Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық негіздері


Кіріспе ... .4.5
I БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ДАЙЫНДЫҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ.ДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың физиологиялық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... 6.12
1.2 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық жолдары

2 БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ДАЙЫНДЫҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Мектепке баланың дайындығын ұйымдастыруда ата.ананың ролі
2.2 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ...28.40
Қорытынды ... ... ... .59
Пайдаланылған әдебиеттер
Білім және кәсіби машық - заманауи білім беру жүйесінің, кадр даярлау мен қайта даярлаудың негізгі бағдары.
Бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз керек. Қазіргі әлемде жай ғана жаппай сауаттылық жеткіліксіз болып қалғалы қашан. Біздің азаматтарымыз үнемі ең озық жабдықтармен және ең заманауи өндірістерде жұмыс жасау машығын меңгеруге дайын болуға тиіс. [1]
Сондай-ақ балаларымыздың, жалпы барлық жеткіншек ұрпақтың функционалдық сауаттылығына да зор көңіл бөлу қажет. Балаларымыз қазіргі заманға бейімделген болуы үшін бұл аса маңызды.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңында», білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шындауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын еңгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникация желілерге тығу деп, білім беру жүйесін одан әрі дамыту міндеттері көзделеді. [2]
1. Назарбаев Н.Ә.Қазақстан халқына жолдауы. «Қазақстан - 2050» стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттік жаңа саяси бағыты Алматы: «Ақиқат» №1, 2013. - 18-19.
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. Астана. 2007.
3. Выготский Л.С. Психология творчества и педагогика. -М.: Педагогика, 1976. - 390 с.
4. Капица П.Л. Некоторые принципы творческого воспитания и образования современной молодежи // Вопросы философии, 1971. - №77 - C. 22.
5. Выготский Л.С. Психология творчества и педагогика. -М.: Педагогика, 1976. - 390 с.
6. Дәулетбекова Ж.Т. Оқушылардың оқу мотивтерi сапалы бiлiм негiзi. – Алматы, 2001. – 170 б.
7. Макаренко А.С.Таңдамалы педагогикалық шығармалары.
8. Жарықбаев Қ. «Психология» оқулығы, Алматы, 2002.
9. Жұмабаев М. Педагогика. ─ Алматы, 1994ж.
10. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі─ Алматы, 1995ж
11. Қатубаев І. Шығармашылық жұмысқа баулу // Қазақстан мектебі. - 2002. - 60 бет.
12. Мухина И.В. Шығармашылық жұмысқа баулу // Қазақстан мектебі. - 2002. - 60 бет.
13. Қараев Ж., Абықанова Б., Ілиясов Н. // Қазақстан мектебі. - 2003. - N3. - 267-269 бб.

14. Жарықбаев Қ. «Психология» оқулығы, Алматы, 2002.
15. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі─ Алматы, 1995ж
16. Тұрғынбаева Б. А. Оқыту барысында бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту. Пед. ғыл. канд…. дисс. –Алматы, 1998. -148 бет
17. М.Мұқанов. Педагогикалық жас ерекшелік психологиясы.-Алматы:Мектеп, 1980. -122 б.
18. Бұзаубақова К. «Өзіндік жұмыс және оған қойылатын педагогикалық талаптар» // Қазақстан мектебі, №10, 2011. - 25-28 бб.
19. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика.-Алматы: Рауан, 2002
20. Сабыров Т.С. Оқушылардың оқу белсендiлiгiн арттыру жолдары. – Алматы: Мектеп, 1996. – 110 б.
21. Жұмабаев М. Педагогика. ─ Алматы, 1994ж.
22.Әбілқасымова А.Е.Студенттердің танымдық ізденімпаздығын
қалыптастыру /Монография. - Алматы: Білім. - 1994. - 190б.
23. Тұрғынбаева Б. Шығармашылық қабілеттерін дамыту.Қазақстан мектебі,2005ж.
24. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. Астана. 2007.
25. Мұқанов С.Халық мұрасы.-Алматы:Мектеп 1983
26. Сайлыбаева Ж.Ауыз әдебиеті үлгі арқылы баланың тіл байлығын дамыту.-2004
27.Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы.А.,Мектеп,1989.
28. Макаренко А.С. Таңдамалы педагогикалық шығармалары.
29.СухомлинскийВ.А.Ата -ана педагогикасы.Алматы,1983
30. Аймауытов Ж Психология оқулығы.Алматы,1995ж
31. Амонашвили Ш. А. Единство цели. -М.: Просвещение, 1988. б.23

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 70 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-
ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ

ГУМАНИТАРЛЫҚ - ПЕДАГОГИКАЛЫҚ СЫРТТАЙ ОҚУ ФАКУЛЬТЕТІ

Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу мамандығы

Дипломдық жұмыс

Тақырыбы: Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық
негіздері.

Орындаған:
Қалибаева Қаракөз.

СМД-016 0

Ғылыми жетекшісі,

п.ғ.к., доцент:
Кішібаева Д.

Түркістан 2013ж
Ф-ОБ-001033

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

Гуманитарлық - педагогикалық сырттай оқу факультеті

Қорғауға жіберілді
Жалпы педагогика және
этнопедагогика кафедрасының
меңгерушісі, п.ғ.к.,доцент м.а
Рысбекова А.

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы: Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық
негіздері.

Орындаған: Қалибаева
Қаракөз .

СМД -016 0

Ғылыми жетекшісі:
п.ғ.к., доцент:
Кішібаева Д.

Түркістан 2013
МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... .4-5

I БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ДАЙЫНДЫҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ-ДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың физиологиялық
ерекшеліктері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ..6-12
1.2 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық жолдары
... ... ...13-27

2 БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ДАЙЫНДЫҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Мектепке баланың дайындығын ұйымдастыруда ата-ананың ролі

2.2 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық әдіс-
тәсілдері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28-40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ..59

Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... .60-61

III. Кіріспе

Зерттеудің көкейтестілігі: Білім және кәсіби машық - заманауи білім
беру жүйесінің, кадр даярлау мен қайта даярлаудың негізгі бағдары.
Бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары
елге айналуымыз керек. Қазіргі әлемде жай ғана жаппай сауаттылық
жеткіліксіз болып қалғалы қашан. Біздің азаматтарымыз үнемі ең озық
жабдықтармен және ең заманауи өндірістерде жұмыс жасау машығын меңгеруге
дайын болуға тиіс. [1]

Сондай-ақ балаларымыздың, жалпы барлық жеткіншек ұрпақтың функционалдық
сауаттылығына да зор көңіл бөлу қажет. Балаларымыз қазіргі заманға
бейімделген болуы үшін бұл аса маңызды.
Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында, білім беру жүйесінің
басты міндеті – ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтар ғылым мен практика
жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шындауға
бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа
технологияларын еңгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық
коммуникация желілерге тығу деп, білім беру жүйесін одан әрі дамыту
міндеттері көзделеді. [2]

Баланың мектепке дайындығын ұйымдастыру, әрбір пәнді оқып, оны дамыту,
яғни білімін дамыту, тәрбиені жақсылап алуы үшін мұғалімнің еңбегі зор.
Тәрбие процесін басқару өте қиын, ол еш уақытта. бірқалыпты жағдайда
өтпейді.: Белгіленген мақсаттан ауытқып кетушілік болады. Өйткені
педагогтар мен ата-аналар тарапынан баланың дамуында адамгершілік
қасиеттерінің қалыптасуында ағаттық, педагогикалық қателіктер жіберіледі.
Осының нәтижесінде тәрбиесі қиын балаларды байқауға болады. Егер сіз өз
балаларыңыздың тәрбиесін бастамақ болсаңыз бірінші өзіңіздің мінез-
құлқыңызды тексеріңіз. Сіздің мінез-құлқыңыз нағыз шешуші нәрсе. Ата-
аналардың өздеріне талап қоюы, олардың өз үйелменін қадірлей білуі, өзінің
әрбір қадамын қадағалап отыруы тәрбиенің ең бірінші, ең басты әдісі — деген
болатын А.С.Макаренко. Міне қазіргі кезде әрбір тәрбие беруші, мұғалім,
сынып жетекшісі балаға оның болашағына үлкен мән беруі керек. Оларға рухани
азық болатындай кеңес беру керек.
Мектеп жасына дейінгі баланың дене, психикалық дамуында кейбір
ерекшеліктер байқалады. Олардың бұлшық еттерінің күші артады. Бұл жастағы
балалар үшін еңбектің тәрбиелік мәні өте зор.
Баланың мектепте оқуға дайындығын қамтамасыз ету үшін балалар
бақшаларының тәрбиешілері кішкене жас топтарынан бастап, мұғалім өз
сыныбына келген кішкене балалардың дамуы жолындағы жұмысты одан әрі
жалғастыруды сүйене алатындай балалардың алған білімдерін, әдеттерін,
шеберліктерін, дағдыларын, қабілеттері мен мүдделерін дамыту жолында жұмыс
жүргізуі.
Зерттеу мақсаты: Мектепке баланың дайындығын дұрыс ұйымдастыру.
Зерттеу міндеттері:
- Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың физиологиялық,
психологиялық ерекшеліктерін қарастыру.
- Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың педагогикалық жолдарын
анықтау.
- Мектепке баланың дайындығын ұйымдастыруда ата-ананың рөлінің
маңызы.
- Баланың мектепке дайындығын ұйымдастыруда педагогикалық әдіс-тәсілдері
қолдану.
Диплом жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және
әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ДАЙЫНДЫҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ- ДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ.

1.1 Баланың мектепке дайындығын ұйымдастырудың физиологиялық ерекшеліктері

Үздіксіз білім беру жүйесінің бір буыны болып табылатын білім беретін
қазақ мектебі де, қоғамның басты міндеті – жан-жақты дамыған жеке тұлғаны
қалыптастыруға қатысады. Бұл әлеуметтік педагогикалық міндетті орындау үшін
тәрбие жұмысымен тікелей айналысушылардың жүргізетін тәрбие мазмұны
қоғамның бүгінгі талабына сай болуы керек. Біздің еліміз сияқты көп ұлтты
мемлекет жағдайында әрбір мұғалім, мектеп, ұлттық мазмұнда болуы тиіс.
Елімізде болып жатқан өзгерістер мектептің өз жұмысын ғылыми тұрғыдан
басқаруды ұйымдастырудың тиімді әдістерін іздестіруді, басқару рөлінің өсе
түсуін талап етеді. Мектептің басқару жүйесіне мұғалімдер, ата-аналар,
оқушылар ұжымы кіреді. Сондықтан оқу жылының басында әр сыныпта ата-ана,
ұстаз, оқушы бірлесе отырып білім берудегі ұстаздың, оқушының, ата-ананың
міндетін анықтайды. Оны реттеуші сынып жетекшісі болғандықтан оның
жұмысының мазмұнын өзгертіп, жаңа тұрғыдан қарастыруды қажет етеді.
Мектепке бару-бала өміріндегі шешуші кезең. Ол өмір мен іс-әрекеттің
жаңа күйіне, қоғамдағы жаңа орынға, үлкендер және құрдастарымен жаңа қарым-
қатынастарға көшу болып табылады.
Жеті жасар бала мектеп табалдырығынан аттасымен-ақ оқушы болады.
Оның өмірінде ойын әлі маңызды орын
алғанымен осы уақыттан бастап ол біртіндеп басымдылық рөлін жоғалта
бастайды. Бастауыш мектеп оқушысының жетекші іс-әрекеті оның мінез-құлық
мотивтерін елеулі түрде өзгертетін, оның танымдық және адамгершілік
күштерін дамытудың жаңа көздерін ашатын оқу болады. Мұндай қайта өзгеріс
процесінің бірнеше кезеңдері бар.
Әсіресе баланың мектеп өмірінің жаңа жағдайларына алғаш енуі айқын
аңғарылады. Балалардың көпшілігі бұған психологиялық жағынан даярланған.
Олар бұл жерден отбасы немесе балабақшамен салыстырғанда , әдеттен тыс
жаңалықтар кездестіруді күте отырып, мектепке қуана барады. Баланың ішкі
позициясы екі жағдайда маңызды. Алдымен мектеп өмірінің жаңалығын
алдын ала сезіну және қалау баланың сыныптағы .мінез-құлық
ережелеріне, жолдастарымен ерекше қарым-қатынас нормаларына, күн
тәртібіне қатысты мұғалімнің талаптарын жылдам қабылдауға көмектеседі. Бұл
талаптарды бала қоғамдық маңызды және орындамауға болмайтын талаптар деп
қабылдайды. Тәжірибиелі ұзтаздарға белгілі, психологиялық жағынан
расталған мынадай қағида бар: баланың сыныпқа келген алғашқы күнінен -ақ
оған оқушының сабақтағы, үйдегі және қоғамдық орындардағы мінез-құлық
ережелерін айқын да нақты мағынада түсіндіру керек.
Балаға оның жаңа көзқарасының, міндеттерінің және құқығының
бұрынғы ол әдеттенген жағдайлардан айырмашылығын дереу түсіндіру
маңызды. Жаңа ережелер мен нормаларды сөзсіз орындауды талап ету бірінші
сынып оқушысына орынсыз қаталдық жасау емес мектепке баруға
даярланған балалардың өз түсініктеріне сәйкес олардың тіршілігін
ұйымдастыруға қажетті шарт. Бұл талаптар орнықсыз әрі екі ұшты болса,
балалар өз өмірінің, жаңа кезеңінің ерекшеліктерін сезбейді, бұл
балалардың мектепке деген ықыласын жоюы мүмкін
Баланың ішкі позициясының екінші жағы оның білім мен іскерлікті
игеру процестерінде ортақ дұрыс қарым-қатынасына байланысты.
Бір кездерде шын мәнінде ойын кезінде өзі қалаған адам
(ұшқыш аспаз, жүргізуші) болуы үшін оқудың қажет екендігі туралы
пікірге, оның мектепке дейін ақ бойы үйрене бастайды. Ол кезде бала
келешекте қажет болатын білімдердін нақтылы құрамын, әрине сезбейді. Оның
білімге деген пайдақорлық-прагматикалық көзқарасы әлі болмайды. Ол жалпы
білімге, қоғамдық және құнды деп ойлайтын білімдерге ұмтылады. Баланың
айналасындағыларды білуге құмарлығы теориялық ықыласы осыдан көрінеді.
Оқудың негізгі алғы шарты ретіндегі бұл ықылас баланың бойында оның ең
өріс алған ойын әрекетін қамтитын мектепке дейінгі өмірінің
барлық сәттерінде қалыптасады.
Алғашқы кезде оқушы нақтылы оқу пәндерінің мазмұны мен шын мәнінде әлі
таныс емес. Олардың оқу материалдарына танымдық ынтасы әзірге жоқ. Олар тек
математиканы, грамматиканы және басқа пәндерді терендеп оқу кезінде
қалыптасады. Әйтсе де бала алғашқы сабақтардан бастап-ақ тиісті мағұлматтар
ала бастайды.Бұл ретте оның оқу жұмысы жалпы білім алуға деген ынтаға
сүйенеді. Ынталықтың жеке дара көрінісі бұл жағдай математикада немесе
тілдамытуда байқалады. Мұғалімдер бұл ынталықты алғашқы сабақтарда дереу
пайдаланады. Осының арқасында бала үшін сандардың тіркестілігі, әріптердің
реттілігі және т.б.сияқты шын мәнінде ұзын-сонар, дерексіз жайлар туралы
мағлұмат алу қажетті де маңызды бола бастайды.
Баланың білім қазыналарын интуициялық қабылдауын мектептегі оқудың
алғашқы күнінен бастап, ендігі жерде математика, тілдамыту және басқа
пәндерінің өздерінің күтпеген, таң-қаларлық жайттарын паш ету жолымен
қолдап, дамытып отыру керек. Бұл оқу іс-әрекетінің негізі ретінде
балалардың шын мәніндегі танымдық ықпалдарын қалыптастыруға мүмкіндік
береді.
Осылайша, мектеп өмірінің алғашқы кезеңіне баланың сыныптағы және
үйдегі мінез - құлқын реттеп отыратын мұғалімнің жаңа талаптарына баланың
бағынуы, сондай-ақ оқу пәндерінің мазмұнына қызыға бастауы тән.Баланың бұл
кезеңнен қиналмай өтуі-оның мектепке жақсы даярлықпен келгендігінң белгісі.
Бірақ жеті жасар баланың барлығы мұндай емес. Олардың көпшілігі бастапқыда
қандайда бір қиыншылықтарға кездеседі және бірден мектеп өміріне етене
араласып кете алмайды.
Бірінші сынып оқушыларының бастан кешіретін қиыншылықтары негізгі үш
тиіпке бөлінеді. Олардың біріншісі жаңа мектеп режимі ерекшеліктеріне
байланысты (дер кезінде ояну және тұру керек,сабақты жіберуге болмайды
барлық сабақтарда тыныш отыру талап етіледі, үй тапсырмаларын орындау
қажет және т.б.). Тиісті дағдылар болмаса, бала да әдеттен тыс шаршау оқу
жұмысын бұзу, режимдік сәттерді жіберіп қою пайда болады. Жеті жастағы
балалардың көпшілігі психологиялық – физиологиялық жағынан қажетті
дағдыларды қалыптастыруға даяр болады. Тек қана мұғалім мен ата-аналар бала
өміріне қойылатын жаңа талаптарды түсінікті де айқын жеткізуі,олардың
орындалуын әрдайым тексеріп балалардың жеке-дара ерекшеліктерін есепке ала
отырып, мадақтау мен жазалау шараларын қолданып отыруы қажет.
Бірінші сынып оқушылары бастан кешіретін қиыншылықтардың екінші
типі мұғаліммен, сыныпағы жолдастарымен, отбасында болатын қарым-
қатынастардың сипатынан туындайды. Балаларға мүмкіндігінше жылы шырай
таныта және мейірбан бола отырып, мұғалім қайткенмен беделді де
қатал мұғалім болып табылады,ол белгілі бір мінез – құлық ережелерін
ұсынып, одан ауытқудың қандайын болса да тоқтатып отырады. Ол үнемі
балалардың еңбегіне баға береді.

Мұғалімнің позициясы мынадай: бала оның алдында қандай да бір
меншіктік жасамай тұра алмайды. Осының салдарынан мектепке
балалардың біреулері тым-тұйық, ал екіншілері босаңдау бола бастайды (олар
үйінде тіпті басқаша болуы мүмкін). Бірінші сынып оқушысы көбіне жаңа
ортаға үйренсе, балалармен бірден таныса алмайды, өзін жалғыз сезінеді.
Тәжірбиелі мұғалім барлық балаға бірдей талап қояды, бірақ әр баланың
бұл талаптарды орындауының өзіндік жеке – дара ерекшеліктерін мұқият
бақылайды. Бұл олардың мінез-құлықтарының “астарына” көз жүгіртіп, олардың
шын мәніндегі психологиялық қасиеттерін түсінуге көмектеседі.
Балаларды тек осындай арнайы зерттеудің негізінде ғана оларға әсер етудің
белгілі бір нақтылы әдісін таңдап алуға болады, бұл әдістің
мақсаты барлық бірінші сынып оқушыларын сабақ үстінде тыныш, ұстамды болу
мінез-құлық әдетіне, сабақтардың жалпы қарқынын сақтауға мұғалімнің
ескертулеріне іскерлікпен жауап беруге тәрбиелеу болып табылады.
Түптеп келгенде осының бәрі мұғалімге және оның іс-әрекетін сенуді
тәрбиелеуге келіп саяды.
Мұғалім барлық балаларға бірдей қарап,бәріне бірдей талап қойғыш
болғанда,нашар оқитындарды еңбек сүйгіштігі үшін мадақтап,жақсы
оқитындарға өзіне тым көп сеніп кеткені үшін басу айтып отырғанда ғана
сыныптағы оқушылардың өзара қарым-қатынасы ойдағыдай болады. Бұл сыныптың
ұжымдық жұмысына психологиялық жағынан жақсы жағдай жасайды. Мұғалім
ықыластарының ортағы бойынша (олар маркалар жинайды,қуыршақ театрымен
айналысады), сыртқы өмір жағдайларын ортақтығы бойынша (балалар бір
үйде тұрады бір партада отырады) және т.б. бойынша балалардың достасуын
қолдап отырады.Бала мектепке келгенге кейінгі алғашқы айлардағы тәрбие
жұмысының маңызды мақсаты – сынып содан соң мектеп оған бөтен
адамдар тобы емес, қайта құрбыларының өзінен кіші әрі үлкен жолдастарының
тілектес те қайырымды ұжымы екендігін оның бойына дарыту.
Баланың мектепке барумен оның отбасындағы жағдайы өзгереді. Оның
жаңа міндеттері мен жаңа құқықтары пайда болады, (мысалы,оқушыға үй
тапсырмасын орындау үшін ерекше орын және уақыт бөлу керек оның күн
режимі мен санасу керек). Көпшілік отбасында баланың бұл құқықтары
құрметпен қабылданып, толық қанағаттандыратынын тәжірибе көрсетіп
отыр. Тіпті мынадай көрініс жиі байқалады: үлкендердің қарым-қатынасын
және олардың “мектеп еңбектерінің” тілектерін дереу қанағаттандыруға
дайын тұратындығын сезген кейбір балалар өздерінің жағдайын өктем
пайдаланып, үйде өздері – оқушылар – басшы тұлға болатын тәртіпті
орната бастайды. Ал, бұл оқушының ерекше өзімшілдігі пайда болуына әкеліп
соғуы мүмкін. Сондықтан үй ішінде бірінші сынып оқушысына көңіл
бөлуді оған отбасының басқа мүшелерінің де маңызы еш кем емес
мүдделері мен қамы-қаракеті бар екенін көрсетумен ұштастыру керек.

Бала олармен санасып,үй іші істерінің жалпы ағымында өзінің мектептегі
қақтығыстарын шамадан тыс көрсете бермеуі керек.
Қиыншылықтардың үшінші типін бірінші сыныптағы көптеген оқушылар оқу
жылының ортасына таман сезіне бастайды. Алғашқы да олар сабақ
басталардан көп бұрын мектепке қуана барады,кез келген жаттығуларға
ықыласпен кірісті, мұғалімнің берген бағасына мақтанысты: олардың білімді
игеруге жалпы даярлықтары сезіліп тұрады. Бірақ бірінші сыныпта оқу
процесі әдетте балалар белгілі бір даяр білім мен анықтамалар алып,
оларды есте сақтап, қажетті жағдайларда қолданатындай етіп жасалған.
Әдетте бұл білімдерге деген қажеттілік арнайы қарастырылмаған. Әрине
мұндай жағдайларда баланың ақыл-ой ізденісінің өрісі тар,таным дербестігі
айтарлықтай шектеулі болады. Осыған ұқсас сабақтарда оқу
материалдарының өзіне ықылас нашар қалыптасады.Мектептің сыртқы
атрибуттарына үйрену дәрежесіне қарай балада оқуға деген алғашқы құштарлық
өте бастайды да осының нәтижесінде селқостық пен немқұрайдылыққа салынады.
Мұғалімдер кейде материалға сырттай қызықты элемент енгізе отырып, оларды
жеңуге тырысады.Бірақ бұл әдіс аз уақыт қана ықпал етеді.
Оқуға “тоюды” болдырмаудың ең сенімді әдісі балалардың сабақтарда
жеткілікті дәрежеде күрделі оқу-танымдық тапсырмалар алуында, тиіс
ұғымдарды игеруді талап ететін проблемалық ситуациялармен қарастыруында
жатыр.Сонымен бала мектеп өміріне алғаш ене бастағанда онда мәнді
психологиялық қайта өзгеріс болады. Ол жаңа режимнің бірқатар маңызды
әдеттерін бойына сіңіреді, мұғаліммен және достарымен сенімді қарым-қатынас
орнатады. Оқу материалының мазмұнына ынтаның пайда болуы негізінде оның
оқуға деген көзқарасы қалыптасады. Бұл ынталардың одан әрі дамуы
және төменгі сынып оқушыларының оқуға деген көзқарасының жайы олардың оқу
әрекетінің қалыптасу процесіне байланысты.
Мектепке келген жаңа бала даралық сапаларымен таныла отырып, бір ортаға
бейімделіп, төселеу кезеңін бастан кешіреді.Бұл жолдағы қиындықтар барлық
бейімделу сатыларындағы қиындықтармен пара-пар Яғни баланың құрдастарымен,
мұғалімен, мектебімен, сыныбымен қатынасты, сабаққа көзқарасы, өзіндік сана-
сезімі, тіл табысуы, сөйлеу ерекшелігі, түсіну, ұғыну деңгейлері-осының
бәрі бала психикасына едәуір әсер етеді. Мұғалімге оқушының жай-күйін жиі
бақылап, жаңа ортаға баулу үшін, алдыңғы тәрбиеленушілердің психикалық
ерекшеліктері туралы алғашқы деректер өте қажет. Бұл деректер баланың
мектептегі оқуға психологиялық тұрғыдан даярлығын анықтау барысында
алынады.
Баланың мектептегі оқуды табысты бастауы үшін қажетті психикалық
сапалар кешені - мектепке психологиялық даярлық мазмұнын құрайды.Ол
баланың мектептегі оқу әрекетіне жағымды
қатынасынан: мінез-құлықтың ырықтылығының барынша жоғары деңгейінен: білім,
іскерлік, дағдыларының белгілі бір қоры мен таным процестерінің дамуынан,
сондай-ақ үлкендерімен және құрдастарымен өзара қарым-қатынас орнатуды,
ұжым өміріне араласып кетуді, бірлескен әрекетті орындауды
қамтамасыз ететін сапалардың қалыптасуынан тұрады.
Мектепке оқуға қабылдау баланы мектептік болмысқа ендіру, толыққанды
оқу әрекетін қалыптастыру- өтпелі кезеңге тен психикалық дамудың барлық
жиынтықтарымен тығыз байланысты. Олар оқу-тәрбие үрдісін осы жастың
психологиялық ерекшеліктерімен қатаң сәйкестікте жүргізуді қажет етеді.
Сондай-ақ мектепке дейінгі шақтан оқушылық өмірге өту кезеңін зерттеу
мәселесі мектептегі оқу-тәрбие міндеттерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Бұл істің түпкі мақсаты баланың мектептегі оқуына берік тұғырды қамтамасыз
ету. Ол мұғалім талаптары мен мектеп ережесін орындауға баланың ерік
күшін бағындыра алу іскерлігінен көрінеді. Екі кезеңнің түйісер
тұсындағы дағдарыс құбылысының бала психикасына әсері іс-түссіз
жоғалып кетпейді.
Психикалық даму дағдарысы осы уақытқа дейін баланың ересектермен қарым-
қатынасы кезеңіндегі қиындықтармен мінез-құлық ауытқуларын, теріс
қылықтарын сипаттайтын ұғым ретінде қарастырылып келеді. Мәселен “теріс
қылықтары көрінісін жұмсаратындай етіп, тәрбиені қалай құрса болады?” деген
сұрақтар іздестіріледі.
Психикалық даму дағдарысын педагогика ғылымы тұрғысынан
қарастыру балалар психологиясына да тән: “тәрбиенің жетімсіздігі
салдарынан туындаған психикалық даму барысындағы ауытқулар”. Бұған қарсы
ТМД кеңестігінде, Л.С.Выготскийден дағдарыс дамудың ішкі аса қажетті
кезеңі ретінде, сапалық секіріс ретінде қарастырылды .Соның
нәтижесінде бала психикасы жаңа деңгейге көтеріледі. Ал дағдарыстың
оған қылықтар арқылы көрінуі-бұдан ары қарайғы даму үшін тежегіш ретінде
көрінетін баланың үлкендермен қарым-қатынасының бұрынғы жүйесінің күйреуі;
яғни оң жағымды жаңа құрылымдардың “келесі беті”.Баланың психикалық дамуы
диалектикалық үрдіс. Ол біркелкі, тегіс өтпейді: ішкі қақтығыстардың пайда
болуы мен шешілуі арқасында қауырт қайшылықты түрде жүреді. [3]

Л.С.Выготскийдің пайымдауынша,психикалық дамудың жалпы заңдарын түсіну
кілтін өтпелі кезеңдерді,яғни даму дағдарыстарын зерттеу береді. Себебі,
осы кезде бала психикасындағы сапалық қайта құрулар барынша айқын
көрінеді.
Белгілі балалар психологы Капица П.Л. 7 жас дағдарысының рөлін
ерекше бағалайды:”баланың, бұған дейінгі барлық дамуының даярлығы
нәтижесінде 7 жас дағдарысы пайда болады”. Осы дағдарыстың өту
нәтижесінде балалардың мектепке психологиялық даярлығы қалыптасады.
[4]

Жеті жас дағдарысы балалар психологиясы мен педагогиялық
психологияда шартты түрде белгіленген жас мөлшері. Дамудағы даралық
ерекшелікке байланысты, осы шамадағы дағдарыс кезеңі баланын,
тура жеті жасында өтуі мүмкін. Сондай-ақ, алтыдан аса бере, немесе
сегіз жасқа таяу уақытта да басталуы мүмкін Бірақ, бір жағдайы анық ол-7жас
шамасындағы дағдарыстың мектеп жасына дейінгі балалық шақ пен
мектептік кезең аралығындағы шекара іспеттес екендігі.
Бала дамуын күрделі үрдіс деп санаған Л.С.Выготский “даму дегеніміз
бәрінен бұрын жаңаның пайда болуы”,-дегенді. [5]

6-7 жасар бала қоғамдық қатынастар әлеміндегі өз орнын түсіне
бастайды. Ол өзі үшін жаңа әлеуметтік қатынастың мәнін ашады. Бұл үлкендер
аса жоғары бағалайтын оқу әрекетімен байланысты, оқушылық қатынас.Осы
жаңа орынды иелену тілегі қай кезде басталса да, баланың ішкі бағытының
қалыптасуы оның өзіндік санасын түбегейлі өзгеріске ұшыратады. Ж.Т.
Дәулетбекованың пікірінше, 7-жас дағдарысы баланың әлеуметтік“Менінің”
қалыптасу кезеңі. Өзіндік сананың өзгеруі-құндылықтар сипатының өзгеруіне
әкеліп соғады.
Әлеуметтену – нақты құндылықтар, білім, нормалар жүйесін меңгеру
арқылы жүзеге асатын тарихи үрдіс.Бұл нәрестелік шақта-ақ басталып,
бірте-бірте күрделене
түседі де, мектепке дейінгі кезеңнің аяғында айқын
көрінеді.Бұдан шығар қорытынды:6-7 жасар
баланың жеке басының әлеуметтенуі мектепке оқуға психологиялық жағынан
даярлануына байланысты жүзеге астындығынада. [6]

Дағдарыс кезеңі біртіндеп өтіп, жеті жастағы балада жаңа құрылымдар
қалыптаса бастайды. Олар: көңіл-күйін тұрақтандыра алу іскерлігі,
қызығушылықтарының артуы, үлкендермен және құрдастарымен қарым-қатынасының
ерікті сипатқа ие болуы. Бала қоғамдық өмірге кірісуге талпынып белгілі
бір әлеуметтік орын алуға ұмтылады.Бұл талпыныс мектепке барумен
қанағаттандырылады.
Тиісті материалдарды талдау барысында “дағдарыс” ұғымына берілген
анықтамалардың аталмыш құбылыстың мазмұнын толық ашпайтындығы
анықталды:
1) берілген психикалық өзгерістің неліктен дағдарыс деп аталғандығы
ашылмайды:
2) дағдарыс кезеңінде байқылаулар теріс қылықтардың,табиғаты
көрсетілмейді.
Жас ерекшелігі психологиясы ғылымында даму дағдарысына жан-жақты
сипаттама беріледі. Бірақ сол бай ұғымның қысқа ғана, әрі толық тұжырымы
көрсетілмейді.Ереже ретінде берілген мәселе туралы түсінікті аша алмайтын
анықтаманың қызметі де шектеулі.Осы олқылықтарды толтыра отырып,даму
дағдарысын барынша ашатын жаңа анықтама жасау қажеттілігі туды.
Сонымен, даму дағдарысында берілген анықтама мынау:
Дағдарыс – бір жас кезеңінен екінші жас кезеңіне өту барысында
ағзадағы физиологиялық өзгерістерге психиканың әлі бейімделе алмауы
салдарынан, жеке адамның жаны мен тәні арасында ішкі қайшылықтардың
туындауы себепті мінез-құлықты оғаш қылықтардың етек алуы.
Баланың мектепке даярлығын анықтайтын 5 бағыт: танымдық қабілеті,
дене күшінің
дамуы, оқуға ынтасы , көңіл күйі, ерік сапаларының қалыптасуы-мектептік
кемелді құрайды.
Жалпы дененің дамуына 6-7 жасар баланың дене бітімінің –бойы, салмағы
бұлшық ет толысуы, көкірек
қуысының көлемі, тері жамылғысы т.т.қалыпты мөлшерге сәйкес келуі және көз
жанары, естуі, қимыл-қозғалысы, әсіресе қол мен саусақтарының нәзік
қимылы, жүйке жүйесінің қозу мен тежелеу жағдайы,сондай –ақ жалпы
денсаулығы жатады .
Танымдық даярлық, мазмұнына баланың сөздік қоры, көзқарас деңгейі,
арнайы
іскерліктерімен қоса, танымдық процестерінің даму деңгейі, олардың ”жақын
арадағы даму аймағына” бағытталуы, көрнекі-бейнелік ойлаудың жоғары
деңгейлері,оқу міндетін ерекшелеп бөле алуы мен оны әрекеттің дербес
мақсатына айналдыра алу іскерлігі жатады.
Еріктік даярлық-бала алдана мақсат қойып, шешім қабылдап, іс-әрекетін
жоспарлап, оны жүзеге асыруға күш жұмсай алса, осы жолда кездескен
кедергілерді жеңсе- қалыптасқан деп есептеледі.
Көңіл-күй даярлығына “оқушының ішкі жағдайы”- деп аталатын жаңа

әлеуметтік қатынастың; оқу әрекеті үшін қажетті адамгершілік қасиетгер
тобының сондай-ақ баланың құрдастарымен, үлкендермен қарым-қатынас
сапасының қалыптасуы жатады.
Баланың оқуға ынтасы, ықыласы мектепке психологиялық даярлық
диагностикасы бағыттары мазмұнындағы мотивтік даярлықты құрайды.
Баланың мектепке психологиялық
жағынан даярлығы міндетті түрде баланың биологиялық жасымен тығыз
байланысты. Мектептік кемелді анықтайтын бағыттар тікелей жас мөлшеріне
тәуелді. Білім меңгеру үшін қолдың саусақтарының нәзік қимылы,икемділігі,
бойы мен салмағының мөлшері – осының бәрі баланың нақты жасын көрсететін
биологиялық кемел белгілері.
Мектептік кемелге әсер ететін жағдайлар қандай? Біріншіден, даралық
ерекшелік. Оған жас мөлшері тәуелді емес. Екіншіден, мектепке дейінгі
даярлық. Ол жүйелі түрде жүргізілген жағдайда баланың танымдық
белсенділігі мен оқуға деген ынтасы,мінез-құлқын игере алу, ерік-күшін
бағыттай алу іскерлікті қалыптасады.Үшіншіден, жас ерекшелігі. Жас
мөлшері биологиялық кемелдің көрсеткіші.Сондықтан да, бүгінгі таңда
мемлекетімізде 1-сыныпқа қайтадан 7 жастан қабылдау,6 жасарларды жаппай
мектеп алды даярлықтан өткізу ісі жүргізілуде. Осы үш ерекшелікті ескере
отырып, 1-сыныпқа қабылданар баланың мектептік кемелге жеткен
–жетпегендігін мұқият тексеру қажет.”Мектептік кемел” терминін балалар
психологиясы ғылымына гигиенашылар енгізген.Бұл арнайы терминнің мәні
мынада:6-7 жастағы бала ағзасының мектептегі жүйелі оқу әрекетіне
дайындығының белгілері.
Кез-келген ұжымда алалық тумауы үшін сол ұжым мүшелеріне ортақ

белгі қажет. 1-сынып оқушылары үшін осы ортақ белгі бүгінгі таңда жас
мөлшері болып отыр.
Мектептік кемелге әсер ететін бірінші шарт – даралық ерекшелік сонда бір
жас мөлшеріндегі балалардың ішінен алынып отыр. 0- дік жалпыға бірдей
міндетті болған жағдайда бұл әдіс тура жол деп тұжырымдай отырып, 1-сыныпқа
қабылдау жасын ұлттық мінез-құлық,
ұлттық даму ерекшеліктеріне сай зерттеу ісі де кезек
күттірмес мәселе деген пікірдеміз. Өйткені, ұлт болашағы ұлттық негізге
сүйене дамуы шарт.
Балаларды мектепке психологиялық тұрғыда даярлауда бала бақшаның
ересектер мен даярлық топтарында жүргізілетін жүйелі оқыту мен тәрбие
жұмысының маңызы зор екенін мойындай отырғанымызбен,бала бақшалар санының
балалар мөлшерін толық қамти алмайтындығын қазіргі кезде жалпыға бірдей
міндетті мектепке даярлық ісі 0-дік сыныптардың ашылуы арқылы шешілуде.1
сыныпқа барар бала әуелі 0-дік сыныпта оқуы керектігі талап етілуде. Бұл
ретте педагогтар қауымы мен ата аналар балаға әріп танытуды; қолға қалам
ұсталып, жазып үйренуін; санай алу дағдыларын; мектептегі сынып – сабақтық
жүйегі үйреніп, қалыптасуы үшін мақсатты іс-әрекеттер жасап жатыр.
Орындалып жатқан қыруар жұмыс-баланы мектепке даярлау ісі болып
табылады.Психология баланың мектепке даярлығын биологиялық кемел,
әлеуметтік кемел, мектептік кемел өлшемдері тұрғысынан анықтап, баланың
жеке басының дамуына психологиялық баға беру арқылы қарастырылады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауы олардың қимыл әрекетіне
байланысты және эмоциялық бояуларға бай болып келеді. Мәселен, олардың
қозғалмалы, бояулы заттарға тез зер салғыш келетіні,қанық бояулы нәрселерге
ерекше құмартатыны да осыдан. Төменгі сыныптарда оқитын балалардың
қабылдауында мына төмендегідей ерекшеліктер болады. Олар әлде де болса
құбылыстарды тұтас зат күйінде жөндеп қабылдай алмайды.Бала заттың
көлденеңнен кезіккен жеке қасиеттерімен белгілерін ғана көреді, заттарды
талдай қабылдау жағы да жетпей жатады. Мәселен, ол заттың өзіне ұнағанын
олардың көзге бірден көрінетін сыртқы белгілерін қабылдауға ұмтылады.
Мұндай қабылдауда белсенділік жағы аз тболады. Егер обьектіні қабылдау
қиынға соқса бала оған қынжылмайды,екіншісіне ауыса береді,қабылдаған
затының жеке бөліктерін тізбектей алғанымен ,бірақ ондай жүйе болмайды.
Мәселен,оқушы көбелектің құрылысын айтқан кезде:
”Көбелектің қанаты ақ. Қанатында дөнгелек қара нүкте бар.Көбелектің
мұрты,көзі,құйрықшасы болады” деп жай тізбектейді де,оның негізгі
ерекшеліктерін (түрі,түсі т.б) айтуды естен шығарады.Кейде бала нәрсенің
жеке жақтарын қабылдайды да,оның тұтас зат екенін ұмытады. Мәселен, оқушы
кружканың суретін салғанда,тұтқасын шамадан тыс үлкейтіп жібереді, ал үйдің
суретін салғанда есік, терезесі еденінен төбесіне дейінгі жерді алып
жатады.
Үшінші сыныптан бастап балалардың қабылдау саласындағы осындай
қатерлері азая бастайды.Оқушы заттың негізгі белгілерін байқай алатын
болады. Қабылдауда анализ бен синтез қатар жүреді. Бала әр заттың өзіндік
белгісін ұққысы келеді, оның мәніне,ішкі, сыртқы құрлысына, жасалу
принципіне зер сала бастайды. Енді затты жан-жағынан байқап көргісі
келеді.Заттарды дұрыс қабылдай алу,мәніне түсіну барлық пәндер бойынша
бірдей болмайды. Мәселен, күнбе-күн өтілетін математика,ана-тілі
сабақтарына қарағанда сирек болатын ән-күй,сурет сабақтарынан бала
қабылдауының даму дәрежесі әлдеқайда баяу болады.
Қабылдау процесінің күрделене түсуі балаларда байқай алу қабілетінің
көрінуімен ұштасады. Мектепке түсу балалардың логикалық есін
дамытуда үлкен роль атқарады.Оқушылардың есін тәрбиелеуде де мұғалім
олардың жас және дара ерекшеліктерін қатты ескере отырып,жұмыс
жүргізеді.Төменгі сынып оқушылары оқу тәсілін өз бетімен таңдай ала
алмайтындықтан мұғалім үйге тапсырма бергенде,материалды қалай оқу
керектігін балаларға ұдайы ескертуі керек.Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде
мәтінді қалай оқу, тапсырманы қалай орындау керектігі айтылған. Бірақ
баланың назары кейде бұған жөнді түсе қоймайды.Мұғалім мұны қатты ескергені
жөн.
Төменгі сынып оқушылары (әсіресе, бірінші, екінші, үшінші
сыныптағылар) материалды көбінесе,сөзбе-сөз жаттап алады. Олар материалды
есіне қалдырғанша оқи береді. Оқулықтағыдай білсем болғаны ғой дейді.
Бұлайша есте қалдыруға материалдың қысқалығы әрі жинақылығы себеп
болады.Балалардың сөздік қорының аздығы да өз сөзімен айтуға мүмкіндік
бермейді. Сондықтан, мұғалім бір жағынан, баланың сөздік қорын дамыта
отырып, екінші жағынан, материалды өз бетінше айта білуге үйретуі қажет.
Баланың оқыған нәрсенің мәнін түсіне алуы-оның материалды өз сөзімен айта
білуі болып табылады . Осылайша, есте қалдыру үшін оқитын материалды
бірнеше мағыналы бөліктерге бөлу,оның жоспарын жасау қажет .Төменгі сынып
оқушылары, бұл жағынан өте шорқақ екенін де психологиялық зерттеулер
көрсетіп отыр. Өйткені бала талдау жасауды білмейді, мәтінді жеке
бөліктерге бөлгенмен, оның негізгі жерін айыра алмайды. Оқушылар
шығарманың жеке бөліктеріне ат беріп, басты жерлерін табудың орнына,
мәтінді түгелдей жаттап қояды. Бұл әдіс оған оңай болып көрінеді. Егер
мәтін ұсақ бөліктерге бөлінетін болса, оқушылар жеке фактілер мен
сөйлемдерді оларға тақырыпша етеді де, мәтін үлкен бөліктерге
бөлінсе,бұлардың тақырыпшасы шамадан тыс, шығарманың мазмұнын
көрсетпейтін жағдайда болады.
Шығарманың мәніне қарай бөліктерге бөлуге төменгі сынып оқушыларының
көпшілігінің қабілеті жетеді.Бірақ мұнда оқытатын мәтіннің сипаты және
балалардың жас ерекшеліктері ескерілуі тиіс. Шығарманың ең негізгі идеясын
табу, оған өз бетінше тақырыпша беру, үшінші сынып оқушыларында жап-жақсы
дамитындығы байқалады. Бұл әдісті балаларға мұғалім ғана үйрете алады.
Оқушылардың шығарманы өткен шығармамен байланыстыра білуге
машықтандыру,оқу материалдарын неғұрлым ұзақ мерзімге есте қалдыруға бағыт
беру-мағыналы есті дамытудың басты әдістерінің бірі. Мұғалім балалардың
сондай-ақ, есте қалдыру, қайта жаңғарту мүмкіндіктерін өздері қадағалай
алуына үнемі басшылық көрсетіп отыруы қажет. Адам сұрақ қою арқылы
алдындағы кедергені сезеді, оны біртіндеп жояды, сөйтіп, өзінің әр түрлі
тану қызығуларына жауап алады. Сұрақ қою,оны дәл тұжырымдау, мәселені ойда
ұстай білу сұрақты талдай білу және жинақтау , шығару тәсілі мен
амалдың орталық түйінін табу, жорамалдар жасай білу т.б. ойлау процесіне
мәселелерді шешу үшін аса қажетті жағдайлар болып табылады.
Төменгі сынып оқушыларында тануға негізделген тікелей түсінулер
байқалады. Бұл тікелей түсінулер заттарды тікелей қабылдаудан туған
түсінулер. Егер зат баланың өткен тәжірбиесінде болмаған болса, оны
бірден түсіну қиынға соғады. Түсіну үшін оны алдымен жан-жағына жақсылап
қабылдап алу қажет. Жанама түсіну –жаңа затты,құбылысты белгілі ұғымға
жанастыра барып түсіну деген сөз. Баланың сыртқы дүниенің сан қилы
сырларын түсіне алуы жанама түсінулер арқылы ғана жүзеге асады.Бір
нәрсенің мәніне түсіну үшін жай тану жеткіліксіз, оған қоса, оның
себебін, яғни неліктен осылай болып тұрғанын білу керек. Мектеп
жағдайында кейбір оқушылардың оқыған әңгімесін, грамматикалық ,
математикалық ережелерді дұрыс түсіне алмайтын фактілері жиі кездеседі.
Мұғалімдер, көбінесе, баланың әр жаңа материалды не себеппен түсінбей
қалатынын,кезінде талдау жасап отырмайды. Балалар ойлауы үнемі кедергісіз
жүріп отыратын процесс емес, ол кейде құбылыстарды толық бейнелей алмайды,
тіпті қателіктер де жібереді бірде білмегенін екіншіде біледі. Міне, осы
жайларды мұғалім асқан байсалдылықпен ескеріп отыруы тиіс. Сондықтан жаңа
сабақты бірден түсіне алмай қалған оқушыларды ұғымы төмен деп кінәлаудың
өзі педагогиялық тұрғыдан дұрыс болмайды.
Төменгі сынып оқушыларының ойлауы негізінде нақтылы келетіндіктен, олар
көп нәрселерді өз қалпында түсінуге бой ұрады. Мәселен, бір зерттеуде
үшінші сыныптағылардың ұғымдардың мәнін жете түсінбейтіндігі анықталған.
Олар: ”білімді” деген ұғымды “оқитын адам”; “дүние” ұғымын, “байлық”,
”ақша”; “жақсылық” ұғымын “жақсы нәрсе”; ”ер” “аттың ері” деп олардың
заттық бейнелік жақтарына көбірек көңіл аударады да, осы ұғымдардың мәнін
салыстыру, теңестіру арқылы түсіндіріп бере алмайды.
Балалардың құбылыстары түсіне алуында олардың сөз байлығын, сөздік
қорының өсіп отыруын қадағалау зор маңыз алады. Мұғалімнің жаңа сабақты
түсіндірудегі әдістемелік шеберлігінің (әр ұғымды өз мәнінде толық
түсіндіру, сөйлемдердің қысқа, ықшам болып келуі, екі ұшты сөйлемеу т. б.)
жоғары болуы бала түсінігінің жақсы дамуына қатысы бар факторлардың бірі.
Мектеп –бала қиялын дамытуда үлкен рол атқарады. Мұндағы оқылатын
сабақтардың мәніне түсіну қиялсыз мүмкін емес. Мәселен, табиғатты
суреттейтін, немесе қандайда болсын оқиғаны баяндайтын бір материалды
түсіндіргенде мұғалім арнаулы тәсілдер арқылы оқушылардың қиялын оятады.
Қиял арқылы бала ондағы жанды бейнелерді көз алдына елестеткендей, қолымен
ұстағандай, құлағымен “естігендей”күйге түседі. Көркем әдебиет шығармаларын
талдағанда ана тілі сабақтарындағы әңгімелерде,оқушылардың түрлі
ойындарында алғашқы кезде қиял процесі әр қырынан көрініп отырады. Төменгі
сынып оқушыларында алғашқы кезде қиялдың дамуы айтарлықтай болмайды.
Мәселен, бірінші сыныптағылар суретке не оқығанға қарап, өз бетімен жаңа
бейне жасай алмайды. Өйткені осы жастағыларда синтездеу қабілеті жөнді
дамымаған. Олар оқығанын кездейсоқ, біріне-бірі байланыспаған
ассоциациялар арқылы жаңғартып отырады. Баланың қайта жасау қиялын
дамыту үшін алдымен олардың тәжірбиесін қорландыра түскені дұрыс. Осы
салада мұғалім істейтін ісі ұшан-теніз. Мәселен, мұғалім балаларды
орманға саяхатқа апарған екен дейік. Онда оқушылар әрбір ағашты, өсімдік
түрлерін көздерімен көріп, қолдарымен ұстайды, білменгендерін бір –бірінен
сұрап не мұғалімнен біліп алады. Ертеңіне мұғалім (тайга, тундра, орман
т.б.) туралы айтып беріңдер десе, бұл олардың қиялын тәрбиелеуге көп
пайдасы тигізеді.Өмір тәжірбиесінің артуы, білім қорының молая түсуі
балалардың қиялын дамыта түседі. Мәселен, үшінші сыныптағылар сурет
сабағында алдында тұрған заттардың бейнесін айнытпай сала алады, оны
осындай басқа затпен салыстырып көреді. Бұл балада қайта жасау қиялының
қалыптасып келе жатқандығын байқатады.
Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтан не нәрсеге болмасын өзін
қатыстырып, оның икемділігі мен дағдысын дамытып отыру қажет. Мәселен
сурет салудың, ән айтудың тәсілдері мен техникасын үйренбегенше, баланың
осыған орай көрінетін қиялыда шарықтай алмайды.
Баланың мектепке дайындығын қалыптастыруда оқушылардың қиялын дамыту
олардың эстетикалық сезімдерін оятады. Мәселен көркем әдебиет кітаптарын
оқу, музейлер мен галерияларға бару, кино көру, ұйымдасып музыка тыңдау,
бала қиялын жаңа мазмұнға толтыра түседі. Шәкірт қиялын дамытуға үлкендер
үнемі жетекшілік етуге тиіс мұғалім де, оқушының ата-анасы да бұл жерге
ақыл ғана әсер етпей, эмоциясына әсер етерліктей әдістерді іздестіріп
отырулары керек. Оқушылардың жас, дара ерекшеліктерін ескеріп отыру, қиялы
күшті дамыған балалармен дербес жұмыс жүргізу, табиғатқа, өндіріс
орындарына саяхаттар жасау, түрлі тапсырмаларды оқушыларға дербес
орындатып отырғызу, оқу барысында кездескен қиыншылықтарды жеңе алуға баулу
т.б. осындай әдістер бала қиялын тәрбиелеудің түрлері болып табылады.
Мектеп-бала сезімдерін жүйелі әрі жоспарлы түрде дамытып отыратын
арнаулы орын. Мұғалімнің осы саладағы жүргізетін жұмыстарының кейбірі мына
төмендегідей болмақ:
1) Бала эмоциалары мен сезімдерін тек құрғақ сөз бен жалаң үгіт
арқылы тәрбиелеуге болмайды. Мүмкіндігінше бұл сезімдерді бала өз
басынан кешіретін болсын. Өзі күйініп көрмеген адамның біреудің қайғысына
ортақтаса алмайтыны сияқты, бала өзінің және айналасындағылардың табысына
қуанып, сәтсіздігіне жаны күйзеліп отырмаса, сезім тәрбиесі өзінің
пәрменділігін жояды. Мәселен, баланы Отанды сүю сезіміне тәрбиелеу ісі оның
жас төлді күту, бау-бақша жұмыстарына қатысу,пайдалы еңбекке қолғабыс
тигізу сияқт нақтылы іс-әрекетімен ұштастырылып отырлуы тиіс.
2) Сынып, мектеп ұжымында берік орын алған салт-дәстүрлер – бала
эмоцияларын дамытып, тәрбиелеуде таптырмайтын құрал. А.С.Макаренко осындай
дәстүрлердің зор тәрбиелік мәнін көре білген “Дәстүрлер менің ұжымында өте
көп еді-,деп жазды ол, -тіпті жүздеп санауға болатын.Мен олардың бәрін
біле бермеуші ем,бірақ балалар білетін және балалар білгенде бір жерге
жазылған түрінде емес,өздерінің бір сезімімен білетін деген.

3) Осылайша істеу керек десетін. Ал неге олай істеу керек?.Үлкендер
осылайша істейді. Үлкендердің тәрбиесін, үлкендердің логикасын құрметтеу,
олардың коммуна құру жөніндегі еңбегін құрметтеу және оның өкілдерінің
құқықтарын құрметтеу –ұжымның аса маңызды қасиеті болып табылады және олар
дәстүр арқылы сақталып отырады. Мұндай дәстүрлер, балалардың тұрмысына ажар
беріп, гүлдендіріп отырады. Осындай дәстүрлердің арқасында өмір сүріп,
өздерінің ұжымдық ерекше заңымен тұратындығын сезеді, ол заңды мақтаныш
етіп, жақсартуға тырысады”. 7
Бастауыш сыныптарда осы әдіс кең өріс алған жөн. Мәселен, бірінші
сынып мұғалімдерінің әліппе кезеңін бітіргеннен кейін осы оқиғаның
құрметіне “Әліппе күнін”өткізуіне болады. Бұл балалар үшін үлкен қуаныш.
Мұндай күнді олар жақсы оқу, үлгілі тәртіппен қарсы алуға тырысатыны
сөзсіз.
Сезімдерді тәрбиелеудегі басты жолдардың бірі балаларды өз эмоцияларын
басқара алуға, өзінің аффектерін тежей білімге дағдыландыру. Бұл көп
жаттығуларды, машықтануды қажет етеді .Мұғалім арнаулы жаттығулар арқылы
баланың оғаш мінезін де, сылбыр эмоциясын да қалыпқа келтіре алады.
Оқушылардың жоғарғы сезімдерін тәрбиелеу ісі оның дүние танымы мен
сенімін, жеке басын қалыптастыру ісімен қосарластыра жүргізілуі тиіс.
Өйтпеген жағдайда мұғалімнің осы саладағы әрекеті пәрменді болмауы мүмкін.
Бала сезімін тәрбиелеушілердің де (ата-ана, мұғалім т. б.) сезімдері өз
дәрежесінде болуы тиіс. Олардың өмірде, іс-әрекетінде шынайы жақсы
сезімдер орын тепсе, балаға да үлгі өнеге болатыны табиғи нәрсе. Бала
еліктеуге жарарлық үлгі-өнеге кермесе, оның сезімдері де дұрыс
дамымайтын болады.
Темперамент-жүйке жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке
өзгешіліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл
қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент – организмнің физиологиялық өзгешіліктерімен, әсіресе
жоғары жүйке қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс.
Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң
қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай істейді),
психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен,біреу өжет, алғыр болса,
екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл күйінің
ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз т. б.)жақсы
байқалып отырады.
Әр түрлі темпераменттегі баланың ерекшеліктерін төмендегіше
сипаттауға болады:
1. Сангвиник темпераменті басым оқушылардың ерекшеліктері: ашық,
көпшіл, сөзшең, кісіге қайырымды, қысылып- қымтырылмайды, оптимист, өмір
сүйгіш, көтеріңкі көңілді, басшылыққа жетекшілікке құштар. Мұндай бала
жылдам және тез қозғыш, көңіл күйі жиі өзгергіш келеді, көп нәрсеге
қызығады, бәрін біліп алуға тырысады, бірақ біреу бағыттап отырмаса,
тез суып кетуі де ықтимал, Ақыл-ой әркеті белсенді жүріп отырады.
Сыныпта мұғалімнің айтқандарын қиналмай ұғады, сұрақ қоюға жаны құмар.
Оның сөзі жылдам, анық, түсінікті, паузалармен интонацияларды жақсы
сақтайды, сөзді мәнерлеп айтуға тырысады. Сөйлегенде ым-ишара (мимика,
пантомимика) жағы басым келеді, көбінесе эмоциялы, қозу жағдайында
тұрады. Осындай балалардан мінез-құлқынан қажырылық, белсенділік сияқты
кейбір жақсы қасиеттерді көруге болады. Сондықтан да сангвиниктер өмірге
икемді, тәрбиелеуге онтайлы, ширақ темперамент болып саналады.
2. Флегматик темпераменті басым оқушының ерекшеліктері. Ол өте
сақ, ұяң, байсалды, жұртқа жақсылық тілейтін, сенімді, тұрақты, бір
қалыпты. Флегматик темпераментіндегі бала сабырлы, орынсыз асып –
саспайды.Сабақта тыныш отырады,жанындағы баланы мазаламайды. Ауыр мінезді,
көрсе қызар емес, мәселені тез шешуге асықпайды, салқынқанды. Бір істі
бастаса салпақтап соңынан қалмайтын бала. Мұндай балалардың сезімдері сырт
әлпетінен көрінбейді десе де болады. Ол оқушының дауыс екпіні баяу
келеді, аптықпай, асып-саспай сөйлейді, сөзі ым-ишаралармен ерекшеленіп
тұрмайды. Флегматик темпераменттегі балалардың көпшілігі мектепке
келгеннен кейін оқу дағдыларын меңгеруде өзінің икемділіктерін жақсы
көрсетеді.
3. Холерик темпераменті басым оқушының ерекшеліктері. Бұл ұшып-қонып
тұратын, күйгелек,тынымсыз шамданғыш, қүйі және өзгеретін, қарым-қатынаста
аумалы-төкпелі, тұрақсыз, соқпа мінезді, белсенді, пысық, бірақ бейқам,
ашуланшақ бала. Мұндай оқушы қимыл әрекетті сүйеді. Әдетте оның қимыл-
қозғалысы батыл, шапшаң болады. Ол қызыққан жұмысына әбден беріліп,
барлық ынтасын салып орындайды. Онда ой әрекетінің белсенділігі байқалады.
Ой әрекетінің белсенділігі оқу тапсырмаларын орыдауынан да жақсы
көрінеді. Спорт, әсіресе, қозғалыс ойындарына бар ықыласымен қатынасады.
Мектепте ұйымдастырылатын жұмыстарда балалардың алды болатын да осылар.
Мұндай балалардың көбінің мінездері сотқар келеді.Өз эмоциялары мен қимыл
- қозғалыстарын билей, алмай, қабынып “ күйіп –пісуге” дайын тұрады. Ашуы
шапшаң, қатты, қияңқы, ұнамсыз істерге әуес. Бұлардың сөзі жылдам,
интонациясы толқымалы, кейде топ ішінде дауысы қатты шығып кетеді. Олар
тез, қызу сөйлеп, төңірегіндегілерді бірден ұйытады. Холерик
темпераментіндегі бала өте сезімтал болғандықтан, түрлі әсерге тез
беріледі, ызақор ашуланшақ келеді. Оның бұл сияқты ерекшеліктері өткір
көзінен, тез және оңтайлы қозғалыстарынан жақсы байқалады.
4. Меланхолик темпераменті басым оқушының ерекшеліктері. Сәл
нәрсеге ренжиді, өкпелегіш, пессимист, тұйық, сөзге сараң, аса баяу
қозғалатын жай басар. Мұндай оқушылардың сезімталдығы өте баяу көрінгенмен,
онысы терең және ұзақ уақытқа созылады. Меланхоликтер мектеп өміріндегі
оқиғалардың бәрін үлкен әсермен қабылдап, оларды көп ойлайды. Мәселен,
мұғалім оны тақтаға шақырып есеп шығартса, мұның өзі оған кейде
әлдеқандай зор әсер етеді. Ол кейде қызарандап ұялады, егер мұғалімнің
тапсырғанын орындап шыға алмаса, осыған қатты қайғырады, көпке дейін бұл
оның есінен кетпейді. Егер мұғалім сыныптағы балалардың көзінше оған
ұрсатын болса ( бұлай ету әрине дұрыс емес), мұндайда бала төмен қарап
жылап, кейде жауап айта алмайтын жағдайға ұшырайды.Ол көпке дейін
булығып, белсенді сөз айтудан қалады. Меланхолик темпераментіндегі
оқушы,көбінесе, өз жолдастарының арасында көзге түспей, жай ғана жүріп-
тұрғанды ұнатады,”мен” деп ешқашан ұмтылмайды. Ол ұялшақ, тартыншақ,
тұйық болғандықтан, көпшіліктен аулақ жүргенді жақсы көреді. Мектепте
осындай балаларды құрбы – құрдастары “қорқақ”, “сылбыр”, “үндемес”,
”маубас”т.б. деп келеке ететін кездері де болады. Ол жасқаншақ, сіркесі
су көтермейді, бірбет, қыңыр, қисық келеді. Әр адам сыртқы дүниенің
сансыз тітіргендігіштерше өз әлінше түрліше жауап қайтарып отырады.
Бұл жауап реакциялары оның сыртқы дүниемен қалайша қатынас жасайтынын
көрсетумен қатар, біртіндеп келе, сол адамның үйреншікті әдетіне, мінез-
құлқының мәнеріне айналады. Сөйтіп, әр адамда әр – түрлі мінез
бітістерінін болуы оның сыртқы ортамен түрліше қарым –қатынас жасауының
нәтижесі болып табылады. [8]

Адамның сыртқы ортамен байланысуы үшін жасайтын осындай
қатынастарының жиынтығы оның мінезін құрайды.
Адамның үйреншікті әдеті болып қалыптасқан мінез бітістерінің кейде
оның сыртқы ортамен жасайтын негізгі қатынастарына сәйкес келмейтін
кездері де болады. Мәселен, біреудің қатал, не тұйық болуының негізінде
адамды менсінбеу, тәкаппарсыну сияқты мінез қатынастарының тұрақты жүйесі
жатпай, оның темпераментінің жүйке жүйесінің тума қасиеттеріне
байланысты қалыптасып кеткен әдеттеріне жатуы ықтимал.
Мінез – адамның негізгі өмірлік бет алысын және оның өзіндік
әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешілік. Ол көп қасиеттің
бірлігі, түрлі өзгешеліктердің қосындысы, сонымен қатар, адамды әр
қырынан көрсететін қасиет. Мінез бітістері көп. Олардың бәрі де жеке
адамның қасиеттері болып табылғанмен, мұның кез – келгені мінездің
бітістері болып саналмайды.
Мінезді даралық өзгешіліктің өзегі, адамның негізгі тіршілік
бағытының өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен қарым –
қатынасының тарихы бейнеленеді. Мінез – кең мағыналы ұғым. Онда түрлі
саналар тоғысып жатады. Мінездің моральдық жағынан тәрбиелілігі,
бірқалыптылығы, толықтығы, күші мен айқындығы, салмақтылығы – оның
негізгі сапалары болып есептелінеді.
Мектеп – бала мінезінің жақсы жақтарын жүйелі түрде дамытып
отыратын негізгі орын. Мектептік өмір балалардың мінез – құлқының
қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Оқушылардың мінезін тәрбиелеудегі
басты міндет – олардың жан – жақты болып өсуін, мінез –құлқының
әлеуметтік мәнге ие болу жағын кездестіру. Бұл үшін мұғалім жас
ұрпақтың адамгершілік идеалын (мұрат) баяндайтын иманшарт
принциптерін басшылыққа алып, тәрбие жұмысының жоспарын сонда
көтерілген мәселелердің төңірегіне құруы тиіс. Иманшарт мінезді
қалыптастырудың да тамаша программасы. Осында көрсетілген моральдық
қасиеттерді бала жанына егіп, оны мінез –құлықтың үйреншікті әдетіне
айналдыру – мұғалімдер мен ата –аналар үшін абыройлы іс Мінез
тәрбиесі... жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне
көмек көрсету деген сөз (М.Жұмабаев). [9]

Адамның мінез бітістерінің түрлері қанша көп болса, бұларды
тәрбиелеудің жолдары мен әдістері де сан алуан.
Мінез бітістерін тәрбиелеу әдістері бірнеше топқа бөлінеді. Осындай
әдістердің біріне адамдардың санасына әсер ету, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
12 жылдық білім беру жүйесі
ШЖБМ жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері туралы
Бастауыш сатыдағы оқу үрдісінің теориялық және практикалық негіздері
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары
Күрделі кемістігі бар тұлғаларға арнайы білім беру
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде мектеп пен отбасының рөлі
Мектеп жасына дейінгі балалардың оқу–танымдық әрекетін қалыптастыру
Балалардың психологиялық дайындық компоненттері
Дене тәрбиесі сабағында салауаттылық өмірге тәрбиелеу
Әдіскер мен тәрбиешілерді аттестациялаудан өткізу жолдары
Пәндер