Бала тәрбиесіне байланысты қазақтың салт-дәстүрлері


1 Сүйінші.
2 Балаға ат қою
3 Бесікке бөлеу
4 Тұсау кесу
5 Сүндет тойы
Қазақ халкының көпшілік салт-дәстурлері баланың дүниеге келуімен байланысты туған. Отбасының жеміс берер гүлі, алтын тіреу діңгегі— бала. Халқымыз «Бесіксіз үйде береке жоқ» деп ой түйген. Бұл —отбасы ошағының түтіні сөнбесін деген жеке бастың тілегінен туған мақал емес, сонымен қатар халыктың. қамын қа-растыру, елдікті ойлау, елдің ертеңгісі жөнінде қам жеу. Қазақ халқының: «Бір баласы бардың шығар-шықпас жаны бар, көп баласы бардың үйінде маздаған шамы бар», “Балалы үй— базар, баласыз үй— мазар”«Бала — адамның бауыр еті» деуі — баланы бақыт санағандық. Ананың отбасындағы бақыты баламен байланысты. Халық ұғымында баласыз өмірді қараңгы түнмен тең көрген. Өмірден баласыз өту ана үшін үлкен қайғы, қасірет болып саналган. Ертегілер мен батырлар жырында баласыэ ата-аналардың құдайға жалынып, әулие, әмбиелердің басына _түнеп, ақсарбас айтып, мал сойып бала тілеуі, ал сол үлкен үміт, зор тілектен кейін дуниеге келген баланың ерекше батыр болып өсуі, біріншіден, халық арманының ауыз әдебиетіндегі көрінісі болса, екіншіден, діни сенімнің әсері екені байқалады.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Бала тәрбиесіне байланысты салт-дәстүрлер

Қазақ халкының көпшілік салт-дәстурлері баланың дүниеге келуімен
байланысты туған. Отбасының жеміс берер гүлі, алтын тіреу діңгегі— бала.
Халқымыз Бесіксіз үйде береке жоқ деп ой түйген. Бұл —отбасы ошағының
түтіні сөнбесін деген жеке бастың тілегінен туған мақал емес, сонымен
қатар халыктың. қамын қа-растыру, елдікті ойлау, елдің ертеңгісі жөнінде
қам жеу. Қазақ халқының: Бір баласы бардың шығар-шықпас жаны бар, көп
баласы бардың үйінде маздаған шамы бар, “Балалы үй— базар, баласыз үй—
мазар”Бала — адамның бауыр еті деуі — баланы бақыт санағандық. Ананың
отбасындағы бақыты баламен байланысты. Халық ұғымында баласыз өмірді
қараңгы түнмен тең көрген. Өмірден баласыз өту ана үшін үлкен қайғы,
қасірет болып саналган. Ертегілер мен батырлар жырында баласыэ ата-
аналардың құдайға жалынып, әулие, әмбиелердің басына _түнеп, ақсарбас
айтып, мал сойып бала тілеуі, ал сол үлкен үміт, зор тілектен кейін
дуниеге келген баланың ерекше батыр болып өсуі, біріншіден, халық
арманының ауыз әдебиетіндегі көрінісі болса, екіншіден, діни сенімнің
әсері екені байқалады.
Баласы жоқ адамдар қу бас атанудан қорыққан. Осы атақтан арылу
үшін баласы жоқ ата-аналар жақын ағайын-туыстарының балаларын асырап
алған. Ал бұл дәстүр ізгі адамгершілік қасиет деп саналып, дәріптеліп
келген. Ондай ата-аналар асыран алған балаға барын-ша мейірімділікпен
қарап, туған баласынан да артық еркелетіп өсірген, жақсы тәрбие беруге
тырысқан. Бас-қаның баласын бауырына басып, өз баласындай етіп тәрбиелеу
ағайынды адамдардың арасын былай койған-да, Ұлы Отан соғысы жылдарында
жау уақытша басып алған Украинадан, Белоруссия мен Балтық жағалауы-нан
Қазақстанға әкелінген жетім балаларды көптеген қазақ ата-аналары асырап
алып, тәрбиелеп, азамат етіп өсірді. Мысалы, Еңбек Ері, атақты құрылысшы
М. Т. Қа-зыбеков жеті ұлттың баласын асырап, азамат еткен. Ұш-қыш-
космонавт Владимир Жәнібековтің өмірі де соның айғағы.
Н. К. Крупская балаға деген бауырмалдык, жылы журектік шығыс
халқына тән қасиет екенін айта келіп: Балаға деген сүйіспеншілікті
россиялықтар шығыс халқынан үйренсін деп өте орынды айтқан.
Асырап алған баладан кейін анасы өз құрсағынан бала тапса; асырап
алған баланы ақ жолтай атаған. Оның ит көйлегін кейінгі балаларына
ырымдап кигізе-тін болған. Көпшілік ырымдар жол-жоралғылар бала-ның
дүниеге келуімен байланысты жасалған. Мысалы, шілдехана тойында жас
нәрестені, жас босанған әйелді үш күн бойы жын-пері жағалап жүреді.
Әйелдер, қыз-келіншіктер жас босанған әйелді үш күн бойы жын-пе-ріден
қорғап күзету керек деген діни ұғымнан пайда болған. Күн батқаннан таң
атқанша жас босанған әйел жаңа туған жас сәбиді ұйықтамай күзетіп отыру
үшін үш күндей түнімен өлең айтып, ән мен жыр, күй мен би, ойын-сауықпен
өткізген. Кейін бұл дәстүр жас нәрестенің дүниеге келген құрметіне
арналған жастардың ойынсауық кештері болып кеткен.
Жас босанатын әйелдің басына пышақ, балта сияқты заттарды жастатып
қою, бала ырысты болып тусын деп қазанның қақпағын ашып, сүт пісіріп
қою, жынпе-рінің көзі қызылға түседі деп әлем-жәлем, қызылды-жасылды
заттарды тығып немесе бетін жауып қою, әйел босана алмай қиналғанда
леген даңгырлату (жын-періні аластау) сияқты ырымдар жасалған. Жас
нәресте туа салысымен қарт аналардың бірі жас сәбиді ақ шүберекке орап,
оның кіндігін балтамен немесе пышақпен кеседі. Ондағы мақсат— баланың
өмір жасы ұзақ болсын, балталаса да өлмесін деген ойдан туған,. ырым.
Себебі көшпелі қазақ ауылында бала өлім-жітіммен көп шеті-неген. Әсіресе
жас босанған әйелдер мен сәбилерге суық тиіп, ауруға жиі шалдыққан,
сәбилер көбінесе бесікте жатып, тіпті қырқынан шықпай шетінен берген.
Қазақ халқының әдет-ғұрпында ұл баланың дүниеге келуін ұл туғанға
күн туған деп ерекше санаған. От басының, ұрпақтың жалғасы, шаңырақтың
иесі ұл бала болып есептелген. Бірнеше қыз туған әйелдің соңғы баласы ұл
болса екен деген мақсатпен кейде қыз балаға Ұлболсын, Ұлтуган,
Ұлтуар, Ұлбала деген аттарды ырьмдап қойған.
Сүйінші. Жас нәрестенің, әсіресе ұл баланың өмірге келуі отбасы
мушелеріне, әкесі мен атасына, нағашы жұртына улкен қуаныш әкелген.
Әкесі мен атасы отба-сын асырау қамымен мал соңында немесе аңда жургенде
жас нәресте дүниеге келсе, қуанышты хабарды тез жеткізу үшін атқа мініп,
түзде жүрген атаның немесе әкенің алдынан шығып сүйінші сұраған.
Сүйіншіге хабаршы не сұраса, соны_берген. Ол, бі-ріншіден, арнайы
ат терлетіп қуанышты хабар әкелуші-нің еңбегін бағалау болса, екіншіден,
жақындықтың белгісі ретінде саналған. Тіпті үстіндегі киімін, сауыт-
сайманын, астындағы атын да суйінші сұраушыға тарт-қан. Мұндай салт-
дәстур көбінесе бала көтермей жүріп, ұл бала туғанда соның құрметіне
жасалған. Сүйінші сұрай шыққан адам ұл болса ат ұстар, қыз болса
қырық жеті деп хабарлаған. Бұл — кызды қалыңмалға сатумен, жат
жұрттың адамы деп қараумен байланысты туған ой-пікірлердің көрінісі.
Нәрестені атасына, нағашысына немесе әкесіне көр-сетіп, көрімдік
алу дәстүрі де ертеден ел ішіне кең та-ралған салт.
Баланы қолына алып қуанышқа бөленген атасы:
Ақ тілек, ақ тілек,
Атаңның тілін ал, білек,
Атаң кәрі шал, білек.

Отыңға өзің бар, білек.
Ерте турып ерiнбей
Еңбек істе қар күреп...
деп бата беріп, маңдайынан иіскеп көрімдік берген.
Балаға ат қою. Бала туғаннан кейін қырық күн өт-кен соң ел
ішіндегі аузы дуалы қарияға немесе баланың атасына, әжесіне немересінің
атын қойғызады. Кейде қырықтың бірі — қыдыр деп құдайы қонаққа да
баланың атын қойғызған. Көбінесе молданы әкеп, азан ша-қыртып ат
қойдырған. Ат қойыстьң өзінде де букіл бір халықтың психологиясы, таным-
түсінігі, ой-арманы ай-қын көрініп тұрады. Кім баласын жаман болсын
дейді. Өмірде өздерінің қолдары жетпеген биіктер, арман асу-лар
ұрпағының алдынан шықсын демейтін ата-ана жоқ. Арман, Тілек, Бақыт,
Махаббат деген есімдердің жиі кездесуі соны меңзейді. Даңқты адамдардың
есімдерін, тіпті фамилиясын қою да осындай ізгі ниеттен туындай-ды.
Алайда мұндай есімдер көбінесе діттеген мақсаттан шықпай жатады. Мысалы,
Абай атты жігіттің маскүнем, Амангелді деген жігіттің төбелесқор,
тентек, Әлішер атты жігіттің жалақор, жауыз қылықтарын көргенде оба-лың
әке-шешеңе болсын деп іштен тынасың. Немесе Зина деген аттың жәлеп,
Травиата деген аттың жез-өкше деген мағынаны беретінін әке-шешесі
білмей, қоя салғаны өкіндіреді.
Баланы туған күнінен бастап күн аралата тұзды су-мен шомылдыру,
денесін маймен сылау, өс-өс деп қол-аяғын керіп созу, өлеңмен:
Өс-өс, балам, өсе бер, Саусасыңдыы жазайык,
Батыр бол балуан білекті, Етті болсын балтырың.
Батыл бол таймас жүректі, Епті боп өс, жарқыным,
Аяғыңды созайық, өс-өс! –
деп тілек айту дәстүрлері сақталған. Бұл — жас нәрес-тенің дене
құрылысының дұрыс өсуіне жасалған қам-қорлық. Жас босанған әйелдің кейде
емшек сүті азайып кетеді. Ондай жағдайда жас сәбиге бненің саумал сүтін
аз-аздан беріп, қойдың кұйрығын сорғызу сияқты әре-кеттер жасалған. Шала
туған балаларды 40 күн бойы тулкі тымаққа салып асыраған.
Бесікке бөлеу. Халқымыздың бала тәрбиесіне қатыс-ты дәстүрінің
бірі — жаңа туған, баланы бесікке бөлеу. Бесік алдымен гигиеналық
жағынан бала тәрбиесіне қо-лайлы: біріншіден, көшіп-қонғанда түйеге
артып жүруге оңай, екіншіден, баланы емізгенде өте ыңғайлы. Баланы
жөргектен шешіп жатпай-ак, ана бесікке асылып отырып емізе береді. Тіпті
анасы емізе отьтрып, мызғып алады. Үшіншіден, бесік баланың денесінің
тазалығына, үйық-тауына жақсы. Баланың зәрі денеге жайылмай. шүмек
арқылы түбекке кетеді. Денесі құрғақ болса, бала жайлы жатып, тыныш
ұйықтайды.

Бесік тойы. Бала қырқынан шыққан соң атасы мен әжесі немесе әке-
шешесі ауыл-аймақты жинап, баланың бесікке салу тойын жасайды. Бесікті
көбінесе баланың нағашы жұрты алдын ала арнайы жасатьш, бесік тойына
әкеліп тарту етеді. Ондағы мақсат — жиен-жекжат өсе берсін, үрім-
бұтағым, өрісім кең болсын деген тілек. Қызды өріс, жиендерді ұрпақ,
жұрағат санаған.
Егер нағашы жұрты ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бала тәрбиесiне байланысты салт-дәстүрлер
Қазақтың салт-дәстүрлері
Қазақтың салт-дәстүрлері туралы
Қазақтың салт-дәстүрлері туралы ақпарат
Қазақтың салт – дәстүрлері жайлы ақпарат
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері
Қазақтың ұлттық салт – дәстүрлері туралы ырымдар
Қазақ халқының салт дәстүрлері. Қазақтың төрт тойы
Қазақ салт-дәстүрлері
Қазақ салт-дәстүрлері туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь