Айналым активтерінің сипаттамасы және оны басқару саясаттары


1 Айналым активтерінің сипаттамасы және оны басқару саясаттары
2 Айналым активтерін басқару саясаты
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кәсіпорынның айналым активтері экономикада жалпы кәсіпорын мүлігінің негізгі бөлігін құрайды. Осы айналым активтерінің жағдайын және тиімділігін қамтамасыз ету – кәсіпкерлік қызметтің тиімді дамуының бірден-бір негізгі көзі. Айналым қорлары өз кезегінде ақшалай, өндірістік және тауарлық формада болып, олар өндірістік қорларға және айналым қорларына бөлінеді. Мұнда өндірістік қорларға еңбек күші мен еңбек құралдары жатады, ал жылдың өнім, ақша қаражаттары айналым қорын қалыптастырады.
Кәсіпорын қорларының айналымы ақшалай формада немесе өндіріске қажетті шикізаттар, материалдар және тағы басқа өндірістік қажеттіліктерді пайдаланудан басталады. Мұны кейде 1-ші кезең деп те атайды.
2-ші кезеңде өндіріс құралдарын және материалдарды пайдаланып бастаған кездегі қатынастар. Олар жаңа өнім шығаруға бастайды және бұл кезеңде өнім құны өндірістік құнынан тауарлы құнға өтеді.
3-ші кезең кәсіпорынның жалпы шығарған өнімдерін сатудан туынайтын және ақшалай табыс алады. Бұл аралықта өндірілген құн тауарлы формадан ақшалай формаға өтеді. Яғни, өндірісте ұдайы ұлғаймалы өндіріс қалыптасады. Бұл дегеніміз бастапқы бір айналым жасаған активтер үстеме активтерді қалыптастырады. Бұл өз кезегінде кәсіпорын пайдасын қалыптастырады.
Ұдайы өндiрiс өндiрiстiк капиталды пайдалану негiзiнде жүредi. Осы процесте өнеркәсiп капиталы үш функционалдық форма алады. Ұдайы өндiрiстiк процестi осыған қатынасатын өнеркәсiптiк капиталдың функционалдық формаларының өзгеруi бағытынан қарасақ, оны мынадай түрде бейнелеуге болады:
А – Т ... Ө ... Т1 – А1
Бұл мынадай заңды сатылардан тұрады:
А – Т ...
Өндiрiс факторлары нарығында тауар формасын алған өндiрiс факторларына ақша капиталы жұмсалады. Сөйтiп, ақша капиталы өндiргiш капиталға айналады. Бұл капиталдың функциясы - өндiрiске жағдайлар жасау:
... Ө ...
Өндiрiс процесiнде өндiргiш капитал тауарлық капиталға айналады және ол үстеме құн өндiру функциясын атқарады:
... Т1 – А1
Тауарларға сiңген үстеме құн, оны нарықта өткiзген соң, кәсiпкердiң қарамағына түседi. Бұл сатыда тауар капиталы тағы да жаңадан ақша капиталына айналады. Тауар капиталының функциясы – үстеме құнды өткiзу және сату.
Капиталдың iр формадан екiншi формаға айналатын қозғалысын оның ауыспалы айналымы деп атайды. Формула көрсетiп тұр - капиталдың ауыспалы айналымы пайда жасауды көздейдi:
d = A1 – A
Авансталған капиталдың барлығының қозғалысын үзiлмей қайталанып жүрiп отыратын жеке акт емес процесс деп қарасақ, онда бұл капиталдың айналымы болады.
Капиталдың айнылымы мен оның ауыспалы айналымы бiр-бiрiмен тура келмейдi. Ауыспалы айналымның әрқайсысының нәтижесiнде кәсiпкерге ақшалай формада авансталған капиталдың тек бiр бөлшегi қайтып келедi, барлық капиталдық құн өз иесiне өзiнiң бастапқы ақшалай формасында толық қайтып түскенде капитал толық айналым жасады деп есептеледi.
Капиталдың әр түрлi элементтерiнiң айналымы бiрдей жүрмейдi. Капиталдық құнның айналымдағы әр қилы функцияларына сәйкес, капитал негiзгi және айнымалы болып бөлiнедi.
1. В.В.Бочаров Корпоративные финансы. – СПб: Питер, 2002. – 544 с.
2. Шуляк П.Н. Финансы предприятия. – Москва, - 2003г. – 712 стр.
3. Мельников В.Д. Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. – 285с.
4. Iлиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: Оқулық. – Алматы: 2003. – 448 бет.
5. Любушкин Н.П. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия. Учебное пособие для вузов. – Москва, 2000г.
6. Дробазина Л.А. Финансы. Учебник для вузов. – Москва: Приор, 2000. –527с.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Айналым активтерінің сипаттамасы және оны басқару саясаттары

Кәсіпорынның айналым активтері экономикада жалпы кәсіпорын мүлігінің
негізгі бөлігін құрайды. Осы айналым активтерінің жағдайын және тиімділігін
қамтамасыз ету – кәсіпкерлік қызметтің тиімді дамуының бірден-бір негізгі
көзі. Айналым қорлары өз кезегінде ақшалай, өндірістік және тауарлық
формада болып, олар өндірістік қорларға және айналым қорларына бөлінеді.
Мұнда өндірістік қорларға еңбек күші мен еңбек құралдары жатады, ал жылдың
өнім, ақша қаражаттары айналым қорын қалыптастырады.
Кәсіпорын қорларының айналымы ақшалай формада немесе өндіріске
қажетті шикізаттар, материалдар және тағы басқа өндірістік қажеттіліктерді
пайдаланудан басталады. Мұны кейде 1-ші кезең деп те атайды.
2-ші кезеңде өндіріс құралдарын және материалдарды пайдаланып
бастаған кездегі қатынастар. Олар жаңа өнім шығаруға бастайды және бұл
кезеңде өнім құны өндірістік құнынан тауарлы құнға өтеді.
3-ші кезең кәсіпорынның жалпы шығарған өнімдерін сатудан туынайтын
және ақшалай табыс алады. Бұл аралықта өндірілген құн тауарлы формадан
ақшалай формаға өтеді. Яғни, өндірісте ұдайы ұлғаймалы өндіріс қалыптасады.
Бұл дегеніміз бастапқы бір айналым жасаған активтер үстеме активтерді
қалыптастырады. Бұл өз кезегінде кәсіпорын пайдасын қалыптастырады.
Ұдайы өндiрiс өндiрiстiк капиталды пайдалану негiзiнде жүредi. Осы
процесте өнеркәсiп капиталы үш функционалдық форма алады. Ұдайы өндiрiстiк
процестi осыған қатынасатын өнеркәсiптiк капиталдың функционалдық
формаларының өзгеруi бағытынан қарасақ, оны мынадай түрде бейнелеуге
болады:
А – Т ... Ө ... Т1 – А1
Бұл мынадай заңды сатылардан тұрады:
А – Т ...
Өндiрiс факторлары нарығында тауар формасын алған өндiрiс
факторларына ақша капиталы жұмсалады. Сөйтiп, ақша капиталы өндiргiш
капиталға айналады. Бұл капиталдың функциясы - өндiрiске жағдайлар жасау:
... Ө ...
Өндiрiс процесiнде өндiргiш капитал тауарлық капиталға айналады және
ол үстеме құн өндiру функциясын атқарады:
... Т1 – А1
Тауарларға сiңген үстеме құн, оны нарықта өткiзген соң, кәсiпкердiң
қарамағына түседi. Бұл сатыда тауар капиталы тағы да жаңадан ақша
капиталына айналады. Тауар капиталының функциясы – үстеме құнды өткiзу және
сату.
Капиталдың iр формадан екiншi формаға айналатын қозғалысын оның
ауыспалы айналымы деп атайды. Формула көрсетiп тұр - капиталдың ауыспалы
айналымы пайда жасауды көздейдi:
d = A1 – A
Авансталған капиталдың барлығының қозғалысын үзiлмей қайталанып жүрiп
отыратын жеке акт емес процесс деп қарасақ, онда бұл капиталдың айналымы
болады.
Капиталдың айнылымы мен оның ауыспалы айналымы бiр-бiрiмен тура
келмейдi. Ауыспалы айналымның әрқайсысының нәтижесiнде кәсiпкерге ақшалай
формада авансталған капиталдың тек бiр бөлшегi қайтып келедi, барлық
капиталдық құн өз иесiне өзiнiң бастапқы ақшалай формасында толық қайтып
түскенде капитал толық айналым жасады деп есептеледi.
Капиталдың әр түрлi элементтерiнiң айналымы бiрдей жүрмейдi.
Капиталдық құнның айналымдағы әр қилы функцияларына сәйкес, капитал негiзгi
және айнымалы болып бөлiнедi.
Негiзгi капиталға еңбек құралдарының құны жатады, айналмалыға еңбек
заттарының және жұмысшы күшiнiң төлем құндары жатады. Капиталдың осы
бөлшектерiнiң айналымының айыпмашылықтары, өндiргiш капиталдың құнының әр
элементтерiнiң жасалынатын өнiмге өзiнiң құнын алмастыруының әдiстерiнiң әр
түрлi болуымен байланысты болады.
Негiзгi капитал – бұл өндiрiс процесiне тұтас қатынасатын, бiрақ өз
құнын өнiмге бiрте-бiрте ауыстырып, меншiк иесiне ақшалай формада бiрте-
бiрте оралатын капитал. Негiзгi капиталға барлық жабдықтардың,
машиналардың, өндiрiстiк ғимараттардың, құрылыстардың құны жатады. Ал
шикiзаттар, материалдар, еңбек күшi айналмалы капиталдарға жатады, олар
өзiнiң құнын шығарылға нөнiмге толық бередi.
Айнымалы капитал - өндiргiш капиталдың бiр бөлiгi болып табылады;
оның құны, оны тұтыну процесiнде толығынан өнiмге ауысып, әрбiр ауыспалы
айналым актiсiнiң соңында ақшалай формада тұтас қайтады.
Айналым активтері өндірістік шығындардың басты бөлігін құрайды.
Өйткені олар өздерінің құндарын шығарылған тауар құнына толық қосып
отырады, яғни айналым активтері тауар құнын белгілеудің негізі болып
табылады. Ал тауар бағасы раынокта сұранысты қалыптастырады, демек айналым
активтерін тиімді пайдалану, өндіріс шығындарын минималдау әрбір нарықта
қызмет етуші, бәсекелестік кәсіпорынның күн тәртібіне қойылған негізгі
мәселелерінің бірі болып табылады.
Кәсіпорынның айналым активтері екі қызмет атқарады. Оған өндірістік
және есептік қызметтер жатады. Өндірістік қызмет негізінде айналым
активтері өндірістік қорларды қалыптастырады, өндірістік процестің
үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Осы өндірістік кезең аяқталғаннан кейін
айналым активтері айналым қорлары түріне өтеді, яғни екінші қызметі көрініс
табыды. Бұл қызмет бойынша айналым біткенше айналым біткеннен кейін айналым
активтері тауарлы формадан ақшалай формаға өтеді.

Айналым активтерін басқару саясаты
Айналым активтерін басқару жалпы кәсіпорынның күнделікті атқаруды
қажет ететін қызметтерінің бірі болып табылады. Айналым активтерін басқару
ең алдымен айналым активтерінің қалай ұйымдастырылғанына байланысты, яғни
оны келесідей кезеңдер бойынша сипаттауға болады.
Жалпы корпорацияның айналым активтерін басқаруды және ұйымдаструды
қаржы менеджментi қаржыны басқарудың тиiстi элементтерiн – ақпаратты,
жоспарлауды, ұйымдастыруды, реттеудi, бақылауды және бағалауды iске
асырады. Қаржы менджментiн жүзеге асырудың шарты нарықтық ортаның болуы
болып табылады. Бұл орта бағалардың еркiн жүйесi, тауар мен қызметтердiң
рыногымен қатар еңбек, капиталдыр, өндiрiс құрал-жабдықтары рыногiнiң жұмыс
iстеуi, корпорациялардың қызметiн мемлекеттiк реттеудегi заңнамалық
рететудегi кәсiпкерлiк қызметтi коммерциялық есеп негiзiнде жүргiзуге
мүмкiндiк бередi.
Қаржы менеджментi келесi кезеңдердiң дәйектi ауысымы ретiнде
сипаттауға болады:
1. Ақша қаражаттарын және айналым активтерін (капиталды) пайдаланудың
мiндетiн қою және мақсатын анықтау;
2. айналым активтерінің қозғалысын басқарудың қаржылық әдiстерiн,
тәсiлдерiн анықтау;
3. Қабылданған шешiм бойынша айналым активтері жөнiндегi шешiмдi бизнес-
жоспар немесе басқа рәсiмдеу түрiндегi iс-әрекеттердiң бағдарламасын
жасау;
4. Айналым активтерін қызмет етуін және орындалуын ұйымдастыру;
5. Айналым активтерін басқаруда бақылау жасау және қажеттi түзетулер
енгiзу, алдағы өндірістік кезеңдерге қажетті материалдар көлемін
анықтау;
Қаржы менеджментiнiң маңызды аспектiсi кәсiпорынның айналым
активтерінің қаржылық жай-күйiн талдау болып табылады. Бұл кәсiпорынның
қаржы тұрақтылығын (рентабельдiлiктi, төлем қабiлетiн, несиелердi өтеу
деңгейiн), оның рыноктағы жағдайын (бәсекеге қабiлеттiлiгiн) сипаттау үшiн
қажеттi. Талдаудағы қажеттi ақпараттар бухгалтерлiк баланста, қаржы
шаруашылығы нәтижелерi туралы есепте (пайда және зияндар туралы есепте),
ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есепте болады.
Сөйтiп, қаржы менеджментi кәсiпорынның күнделікті өндірісіне қажетті
айналым активтерін және тағы басқа активтерді қаржылық қамтамасыз етiлуiн
тактикасы мен стратегиясы ретiнде қаржының тиiмдi iс-әрекет етуiнiң
мақсаттары үшiн оның ағымдарын басқаруға мүмкiндiк бередi. Корпорацияның
қаржы саясатында қаржы менеджментiнiң жалпы мақсатты нұсқамасы –
экономикалық дамудың iшкi және сыртқы факторларын есепке алу негiзiнде
корпорацияның рынокта тең қаржы саясатын жүзеге асыру болып табылады.
Кәсіпорынның айналым активтерінің жетіспеушілігі салдары ең бастысы
кәсіпорынның қаржылық тұрақтығына байланысты. Айналым активтерін
ұйымдастыру олардың тиімділігін арттыру мәселесімен айналысады. Олар:
• Айналым құрамын және құрылымын анықтау;
• Кәсіпорынның айналым активтерінің қажеттілік деңгейінің оптималды
көлемін анықтау;
• Айналым активтерінің қалыптастыру көздерінің тиімді тарту жолдары мен
каналдарын анықтау;
• Айналым активтерін бөлу және оларды ұтымды қолдану шаралары;
• Айналым активтерінің сақталуын және қауіпсіздігіен қамтамасыз ету;
Айналым құрамы өндірістік қорлар және айналым қорлары қалыптастырушы
элементтер жиынтығын айтады. Ал құрылымы әрбір айналым элементінің жалпы
активтердегі үлесін анықтайды. Кәсіпорын қызметін қаржыландыру және
несиелеуде кәсіпорын активтерінің негізгі құрамын келесі көрсеткіштер
құрайды:
• Тауарлы-материалды құндылықтардың қорын басқару;
• Дебиторлық қарыздарды басқару;
• Есеп қаражаттарын басқару;
• Ақша қаражаттарын қалыптастыру.
Мұндағы тауарлы материалдық қорларды басқару кәсіпорының қызмет етуіне
күнделікті қажетті болып табылатын айналым қорларын дер кезінде қамтамасыз
етуді талап етеді. Өйткені өндіріске немесе қызмет көрстеуге байланысты
материалдарды уақытымен қамтамасыз етіп отырмаса, онда жалпы өндіріс
тоқтап, кәсіпорынның тұрақты қызмет етуіне зиянды әсер етеді.
Дебиторлық қарыздарды басқару кәсіпорынның өз қызметін тиімді
ұйымдастыруындағы қажетті қарыз несиелерінің тартылуындағы тиімді жақтарын
анықтау немесе қарыз берудегі қызметін анықтау болып табылады. Мысалы,
кәсіпорын несие алуда ұзақ мерзімді немесе қысқа мерзімдегі, банктерден
немесе банктік емес ұйымдардан алудың қайсы жолдары ұтымды екенін анықтау
қажеттігі туындайды.
Кәсіпорынның есеп құжаттарын басқару бұл өз кезегінде бухалтерлік есеп
негізінде көрініс табады. Бухгалтерлік құжаттарға кәсіпорынның бухгалтерлік
қызметі, оның шығындары мен табыстарының есебі, қорытынды есептері жатады.
Кәсіпорынның бухгалтерлік есебінде айналым активтерінің үлесі айтарлықтай
орын алады. Бұл әсіресе қаржы салаларында кең көрініс табады.
Ақша қаражаттарын басқаруда кәсіпорынның айналым активтерінің күрделі
әрі барлық қызметтерді жүргізудің және ұйымдастырудың негізі болып
табылатын ақша қорларын және ақша қаражаттарын қалыптастыру мен тиімді
пайдаланудан туындайды. Ұдайы өндiрiстiк тұжырымдаманы жақтаушылар қаржының
экономикадағы келесi үш қызметiн көрсетедi:
1. Ақшалай табыстар мен қорларды жасау;
2. Ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану;
3. Бақылау қызметi.
Мемлекет және кәсiпорындар өзiнiң иелiгiне материалдық өндiрiс
сферасында жасалған қоғамдық жиынтық өнiм және өзiндiк өнiм құнының бiр
бөлiгiн алып немесе тартып отырады. Бұл процесс қаржының қызметi ақша
қорларын жасау арқылы жүзеге асады.
Осы жиналған немесе тартылған ақша қорларын экономикада орынды жұмсау
қаржының екiншi қызметi ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану арқылы
жүзеге асырылады. Әрине жоғарыда аталған қызметтердiң барлығы бiр-бiрiмен
тығыз байланысты және олардың қызметтерi бiр-бiрiнсiз жүзеге аспайтын
белгiлi бiр экономикалық жүйе болып табылады.
Сонымен қатар, кәсіпорының айналым активтерін басқарудың негізі
айналым активтерін тиімді қолдану мен пайдалану әдістерін анықтау болып
табылады. Оның іске асуын келесі суреттен көре аламыз:

Сурет-1– Айналым активтерін басқарудың тиімділігін анықтау

Мұндағы айналым активтерінің жылдамдығын анықтауда белгілі бір
кезеңдегі кәсіпорынның салынған капиталдарының қайтарылуы және үстеме пайда
әкелу аралығы сипатталады, яғни осындай ұдайы ұлғаймалы өндірістен неше
айналым болғандығын сипаттайды. Егер неғұрлым айналым активтерінің айналу
жылдамдығы көбірек болған сайын, соғұрлым олардың экономикалық қызметінің
тиімділігі көрініс табады және бұл өнімге сұраныс та арта береді.
Сондай корпорация жағдайын сипаттағанда олардың айналым активтерінің
көлемінің де маңызы зор. Себебі, егер айналым активтерінің жылдамдығы тез
болуы мүмкін, бірақта ондағы айналым қорларының үлесі мардымсыз болып
келеді. Мысалы, ірі өндірістпен айналысатын корпорациялардың айналым
қорларының көлемі де ірі көлемде сипат алады, ал бұл өз кезегінде айналым
активтерінің айналым жылдамдығын кемітеді.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Айналыс активтері
Банктің меншікті капиталы
Банкті ұйымдастыру және оның қызметтерінің ерекшеліктерімен танысу
«Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамы энергетикалық кәсіпорнының шаруашылық қызметін басқаруды талдау
Коммерциялық банктің басқару құрылымы
Экономикадағы банктердiң мәні мен рөлі
Абылай қаражаттарды Сұлтан басқару
Нарықтық экономика жағдайында кадрлардың еңбек нәтижелілігін бағалаудың теориялық негіздері
Банктің активтік операциялары
Банк активтерін басқару, жетілдіру мәселелері
Пәндер