Қазақ тілінің вокализм және консонантизм жүйесі, жіктеу принциптері


1. Қазақ тілінің вокализм және консонантизм жүйесі, жіктеу принциптері
2. Фонема теориясының қазақ тіліндегі көрінісі.
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема бар. Вокализм солардың өзара қарым-қатынасынан құралады. Оның тоғызы монофтонг. Жалаң дауыстылар: а, е-э, о, ө, ы, і, ұ, ү, ә, қалған екеуі – дифтонг дауыстылар: и, у. Түркі тілдердің біразында (қырғыз, алтай, түрікпен т.б.) дауыстының қысқа не созылыңқы айтылуы белгілі мағынамен байланысты болып келеді: қырғыз тілінде «мал» сөзі «мал» мағынасында айтылса, кейде уақыт, мезгіл (мал) мағынасында қолданылады; «әр» сөзі «әрі» мағынасында айтылса, «эр» ат абзалы мағынасында жұмасалады. Осы тәрізді түрікмен тілінде «ак» етістік «ақ» сын есім мағынасында айтылады.
Дауыстылар фонетикалық жағдайына қарай әртүрлі комбинаторлық варианттарда келе береді: мәселен, е, о, ө дауыстылары сөздің бас позициясында үнемі ашық дифтонг (иэ, уо, уө) сапасында айтылады: йекі (екі), йэшкі (ешкі), йэрте (ерте), йэрке (ерке), уол (ол), уотан (отан), уожау (ожау), уөгіз (өгіз), уөзі (өзі) т.б. сондықтан йэ,уо, уө дифтонгтерін э, о, ө фонемаларының сөз басында айтылатын комбинаторлық не позициялық варианттары деп қараймыз.
Қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема бар. Дауыстылардың ішінде ә фонемасы қазақ тілінің бергі даму кезеңінде пайда болған. Артикуляциялық ерекшелігі бойынша а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, монофтонг фонемалар да, қалған екеуі и, у дифтонгфонемалар. Дауысты фонеманың комбинаторлық варианты да болады. Дауыстыларын жасалу жолына қарай
Дыбысталу мүшелерінің осындай қызметіне қарап, дауыстыларға мына төмендегі белгілер тән деуге болады:
1) дауыстыларды айтқанда, өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығынан кейін ешқандай кедергіге ұшырамайды;
2) дауыстыларды айтқанда өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығын қаттырақ дірілдетеді;
3) дауыс шымылдығынан өткен ауаның қысымы дыбыстау мүшелерінің бәріне дерлік таралып түседі;
4) дауыстыларда үн басым, олармен ән салуға болады. Сондықтан музыканы тануда ноталар тіркесіндегі до, ре, ме, фа, соль, ля, си – дауыстылардың қасиетіне негізделген;
5) дауыстылардың тағы бір қасиеті – олардың буын құрайтындығы. Қазақ тілінің буын жүйесі бойынша сөзде қанша дауысты болса, сонша буын болады. Мысалы: үй, үн, қыс, ә-ке, ба-ла-лар.
Сонымен, айтқанда ауа дауыс шымылдығынан кейін кедергісіз, еркін шығатын дыбыстарды дауысты дыбыстар дейміз.
Қазақ тілінде 9 жалаң дауысты (монофтонг) (а, ә, е, о, ө, ү, ұ, ы, і) және екі дифтонг дауысты дыбыс (и, у) бар. Сонда қазақ тілінің дауыстылары – 11. Орыс тілінен енген э, ё, ю, я дауыстыларын қосқанда, небары 15 дауысты болады.
1. О, ө, у, ұ, ү дауыстыларын айтқанда, ерін сүйірленіп, ілгері қарай жылжиды, ал а, ә, е, и, ы, і, э, дыбыстарын айтқанда ерін тартылып, екі езу кейін, құлаққа қарай жылжиды.
2. А, ә, е, о, э дауыстыларын айтқанда, иек төмен түсіп, ауа еркін шығып, ал и, у, ы, ұ, ү, і дауыстыларын айтқанда, иек жоғары көтеріліп, ауа қысылып шығады.
3. А, о, ұ, ы, (у), (и) дауыстыларын айтқанда, тіл артқа, кейін тартылып, тілдің үсті көтеріледі де, дыбыстар жуан шығады, ал ә, ө, ү, і, е, э, (и), (у) дауыстыларын айтқанда, тіл ұшы ілгері жылжиды да, тілдің үсті шамалы төмендеп ойысады. Осының нәтижесінде бұл дыбыстар жіңішке айтылады. Сөйтіп дауыстыларды:
1) еріннің қатысына қарай: еріндік, езулік;
2) иектің (жақтың) қатысына қарай: ашық, қысаң;
3) тілдің қатысына қарай: жуан, жіңішке деп бөлеміз.
1) Н.Уәлиев, А.Алдашева [«Қазақ орфографиясындағы қиындықтар», – Алматы: Қазақ ССР-інің «ҒЫЛЫМ» баспасы, 1998. – 110 бет, 7–22 беттер]
2) Ш. К. Бектұров [«Қазақ тілі», – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2006. – 336 бет, 29-43беттер]
3) Қ. Күдеринова [«Қазақ жазуының теориялық негіздері», – Алматы: Атамұра, 2010. – 327 бет, 183-197беттер]
4) К.Аханов [«Тіл білімінің негіздері», – Алматы, 2002, – 664бет, 311-317беттер]
5) Ж. Аралбаев [«Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер», Алматы: Қазақ ССР-інің «ҒЫЛЫМ» баспасы, 1998. – 142бет, 20-71беттер]

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






1. Қазақ тілінің вокализм және консонантизм жүйесі, жіктеу принциптері;
2. Фонема теориясының қазақ тіліндегі көрінісі.

Вокализм (дауысты дыбыстар)
Қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема бар. Вокализм солардың өзара қарым-қатынасынан құралады. Оның тоғызы монофтонг. Жалаң дауыстылар: а, е-э, о, ө, ы, і, ұ, ү, ә, қалған екеуі - дифтонг дауыстылар: и, у. Түркі тілдердің біразында (қырғыз, алтай, түрікпен т.б.) дауыстының қысқа не созылыңқы айтылуы белгілі мағынамен байланысты болып келеді: қырғыз тілінде мал сөзі мал мағынасында айтылса, кейде уақыт, мезгіл (мал) мағынасында қолданылады; әр сөзі әрі мағынасында айтылса, эр ат абзалы мағынасында жұмасалады. Осы тәрізді түрікмен тілінде ак етістік ақ сын есім мағынасында айтылады.
Дауыстылар фонетикалық жағдайына қарай әртүрлі комбинаторлық варианттарда келе береді: мәселен, е, о, ө дауыстылары сөздің бас позициясында үнемі ашық дифтонг (иэ, уо, уө) сапасында айтылады: йекі (екі), йэшкі (ешкі), йэрте (ерте), йэрке (ерке), уол (ол), уотан (отан), уожау (ожау), уөгіз (өгіз), уөзі (өзі) т.б. сондықтан йэ,уо, уө дифтонгтерін э, о, ө фонемаларының сөз басында айтылатын комбинаторлық не позициялық варианттары деп қараймыз.
Қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема бар. Дауыстылардың ішінде ә фонемасы қазақ тілінің бергі даму кезеңінде пайда болған. Артикуляциялық ерекшелігі бойынша а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, монофтонг фонемалар да, қалған екеуі и, у дифтонгфонемалар. Дауысты фонеманың комбинаторлық варианты да болады. Дауыстыларын жасалу жолына қарай
Дыбысталу мүшелерінің осындай қызметіне қарап, дауыстыларға мына төмендегі белгілер тән деуге болады:
1) дауыстыларды айтқанда, өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығынан кейін ешқандай кедергіге ұшырамайды;
2) дауыстыларды айтқанда өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығын қаттырақ дірілдетеді;
3) дауыс шымылдығынан өткен ауаның қысымы дыбыстау мүшелерінің бәріне дерлік таралып түседі;
4) дауыстыларда үн басым, олармен ән салуға болады. Сондықтан музыканы тануда ноталар тіркесіндегі до, ре, ме, фа, соль, ля, си - дауыстылардың қасиетіне негізделген;
5) дауыстылардың тағы бір қасиеті - олардың буын құрайтындығы. Қазақ тілінің буын жүйесі бойынша сөзде қанша дауысты болса, сонша буын болады. Мысалы: үй, үн, қыс, ә-ке, ба-ла-лар.
Сонымен, айтқанда ауа дауыс шымылдығынан кейін кедергісіз, еркін шығатын дыбыстарды дауысты дыбыстар дейміз.
Қазақ тілінде 9 жалаң дауысты (монофтонг) (а, ә, е, о, ө, ү, ұ, ы, і) және екі дифтонг дауысты дыбыс (и, у) бар. Сонда қазақ тілінің дауыстылары - 11. Орыс тілінен енген э, ё, ю, я дауыстыларын қосқанда, небары 15 дауысты болады.
1. О, ө, у, ұ, ү дауыстыларын айтқанда, ерін сүйірленіп, ілгері қарай жылжиды, ал а, ә, е, и, ы, і, э, дыбыстарын айтқанда ерін тартылып, екі езу кейін, құлаққа қарай жылжиды.
2. А, ә, е, о, э дауыстыларын айтқанда, иек төмен түсіп, ауа еркін шығып, ал и, у, ы, ұ, ү, і дауыстыларын айтқанда, иек жоғары көтеріліп, ауа қысылып шығады.
3. А, о, ұ, ы, (у), (и) дауыстыларын айтқанда, тіл артқа, кейін тартылып, тілдің үсті көтеріледі де, дыбыстар жуан шығады, ал ә, ө, ү, і, е, э, (и), (у) дауыстыларын айтқанда, тіл ұшы ілгері жылжиды да, тілдің үсті шамалы төмендеп ойысады. Осының нәтижесінде бұл дыбыстар жіңішке айтылады. Сөйтіп дауыстыларды:
1) еріннің қатысына қарай: еріндік, езулік;
2) иектің (жақтың) қатысына қарай: ашық, қысаң;
3) тілдің қатысына қарай: жуан, жіңішке деп бөлеміз.

Дауысты дыбыстардың жіктелуі
Еріннің қызметіне
қарай
Иектің (жақтың)
Қызметіне қарай
Тілдің қызметіне
қарай

Еріндік
о, ө, у, ұ, ү
Езулік
а, ә, э, е, ы, і
Ашық
а, ә, е, э
Қысаң
ы, і, ұ, ү, и
Жаун
а, о, ы, ұ, (и), (у)
Жіңішке
ә, і, ө, ү, е,
(и), (у)


Консонантизмдер (дауыссыз дыбыстар)
Дауыссыз дыбыстар консонантизмдердің жасалуын айтқанда, ол
дауыстылардың жасалуыемн салыстыра түсіндіріледі:
1) дауыстыларды айтқанда, өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығынан кейін ешқандай кедергіге ұшырамаса, дауыссыздарда ауа міндетті түрде дыбыстау мүшелерінің бірінде кедергіге ұшырайды;
2) дауыстыларды айтқанда, өкпеден шыққан ауа дауыс шымылдығын қатты, жиі, көбірек дірілдетсе, дауыссыздарда баяу, аз дірілдетеді;
3) дауыстыларды айтқанда, өкпеден шыққан ауа дыбыстау мүшелерінің барлығына бірдей таралып түссе, дауыссыздарда ауаның қысымы дыбыстау мүшелерінің бәріне таралып түспейді;
4) дауыстыларды айтқанда, дыбыстау мүшелерінің бәрі дерлік қимылдаса, дауыссыздарада дыбыстау мүшелері бір жақты ғана қимылдайды;
5) дауыстылармен ән салуға болса, дауыссыздармен бұлай етуге болмайды;
6) дауыссыздармен буын құра алмаймыз.
Сонымен, ауа кедергіге ұшырап шығатын дыбыстарды дауыссыз дыбыстар дейміз.
Қазіргі қазақ тілінде 25 дауыссыз дыбыс бар, олар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, (у), ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. Сонымен бірге в, ф, ц, ч, щ - қазақ тіліне орыс тілінің әсерімен енген дауыссыздар.
Дауыссыз дыбыстар негізінен үн емн салдырдан жасалады. Соған сай дауыссыздар: 1) тек қана салдырдан тұратын; 2) салдыр мен үннен тұратын дыбыстар болып екіге бөлінеді.
Салдырдан тұратындар
Салдыр мен үннен тұратындар
к, қ, п, с, т, х, ф, ц, ч, ш, щ
Й, л, м, н, ң, р, (у), б, в, г, ғ, д, ж, з, һ

Үннен салдыры басым дыбыстар
Салдырдан үні басым дыбыстар
б, в, г, ғ, д, ж, з, һ
й, л, м, н, ң, р, (у)

Егер дауыссыздарды айтқанда, дауыс шымылдығы (голосовая связка) жиырылып қалмаса және дауыстың (үннің) қатысы болмаса, онда қатаң дыбыстар жасалады, ал егердауыссыздарды айтқанда, дауыс шымылдығы үн шығарарлық қалыпта олса, онда ұяң дыбыстар жасалады. Сонетикада тек қана салдырдан тұратын дыбыстарды қатаң, үннен салдыры басым дыбыстарды - ұяң, ал салдырдан гөрі үні басым дыбыстарды үнді деп атайды.
қатаң: к, қ, п, с, т, х, ф, ц, ч, ш, щ
ұяң: б, в, г, ғ, д, ж, з, һ
үнді: й, л, м, н, ң, р, (у)

Дауыссыздар жасалу орнына қарай мына төмендегіше жіктеледі:
1. Ерін дауыссыздары: п, б, м, (у) (билабиаль);
2.Тіс пен ерін дауыссыздары: ф, в (лабиаденталь);
3.Тіс дауыссыздары: т, д, ц, с, з (денталь);
4.Тіл ұшы дауыссыздары: ч, ж, н, л (альвеоляр);
5. Тіл алды дауыссыздары: ш, р, и, щ (палаталь);
6. Тіл ортасы дауыссыздары: к, г (препалаталь);
7. Тіл арты дауыссыздары: қ, ң, х, ғ (веляр);
8. Көмей дауыссызы: һ

Сонымен бірге айтылу жолына қарай шұғыл (эксплозив): п, б, т, к, г, д, ч, ң, ызың (фрикатив): ф, в, с, ң, ш, х, з, ж, һ болып екіге бөлінеді. Шұғыл дауыссызсыздарды айтқанда, дыбыстау мүшелері бір-біріне жабысады да, бірден кілт ажырасып кетеді, осының нәтижесінде ауа үзіліп шұғыл шығады. Ал ызың дауыссыздар дыбыстау мүшелерінің жымдасуынан емес, тек өз ара жуысуынан, соның нәтижесінде, ауаның сүзіліп шығуынан жасалады.
Дауыссыздар артикуляциялық орнына қарай мынадай топтарға бөлінеді: 1) ерін немесе лабиаль дауыссыздар. Ерін дауыссыздары астыңғы еріннің үстіңгі ерінге немесе үстіңгі тіскетиюінен жасалады. Лабиаль дауыссыздар өз ішінде екі топқа бөлінеді: а) астыңғы еріннің жоғарғы ерінмен жуысуынан ерін-еріндік (губно-губные) немесе билабиаль дауыссыздар жасалады. Мысалы: б, п, м; ә) астыңғы еріннің үстіңгі тіспен жуысуынан ерінді-тіс (губно-зубные) немесе лабиоденталь дауыссыздар жасалады. Мысалы: в, ф.
1) Тіл алды дауыссыздары. Тіл алды дауыссыздарының жасалуында
тілдің алдыңғы бөлегі активті қызмет атқарады. Ол өз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мектепте фонетиканы оқыту
Қазақ тілі мамандығының магистратураға қабылдау емтиханның бағдарламасы
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері
Бастауыш сыныптарда қазақ тілі сабағында фонетиканы оқытудың әдіс-тәсілдерін анықтау
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі жайлы
Дауысты және дауыссыз дыбыстар
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі жайында
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі
Бастауыш сыныптарда қазақ тілі сабағында фонетиканы оқытудың әдіс-тәсілдері
Қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің өзге тілдерден айырмашылықтары мен ұқсастықтары
Пәндер