Ахмет Ясауи және ХІ – ХІV ғасырлардағы түркі поэзиясындағы сопылық ағымы


І. Кіріспе. Ахмет Ясауи және ХІ . ХІV ғасырлардағы түркі поэзиясындағы сопылық ағымы.
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымындағы адам проблемасы.
2.2. Ахмет Йугінекидің дүниетанымдық мәселесендегі көзқарасы.
ІІІ. Қорытынды.
Қожа Ахмет Ясауи жырларының тәрбиелік мәні.
Ахмет Иассауидің әрісі ХІ-ХІҮ ғ.ғ. түркі поэзиясына, берісі түркі тектес халықтар, оның ішінде қазақ әдебиетіне тигізген игі ықпалын түгел таңдап беру үшін ондаған еңбектер жазылуы қажет. Әдебиетте адамгершілік-имандылық идеясын қалыптастырды, түркі дүниесінің мінезін, болмысын жасады. Мүмкін бұл бір адам үшін артық мақтау болып көрінер, бірақ шындығы сол болса, не істеуге болады!
Иассауидің өз тұсындағы әдебиеттегі орны ірі-ірі үш нәрсемен өлшенеді дер едік. Бірі — сопылық идеяны түркі әдебиетінде негіздеуі болса екіншісі - ол кездегі поэзияның тілі парсы тілі болып тұрғанына қарамастан, өлеңді түркі тілінде жазуы, сол арқылы ұлтымызға ұйытқы болғаны (Ғұламаның бұл әрекетін кешегі жаппай орыстандыру кезінде ағысқа қарап тұрып қасқайып, ұлт үшін күрескен тұлғалардың өмірімен елестетуге болар еді). Бұл кейін дәстүрге айналып, түркі тілінің мәртебесін көтеруге орасан ықпал етті. Фузули, Атаи, Насими, Мақтымқұлы, Науаилердің түркі тілді поэзиясын туғызды.
1. Н.Келімбетов. «Ежелгі дәуір әдебиеті». Алматы. «Атамұра». 2005ж.
2. Н.Келімбетов. «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» Алматы «Мектеп» 1986ж.
3. А.Қыраубаева. «Ежелгі дәуір әдебиеті». Алматы. «Ана тілі» 1991 ж.
4. А.Қыраубайқызы. « Ежелгі әдебиет». Астана. «Елорда» 2001ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




І. Кіріспе. Ахмет Иассауидің әрісі ХІ-ХІҮ ғ.ғ. түркі поэзиясына, берісі
түркі тектес халықтар, оның ішінде қазақ әдебиетіне тигізген игі ықпалын
түгел таңдап беру үшін ондаған еңбектер жазылуы қажет. Әдебиетте
адамгершілік-имандылық идеясын қалыптастырды, түркі дүниесінің мінезін,
болмысын жасады. Мүмкін бұл бір адам үшін артық мақтау болып көрінер, бірақ
шындығы сол болса, не істеуге болады!
Иассауидің өз тұсындағы әдебиеттегі орны ірі-ірі үш нәрсемен өлшенеді
дер едік. Бірі — сопылық идеяны түркі әдебиетінде негіздеуі болса екіншісі
- ол кездегі поэзияның тілі парсы тілі болып тұрғанына қарамастан, өлеңді
түркі тілінде жазуы, сол арқылы ұлтымызға ұйытқы болғаны (Ғұламаның бұл
әрекетін кешегі жаппай орыстандыру кезінде ағысқа қарап тұрып қасқайып,
ұлт үшін күрескен тұлғалардың өмірімен елестетуге болар еді). Бұл кейін
дәстүрге айналып, түркі тілінің мәртебесін көтеруге орасан ықпал етті.
Фузули, Атаи, Насими, Мақтымқұлы, Науаилердің түркі тілді поэзиясын
туғызды.
Сопылық поэзия тек Иассауиден басталды десек, артық айтқандық болар
еді. Түркі әдебиетіңде сопылық идея алғаш Жүсіп Баласағұнидің "Құтадғу
білігі" мен Махмуд Қашқаридің "Диуани лұғат-ит түрігінде" көрінеді. Араб-
парсы пәлсафасы мен әдебиетінен бастау алып, әл-Фараби (X ғ.), Әбу-л Хасан
Фушанджа (XI ғ.) еңбектері арқылы да түркі ақындарына жақсы таныс бола
бастаған, кейін Имам Ғаззали (XII ғ.) еңбектерімен негізделген сопылық
идея XI ғасырдағы түркі ақындарынан бірден қолдау тапты.
Сопылық идеяның бірден түркі ақындарынан қолдау табу себептеріне келсек,
бұл идеяның қоғамда орын алған әділетсіздік пен мансапқорлық,
дүниеқұмарлық, ал иманды сөз жүзінде ғана айтып, оны пайда көзіне
айналдырғысы келгендерді әшкерелейтіндігінде еді. Оған жан тазалығын,
нәпсіні тыюды қарсы қоятындығында. Ол жөнінде Иассауидің өзі:
Шексіз құлқынын ашып, арамдыққа батқандар,
Молда, мүфти болғандар, шипасыз дұға қылғандар, -
(11; 87-хик.мет)

демейтін бе еді?
Сопылық поэзияның өрістеуі туралы сөз етуі үшін, алдымен "сопылық ағым"
дегеніміз не, оның ұстанған тұғырнамасы қандай дегенді айта кеткен орынды.
Сопылық поэзияны сопылық ағымнан бөліп, жеке-дара қарау мүмкін емес.
Хазірет Пайғамбардың мешітінің жанында отырған сахабалардың
(Пайғамбардың рухани тәрбиесін алған достары. Жолы үлкені Әбубәкір мен Әли)
саны 40 пен 400 аралығында еді. Артық ішіп-кимейтін, жүннен тоқылған жұпыны
шекпенді ғана қанағат ететін, жұмсақ төсек жастанбайтын жандар болатын.
Оларды "Эхли суффа" деген.
Бұлар тек ғибадат етіп, Пайғамбарға қызмет етумен айналысатын адамдар
еді. Кейін осы сияқты өз нәпсісін тыйып, алла жолына берілген адамдарды
"суфф", "сопы" деп атап кеткен. (1 б.) "Суф" - арабша "жүн шекпен" деген
мағынаны білдіретін.
Сопылықтың мақсаты - кемел адам (инсани кәміл) дәрежесіне жету. Кемел
адам Алланың есім - сипаттарын, істерін толық өзінде көрсете білген адам.
Толық адам - көздің қарашығына ұқсайды. Өзін көре алмайды, барлығын көреді.
Кемел адам - Алланың есім - сипаттарының айнасы. (10; 104 б.). Кемел
адам идеясын жырлаған Жүсіп Баласағұни өзінің "Құтадғу білігін" жазған
кезде Қожа Ахмет атамыз әлі дүниеге келмеген, сопылық поэзия кең өрістей
қойған жоқ еді. Баласағұни дастанында таза түркілік поэзия ықпалы мықты.
Баласағұни қоғамды әр адамның өз орнында жетік болуын, кемелдікке
ұмтылуын жырлайды. Кемел билеуші, кемел уәзір, кемел Хас Хажыб, кемел
әскербасы - кемел мемлекет жасау идеясын жырлады. Бұл тұста әл-
Фарабимен көбірек үндеседі. "Құтадғу білік" сарындас шығармалар қатарына
дидактикалық тәсілмен жазылған "Қабуснама", Имам Ғаззалидің "Әдеп
әліппесі", "Ей, перзент" кітаптарын айтуға болар еді. Ғаззалидің (хижраның
505 ж. дүниеден өткен) "Бақытқа жету әліппесінде": Біреу әкімге келіп:
"Пәлен кісі сізді жамандады, — депті. Сонда әкім әлкі кісіге айтқан екен:
"Маған бұл хабарды жеткізіп, үш қиянат жасадың. Бірі- көңілсіздендірдің,
екінші- ашық көңілімді уайымға қалдырдың, үшінші өзіңнің жылпостығынды
көрсеттің". Сонымен бірге : "Өз жаратылысыңды танысаң, өз пәруәрдігеріңді
(жаратушыңды) танырсың", депті (8; 47 б.)-"Құтты біліктегі" Одғұрмыш, жер
астында жалғыздан-жалғыз өмір сүретін әулие - сопының нақ өзі. Оның өзін-
өзі тану жолына түсіп, нәпсісін тыйғаны сондай, Елбасы лауазымды қызметке
шақырғанда да елп етпейді. Ақыры, жалғыздықпен жан тапсырады.
Қашқаридің ғашықтық жырлары да сопылық идеямен суарылғаны күмән
туғызбайды. Бұл сопылық идея түркі әдебиетінде Иассауи поэзиясында жарқырай
көрініп, үлкен арнаға айналды. "Хикметтер" арқылы кең жайылды. Оның айқын
көрінісін Иассауидің тікелей шәкірті Ахмет Жүйнеки өлеңдерінен оқуға
болады. Жүйнекидің "Ақиқат сыйы" кітабы ұстазының ой-мұраттарымен
суарылған. "Азға қанағат ету", "Жан жомарттығы", тазалық-имандылық идеялары
Иассауи салған жолдың өміршеңдігін дәлелдейді.

ІІ. Негізгі бөлім. 2.1. Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымындағы адам
проблемасы

Тұтас бір мың жыл бойы даналық хикметтегі ұлттық дүниетанымымыздың өзегі
болған ұлы ойшыл Қожа Ахмет Яссауи туралы мақаланы дәл осыдан бастап
отырғанымның бірнеше себебі бар. Ең алдымен біз - 70 жыл бойы "Дін -
адамның басын .-айналдыратын апиын" деген қағиданы бала кезден жаттап өскен
бүгінгі ғылым-зерттеушлер бұл көзқарасымызбен Яссауи даналығының сырын тани
алмаймыз. Қаншама жыл бойы идеологиялық үгіт-насихатының шырмауына түссе де
қарапайым халық ''Әзірет Сұлтан"' деп пір тұтқан, қабірінің басына барып
тәу еткеннің өзін 'кіші қажылық парызымды орындадым" деп көңілі марқаятын
ұлы тұлғаны біздің ғалымдарымызп әлі күнге деиін мұсылман местицизімінің
Миссионерлік сопылық әдебиетінің ірі өкілі деп марапаттағн болып жүр.
Мұндай материалистік ұшқырлық пен европоцентристік түсінік табынан
арылмаған қасаң рационалдық әдіс арқылы Яссауи даналығының сырын білмек
тұрмақ, маңына да жолай алмаймыз. Бұл - бір.
Екнішіден, тарихнама ғылымында, оның ішінде Отандық ғалымдардың
еңбектерінде бір солақайлық бар: тарихтағы қай тұлғаның мұрасын зерттемесін
ең алдымен, тегін клзбалап, сонан соң оның рухани әлемін әлгі тегіне
қатыстыра талдауға ұмтылады. Әрине, тектанудың маңыздылығына жалпы адам
баласының бойындағы талант пен қабілеттің қан арқылы атадан көшкен қасиет
негізінде бүршік жарып, дамитынына шүбә келтірмеймін. .Алайда кез-келген
тұлғаның қалыптасуы оның бойындағы ана сүтімен дарыған таланты мен
қабілетінің ғана жемісі емес, бұл -өскен ортасының, туған жұртының, бала
кезден бойына сіңген дәстүрлі ұлттық мәдениеті мен алған тәлім-тәрбиесі
жәнс білімінің нәтижесінде бірте-бірте сомдалатын құбылыс. Осы тұрғыдан
келгенде Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың шежіресін таратып, 'әкесі Ибраһим
қажы еді, өзі Әзірет Әлінің 14 ұрпағы болып келеді деп қазбалаудың
қаншалықты мәні бар деген ойға батасың. Бәлкім солай болса, солай шығар.
Бірақ, бұл дерекк Қожа Ахмет Ясауидің түркі жұртының өкілі екендігіне
ешқандай күмән келтірмеуте тиіс. Себебі, оның танымы мен көзқарасы түркі
жұртының дәстүрлі дүниетанымы а.ясында қалыптасып, ғұмыр бойы туған
халқы мен ата мекеніне деген жүрек жарды сезімін даналық жырына қосып
өткен.
Оның үстіне, Қожа Ахмет өз жырларын түркі халқының ежелгі жазба тілі -
көне Шағатай тілінде жазған. Бұған қоса, оның даналық, дастандарының
тіліндегі бүкіл ұғым-түсінік түркі ұғымы, түркі түсінігі. Тіпті, сопылық
әдебиетке етене тән ишнраттардың өзі түрік дүниетанымында қолданылады.
Мысалға. Білгейсің бұ дүние барша елден өтер,
Малға да сенбе, бір күні қолдан кетер.
Ата-ана, қарындас қайда кетті ойлп көр,
Төрт аяқты шабан ат бір күн саған жетер"
101 хикмет
Біз бөліп көрсеткен ұғымдардың тек түркі жұртына тән түсініктер екеніне
ешкім де дауласа алмаса керек. Демек. Қожа Ахмет Яссауи - түркі жұртының
перзенті. артүрлі түркі мәдениетін тудырған ғұлама тұлға.
Бұл - екі
Үшіншіден, Қожа Ахмет Яссауи дүтниетанымын уақыт және кеңістік бойынша
да, географиялық аймақ бойынша да ешкімге қатысы жоқ дара нәрсе
сияқтандырып, бөліп алып. оқшау қарастыруға болмайды. Себебі ол - түркі
мәдениетін тудырған тарихи тұлға ғана емес, өзінен бұрынғы ғұламалар
ойларынан тәлім алған, озіне кейінгі толқын-толқын даналар дүниетанымның
қалыптасуына әсср еткен, түркі оркениетінің біртұтас, үздіксіз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
АХМЕТ ИАССАУИ ЖӘНЕ ХІ-ХІҮ Ғ.Ғ. ТҮРКІ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ СОПЫЛЫҚ АҒЫМ
Қожа Ахмет Ясауи
Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы
Ахмет Ясауи кесенесі
АХМЕТ ЯСАУИ ІЛІМІ ЖӘНЕ СҰЛТАН ВЕЛЕД ДҮНИЕТАНЫМЫ
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі
ХІ-ХV ғасырлардағы Англия
Түркі сопылық ерекшеліктері
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы
ХІ-ХV ғасырлардағы Германия
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь