Темперамент және мінездің теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе

1. Темперамент және мінездің теориялық негіздері
1.1.Темперамент және мінез жөнінде түсінік
1.2.Темперамент және мінез туралы теориялар
1.3.Темперамент түрлері
1.4.Мінездің қалыптасуы

2. Темперамент және мінездің байланысы
2.1.Мінез бітістері
2.2.Мінез түрлері мен типтері
2.3.Темперамент және іс әрекет
2.4.Мінездің ұлттық ерекшеліктері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Темперамент дегеніміз–жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл–қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент–ағзаның физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе жоғары жүйке қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс. Темперамент адамның жалпы қозғалысын (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай істейді), психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр болса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз т.б.) эмоция сезімдерінен де (біреуі сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой–пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде– ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, дәрігер Гиппократтың (б.э.д. 460–356) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Мәселен, ағзада қанның пропорциясы артық болса сангвиникалық (латынша “сангиус”-қан), ал шырын басым болса (грекше “флегма”-шырын), флегматик темперамент деп, ал организмде қара өт басым болса, меланхолик (грекше “мелайне- холе”)–қара өт, ағзада сары өт басым болса, холерик (грекше “холе-өт”) темпераменті деп аталған.
Гиппократ: “ағзадағы сұйықтардың бірінен екіншісінің басым болуы кейбір аурулардың шығу тарихын түсіндіруге де жарайды”–деді, ол мидың ролін түсіне біледі, оны “бездердің бірі”,-деп санады. Бұл–адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстық ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Темпераменттің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген академик И.П. Павловтың ілімі темперамент туралы түсінікті ғылыми жолға салды.
Мінез–жеке адамның өзіне тән қылық-әрекетінде, тіл қатынасында тұрақты қалыптасатын дара ерекшеліктерінің жиынтығы.
Мінез нақты адамның шыншыл, адал, ақкөңілдігіне орай сипатталмайды, аталған сапалар-әр түрлі жағдайларда көрініс беретін жеке адам қасиеттері. Адам мінезін біле отырып, оның алдағы ықтималды әрекеттері мен қылықтарын күні ілгері барластырумен оларға тиісті реттеулер және түзетулер ендіруге болады. Мінезді адамның қандай әрекетке келетінін жаңылмай, дәл айтуға болады. [2]
Зерттеу жұмысының мақсаты: Психология ғылымындағы тұлғаның жеке – дара өзгешеліктері: темперамент және мінез ұғымдарына жалпы сипаттама, түрлеріне анықтама беру.
Зерттеу жұмысының міндеті:
- Темперамент және мінез туралы теорияларын көрсету;
- Олардың түлерін анықтау;
- Мінез бітістерін көрсету.
Зерттеу объектісі. Темперамент және мінез. Олардың арасындағы байланысы және айырмашылығы.
Зерттеу жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Пайдаланылған әдебиттер
1. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- Алматы, 1995
2. Жарықбаев Қ. Психология.- Алматы, 1993
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, 1995
4. Немов Р.С. Т- 1. Психология. -М., 1998
5. Рубинштейн Л.С Основы общей психологии. -М., 1998
6. Гамезо М.В. Атлас по психологии. –М., 1997
7. Столяренко Л.Д. Основы психологии. –М., 1997
8. Личко А.Е . Психопатии и акцентуации характера у подростков. –Санкт Петербург, 1983
9. Леонгард Н. Акцентуированные личности. –Киев, 1989
10. Левитов Н.Д. Психология характера. -М., 1969
11. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. –М ., 2000
12. Белоус В.В. Темперамент и деятельность.- М., 1990
13. Левитов Н.Д. Психология характера. – М., 1969
14. Гоноболин Ф.Н Воля, характер, деятельность.- Минск, 1966
15. Страхов И.В Психология характера. – Саратов, 1970
16. Бап–Баба С.Б. Жалпы психология. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2005
17. Бап–Баба С.Б. Жантану негіздері. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2003 ж.
18. Қ.С. Жұмасова. Психология. Оқулық. “Фолиант” баспасы. Астана, 2006
19. Психология: адамзат ақыл – ойының қазынасы. 10т.Т-3.Таймас Баспа үиі Алматы, 2005
20. Мектептегі психологиялық диагностика. Әдістемелік құрал. – «Радиал баспасы» Астана, 2005
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Темперамент және мінездің теориялық негіздері
1.1.Темперамент және ... ... ... және ... ... ... түрлері
1.4.Мінездің ... ... және ... ... ... ... мен ... және іс ... ... ... ... тізімі
Кіріспе
Темперамент дегеніміз–жүйке ... тума ... ... жеке ... бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан,
қимыл–қозғалысынан, ... ... ... ... ... өзгешеліктерімен, әсіресе жоғары жүйке
қызметінің тума ... ... ... ... ... жалпы қозғалысын (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез
қимылдайды, енді ... жай ... ... ... ... ... тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр ... ... ... сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл күйінің ерекшеліктерінен
де (салмақты, тұрақты, жеңіл, ... т.б.) ... ... де ... ... ... күйгелек т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой–пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде–
ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның ... ... ... ... 460–356) еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... әр түрлі темпераменттер адамдар мен ... төрт ... ... ... ... ... ... ағзада
қанның пропорциясы артық болса сангвиникалық (латынша “сангиус”-қан), ... ... ... ... ... ... ... деп, ал
организмде қара өт басым болса, ... ... ... ... ... сары өт басым болса, холерик (грекше “холе-өт”) темпераменті деп
аталған.
Гиппократ: “ағзадағы сұйықтардың ... ... ... ... ... шығу ... түсіндіруге де жарайды”–деді, ол мидың ролін
түсіне біледі, оны “бездердің бірі”,-деп санады. ... ... ... ғылыми зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Темпераменттің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген
академик И.П. ... ... ... ... ... ғылыми жолға
салды.
Мінез–жеке адамның өзіне тән қылық-әрекетінде, тіл ... ... дара ... ... нақты адамның шыншыл, адал, ақкөңілдігіне орай сипатталмайды,
аталған сапалар-әр түрлі жағдайларда көрініс беретін жеке адам ... ... біле ... оның ... ... ... мен қылықтарын
күні ілгері барластырумен оларға тиісті реттеулер және түзетулер ендіруге
болады. Мінезді адамның ... ... ... ... дәл ... ... ... мақсаты: Психология ғылымындағы тұлғаның жеке –
дара ... ... және ... ... ... ... анықтама беру.
Зерттеу жұмысының міндеті:
- Темперамент және мінез туралы теорияларын көрсету;
- Олардың түлерін анықтау;
- ... ... ... ... ... және мінез. Олардың арасындағы
байланысы және айырмашылығы.
Зерттеу ... ... ... екі ... ... ... ... тұрады.
1.ТЕМПЕРАМЕНТ ЖӘНЕ МІНЕЗДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Темперамент және мінез жөнінде түсінік
Темперамент–2,5 ғасырдан бері ғылыми ойды ... ... Оған ... ... төркіні–адамдар бойында болатын дара
өзгешіліктер. Әр ... жан ... өз ... бір ... ... бір ... адам тәнінің биологиялық және физиологиялық
құрылымы мен дамуына ... ... ... ... ... мен ... негіз бола алуында. ... ... ... ... Адамдар арасындағы көптеген психологиялық
айырмашылықтар: эмоция ... ... ... осы темперамент табиғатымен түсіндіріледі.
Дегенмен, осы ... ... ... ... шешілмеген,
талас–тартысты қырлары баршылық. Бірақ проблемаға байланысты көзқарастардың
көптігіне қарамай, ғалымдардың бәрінің ... ... ... ... ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи
ірге тасы. Темперамент көбіне адамға тума ... ... ... ... ... ... ... темпераменттік
қасиеттер басқа психикалық құбылыстарға қарағанда тұрақтанған, өзгеріске
келе ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ қосылмай, заңдылықтар негізінде түрлі
темпераменттің белгілі құрылымын түзеді.
Алайда, жеке тұлға ерекшеліктеріне бай ... ал ... бәрі ... ... ... деу ... ... көрсеткіші–адамның барша
жағдайлардағы мәнді сипаты мен тұрақты ... ... ... ... ... ... жағдайда дөрекілік көрсетсе, сондай тұрпайылық
пен ұстамсыздық осы ... төл ... деу жөн ... ... мінезді,
көңілді адамның өзі кей жағдайда мұңайып, сылбыр халге түсуі мүмкін. ... ... ... мінез нақты адамның өмір барысында ... ... ... ... ... әр ... ойлау, сезім,
ниет, әрекет сипатын бірлікті анықтап барады. Мұнда ... ... ... қамтыған қоғамдық шарттар мен ... ... ... ... ... ... қалыптасуы әр түрлі деңгейде дамыған
топтарда ... ... ... ... ... ... ... және т.б.)
қалыптасады. Осы топтар сипаты мен ... ... ... ... тәуелді мүшелерінің мінез ерекшеліктері ... ... ... ... тұлғаның отбасындағы абройы, топтың басқа
мүшелерімен арақатынасына байланысты тұрақталып не, аса ... ... ... ... ... дамыған топ, ұжым мінездің мәнді де
ұнамды бітістерінің қалыптасуына оң әсер ... ... ... ... ... ұжым өз дәреже, деңгейін арттыра түседі.
Қоғам әсерлері мен ықпалдарын бейнелейтін мінез ... жеке ... ... ... яғни оның ... және рухани қажеттеріне,
қызығуларына, наным–сенімдеріне, мұраттарына және т.б. ... ... сай жеке адам өз ... ... ... мен ... іске асыруда қажет белсенділік деңгейін белгілей алады. Мінезге
орай ... ... ... өмір ... ... ... мүдделерінің,
әрекет қылықтарының себептері ашылады.
Мінезді дұрыс түсінуде адам үшін ... ... ... құндылықтар
мен жеке талғамдар арақатынасы шешуші мәнге ие. Әр қоғамның өзіне сай
маңызды да ... ... ... Міне осы ... іске ... ... қалыптасады. Кейін ... ... ... Сондықтан да мінез қандай да адам қасиетінің (төзімділік,
өжеттік т.б.) көрінісі ғана ... ... ... мәні бар ... ... сипатын аңдатады. Осыдан мінездің тыңғылықтығы,
біркелкілігі адамның өмірлік ... ... ... бір ... ... ... ... шарт- өмірлік мақсат, мұраттың нақтылығы.
Мақсаттың болмауы не оның ... ... ... ... жеке адам ... мен оның бағыт–бағдары екіталай
нәрсе. Алдыңызға ақ көңіл кейіппен келген адамның бірі–ізгі ... де, ... ... ... Жеке адам ... оның ... із ... Әрдайым қылық “осылай болсын” деген ниеттен ғана
емес, адам қатынастарының біртұтас жүйесіне ... ал бұл ... да ... ... ... адам ... ... сипат ендіреді[17].
Қалыпқа түскен мінезде адамның наным–сенімдер жүйесі жетекшілік ... ... ... өз іс-әрекетін ұзақ мерзімді ... сай ... ... ... ... ... жатқан
ісінің дұрыс та маңызды екеніне сенімділік туғызады.
Мінез ерекшеліктері адам ... ... ... ... оның ... ... әрі тұрақты болуы шарт. Ал қызығулар үстірт, ... ... ... кемдігі мен тиянақтылығы болмағанынан жеке
адам електегіш келеді. Қызығулар ұқсастығы мінез теңдігін ... ... ... ... не ... ... не өзімшіл
тұлғаларды айыруға болады.
Мінез адамның қолы бос уақытындағы (досуг) өзі ... ... де ... ... ... қызығулар тұлға мінезінің жаңа, ерекше
қырларынан хабардар ... ... ұлы ... ... ... қолы
босаса, аудармашылықпен айналысып, орыс, батыс, қаламгерлерінің небір
әйгілі ... ... ... оқырманына жеткізген; атақты тіл ғалымы
Әбдуәли Хайдари ... ... ... ... ... және т.б.
заттарды оюлап, жолдастарын таң ... ... ... Бердібай қолы босаса, күйшілік өнермен айналысады. Адамның рухани
немесе заттай қажеттіліктерінің қайсысының басым болуына қарай оның тек ... ғана ... ... ... де ... Бұл ... аса ... нәрсе–іс-әрекеттің алға қойылған
мақсатқа тікелей сай ... ... адам не ... ... немесе не
істейтініне қарай бағаланбайды, әңгіме сол істі ... ... ... ... адамның бағыт–бағдары мен іс- әрекет кейпінің бірлігінен
келіп шығады[2].
1.2 Темперамент және мінез туралы теориялар
Ежелгі дәуірлерден бастап ... ... дене ... ... ... ... сай ... көп түрлі
әрекет–қылықтарды топтап, ... ... ат ... ... ... көп ... типологиясы қалыптасты. Бұлардың ішінде назар
саларлықтай тип–адамның дене ... ... ... ... ... ... ... (Э. Кречмер).
Бұл теорияның мәні: әр адам өз дене құрылымына орай ... ... ие. ... дене ... (қол, аяқ, бас, кеуде, және т.б.)
сырттай өлшемдеріне байланысты төрт конституционалды ... ... ... ... ... ... тұсы ... тар иықты,
қол–аяғы ұзын, сидыйған.
2. Пикник–мығым, семізшең, кіші немесе орта бойлы, қарны ... бас, ... ... ... ... күшті дамыған, денесі мығым, берік; ұзынша не
орта бойылы, кең иықты, жамбас сүйектері тартылған.
4. Диспластик–дене ... ... Бұл ... ... ұшырағандар (сырықтай ұзын, қауға бас, тума ... ... дене ... ... үш ... типі сай: ... ... Шизотомик–дене құрылымы нәзік, әлсіз ... ... ... ауыспалы, тұрақсыз, талаптар мен
көзқарастар өзгеріміне ере бермейді, осыдан қоршаған ортаға ... ... ... (атлетический), мінезі байсалды, сезімталдығы кем,
ым–ишараға жоқ, ойлау қабілеті шабан, көбіне майдашыл. Циклотомик–семізшең,
домаланған денелі, эмоциялары ... мен ... ... ... ... ... ... ауытқымайды.
Жоғарыда баяндалған конституциялық типология теориясының негізін
қалаған–Э. ... Бұл ... ... ... кең ... ... Ал осы
теорияны өзіндік ерекшеліктерімен осы ғасырдың 40–жылдарында АҚШ–та одан
әрі жалғастырған У. ... ... Бұл ... да ... ... ұстанған принципі–адам дене ... және оның ... ... ... көпшілігі жантану ғылымында өткір сынға
алынды. Бұл ... ... ... ... ... ... орта мен ... жағдайлардың
ескерілмеуі. У. Шелдон теориясын сынға алған Я. Стреляу былай жазады:
“Адамның ... әуес ... ... болу не ... болу ... ... оның дене құрылымындай нәсілдік белгі емес,
мұндай ... ... ... ие болғанымен тәрбие
және әлеуметтік ортада ғана қалыптасады”[4].
Ал ғылым шындығына келетін болсақ, адамдағы психикалық процестер ... ... ... ... ... ... ... ежелден– ақ белгілі
болған. Темперамент түрлерінің кейбір ... ... ... ... ... И.П. ... және оның ... еңбектерінде
эксперименталды дәлелденген.
И.П. Павлов иттің шартты ... ... ... ... олар ... даралық өзгешіліктердің пайда болуына
назар аударды. Мұндай ... ең ... ... ... мен сол қозулардың сөну теңдігі мен ... ... ... ... жүйке процесінде қалыптасатын тұрақты қасиеттер– қозу
және тежелуге ... ... ... ... ... ... темперамент типінің жүйке қасиеттері ретінде қозу мен ... ... және ... атап ... күші мен ... ... ... тәуелсіз жүйке жүйесінің дербес
қасиеттері. Қозу күші ... ... ... ... ... күшке орай жүйке төзімді, ұзақ не қысқа мерзімжі әсерлі қозуды ... ... ... Ал ... күші жүйке жүйесіндегі күшті
әсерлерді ... сөну және ... ... ... іске асыру
қызметін атқарады.
Жүйке жүйесі процестерінің тепе–теңдігі қозу мен тежелу құбылыстарының
өзара бірдейілік ... ... Осы екі ... ... аралық
қатынастарынан, бір процесс күші екіншісінен басым ... ... ... не ... ... ... ... жүйесінің
үшінші қасиеті–жүйке процесінің қозғалмалылығы–бір жүйке процесінің екінші
түріне ауысу жылдамдығында ... ... ... ... ... адам қылық-әрекетінің өмір жағдайларының өзгеруіне ... ене алу ... де ... ... ... ... ... бір әрекеттен екіншісіне, енжарлықтан белсенділікке немесе кері өту
шапшыңдығымен бағалаймыз. Жүйке қозғалмалылығына ... ... ... ... ... Бұл процесс түрінен екіншісіне өту үшін
қаншалықты көп уақыт пен күш ... ... ... ... ... ... ... болғаны.
Аталған жүйке процестерінің қасиеттері негізінде жүйке жүйесінің типі
деп аталатын ... ... Бұл жүйе әр дара ... ... ... ... ... бірлігінен құралады. Ол қасиеттер: қозу мен тежелу
процестерінің күші, тепе–теңдігі, қозғалмалылығы. Осы үш ... ... ... И.П. Павлов жүйке процесінің күшіне орай және күшті тип ... ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесінің
төрт негізгі типін ажыратты:
• күшті, қозу мен тежелуі, қозғалмалы–сангвиник;
... қозу мен ... ... ... күшті, қозуы басым–холерик;
• әлсіз тип–меланхолик.
Сонымен, И.П. Павлов түсінігінде, жүйке жүйесінің типі тума ... мен ... орта ... ... келе ... ... жүйке
жүйесінің қасиеттері–жүйке жүйесінің жалпы ... ... ... ... ... ... яғни адам темпераменті–
жоғары жүйке ... ... ... ... танылатын психикалық
бейнесі[2].
И.П. Павлов негіздеген типология темперамент психология саласындағы
көптеген лабораториялық зерттеулерге бастама берді. ... ... ... нәтижесінде И.П. Павловтың шәкірттері В.М. Теплов, кейін
В.Д. Небылицын темперамент ... жаңа ... ... ... ... ... ... талдауға ала отырып, жүйке
процесіне байланысты екі қасиеті: лабильдік және ... ... ... ... ... ... және сөну ... де, ал динамикалылығы–қоздырғыш, ұнамды және кері ... ... ... оңай және ... ... ... ... нәтижесінде осы заман психологиясының теориялық
тоқтамы: әрқандай адам белгілі типті ... ... ие. ... ... сай ... ... дара психологиялық өзгешеліктердің мазмұнын
құрайды.
Мінез құбылысын зерттейтін ғылым–характерология ұзақ даму тарихына ие.
Ғасырлар бойы бұл психология ... ... ... саралап, адамның әр
түрлі өмір жағдайларындағы әрекет–қылығын болжастыру мақсатында әрқандай
мінез ... ... ... ... ... тума ... ... қалыптасатын белгісі болғандықтан, мінез типтерін жіктеу көбіне
тұлға дамуындағы сыртқы, ... ... ... Осы бағытта
ежелден өрістеп келе ... ... ... әрекет–қылық болжастырудың
психологиялық жолдары бар. Солардың кейбіріне қысқаша түсінік:
Жұлдызнама (гороскоп)–адам мінезін туған ... ... ... ... уақыт өлшемдері белгілі кезең, аралыққа
бөлінеді, олардың әрқайсысына нақты белгі, символ беріледі. Осы ... от, су, ... т.б.) тән ... ... орай адам мінезі
суреттеледі. Мысалы, ... ... 22 ... мен 1 қаңтар
аралығында туылған–алмаға тектес, осыдан мұндай адам сүйкімді, ақ ... т.б., ал ... ... ... ... күндері
туылғандар–таутеке, яғни мұндайлар-өжет, тұрақты, ... ... ... ... ... сыртқы келбетіне
және сондай келбетті тұлғаларды ұқсастығымен ... ... ... ... ... ... ғылым. Адам дене бітістеріне қарай
жануармен салыстырылады да сол жануарға тән мінез ерекшелігі оған ... ... ... ... мұрын танауы өгіздікіндей жуан да
қалың болып келсе, ол ... ... ... кең ... ... қой, ешкі ... ұқсас шашты адам– үркек; доңыз, арыстан
қылшықтарындай тіке ... ... ... және ... ... да ... ... (көз, ауыз, отырыс–тұрыс т.б.)
негізінде мінезді байқастыру осы физиогномика аймағында жоғары дамыған.
Хиромантия (cheir–қол, ... ... ... алақанның тері
бедерлері, түсі арқылы болжастыру жүйесі.
Дерматоглифика–бармақ, ... ... ... ... ... ... мінезін анықтайтын ғылым жүйесі.
Графология–мәнерлі әрекет–жазу таңбасына орай адам мінезін анықтауға
бағытталған ғылым[17].
А.Е.Личко бойынша мінездің жасөспірімдерге арналған ... тип. Бұл ... ... ... ... қимыл –
қозғалысы ширақ, қалжыңға бейім. Өздерінің ортасында шулы, ...... Өте ... ... бар, ... ... ... сабаққа
дайындығы біркелкі емес. Көңіл – күйі үнемі көтеріңкі жүреді. Ересектермен,
ата – аналарымен, ... ...... ... әртүрлі
қақтығыстарға түседі.
2.Циклойдты тип. Апатияға бейім, өте қызба. Көбіне үйде ... ... ... ... ...... жасамайды.
Айналадағылардың ескетпелерін қабылдамайды, қабылдаған күнде өте қызба,
жағымсыз түрде өтеді. Сәл болатын өзгерістерді қапаланып ... ... күйі ... өте ... ... тез ... ... Көңіл –күиінің
ауысу мерзімі 2-3 апта.
3.Лабильді тип. Мінезі тұрақсыз, көңіл – күйі жиі өзгергіш. ... ... ... кез – ... ұсақ – түйек әсер етуі ... ... ... – күйі ... кезінде өздерінің жанын түсінетін
адамдардың көмегін қажет етеді. Олар ... ... ... ... аса сезімталдықпен сезінеді.
4.Астенал – невротикалық тип. Бұл типті адамдар аса ... ... тез ... ... ... көзге түседі.
5.Сензитивті тип. Аса сезімталдық: біреудің қуанышына да, қайғысына да
ортақтасады. Аса ... ... ... ... ... аса
ұнатпайды. Олар танымайтын, бөтен адамдармен қарым – қатынасқа көп ... ... ... ... ... аса ұқыптылық, кез –
келген істі орындаумен ... тип. ... ... ... ... ... ... нәзік келеді. Болашақта қауіп пен сәтсіздікті сезінеді.
Интеллектісі жоғары. ... оқуы ... ... ... ... бергенде
мазасызданып, білгенін жеткізе алмай қиналады.
7.Шизойдты тип. ... ... ... – қатынасқа түсуге
ынта –ықыласы жоқ, оқшау жүреді, ішкі жан ... бай, ... сырт ... ... Ақыл – ой ... бола ... ... тип. Бұл типті адамдар ызақор, өте ... ... ... 2-3 жас ... ... Личконың айтуынша бұл типті адамдар
жан – жануарларды азаптап, қинауды, өздерінен әлсіз адамдарды ... ... ... Аса ... ... аса ... көреді. Басшылыққа ұмтылады.
9.Истероидты тип. Бұл типке тән белгілер: үнемі назарда болуға тырысу,
өзін көрсетуге және ... ... ... ... тип. Бұл ... адамдар болашақты тіпті де ... ... ... бір ... ... байланысты болмайды,
тұрақсыз және өзгермелі.
11. Комформды тип. Кез – келген ... ... ... тез
бейімделеді[8].
Адам мінезінің даралық ерекшелік екендігін ғылым тарихында тұңғыш ... ...... грек ... ... Бірақ ол мінезді адамның
адамгершілік сапасына тән қасиет дейді. Лабрюйер де «Теофраст ... ... ... осы ... қолданған. Алғашқы кезде мінез адамның
әлеуметтік – адамгершілік ерекшеліктерін білдірген. Бұл - ... кері ... ... ... – адамда туа пайда
болатын генотипті организм қасиеті. Осы ... ... ... – адамның
туа пайда болатын фенотипті ерекшелігі.
XIX ғасырда француз ғалымы А. Бен ... тек ... дара ... ... мен сезімінің және ерік ерекшеліктерінің
қасиеті деп санады. ... ... ... мен ерік ... десе, ал орыс
медигі әрі педагог П.Ф.Лесгафт ерік қасиеті деді.
И.Кант ... ... ... ... оны ... жүре пайда
болатын қасиет деп анықтады. Сондай-ақ, ол адамның даралық қасиеттеріндегі
туа пайда ... ... мен жүре ... ... ... ... ... мінезді адамда туа пайда ... ... ... ... ... т.б. ... туа пайда болумен қатар жүре пайда болумен
қатар жүре пайда болатын ерекшеліктері де бар дейді. ... ... ... ... ... ... ... деген пікір айтады.
Сонымен, мінез жөніндегі осындай екі ... ... ... ... өзара
талас – тартыс туғызып келеді[3]
1.3 Темперамент түрлері
Темперамент–бұл адамның психикалық әрекетінің динамикасын айқындайтын
дара ... ... Ал ... ... ... ... ... сеп–түрткілерге тәуелсіз, бірдей сипатта көрініс береді,
ересек шақта да өзгеріссіз тұрақталады. ... ... ... ... белгілі темперамент типіне негіз болады. Темперамент
типінің нақты көрінісі сан алуан. Олар тек ... ... ... ... бірге барлық психикалық құбылыстар да: сезімде, ниет ... ... ... тілдесу ерекшеліктерінде және т.б.–байқалады.
Қазіргі кезеңде психология ғылымы ... ... ... ... ... психологиялық сипаттама беруге негіз боларлықтай
деректер топтаған. Алайда, дәстүрлі қабылданған ... ... ... ... ... ... психологиялық сипатын
түзу үшін көбіне төмендегі аталған негізгі ... ... ... қандай да психикалық жауап
әрекетінің ... ... ... ... ... әсер күшінің ең төменгі
деңгейі мен сол жауап-әрекеттің туындау шапшаңдығы.
Жауап-әрекетке келу ... ... ... не ішкі
әсерлерге болған ырықсыз жауап-әрекет дәрежесі.
Белсенділік (активность)–мақсатқа жетуде адамның қоршаған дүниеге
ықпал ... және ... жеңу үшін ... ... ... ... қою, ... таңдау және т.б.).
Жауап-әрекетке келу мен белсенділік қатынасы–адам іс-әрекетінің өзін
пайда еткен себепке қаншалықты тәуелді ... ... ... ... ішкі ... ... кездейсоқ оқиғалардан), болмаса ниет,
мақсат, талғам және тағы басқалардан.
Икемділік ... ... ... мен ... ... ... әрі ... үйренісе алуы немесе жаңа жағдайға
салғырт (инертно), тіпті жат ... ... ... психикалық әрекетер мен процестер, ым
–ишара қозғалыстары мен ой ... ... ... ... әрекеті мен іс қимылына
себепші жағдайлар–нақты мезеттегі сыртқы сезімдер (экстраверт) немесе–өткен
мен болашаққа байланысты санадағы ... елес пен ... ... ... ... возбудимость)–эмоционалдық жауап
болуы үшін қажет ең төменгі әсердің шамасы мен оның туындау жылдамдығы.
Аталған қасиеттерді ... ... ... ... ... ғылыми қауым қабылдаған төрт типінің ... ... ... ... ... ... бұл әрекетшеңдік
оның белсенділік қасиетіне сай, қозу мен тежелуі ... ... ... ... ... ... мен ... қимылдары
мәнерлі, шапшаң. Cәл нәрседен, қарқылдап күледі, болмашы ... ... ... ... ... заттар мен адамдарға ... ... ... ... өте жоғары, сондықтан ол иншама әсері
болмаған дыбыстар мен жарыққа ... ... ... адам көтеріңкі
белсенділікке ие, жұмыс қабілеті мен ... ... ... жаңа іске
қаймықпай кіріседі, ұзақ уақыт талып –шаршамастан қызметін ... ... ... объектіне тез шоғырландырады, тәртіпті, қажет
болса, өзінің ... ... мен ... ... тиым бере ... жедел, ақылы–ойы икемді, тапқыр, сөйлеу қарқыны шап–шаң. Сезімдері,
көңіл–күйі, қызығулары мен ниеттері ... ... ... жеңіл
ауысып отырады. Сангвиник төңірегіндегілермен тіл табысқыш, жаңа ... ... ... ... бір ... ... ауыса алады,
қажет болса, қайта үйреніп, жаңа ... ... ... Әдетте, бұл
типті адам өткені мен ... ... ... ... ... ... қоймай, көбірек сыртқы әсерлерді объектив
бағамдауға бейім, экстраверт.
Холерик. Сангвиник сияқты жай әсерлерге берілмейді, ... ... ... ... ... белсенділіктен басымдау,
сондықтан ол ұстамсыз, шыдамсыз, қызба. Сангвиникке қарағанда ... ... ... мен ... тұрақтылау, табанды, зейінін
ауыстыруы қиындау, сезімі ... ... ... ... ... ... мен көңіл шарпулары кем
көріністі. Оны күлдіру де, ... да оңай ... ... бәрі ... ... ол міз–бақпас. Қай жағдайда да сабырлылығы мен
байсалдылығын ... ... жоқ, сөзі ... әрекеті жай. Жаңарған
жағдайға икемделуі қиын, дағдылары мен әрекеттерін өзгертуі ауыр. Солай да
болса, флегматик өте қуатты, ... ... ... ұстамды, сезімге
берілмейді. Әдетте, жаңа адамдармен араласып кете бермейді, сырттай әсерге
төзімді. Бар білгені ... Өте ... ... ... кем адам. Болшамы
нәрседен көзіне жас үйіріліп, өкпелегіш, ... ... ... ... ... қасында, дауысы мен қозғалысы өте сылбыр.
Әдетте, өзіне сенімсіз, үркек, болмашы қиындықтан шегінеді. ... кем, тез ... ... ... ... ... оның барша
психикалық процестері әлсіз. Көпшілік меланхоликтердің өздерінің тұйықтығы
мен адамдардан ... ... ... көп–толық интраверт.
Әр адамның темперамент типі тума екендігі қалқысыз дәлеледенген, ал
қасиеттер түріне байланысты белгілі ... ... ... ... таппаған[16].
1.4 Мінездің ұлттық ерекшеліктері
Ұлттық мінез адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі мен ірі ... ... ... ... ... өмір ... мен әлеуметтік
жағдайының тұтастығы арқылы ... ... ... пен ... ... ... ... болатындығы–тарихи шындық және
объектив фактор. Қазақ халқының түркі тектес өзге халықтардан ... ... ... бар. Ыбырай Алтынсарин еңбектерінде өз
халқының мінез–құлқына тән ... ... атап ... ... ... ... ... пен кішіпейілділік, ашық–жарқын
көңіл мен кеңпейілділік, өзге нәсілді адамдарға деген достық және сыйластық
көзқарас, қонақжайлылық пен пайымшылдық ... ... тән. ... ... өзге де мінез–құлық сипаттары бар. Бұл орайда, қазақтардың
өз жері мен Отанына, ... ... ... ... ... ... ... икемділігі, меймандостығы мен балажандығы,
өмірдің қиыншылықтары мен әділетсіз ... ... сөз ... ... ... еңбексүйгіштігі мен шыдамдылығы олардың жалпы
ұлттық қасиеттері болып табылады. Әрбір ұлт пен ұлысқа, этнос пен ... ... ... ... ... ... төл ... мінез–құлқының өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі
ықпал ... оның жаңа ... ... ... ... тұрғыдан
анықталған тарихи шындық және объектив фактор.
Мінездің физиологиялық ... ... ... және ... ... ... ерекшелік белгіліжағдайларға сәйкес көрініс береді.
Мұндай ерекшеліктердің өзіндік ... ... бар. ... бірі – динамикалық стереотип – жүйке жүйесінің таптаурын
болып қалыптасатын қызметі. Бұл – ... ... ... шартты
рефлекстердің жасалу жүйесі. Ол ... ... ... ... ... ... қызметіне байланысты. Динамикалық
стереотип осы тітіргенгіштерге белгілі бір жағдайға байланысты реакциялар
беріп, әсерленіп ... Бұл ... мәні ... жағдайдың өзгеруіне
сәйкес орталық жүйке жүйесінде әрқилы ... ... ... ... физиологиялық негізін ашып көрсетуде ерекше орын алатын жайт-
жоғары жүйке ... ... ... құбылыс. Осы орайда, И.П.
Павлов қандай сигнал жүйесінің басым екендігіне ... адам ... ... үш ... ... ... тип – бұл, негізінен, сөзбен
байланысты екінші ... ... ... ... ... тип – бірінші сигналдық шартты рефлекстің басымдылығы. 3.Орташа
тип – мұнда екі сигнал жүйесінің бір де бірі ... ... ... ... осы ... ... жатады. Адам мінезінде бұлардан басқа
да мінез ерекшеліктерінің пайда болуына әсер етіп отыратын арнайы типтердің
болуы ықтимал. ... ... әр ... ... адамдардың
еңбексүйгіштігі мен әрекетшілдігі де түрліше болып келеді[3].
2. Темперамент және мінездің байланысы
1. Мінез бітістері
Адам мінезі сан ... Бұл ... ... ... ... ... екінші–асықпайды, бірақ ісі тыңғылықты; үшінші–іске
ойланбастан асыла салады, кейін барып ... ... ... ісін ретіне
келтіреді. Адам мінезінде көрінетін мұндай ерекшеліктер–мінез ... ... ... да ... ... қайталанып отыратын нақты
белгісі.
Мінез бітістері өзара көрінуі тиіс болған қалыпты жағдайлардан бөлек
қаралмайды ... ... ... өзі де ... танытады). Сондықтан
қалаған мінез бітісі нақты ... ... ... қылықтың тұрақты
формасы.
Мінездің бітістері мен сипатын белгілі қылықтың ... ... ... да ... ... яғни ... бітістің көріну
мүмкіндігі неғұрлым жоғары болса, ол адам мінезінің тұрақты белгісі ретінде
танылады. Дегенмен, ... ... ... ұдайы көріне бермейді,
яғни мінез бітістері адам ... ... ... ... ... да ... ... бітістері мен әдеттер арасында жақындық та
бар: мысалы, мінез бітісі ретінде жауапкершілік адамның ... ... ... әдет ... бітісіне өте бермейді, ол тек қандай да ... ... ... бітістері өз ішіне ойлау, түсіну әдістерін
қамтиды. Қайсы бір тұлғаға тән қылықты жасауда ... ... ... ... мұндай психикалық процестердің бірімен де байланыспайды. Сонымен бірге
бітіс адам қылығына ықпал ете ... сол ... ... ... ... бітістерінің қалыптасуын ... ... ... ... ... да ... ... әрекетте іске
аса отырып, мінезде бекиді. ... ... ... ... болашақ
мінез бітісі. Мінез бітістері мотивте алғашқыда ниет ... ... ... оны әрекет тұрақты қасиетке айналдырады. Осыдан ... да ... ... ... қылық-әрекет мотивтерін ... ... ... ... ұйымдастырудан басталады.
Мінездің жалпыланған қасиеттері өздерінің диалектикалық қарама–
қарсылықтарында көрінеді: ... ... ... ... және т.б. Егер ... ... адамның алға қойған мақсатына
жетудегі, кедергілерді ... ... ... ... ... ниет ... т.б. байқалады. Мінез қаталдығы
өжеттік, ... ... ал ... адам ... ... ... жолдарын табуға ұмтылады. Мінездің тыңғылықтылығы мен
қайшылығы мінез бітістерінің ішіндегі ... және ... ... ... анықталады. Қасиеттердің бәрі өзара үйлесімді
келсе, тыңғылықты мінез, ал бір ... ... ... ... Адам ... мен ұмтылыстарының, іс-әрекеттерінің
жан–жақты дамығандығы мен көп түрлілігі мінездің кеңдігін танытады. Мұндай
адам әлемдегінің ... ... ... ... ... Ал бұларға
қарсы–мінезі “тар” адамдар өзін-өзі ... ... ниет ... өте ... ... адам ... ... мен көп тараптылығы кейбір
жағдайларда бір адамның өзінде де әрқилы, тіпті ... ... шек ... Адам ... өте ... мәдениетті болуымен бірге
қатал талапшаң болуы мүмкін. Осыған қарамастан, оның мінезі сақталып, ... ... ... ... ... ... және темперамент салыстырылып түсіндіріледі, кейде
бірінің орнына бірі қолданылады. Ал іс жүзінде олай болмауы керек.
Мінез бен темперамент ... ... ... ... ... ... ... тәуелділіктен. Қандай да мінездің қалыптасуында
белгілі жүйкелік ... ... ... ... ие. ... ... жете ... ғана мінез ... ... ... ... ... ұстамдылық– ұстамсыздық,
қозғалғыштық–салғырттық және т.б. тікелей темпераментке байланысты. Бірақ
мінез темпераментке ... ... ... ... ... ие
адамдарда әрқилы мінез белгілері болуы мүмкін. Темперамент ... ... ... ... ... ... ... холерикке
қарағанда меланхоликтің өзіне жігерлілік пен жүректілікті дарытуы қиынға
соғады. Ал холерик ... ... ... бола ... ... ... ... тез тіл табысып кете алмайды, т.с.с.
Мінезі тұрақталған адамда темперамент дербес ... ... ... ... бітістеріне сай әрекет–қылықтардың іске ... ... ... ... және темперамент бітістері адамның біртұтас
келбет–кейпінде өзара байланысқа түсіп, тұлға ... ... ... бен ерік ... өте тығыз. Осыдан көп ... ... және ... ... адам” сөз тіркестерін бір мәнде түсінеміз. ... ... ... қатаңдығымен, табандылығымен және т.б. байланысты.
Адам мінезінің күштілігін айта отырып, ондағы еріктік сапалар мен ... ... Бұл ... адам ... ерік ... ... ететін
қиын жағдайларда, үлкен кедергілерді жеңуде көрінеді. Алайда, мінез тек күш
сипатымен айқындалмайды, она әрқилы өмір жағдайына орай ерік ... ... ... бар. Бір ... еріктік әрекеттерде мінез
қалыптасады әрі көрінеді, адам үшін ... ... ерік ... ... ... ... бекиді; кейін осы қасиет адам қылығы мен
еріктік әрекеттеріне ықпал етеді. Ерікті әрекет әр уақыт ... ... ... және ... ... ... ... еркі бос
адамды көп жағдайда “мінезсіз” деп сипаттайды. Психологиялық тұрғыдан бұлай
болмауы тиіс, еркі бос ... да ... да ... ... ... жүрексіздік, сенімсіздік және т.б. Мінезі айқын болмағандықтан
адамның іс-әрекет, қылығын алдын ала болжастыру мүмкін ... ... ... ... ... ... ... бағыт–бағдар жоқ. Оның
әрекеттерінің бәрі өз билігін де болмай, тысқы ... ... ... ... ... ... байланысты, әрі бұл
байланыс өзара ықпалды. Бір тараптан, инабаттық, эстетикалық, ... даму ... ... ... мен ... және бұлар
негізінде қалыптасқан мінезге тәуелді. Екіншіден, осы сезімдердің өздері
тұлғаға тән тұрақты ... ... адам ... ... ... ... ... т.с.с. күрделі сезімдердің болуы жоғары дамыған
адамның сипатын ... ... ... ақыл–ой (интеллект) үлкен маңызға ие. ... мен ... ... тыс ... қоя ... және оны
дербес шешу, ой жұмысындағы ынта мен ... адам ... ... белгісі. Ал осы ақыл қабілетін пайдалануда бағыт таңдау–тікелей
мінезге ... ... ... ... ... ... ... жарытып, ештене өндірмейтін адамдар аз емес.
Мінез құрастырушы көптеген қасиеттер біртұтас, олар даралап, шектеуге
келе бермейді (өшпенділік, күдікшілдік, сақилық т.б.). Ал ... ... ... (жүректілік, дербестік т.б.), cезімдік (жайдарылық,
көңілділік т.б.), ... (ой ... ... т.б.) ... ... құрамды бөліктері ретінде талдауға болады. Барша мінез
бітістері ... ... ... ... ... да табанды; ашық
адам– жайдарлы, сенімді, достыққа тұрақты т.б. ... ... ... мен ... түрі ... ... бітістердің жалпы сипатына тәуелді
келеді, ал ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Негізгілері адамның бағыт–бағдарын айқындауға ықпалын тигізіп, яғни адамның
тұрақты мінезінің сипатын ... де, ... ... ... ... ... батылсыздық, қорқақтық және альтруистік бітістердің алғашқы
екеуі жетекші мәнге ие болса, онда адам ... ... ... ... яғни ... ... ... күдікті болуынан көздеген
ісіне бара алмайды. Керісінше, альтруистік қасиет ... ... алғы ... ... ... ... қайырымдылық ісінде батыл мінезді
қадам жасайды.
Адам мінезінің белгілі түрде қалыптасуы оның ... ... ... Бұл ... мәні адам араласып, байланысқа
келген өмірлік объектілердің маңызымен анықталады:
1. Басқа адамдармен қатынасына ... ... ... ... іс ... орай ... ... Өз басына болған қатынасына байланысты (сыншыл-өзімшіл т.б.).
4. Заттарға қатынасынан (сақи–ашкөз, ұқыпты–салақ т.б.).
Аталған қатынастардың бәрінің де мінез ... ... ... ие ... ... ... тұрақты, нақты мінездің орнығуы ең
алдымен ... ... ... ... ... ... ... тыс тұлғаның жолдастық, достық, махаббат, т.б. формаларда көрінетін
ізгі ниеттерінен бөлек мінез түрі болмайды. Адамдар өзара ұзақ ... ... бірі ... ... ... салады, осыдан кей адамдар
әрекет–қылығында ... ... ... немесе қарама– қарсы, бірақ
бірінің кемшілігін екіншісі толықтыратын бітістерді ... ... ... ... ... ... ... мәндірек келіп, мінез
түрінің басқаларынан ажыралуына ... ... әр ... ... көрініске ие, солайда болса, оның құрамында
белгілі топ адамдарына ортақ бітістерді біріктіруге ... ... ... ... кейбір тобына тән қасиеттің біреудің дара мінезінде
нақты көрінуі. Мұның түпкі себебі–мінез тума берілмейді, әр адамның ... ... ... ... оның өмір ... мен ... ... жеке бітістер және сапалармен қатар тұлғаның қоршаған ортаға
икемдесуін қамтамасыз етуші жалпы қылық ... ... ... Мінез типін анықтауда нақты адамдар ... ... да ... ... ... ... орай ... типтерге бөлінеді:
1. Үйлесімді (гармонический) мінез типі–қоршаған ортаға икемделігімен
ерекшеленеді. Мұндай мінезді адамда ішкі қарама–қарсылықтар болмайды,
ойлаған ойы мен ... іс ... сай ... ... ерік күші
мол, қайсар, бір сөзді. Өмірдің барша қиын жағдайларында ... ... ... талғамын ауыстырмайды.
Мақсат–мұраттары мен принциптері үшін күреске ... Бұл ... сүру ... ... бағыну емес, оны өз қалауына орай өзгерту.
2. Іштей қарама–қарсылықты, ... ... ... ... но внешне согласованный) мінез адамы. Бұл типті адамның
ішкі ниеттері мен сырт ... ... ... бола тұрып,
өзінің қоршаған ортамен қатынасында әлеумет талаптарына ыңғай береді,
іс-әрекетін соларға бағындырып, үлкен ... ... Өзін ... ... ... жан, ой ... сырттай болмыс шындығынан
ажыратпаудың жолдарын іздестіруге дайын тұрады.
Сыртқы дүниемен болған ... ... ... ... ... ... ... психологиялық қорғаныс іздестіру және
әлеумет қолдамаған күнделікті тұрмыс ... ... ... ... келеді. Қоғам мүшелері қабылдаған рухани ... ... ... жағдайларды өзгертуге ынталы емес.
3. Икемі кем, қарама–қарсылықты (конфликтный с ... ... ... ... ... мен әлеуметтік борыштары арасында
үйлеспестік орын ... ... ... эмоциялары басым, тілдесу
қабілеті нашар дамыған, ... ақыл ... сала ... ... адамдарына тән қасиет: қоршаған дүниемен арақатынасын ... ... ... өмір ... ... бағытты–тез
өзгеріп тұратын қажеттері, олар пікірінше, қандай да күш жұмсамай–ақ
бір сәтте қанағаттандырылуы ... өмір үшін ... ... ... ... ... ... шектен тыс мәпеленіп, ... ... ... дербестік қалыпқа үйренбеген. Осыдан, әрқандай кедергіден
қорқады, ... жол ... ... ... ... абыржумен
қабылдап, ырықсыз психологиялық қорғаныстармен (шарбаялық, қыңырлық,
нәтижесіз армандау) ... ... ... ... ... мінезді адам–бағыт–бағдарының тұрақсыздығынан,
принциптік бостығынан төңіректегі жағдайға ыңғайшыл келеді. Жеке
адамдық ... ... ... ... қаланбаған, осыдан барша
іс-әрекетінде қоршаған ... ... ... ... бұл ... бойына сіңген мінездік көрініс.
Мұндай адамдардың ішкі жан ... ... ... тіршілік үшін болған әрекет–қимылы тіке, бірбеткей. Күнделікті
күйбең мүдделеріне жетуде ойланып–толғануды білмейді, өз мүдделерін шектей
алмайды. Олар үшін ... ... ішкі ... ... ... ... ... бар көздегені– мол, оңай олжа,
бір мезеттік игілік. Бұл адамдардың ... ... ... ... ... ... ... толық қамтамасыз ету. Ыңғайласу,
жағымпаздықпен ішкі дүниесін ... ... ... ... ... ... және іс-әрекет.
Адамның жеке динамикалық бітістері оның сырттай әрекет–қылығында,
қозғалысында ғана ... ... ... ... ... мен ... ... Темперамент ерекшеліктерінің оқу мен еңбек барысына ... ... ... Дегенмен, темперамент айырмашылықтарындағы басты
қасиет–олардың психикалық мүмкіндіктер деңгейінде ... ... іске ... ... қалыпты жағдайда жүріп жатса, соңғы нәтиже ... ... ... ... ... болмайды. Бұл ғылыми
дәлелденген. Сонымен, тұлғаның қалыпты жағдайдағы әрекет нәтижесі ... не ... ... ... ... ... ... себебі соңғы
өнім нәтижесі басқа факторларға, ... ... мен ... ... келеді. Темперамент ерекшеліктері сол әрекетті орындау
тәсілдерін өзгертуге ықпал жасауы мүмкін.
Темпераментіне ... ... ... ... ... сол ... ... таңдауымен ажыралады. Тмпераменттің тума ерекшеліктері тәжірибе,
әлеуметтік ортаға және өз ... ... ... байланысты психикалық
процестерде көрініс береді. Жағдайға орай жауап-әрекет (реакция), ... ... ... ... ... тараптан–оқу тәрбие мен ... ... (Р.М. ... ... ... ұшқыштың,
боксердің, жүргізушінің әрекет шапшаңдығы тума ... ... ... мен ... ... Ал сол ... іске асу шегі ... мүмкіндіктерімен анықталады.
Көптеген кәсіби қызметтер үйрету, оқытумен ... ... ... шек ... Мысалы, домбыраны әркімде тартуы мүмкін,
ал шебер күші болу-кемде–кем адамға берілген өнер. Мұндайда ... ... ... ... бір кәсіби бағдарлы тәрбие әбден қажет. Психологиялық
ерекшеліктеріне негіздеп, кәсіби мамандырылған адамдар өз еңбегінде ... зор ... жете ... ... ... ... сол ... темперамент
ерекшеліктеріне тікелей байланысты. Мысалы, қызмет нысандары тез ... ... ... ... көп ... бір өмір қалпынан екіншісіне
көшу керек болған жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... енжар көрінгенімен, жай, бірқалыпты, тұрақты
бір тәртіппен орындалатын қызметтерде өте тиімді келеді. Қайталануы ... ... ... ... ... ... алады,
мұндайда олар басқаларға қарағанда онша шаршап–шалдықпайды, көп ... олар ... Ал ... бабы мен ... ... еркін
қимылға мүмкіндік жоқ жерде– сангвиник пен холерик тіпті де шыдамайды.
Оқу мен ... ... мен ... ... көтеру жолында
әрбір педагог өз шәкіртінің темперамент типін ... ... ... жөн. Осы ... ... ... ... оқу істерін мейлінше
жиі бақылауға алған дұрыс. Бұл ... ... ... сөзбен, жекіріп қатынас
жасауға тіпті болмайды–қатынасқа сай келеңсіз жауап ... ... ... ... оның қай ... ... орынды талаппен, әділ бағалануы
тиіс. ... ... ... ... ... тоқтатып, белгілі күш
жұмсайды талап еткен істерге қосып отыру керек.
Флегматик қызғылықты, белсенді әрекетке келіп, жұрт назарында ... Оны бір ... ... ... ... дұрыс. Ал меланхоликпен
жұмыс істеуде дөрекі сөз, ... ... қана ... тіпті жай дауыс
көтеру, әзіл–оспақтың өзі ... ... ... қате– кемшіліктері
жөнінде оңаша әңгімелескен жөн. Оған ... ... ... әрқандай іс-
әрекетте көрсеткен белсенділік ұшқыны үшін де мезетінде мақтап, қошеметтеп
бару керек. Ескертулер мен ұнамсыз бағаны ... ... ... еткен орынды. Меланхолик-өте сезімтал, өкпешіл тұлға, сондықтан оған
дегенде өте ... ... ниет ... ... ... ... қай ... болмасын өз іс-әрекетін жүзеге келтіруі
тікелей темпераментке байланысты. Темперамент психикалық процестердің
желісінде көріне ... еске ... ... ... ... ... ой ... мен зейін тұрақтылығын және ... ... ... ... ... ... өмір қадамдары тіршілік проблемаларын ... ... ... оқиғалар мен құбылыстарды бақылауға (созерцательность)
бағытталады. Негізінен объекттермен қатынасқа түсе отырып, бала ... ... ... ... ... өз ... ... орынды не
орынсыз екенін бағамдай бастайды. Баланың сезімталдығы жас ұлғайған сайын
кеми бастайды. Солайда болса, балалық шақта ... ... мен ... ... ... мінез бітістеріне арқау береді.
Бозбалық (юность) шақтың өмірге қойған талаптары өте жоғары ... ... ... ... ... ... ... мол,
ерік күшін керек ететін өмір басталады. Қоршаған дүниемен белсенді араласу,
тікелей қатынас жасау сырттай бақылаудан гөрі анағұрлым ... ... ... іс, ... зат ... орындауға келгенде сүйкімсіз де ауыр болуы
мүмкін. ... ... ету оңай ... ал өзіңді өзін басқаруың одан да
күрделірек. Өмір ... ... ете білу алғы ... ал кей ... ... ... қимылынан ұтымды болғаны керек. Бұрын жағымды түр–түс,
әуенге толы дүние енді бозбаланы әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... ... шақтағы жасанды
бағыт моделі құрдымға кетіп, “бақыт” ... ... ... ... ... ... ... енді “бақытсыздықтың” қорқынышына ауысады.
Бірақ бұл жаста бұрқасын қуат мол, ... ... бәрі ... ... деген сенім шексіз. Сонымен бірге, өзінді дербес, бірде
біреуге ... жоқ ... ... ... оқшаулана түсесің. Бірақ дүние
жұмбақ, оны тануға болған ... өте ... ... өмір ... көп ... байсалды да аңдап басу
кейпіне келе бастайды. Өмірдің бәрі тек бақыттан тұрмайтынын түсініп, ... ... бой ... ... ... ... Қиялдық
өмірден кешегі бала нақты, күтілмеген, бұлтарыстары көп ақиқат өмірге өте
бастайды. Енді бозбала өзінің бар қуат–жігерін ... да ... ... іске бағыштайды. Тәжірибе, нақты іс-әрекетке ... жас ... ... ... ... ... ... бастайды. Өмір енді
адамға ішкі тұңғиық, тылсым тарапынан танылып, айқындала түседі. ... ... ... ... ... жас ... басқаларды бағалауда
өз сезім өлшеміне көбірек сенеді, махаббат, ... ... ... да формаларында өзінің тұлғалық бейнесін нығайта
түседі.
36-40 жаста адам өмірдің жаңа сатылық деңгейіне көтеріледі. Осы ... өмір ... кеми ... ... бұл ... алғашында рухани
құндылықтар молдылығынан онша байқала бермейді.
Ал адам егде тартқан сайын оның көптеген ... ... ... көбі ... ... өмір жеке ... ... ретінде еске
алынады. Тек өмірдің алғашқы шерегі ғана ең ұзақ, қымбат әрі ... ... ... келе ... ... ... бәрі қысқа да сарсаң
өмір күйбеңіндей көрінеді. Көп жайт естен шығады. ... ... ... ... ... ... ... қалады. Осы жайтты
даналықпен түсінген ұлы ... Қожа ... ... ... депті: “Баз кештім
елу екі де жиғанымнан, Мал–мүлкім артық емес бір жанымнан”. Ендігі ... күні ... шалт ... ізін ... ... ... ... түсіреді. Кешкен дүние тұманданып, көз алдыңнан кете бастайды. ... ... ... ... ... ... ... анда– санда жылт ете,
көрініп, көңілді рахатқа бөлейді. Осының бәрі уақыт ендігіндегі ... ... ... ... қалмай, оның кейбір көріністері ғана ... ... ... ... мәні ... өмір ... ... және рухани қордың шамасымен күні ілгері анықталды.
Адам мінезінің сан–қилы көріністері жас ... ... ... ... ... хикмет” шумақтары:
“Ғашық боп жиырма сегіз жасымда
мен, жан кешіп, мехнат шегіп,
бас ұрған ем…” “Қанағат елу сегізде
сезіндіріп, Тыя гөр, ... ием, өзің ... бар ... ... Қ.А. ... ... ... шағында сүйкімді, енді біреулері–ересек
кезінде көрікті әр іскер. Ал кей ... егже ... ... және данагөйлігімен жұртты өзіне тартады. ... ... ... ... бір жас сатысында қандай да қасиеттердің толық ашылуына
себепші бір факторлардың болуы мүмкін деген ой келеді. Ал осы ... ... үшін ... ... ақырына жасанды, жалған сенімдер ... ... ... ... ... ... ... шынайы мінез көрініс береді,
әлеуметтік роль мән–мағынасын жоя бастайды. Адам фәни ақырында өзін ... ... ... білетін халге жетеді. Өмір балалық күндердегідей
бақылау, меңзей ... ... ... ... оралады. Жас күнде
де ... ... ... көптеген құмарлықтар өшеді. ... ... ... құтылмағанындай, кәрілікке де рух көтеріңкілігі
жат ... ... ... ... өмір ... адам өзін еркін
сезініп, дүниемал, дос–дұшпанның шын мәнін пайымдау деңгейіне ... ... ... ... үшін бүркінген жалған зер–оқалары (мишура)
мен дүниеқоңыздық күйбеңдерін ысырып қойып, кәрілік ... ... ... баға ... ... ең күшті психикалық қасиеттері-өткен өмірдегі өз
мәнділігін сезінуі, жетіскен адамдық дәрежесі және ... ... ... ... ... өмір ... бір ... болғанынан
қуанышқа бөленуі. Бұл фаниден бақи дүниеге жолдама алып тұрған шақта да
адам өзінің мәңгіліктен өшіп ... ... оны ... тұтады. Оның
өмірі адамзаттың мәңгілік ағымын жалғастыруға себін тигізді; мұны түсіну–
кәрілік даналығы ... ... ... ... нақты динамикасын
айқындайтын психиканың дара қасиеттерінің ... Бұл ... ... ... ... оның ... мақсаты және
сеп–түрткілеріне тәуелсіз бірқалыпты көрінеді, есейген ... да ... ... ... ... ... өрнектейді.
Темпераменттің түрлерінің жақсы не жаманы болмайды. Олардың әрқайсысы
өзінің ұнамды тараптарына ие, сондықтан ... ... ... ... ... нақты іс-әрекетте оның тиімді жақтарын саналы әрі өз
орнымен пайдаланудың жолдарын табуға бағытталғаны жөн. Адам ... ... ... бітістерін айыра танумен, олардың барлығын
жалпыланған аз санды саналық бейнелер ... ... ... Мұндай
жалпыланған бейнелер бірігімін психология тарихында алғашқыдан темперамент
типтері деп ... ... бұл ... ... ... ... ... өте тиімді, себебі оны пайдалана отырып, нақты
тұрмыстық жағдайларда белгілі темперамент типіне ... ... ... ... күні ... пайымдауға әбден болады.
Мақсатқа жетуде бағыт–бағдар бірдейлігі болғанымен, әр адам өз жолын
таңдайды, өзіне ... ... ... ... ... ... ... ерекшелегі көрінеді. Белгілі ықпалға ие
мінез бітістері әрекет немесе қылық түрін таңдауда айқын жүз ... ... ... ... жету қажеттігін туындатқан ықылас, ... ... ... ... жүректілік немесе еріксіздік,
қорқақтық, күдікшілдік және т.б.) мінез бітісі деп ... ... ... кейбір адамдар күмәнсіз табыс қамтамасыз ететін әрекеттерді
(ынта білдіру, жарысқа түсу, ... бел ... және т.б.) ... ... екіншілері–сәтсіздіктен қашуды көздейді (жауапкершілік ... ... ... және ... ... мінез және темперамент салыстырылып түсіндіріледі, кейде
бірінің орнына бірі қолданылады. Ал іс ... олай ... ... бен ... ... ... ... яғни жүйке жүйесіне болған тәуелділіктен. Қандай ... ... ... жүйкелік сипаты темперамент үлкен маңызға
ие. Темперамент – мінез дамуына ... ... ... – ұстамсыздық,
қозғалғыштық – салғырттық және т.б. тікелей темпераментке байланысты. Бірақ
мінез темпераментке бүтіндей тәуелді ... ... ... ... әрқилы мінез белгілері болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... қояды.
Мінездегі темпераменттің рөлі басқаша жағдайларда да ... ... ... ... әсер ... ... Ал
шартты рефлекстер жүйесі мінездің физиологиялық негізі ... ... ... адам ... ... ... мен ... дамуына да ықпал етіп отырады.
Пайдаланылған әдебиттер
1. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- Алматы, 1995
2. Жарықбаев Қ. ... ... ... ... Ә. ... ... ... 1995
4. Немов Р.С. Т- 1. Психология. -М., 1998
5. Рубинштейн Л.С Основы общей психологии. -М., 1998
6. ... М.В. ... по ... –М., ... ... Л.Д. ... ... –М., 1997
8. Личко А.Е . Психопатии и акцентуации характера у подростков. –Санкт
Петербург, 1983
9. Леонгард Н. Акцентуированные личности. –Киев, 1989
10. ... Н.Д. ... ... -М., ... ... С.Л. Основы общей психологии. –М ., 2000
12. ... В.В. ... и ... М., ... ... Н.Д. Психология характера. – М., 1969
14. Гоноболин Ф.Н Воля, характер, деятельность.- Минск, 1966
15. Страхов И.В Психология характера. – Саратов, ... ... С.Б. ... ... ... оқу ... ... дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2005
17. Бап–Баба С.Б. Жантану негіздері. Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... әдебиеті” 2003 ж.
18. Қ.С. Жұмасова. Психология. Оқулық. “Фолиант” баспасы. Астана, ... ... ... ақыл – ойының қазынасы. 10т.Т-3.Таймас Баспа үиі
Алматы, ... ... ... диагностика. Әдістемелік құрал. – «Радиал
баспасы» ... 2005

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Темперамент пен мінездің өзара байланысы9 бет
Адам темпераменті27 бет
Жалпы психология213 бет
Темперамент және мінез11 бет
Темперамент түрлері және олардың ерекшеліктері17 бет
Ұжымдағы жеке тұлғалар арсындағы қарым-қатынастың ерекшелігі10 бет
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы5 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент пен мінез-құлық7 бет
Темперамент пен мінез-құлықты психогенетикалық зерттеу10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь