері әсер етті. Мұның
қатарында біздің ел де бар. Рас, 2007 жылы ... ... екі ... ... ... асып кетті. Оның үстіне, инфляцияның негізгі
белең алуы сыртқы және ішкі ... ... ... ... тоқсанында
орын алды. Сонымен қатар, инфляцияға қарсы қажетті іс-шараларды іске асыру
үшін мемлекет тиісті ... ... ... ... ... реттеу жөніндегі 2008-2009 жылдарға арналған іс-
шаралар жоспары бекітілді, аймақтарда бағаны ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау
агенттігі жеке құрылым болып жасақталды. ... баж ... ... және ... маңызы бар тауарлардың ішкі өндірісін ынталандыру
сияқты фискальді шаралар қабылданды.
"Үкіметтің экономикалық блогін қайта үйлестіру" ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған инфляция,
қаржылық тұрақтылық және ... күні ... ... ... басқа да
мәселелерге қатысты өзара келісілген мемлекеттің саясатын жүргізу жөніндегі
үйлестірілген жұмысты тұспалдасаңыз, онда ... ... осы ... ... және ... ... министрлігімен, Ұлттық банкпен,
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігімен және
басқа да ... ... ... және ... отырып жұмыс жүргізіп
отырғандығын атап өткен жөн.
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының тұрақтылығын
қамтамасыз ету жөніндегі бірінші кезектегі ... ... ... өткен. Қазақстан Республикасында инфляциялық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының қаржы секторын дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған
тұжырымдамасын іске асыру ... ... ... ... және ... қаржылық тұрақтылығы мәселелері жөніндегі меморандум секілді
бірлесіп іске ... ... ... ... ... ... бәрі Үкімет құрамындағы мемлекеттік құрылымдар және өзге де
құзыретті ... ... ... және ... ... ... істеп
отырғандығын көрсетеді.
Инфляция жөніндегі мәселеге келетін болсақ, осының алдындағы жауапта
инфляцияға қарсы қажетті іс-шараларды іске асыру үшін ... ... ... ... ... атап өттім. Қазақстан Республикасының
Статистика жөніндегі комитетінің ұсынған мәліметтері бойынша, ... ... ... ... ... ... ... айында – 1,1
пайыз, ақпан айында – 0,8 пайыз, наурыз айында – 0,6 ... ... ... ... ... ... ... қолданылып
отырған шаралардың әлсіз екендігін ... ... жоқ, ... осы
бағыттағы мемлекеттік саясат кешенді сипатқа ие [15,1-2б].
«Ұлттық банк елімізде ешқандай ... ... ақша ... ... жоспардың болмағанын мәлімдейді. Қолданыстағы номиналды
банкноттар мен ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... Бұдан басқа, өткен жылы ғана банкноттардың жаңа
дизайны қолданысқа енгенін білесіздер. Ал, ... ... ... ... ... жүруі ең төменгі есеппен 7 жылдан асуы ... деді ... ... ... ... жүрген номиналды банкноттарды бір
жылдан кейін алмастыру мақсатсыз шара болып табылады. ... өзі ... және ... ... талап етеді [16,1б].
Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің
бағалауы бойынша 2008 жылғы қаңтар – маусымда ... ішкі өнім ... 2007 ... ...... ... 5,1%-ға өсті.
Өнеркәсіп өнімін өндіру. 2008 жылғы қаңтар – маусымда өндірілген өнеркәсіп
өнімі 5336,6 млрд. ... ... ... жылдың осындай ... ... ... оның ішінде тиісінше тау – кен өнеркәсібі –
3440,9 ... ... (6,7%), ... ... - 1623,2 млрд. теңге (0,7%-ға
құлдырады), электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлуде - 272,5 ... (9,0%). ... ... ... 53,9 млн. ... ... 19,8%-ға өсті,
мұнай және газ конденсаты – 35,6 млн. ... (7,1%), газ ...... куб. м. (15,6%), ... ... – 2,2 млн. ... (6,3%), ... – 2,6 млн. тонна (7%), марганец рудасы – 1,2 млн. тонна ... ... ... ... төмендеді, 11,8 млн. тоннаны құрады, темір
рудасы шекемтасы -0,8%-ға (3,9 млн. тонна), мыс ...... (16 ... ... қоса алғанда тамақ өнімдері 316,6 млрд. теңгеге өндірілді, бұл
өткен жылдың тиісті ... ... ... Ет және ... ... (4,8%), ... өнімдері (9,3%), ұн (2,6%), нан (4,9%), макарон
өнімдері (6,5%), кофе мен шай (6,5%), қант (51,6%) ... ... ... қаңтар – маусым кезеңінде кокс, мұнай өнімдері мен ядролық
материалдар өндірісі ... (119,6 ... ... ... Отын ... ... (1,6 млн. ... және дизель отыны 4,6%-ға (2,3 млн. тонна)
артты. 196,4 мың тонна ... ... бұл ... жылдың тиісті кезеңімен
салыстырғанда 18,2%-ға кем, бензин ... ... ... 1,3 ... ... ... 2008 ... қаңтар-маусымда 2007 жылғы қаңтар-
маусым деңгейіне қарағанда нақты көлем индексі 100,1% құрады. Өткен жылдың
тиісті кезеңімен салыстырғанда қара ... ... ... ... ... өнім өндірілді. Өткен жылдың тиісті кезеңімен жайна прокат
шығару - 4,8%-ға, мырышталған прокат – ... ақ ... және ...... ... Шикі болат өндіру - 0,8%-ға және ферроқорытпа
2,5%-ға өсті. Түсті металлургияда өндіріс ... ... ... мыс шығару – 11,3%-ға, тазартылған күміс - 15,3%-ға, ... ... ... ... және ... алтын (8,8%), глинозем
(10,9%) ... ... ... ... тиісті кезеңімен салыстырғанда
целлюлоза-қағаз өнеркәсібі мен баспа ісіндегі шығарылатын өнім ... ... ... ... мен ... ... бұйымдар өндірісінде – 4,4%-ға,
машинажасауда – ... ... ... да ... емес ... ... ... қысқарды.
Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлуде 2008 жылғы қаңтар-
маусымда нақты көлем ... 109% ... ... ... 41,7 ... ... бұл өткен жылдың сәйкес кезеңінің деңгейінен ... Жылу ... ... 51,7 млн. Гкал ... ... 2007 ... ... 3,2%-ға көп.
Ауыл шаруашылығы. Ауыл шаруашылығы жалпы өнімдерінің көлемі 2008 ... 289,8 ... ... құрады, бұл 2007 жылғы сәйкес кезеңнен
4,2%-ға көп. Шаруашылықтың барлық санаттарында ірі қара мал басының – ... (7,1 млн. бас), қой мен ешкі – ... (21,1 млн. бас), ... – 1,2%-ға
(32,2 млн. бас) өсуі байқалады.
Құрылыс. 2008 жылғы қаңтар-маусымда құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің)
көлемі, бағалауды ескергенде, 657,3 ... ... ... бұл 2007 ... ... 10,7%-ға көп. Республика көлемінде жеке
құрылыс ұйымдары атқарған құрылыс жұмыстарының үлес ... ...... ... ... – 27,6%, мемлекеттік – 0,6%-ын орындады.
Негізгі капиталға салынған инвестицияның жалпы ... ... ... игерілген қаражаттың үлесі 15,8% құрады (238,8 млрд. теңге),
бұл 2007 ... ... ... ... ... ... 2008 ... қаңтар-маусымда республикадағы жүк айналымы 176,4 млрд.
ткм құрады, бұл 2007 ... ... жүк ... ... ... жол ... жүк айналымы 105,61 млрд. ткм құрады, бұл 2007 жылғы
қаңтар-маусымдағыдан 11,5%-ға ... ... ... – 25,7 ... ... ... ... – 44,8 млрд. ткм (3,3%), өзен көлігі 22,7 млн.
ткм (9,3%), әуе көлігі – 30,6 млн. ткм (- ... ... 2008 ... ... 2007 ... ... 2,2%-ға артып, 56,5 млрд. жкм құрады, ... ... – 4,1%, ... – 1,7%, әуе ... – 16,8%, бұл ... ... белсенділігінің өсуіне байланысты болды. Сонымен
қатар темір жол көлігіндегі жолаушылар айналымының – 9,2%, ... ... ...... ... байқалды.
Инфляция. Статистика агенттігінің деректері бойынша 2008 жылдың қаңтар -
маусымындағы инфляция деңгейі 2007 жылдың ... ... ... бұл ... ... жылдың сәйкес кезеңінен 1,1%-ға (4,6%) жоғары.
ТБИ (тұтыну бағалар индексі) құрылымында баға ... ... өсуі ... ... 8,1%-ға өскен (өткен жылдың сәйкес ... 5,8%) ... ... болып отыр. Азық-түлік емес
тауарлар бағасы 3,8% (2,8%) өсті. 2008 ... ... ... ... ... 2007 ... ... қарағанда төмен болды
(4,5%-бен салыстырғанда 4,2%).
Сыртқы сауда айналымы 2008 ... ... ... 52,1 ... АҚШ
долларын құрады және 2007 жылдың ... ... ... ... ... ... экспорт - 35,0 млрд. АҚШ долларын құрап,
67,7%-ға өсті, импорт - 17,1 ... АҚШ ... ... 15,5%-ға өсті.
Ағымдағы жыдың алты айы ішінде 30,7 млн. тонна мұнай экспортталды, бұл
өткен ... ... ... ... төмен, құндық мәнде бұл тауардың
экспорты 21,5 млрд. АҚШ долларын құрап, 1,7 есе ... ... және ... ... ... 3,5 млн. тоннаны құрады, құндық өлшемде 2,1
есеге өсті (1014,8 млн. АҚШ ... ... ... экспорты 7,8 млн. тонна
құрады (5,5%), құндық мәнде – 568,1 млн. АҚШ ... (1,6 ... ... ... ... ... белсенді инвесторлар жеке
меншік нысандардың шаруашылық жүргізуші субъектілері болды. Олар негізгі
капиталға ... ... 56,4%-ы ... Қазақстан
Республикасының аумағында қызметін жүзеге асыратын ... ... мен ... үлес салмағы 26,4% құрады. ... ... ... 17,2%-ы ... ... құрылымында 55,8%-ды ғимараттар мен үйлердің
құрылысы мен күрделі жөндеу жұмыстары, 27,8% - ... ... ... 16,4% - өзге де ... ... мен ... ... салалары инвестициялық салымдар үшін тартымды болып отыр -
44,4%, оның ішінде мұнай және ... газ ... осы ... ... ... салу үшін ең ... сала болып табылды, ол негізгі
капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінің 25,3%-ын алады және ... ... ... беру мен ... ... көрсету
операциялары – 26,9%.
2007 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда электр энергиясын, газ бен
суды ... және ... ... ауыл ... ... ... ... саласына (42,3%-ға) инвестициялық салымдар едәуір өсті.
Елдің халықаралық резервтері. 2008 ... ... ... ... таза ... ... ағымдағы бағамен 21,2 млрд. долл. дейін
20,4% ұлғайды.
Жүргізілген операциялардың және алтынның әлемдік ... ... өсуі ... таза ... ... (ЕАВ) 21,5%, ... активтер
11,1% ұлғайды.
Елдің халықаралық резервтері тұтастай алғанда, Ұлттық қордың ақшасын
қоса есептегенде (25,7 млрд. ... 2008 ... І ... ... және 46,9 ... ... құрады.
Ұлттық Банктің таза сыртқы активтерінің ұлғаюы 2008 ... І ... ... 1 753,0 млрд. теңгеге дейін 19,7% кеңеюіне себепші болды.
2008 жылғы қаңтар-мамырда ақша массасы банк ... таза ... ... ... 5 108,1 ... теңгеге дейін 10,3% өсті.
2008 жылғы қаңтар-мамырда айналымдағы қолма-қол ақша аз ғана, 741,5 ... ... 0,2%, ал банк ... ... 4 366,7 ... теңгеге
дейін 12,2% ұлғайды.
Валюта нарығы. 2008 жылғы І жартыжылдықта теңгенің орташа алынған
айырбас ... бір ... үшін 120,52 ... ... ... ... мәнде
АҚШ долларына қатысты 0,37% әлсіреді және биржалық бағам маусымның аяғында
бір доллар үшін 120,75 теңге ... ... ... ... ... ... көлемі 2008 жылғы қаңтар-мамырда 4366,7 млрд. теңгеге дейін 12,2%
өсті. Бұл ретте заңды ... ... 2007 ... ... 2894,7 ... ... дейін 17,8%, жеке тұлғалардың
депозиттері 1472 млрд. ... ... 2,8% ... ... ... ... валютадағы депозиттер 2842,6 млрд.
теңгеге дейін 7,4% өсті, шетел валютасындағы депозиттер 1524 млрд. ... ... 22,5% ... ... ... депозиттердің үлес салмағы
68,0%-дан 65,1%-ға дейін төмендеді.
Халықтың (резидент еместерді қоса алғанда) ... ... ... 5 айда 1492,9 млрд. теңгеге дейін 3,1% ұлғайды. 2008 ... ... ... ... құрылымында теңгемен салынған депозиттер 945,1
млрд. теңгеге дейін 4,6% өсті, ал ... ... ... ... ... дейін 0,6% көтерілді. Нәтижесінде теңгедегі депозиттердің
үлес салмағы 2007 ... ... ... 62,4%-дан 63,3%-ға дейін
ұлғайды. 2008 жылғы мамырда банктік емес ... ... ... ... ... орташа алынған сыйақы ставкасы 6,4% (2007
жылғы желтоқсанда - 6,1%), ал жеке тұлғалардың депозиттері ... - ... ... ... ... ... кредиттері бойынша негізгі
борыштың ... ... 2008 ... қаңтар-мамырда іс жүзінде өзгерген жоқ
және 7258,3 ... ... ... валютадағы кредиттер 2008 жылғы 5 айда 0,2% төмендеді және 4151,1
млрд. теңге болды, ал шетел валютасындағы кредиттер 3107,1 ... ... ... 0,2% ... ... ... кредиттердің үлес салмағы
2007 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 57,3%-дан 57,2%-ға дейін төмендеді.
Ұзақ мерзімді ... өсу ... ... отыр. Мәселен, ұзақ мерзімді
кредиттер 2008 жылғы қаңтар-мамырда 5860 млрд. теңгені құрай отырып, ... ал ... ... ... 1398,3 млрд. теңгені құрай отырып, 4,1%
төмендеді. Қорытындысында ұзақ мерзімді кредиттердің үлес салмағы ... ... ... ... кәсіпкерлік субъектілеріне кредиттері 2008 жылғы қаңтар-
мамырда 1494,2 млрд. теңгені құрай ... 0,8% ... ... ... ... ... (21,9%), ... (17,9%),
өнеркәсіп (9,5%) және ауылшаруашылығы (3,2%) ... ... ... кредиттелуде.
Банктік емес заңды тұлғаларға ұлттық валютамен кредиттер бойынша орташа
алынған сыйақы ... 2007 ... ... ... 2008 ... 16,1%-ға дейін, ал жеке тұлғалар бойынша 19,3%-дан ... ... ... және ... ... ... ... екінші тоқсанында
15 және одан жоғары жастағы экономикалық тұрғыдан белсенді ... саны ... ... ... Жұмыс істейтіндер құрылымында жалдамалы қызметкерлердің
үлесі 65,9%, өз ... ... ... ... – 34,1% ... ... ... тоқсанында жұмыссыздар саны 557,2 мың адамды құрады.
Жұмыссыздық ... 6,6% (2007 ... II ... – 7,3%) болды.
Ағымдағы жылдың қаңтар – мамырында республика бойынша 132,3 мың ... ... оның ... 92,0 мыңы ... (69,5%). ... ... 65,3 ... орны құрылды, тұрақты - 33,6 мың (51,5%).
Еңбекақы ... 2008 ... ... - ... бір ... ... номиналды жалақысы 59310 теңгені құрап, өткен жылғы тиісті кезеңмен
салыстырғанда 17,3%-ға өсті, нақты мәнде жалақы 1,4%-ға ... ... ... ... ақша ... ... жолдары
Ұлттық валютаның ішкі тұрақтылығы инфляция қарқынының ... ... ал ... ... – айырбас бағамының тұрақтылығымен
сипатталады. ... ... ... ... ... және сол ... ... өсуге жағдай жасайды. Айырбас
бағамының тұрақтылығы инфляциялық күтулерге және ішкі ... ... оң ... ... ақша ... сұраныстан едәуір артуы бағалардың өсуіне,
яғни инфляцияны тездетуге әсер тигізеді. Сондықтан ... банк ... ... ... отырып , экономикаға ақшаның түсуін
реттейді. Мысалы, ақша шамадан тыс көп ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздардың бір бөлігін сатып, ақша
ұсынысын азайтады. Ақша ... ... ... ... қайталама
рынокта айналыста жүрген мемлекеттік бағалы қағаздардың бір бөлігін сатып
алып, ақша ұсынысын ұлғайтады.
Ақша-кредит саясатының ... ... ашық ... ... ... қағаздарды сату және сатып алу болып табылады. Олар ең ... ... ... ... және өтеу ... ... ... бірге, Ұлттық
банк векселдері қайта есептеу арқылы банктердің ресми ставкаларын ... ... ... ... ... ... ... қолдау
үшін банктерге қысқа мерзімді кредиттер (күндізгі және ... ... ... ... ... банк секторының нығаюына байланысты, екінші
деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... негізінен индикативтік сипатта болады және Ұлттық банктің қысқы
мерзімді инфляция күтулерін ... ... ... ... қосымша құралы тікелей және кері
РЕПО операцияларын жүргізу болып табылады. Болашақта бұл ... ... ... ... ... ... ... болатыны күтілуде.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» ... ... ... ... ... енетін соңғы өзгерістерге сәйкес, Ұлтты ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.
Сондықтан алдағы уақытта ... банк ... ... ... ғана
белгілейтін болды. Тиісінше, Ұлттық банк теңгенің айырбас ... ... ... және ішкі ... ... ... ... алыпсатарлық секірістерінің алдын алу қажет болғанда ғана барынша
аз қатысатыны болмаса, оны қалыптастыруға ... ... ... ... ... төмен және тұрақты ... ... ... екендігін көрсетеді. Осы орайда ... Г.А. ... ... сүйенсек: «Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі туралы» Заңға енгізілген ... ... ... ... ... – осы ... ... Қазақстан Республикасында бағалардың
тұрақтылығын қамтамасыз ету болды.
Ұлттық банк сыртқы рынокта қазақстандық тауарлардың баға бәсекелестігі
қабілетін қолдау үшін ... ... ... ... режимін сақтау
ниетінде, ол ақшаға сұраныс пен ұсыныстарға байланысты бағамның өзгеруіне
негіз ... ... ... банк ... айырбас бағамы бойынша
бағдарларды белгілемейді және ішкі ... ... ... ... ... ... ... алу қажет болғанда ғана барынша
аз қатысатыны болмаса, оны ... ... ... экономиканы комплексті реформалау арқасында Қазақстанның
қаржы секторы ТМД ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қазіргі кезде қаржы секторын дамыту концепциясы жүзеге
асырылып келеді.Оның мақсаты әлемдік, сонымен қатар ЕС стандарттарын
енгізу.Сонымен ... ... және ... ... ... жүйесі жүзеге
асырылуда, ТМД елдерінің арасында жалғыз Орталық Банк жасалған.Оның жұмысы
Орталық Банктің классикалық қызметтеріне бағытталған.
Орталық Банктің негізгі мақсаты баға ... ... ... үшін ... Банк келесі мәселелерді шешеді: мемлекеттің ақша-несие
саясатын дайындау және жүргізу, валюталық ... мен ... ... ... ... ... ... ету, тұрақты қаржы жүйесін қамтамасыз
етуге жағдай жасау.
Орталық Банктің негізгі ... ... ... ... ... ... қарастырылған, бұл үшін Орталық Банк
нарықтық пайыз мөлшерлемесін қадағалап ... ... ... ... ... және ... ... мен құралдарын оптималдау, трансмиссиондық ... ... және ... таргеттау принципіне өтуге ... ... ... ... кету қаупі , мемлекеттік ... өсуі ... ... ... ... ... саясатының бсқа негізгі мақсаты ... ... ... ... ... қарауы мен 2007ж 1 қаңтарынан ... ... ... ... жету ... ... режимін либерализациясын реттеудің негізгі ... ... ... ... ... шек қою мен ... валютаның толық
конвертациялану принципіне көшу үшін ... ... үшін ... ... ... ... операцияларды жүргізу
барысында тәуекелді ... ... ... үшін ... ... саясатының мақсаттары мен сыртқы шоктарды
реттеу үшін ... ... ... пен ... ... ... реттеудің халықаралық принцптері мен ... ... ... ... ... ... Банк “қалқып ... ... ... ... бағамының қысқа мерзімді және ... ... ... ғана валюта бағамының қалыптасуына әсер
етеді.
Орталық Банк интегралды қоғамдастықтар ... ... пен ТМД ... ... мен басқа қаржылық интеграциялау бағытында жұмыстарын
жалғастырады, сонымен қатар Бірыңғай ... ... ... ... және ... ... ... араласуды
ойлайды [18,159-161б].
Қорытынды
Қорыта келгенде, ақшалар ертеден ... ... ... ... ... келеді десе болады. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және ... ... ... ... фаза болып табылмайды. Тауар айналысының
тарихи дамуы процесінде жалпыға ... ... ... әр ... ... мал, тері, металл бұйымдары және тағы басқа. Мұның барлығы
тауар ... мен ... ... ... негізделген ақша
қажеттілігінің себептерін түсіндіреді.
Ақшаның пайда болуымен ... бір ... ... бір тауарға
тікелей айырбасталуы (Т – Т) біржола тауар айналымына (Т – А – Т ), ... ... ... ... орын ... Ақша ... ... аралық,
яғни айырбас құралының қызметін атқарады. Мұндай қызметті атқару үшін нақты
ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені тауар тек ... ... ал ... ... ... түседі.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу процесінде
адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейді. Бұл ... ақша ... ... ... құн ... ... ... төлем құралы, қазына
жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ олардың қызметтерінде жылдар бойы ... Егер де ... ... алу-сату процесі жалпыға бірдей
эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және ... ... ... ... еңбек бөлінісінің тереңдеуі мен экономикалық
қатынастар щеңберінің ... ақша ... ... ретінде маңызды рөл
атқарады. Бұл жерде қолма-қол ақшаның болуы міндетті емес. Оның ... ... ... ... ... есеп ... ... ретінде тек
қана банкноттар, чектер, қағаз ақшалар ғана емес, кредит ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, ақша айналысын ақша айналымын бөлуге
болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және ... деп ... ... ... ... ... Бұл ... өзара тығыз байланысты,
сондықтан оларды бөлу қажет емес. Ақша өз ... ... ... ... (және керісінше) өтеді. Сонымен, ақша ерекше тауар, жалпыға
бірдей балама, яғни, ... ... ... ... ... құнының
нысаны.
Егер де сіздер «экономиканың» не ... және онда ... ... қоғам өміріне әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның
мазмұнын және функциясын ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға
мүмкіндік береді.
Ал Қазақстанға келетін болсақ, ұлттық ...... он жеті ... ... Қазақстанның бүгіні мен ертеңіне теңгені енгізуді тарихи
маңыздылығын объективті түрде баға ... ... ... ...... ақша ... ... елдің жүйесін
қалыпқа келтіруге және нығайтуға ... ақша ... ... ... ... түрлендірулер.
Жалпы, ақша ... ... ... көмегімен ... ... яғни ... ақша ... жою ... және жаңа ... ... хабаралау;
- қалыпқа келтіру,яғни ақшаның бұрынғы алтындық құрамын немесе валюталық
бағамын қалпына келтіру;
- деноминация, яғни "нольдерді қысқарту" ... ... ... ... ... ж.ж.,1947 жылы ақша реформалары ,1961 жылы ... ... 1993 жылы ҚР-ң ақша ... ... ... ... ... отрибутикасы болады. Оған ту, елтаңба, әнұран және
ұлттық валюта жатады.
Ұлттық валюта тәуелсіз ... ... ... ... ... табылады.Кез келген ... ... оның ... ... өз ... ... да ... валюта кез келген
елдің өткен тарихын, бүгінгі күнін және келешегін ... Ал ... ... ... ... ... 1993 ... 15 қарашадағы
жарлығынан бастау алады. Осы ... ... ... ... ... , ... , ... валюта – теңгені жасаушылардың бірі Хайроша Ғабжәлелов
баспаға әзірлеп , қазақ және орыс ... ... ... " ... ... ... көрді.
Қазақстанда, егемендік алғаннан кейін 1993 ... ... ақша ... ... ақша ... болып, сол жылдың 13-
желтоқсанда қабылданған "Қазақстан Республикасының, ақша ... ... ... Енді ол, ... жалғыз ғана төлем құралы.
1997 ж. 6 наурызда "Заң күші бар, ... ... ... толықтырулар енгізу туралы", 1997 ж. 28 сәуірде "Қазақстан
Республикасындағы вексельдік айналыс туралы", 1997ж. 11 ... ... ... ... ... Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... инфляциялық үдерістерді реттеу жөніндегі 2008-
2009 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары ... ... ... азық-түлік қорлары жұмыс істеді. Қазақстан Республикасы
Бәсекелестікті ... ... жеке ... болып жасақталды. Азық-түлікке
баж салығын уақытша азайту және әлеуметтік ... бар ... ... ... ... ... шаралар қабылданды.
Статистика агенттігінің деректері бойынша 2008 жылдың қаңтар ... ... ... 2007 ... ... ... ... бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес кезеңінен 1,1%-ға (4,6%) жоғары.
Ұлттық банктің ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарды жасау үшін ақша базасының деңгейін
реттейді.
Орталық Банк ... ... ... ... ... ... ... мерзімді және спекулятивті
тербелістерін женілдету мақсатында ғана валюта бағамының қалыптасуына әсер
етеді.
Орталық Банк ... ... ... ... пен ТМД ... жүйесі мен басқа ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық Кеңістікті қалыптастыру
мақсатында мемлекет және ... ... ... ... ... ... ҚР ... ұлттық валютаның 10 жылдығына байланысты сұхбаты.
Теңге-ел ... ... ... // ... ... ... 2003. 1-2 б.
2. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. Оқулық. Алматы ... ... Я., ... К., ... М., ... Е., ... Е.,
Досқалиев С. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. Алматы «Санат»,
1998.
4. М.С. ... ... ... ... ... ... ... Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000ж
6. “Ақша, ... ... ... ... ... ... К.Б. Ақша және ... Оқу құралы. Алматы «Қазақ
университеті», 2006.
8. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша. Несие. ... ...... ... Ғ.С. Ақша, несие, банктер. ... ... ... ... ... ... ... Мақыш С.Б. «Валюталық операциялар және валюталық мәмілелер», Хабаршы –
N 1-2004, 19 б.
12. Найманбаева С. ... ... ... Заң және ... N 9- ... ... ... жалпы отырысында палата депутаттары «2009-2011
жылдарға арналған экономикалық бюджет туралы» ҚР ... ... ... ... ... заң ... ҚазАқпарат // www.govervment.kz
15. Қаржы министрі Болат Жәмішовтің ... ... ... ... «ҚР ... ... ... отырысында ҚР Ұлттық банк төрағасының
орынбасары Д. Ақышев ақша реформасына қатысты ел ... ... ... орай білдірген пікір» //ҚазАқпарат// www.govervment.kz
17. Қазақстан Республикасының 2008 жылғы ... ...... даму ... және 2008 ... ... ... міндеттер ... ... ... ... ... 2010 ... дейінгі стратегиялық даму жоспары.
«Елорда» - 2002 ж.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ЖӘНЕ ЛОГИСТИКА» КАФЕДРАСЫ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ НЕГІЗДЕРІ пәнінен
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
ТАҚЫРЫП: Ақшаның пайда болуы және мәні
Тексерген:
Орындаған:
Алматы 2010ж
ЖОСПАР
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
I. АҚША ТҮСІНІГІ
1.1 Ақшаның ... ... және ... ... ... Ақша ... ... ... мен ... ... Ақша ... және ... ... жағдайдағы
дамуы...........................12
1.5 Ақша ... Ақша ... ... ... АҚША ЖҮЙЕСІ
2.1 Қазақстан ... ақша ... ... ... ... ақша ... қазіргі жағдайы ... ... ... ақша ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның пайда болуы және мәні9 бет
Ақшаның пайда болуы және мәні туралы9 бет
Ақшаның пайда болуы және оның тауарлы табиғаты15 бет
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметі14 бет
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметі жайлы16 бет
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері30 бет
Ақшаның қажеттілігі,пайда болуы және мәні16 бет
Шаруашылықты ұйымдастыру түрлері. Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері7 бет
Қазақстандағы ақшаның пайда болуы5 бет
Ұйымның қаржы қызметі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь