Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әр халықтың қайталанбайтын ұлттық ерекшеліктерін, өзіне тән өзгешеліктерін құрайтын әдет-ғұрып лексикасы бар. Ол рухани дүниені де, материалдық дүниені де түгел қамтиды. Солардың ішінде өзінің ғасырлар қойнауына кететін терең тарихымен, жүйелі құрылымымен, мәдениетаралық коммуникация үшін ерекше маңызды танымдық құндылықтарымен ерекшеленетін сөздер тобы – туыстық атаулар. Қазақ тілін түркі тілдерінің ішінде туыстық атауларға ең бай тіл ретінде атауға болады. Қазіргі түркі тілдерінің арасындағы сөз байлығы мол тілдердің көпшілігі бұл мәселеде қазақ тіліне тең келе алмайды.
Қазақ тіліндегі туыстық атаулар жүйесінің бұрын-соңды толық құрамда қарастырылмай келгендігі, сондай-ақ, олардың лексика-семантикалық құрамы мен құрылымы туралы жүргізілген зерттемелер барысында елтанымдық, мәдениеттанымдық құндылық тұрғысынан қарастырылмауы, сөз мағынасындағы мәдени компоненттің ашылмауы және осы аталған мәселелердің қазақ сөздіктерінде лексикографиялану заңдылықтарының анықталмай отырғандығы осы жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Сөздік тіл мен мәдениет арасындағы өзара қарым-қатынасты, байланысты бейнелеудің ең тиімді формаларының бірі ретінде, мәдениет пен лексикография арасындағы диалогті көрсетудің формасы ретінде көрінеді. Мәдени, рухани мәнділік пен құндылыққа ие сөздік бірліктерді қазақ этносының ішкі және айнала қоршаған болмысы жайлы ғасырдан ғасырға ұласқан білім тәжірибелерінің жинақталған қоры ретінде арнайы зерттеу аса қажет деп білеміз. Когнитивті лингвистика мен лингвомәдениеттаным арналарында қарастырылған атаулық бірліктер ұлттық рухани әлемді суреттейтін, терең мағыналы этномәдени мазмұнға ие мәдениет кеңістігінің ерекше құрылымы екені аян.
Қазіргі кезеңдегі тіл білімі ғылымының дамуы антропоөзекті бағытта жүргізіліп жатқан зерттеулермен сипатталады. Антропоөзекті парадигма тілді санамен байланысты қарастырады. Осы бағыт тілдік таным үдерістеріне басты назар аударады. Туыстық атаулардың бойында сақталып отырған рухани мәдениет көріністерін ұлттың танымдық тәжірибесімен сабақтастыра отырып, жүйелі түрде қарастырудың қажеттілігі де осы жұмыстың өзектілігін айғақтайды.
Зерттеудің теориялық-әдістанымдық негіздерін Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, Т.Жанұзақов, В.В.Виноградов, О.Н.Трубачев, В.Г.Костомаров, Е.М.Верещагин, Л.А.Покровская, М.Ш.Сарыбаева, Х.А.Арғынбаев, Ц.Д.Номинханов, Н.П.Дыренкова, Л.Жолдасбекова сынды зерттеушілердің еңбектері құрады.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі туыстық атаулар жүйесі.
Зерттеу пәні. Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың құрамы мен мағыналық құрылымы, сөздіктердегі лексикографиялану ерекшеліктері.
Зерттеудің дереккөздері. Дереккөздер ретінде қазақ тілінің бір томдық,
        
        ӘОЖ  811. 512. 122' 374
Қолжазба құқығында
ДИУАНОВА РАЙкҮЛ Кенесбаевна
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық
құрылымы мен ... ...... тілі
филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның
а в т о р е ф е р а т ы
Қазақстан ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі Ғылым
Комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... ... ... ... ұйым: ... ... ... университеті
Диссертация 2010 жылы «03» желтоқсан күні сағат 16. 00-де ҚР БжҒМ ... ... Тіл ... ... ... 10.02.06 – түркі
тілдері және 10.02.02 – ... тілі ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын
Д.53.38.01. диссертациялық кеңесінің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... ... ҚР ... және ... министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко ... 2010 жылы «03» ... ... кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы,
профессор
Ж.А.Манкеева
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әр ... ... ... ... тән ... ... ... лексикасы бар.
Ол рухани дүниені де, материалдық дүниені де түгел қамтиды. Солардың ішінде
өзінің ғасырлар қойнауына кететін ... ... ... ... ... үшін ... ... танымдық құндылықтарымен
ерекшеленетін сөздер тобы – туыстық атаулар. Қазақ тілін түркі ... ... ... ең бай тіл ... ... ... Қазіргі түркі
тілдерінің арасындағы сөз байлығы мол тілдердің көпшілігі бұл мәселеде
қазақ тіліне тең келе ... ... ... ... ... ... ... құрамда
қарастырылмай келгендігі, сондай-ақ, олардың лексика-семантикалық құрамы
мен құрылымы туралы жүргізілген ... ... ... ... ... қарастырылмауы, сөз мағынасындағы
мәдени компоненттің ... және осы ... ... ... ... ... ... отырғандығы осы
жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Сөздік тіл мен мәдениет арасындағы өзара қарым-қатынасты, байланысты
бейнелеудің ең тиімді ... бірі ... ... пен лексикография
арасындағы диалогті көрсетудің формасы ретінде ... ... ... пен ... ие сөздік бірліктерді қазақ ... ішкі ... ... болмысы жайлы ғасырдан ғасырға ... ... ... қоры ... ... ... аса қажет деп
білеміз. Когнитивті лингвистика мен лингвомәдениеттаным ... ... ... ... ... ... ... терең
мағыналы этномәдени мазмұнға ие мәдениет кеңістігінің ерекше құрылымы екені
аян.
Қазіргі кезеңдегі тіл ... ... ... антропоөзекті бағытта
жүргізіліп жатқан зерттеулермен сипатталады. Антропоөзекті парадигма тілді
санамен ... ... Осы ... тілдік таным үдерістеріне басты
назар аударады. Туыстық атаулардың бойында сақталып ... ... ... ұлттың танымдық тәжірибесімен сабақтастыра отырып, ... ... ... де осы жұмыстың өзектілігін айғақтайды.
Зерттеудің теориялық-әдістанымдық негіздерін ... ... ... ... ... В.Г.Костомаров,
Е.М.Верещагин, Л.А.Покровская, ... ... ... Л.Жолдасбекова сынды зерттеушілердің
еңбектері құрады.
Зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі туыстық атаулар ... ... ... ... ... атаулардың құрамы мен мағыналық
құрылымы, сөздіктердегі лексикографиялану ерекшеліктері.
Зерттеудің дереккөздері. Дереккөздер ретінде қазақ тілінің бір ... ... он ... он бес ... түсіндірме сөздіктері, қазақша-орысша,
қазақша-ағылшынша аударма сөздіктер, түркі тілдерінің тарихи лексикологиясы
мен тарихи лексикографиясы ... ... ... әлем тілдері
бойынша туыстық атаулар туралы ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы
тәсілдер, компоненттік талдау тәсілі, атаулық тіркестердің семантикалық
типологиясы, сондай-ақ, статистикалық талдау әдісі ... ... мен ... Қазақ тілінің әдет-ғұрыпқа байланысты
лексикандағы туыстық ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау – зерттеудің негізгі мақсаты. Осы
мақсатқа жету үшін ... ... ... шешу көзделді:
- ұлттық ерекшелікті көрсететін лексиканың ... ... ... ... сөз ... мәдени компоненттің -
аялық білім құрамына кіретін ... ... ... ашу;
- туыстық жүйесіндегі атаулардың ... мен ... ... ... ... ... ... талдау жасаудың лексика-семантикалық және
лексикографиялық негіздерін анықтау;
- туыстық атаулар жүйесіндегі ... ... және ... ... ... негізде көрсету;
- қазақ тіліндегі туыстықты ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін айқындау;
- түсіндірме сөздіктерде туыстық атаулардың дефинициясын кешенді сипатта
ашу;
- туыстық атаулардың аударма ... ... ... ... аударма жасаудың жолдарын белгілеу;
- туыстық ... ... ... ... ... ... анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
- туыстық атауларының қазақ лексикографиясындағы толық ... ... ... туыстыққа қатысты лексиканың аялық
білім негізіндегі елтанымдық, мәдениеттанымдық, әлеуметтік ... ... ... ... тарихи және лексика-
семантикалық құрылымы айқындалды;
- туыстық атауларды лексикографиялаудағы ... ... ... деректердің мәні көрсетілді;
- қазақ тіліндегі туыстықты білдіретін терминологиялық
лексемалар, терминологиялық фразеотіркестер, бейтерминологиялық ... ... ... мен әдіс-тәсілдері айқындалды;
- туыстық терминдерінің тарихи-семантикалық даму, қалыптасу
заңдылықтары, «тіл мен ұлт», «тіл мен ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық
сөздіктерде лексикографиялану ерекшеліктері көрсетілді;
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Жұмыста қарастырылған туыстық
терминдерінің құрылымдық-семантикалық сипаты ... ... ... ... ... да туыстық лексемаларының, ... ... ... белгіленді. Қазақ тіліндегі туыстық
атаулар ... ... ... семантикалық құрылым, лексикографиялану
заңдылықтары тұрғысынан зерделенді. ... ... қол ... ... мен ... лексикография теориясы мен практикасы, тарихи
лексикология, тарихи диалектология, ... ... т.б. ... пәндердің нысанасындағы теориялық
мәселелерді айқындауға, дамытуға жәрдемін тигізеді.
Зерттеудің практикалық мәнділігі. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... жаңа пайымдаулар
жасауға мүмкіндік береді. Зерттеудің тұжырымдары мен нәтижелерін ... мен ... ... ... тіл ... теориялық
және практикалық мәселелерін әрі қарай зерттеуде монографиялық еңбектер,
жоғары оқу ... ... оқу ... ... сонымен қатар,
лексикология, тарихи семантика, лексикография ... ... мен ... ... ... семинарларда қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
- қазақ тіліндегі туыстық атаулар жүйесі аялық білім қоры ... ... ... ұлт болмысын дәйектейтін өзекті мәдени компонент
түрінде анықталады;
- қазақ тіліндегі туыстық атаулар түркі ... ... ... ... ... ең бай лексикалық топты құрайды;
- қазақ тіліндегі туыстық атаулар семемалардың Д1, Д2, К1,
К2, К3 типтері арқылы жасалған;
- ... ... ... тілтанымдық, лингвоелтанымдық,
лингвомәдениеттанымдық тұрғылардан ерекше маңызды лексикалық топ ... ... ... ... көп томдық түсіндірме сөздікте толық
қамтылуы керек;
- туыстық атаулардың ... мен ... ... ... этнолингвистикалық т.б аспектілерге талдау
жасау арқылы ... ... ... ... ... ... пен ... этносының дүниетанымдық менталитеті жүйелі
түрде анықталады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. ... ... ... ... ... Абай ... Қазақ педагогикалық университетінің 75-жылдығына
арналған «Қазақ филология ғылымы: тарихы, бүгіні мен ... ... ... және ... ... ... ... тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма
мәселелері: қалыптасуы, ... мен ... атты ... ... ... ... 2007), «Үздіксіз кәсіби білім беру
жүйесі: даму ... мен ... атты ... ... (Қызылорда, 2008), А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты жанындағы Лингвистикалық семинарда ... ... ... конференция материалдарында 9 ... ... ... ... ... - 5) ... ... жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспе, негізгі екі тарау, қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
негізгі бөлім
Кіріспеде ... ... ... мақсаты мен
міндеттері, теориялық және ... ... ... ... зерттеудің әдіс-тәсілдері мен ұсынылған тұжырымдары ... ... мен ... ... ... ... ... тарауы «Туыстық атаулардың лексика-семантикалық
құрамы мен құрылымдық ерекшеліктері » деп аталады.
Тілдің негізгі ...... ... қажетті қарым-қатынас
құралы болу, сол ... де оның ... ... - ... ... ... тіл білімі лингвистика тарихында тілдің коммуникативтік
қызметін екінші қатарға ысырған ... де ... ... ... ... ... ... күштерін дамытуға, көзқарастарын
қалыптастыруға қызмет ететін құрал яғни ... тану ... ... ... еді [1]. ... ... ... жетекші функциясы
ретінде гносеологиялық, танымдық функцияны ... ... ... зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша, тілдің дискурсивті және
кумулятивті қызметі болады. Тілдің д и с к у р с и в т і ... ... ... ... ... танымдық қызметін қамтитын болса,
оның к у м у л я т и в т і ... ... ... ... ... ... еске сақтау қабілетіне, адамның жадына ... ... ... ... өмір шындығы туралы жинақталған ақпардың тілдік
бірліктерде бейнеленуін, тіркелуін, сақталуын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... де ... сақталып отырады. Дей
тұрғанмен, кумулятивтік қызмет бірінші ... ... ... ... ... тіл ... құбылыс ретінде нақты тілде сөйлеуші қауымға
тән әлем жайлы ақпарды сақтаушылық ... ... ... жақтан, жеке
адамның үйренген тілі - өзгеге ұқсамайтын ерекше өмірлік ... ... ... ... ... жеке адамның санасында тілде
сақтаулы қоғамдық тәжірибе де ... Осы ... ... ... ... ...... Сөз өз бойында әлем туралы ақпарды сақтайды. Яғни
әлемді сөз арқылы ғана іздеп табуға ... Сөз – ... ... ... ... жады, мәдениеттің ескерткіші, ұлттық өмірдің
айнасы. Сөз - жинақталған ақпар ... ... ... Сонымен, сөз
- адамзат тәжірибесінің сақтаушысы, акумуляторы болып ... ... ... ... ... ... ... ие, ол тілдік
мағыналардың арғы жағында жасырулы. Тілдің атауыштық, бейнелеуіштік және
кумулятивтік ... ... атау ... ... ... ерекшеліктердің
түрлі көріністерін беруге, жинақтауға және бекітуге қабілетті.
Сөздің ... ... ... семантикасы сөз мағынасындағы
мәдени компонент деп аталады. Тілдегі сөздер әлеуметтік құбылыс ... ... ... оның ... және ... ... таңбасын
сақтайды. Міне сондықтан да осы ... ... сөз ... ... бір ... ... Мәдени мағынаның сөздіктерде
айқын, ашық және жеткілікті дәрежеде ашылуы өзге ... ... ... ... ... ... үшін айтар болсақ, отбасын құруға байланысты халқымыздың ғасырлар
бойы қалыптасып, желісін үзбей жалғасып отырған салт дәстүрі бар. Бұл әдет-
ғұрыптардың ... ... ... ... оларды отбасын құрудағы
жауапкершілікке үйретуге ... ... ... ... ежелден
қалыптасқан дәстүр бойынша құдаласудан басталады. Қазақта құда болудың
бірнеше түрі ... бел ... ... ... т.б. ... баянды болуы көп
жағдайда қыз айттыратын жаушыға байланысты. Жаушы ... ... ... ... жүйрік адам болуы керек. Жаушы жіберіп құдаласып, сөз
байласқаннан кейін, екі жақ қалыңмал кәдесі туралы ... ... ... де көнеден келе жатқан әдеттің бірі. Жалпы, қазақ дәстүрінде үйлену
тойлары екі ... ... бірі – ... ... яғни ... салу ... екіншісі – күйеу жігіттің ауылында болатын той. Көне көз
қариялардың ... ... ... ... ... ... киіп ... болашақ қайын жұртының ауылына жақындағанда ауыл әйелдері алдынан шығып,
шашу шашып, ... ... ... ... ... ... ... туыстық атауларға қатысты дәстүрлі этномәдени ... ... ... ... концетілер аясындағы нақты
ұғымдардың мән-мағынасын ашу үшін ... ... ... ... ... ... ... қажет болды. Шындығында, сөздің мағынасын және
оның ... ... ... ... ... денотативті және
коннотативті мазмұн. Олар өз ... ... ... ... ... Концептіде әрбір тілдік тұлғаның мәдени деңгейі
іске асады. Концептінің көрінісі сөзде ғана ... сөз ... ... ... ... ... ... Қазақ мәдениетінің
негізгі туыстық жүйесінде бекітілген тілден тыс ... ... ... ... ашып көрсету қажет. Жалпы кез келген тілдік құбылыстың ... ... ... ғана ... ... ... халықтың
дүниетанымына, салт-дәстүріне, ұлттық болмысына назар сала ... ... ... маңызды. Қазақ
тіліндегі туыстық атаулардың лингвомәдени ... ... ... ие
болатын белгілі бір әдет-ғұрыпқа, ритуалдарға байланысты ... ... ... ... ... ... ... туыстық атаулардың мәдени-тарихи қосымша мағыналары
(коннотациялары) еліміздегі ... ... ... ... ... мекендейтін өзге мәдениеттің өкілдеріне бірдей
дәрежеде, бірдей көлемде ... ... ... ... ... ... туыстық атаулар ерекше таңбалық жүйені құрайды. Ол жүйе жалпыұлттық
семиотикалық моделдеуші жүйемен ... ... ... ... Тіл
де осындай жүйе болып табылатындықтан, мұнда әлеуметтік ақпарат жүзеге
асырылады. Демек, ... атау – ... ... ... атау ... (лингвомәдени) таңба. Ол лингвомәдени таңба ретінде ... ... ... ... ... ... ... Мәдени коннотация екі ... ... мен ... ... ... ... ... асырады.
Коннотациялар сөз мағынасындағы ассоциативтік белгілердің бекітілуі арқылы
пайда болады. Туыстық атаулардың мағыналарында ... ... және ... ... ... мәдени коннотациялар мәдениет ... ... ескі ... ... ... ... ... қаралады.
Диссертациялық еңбектің екінші бөлімшесі «Туыстық атаулардың құрылымдық
және семантикалық ерекшеліктері» деп аталады. Бұл бөлікте алдымен туыстық
атаулардың ... ... сөз ... ...... Оның ... мен ... белгілі бір этностың өмірімен, тұрмыс-
тіршілігімен, мәдениетімен, әдет-ғұрып, салт-санасымен байланысты. ... ... ... мен ... ... ... жүйеленеді.
Туыстық терминологиясы бойынша американ этнографы Л.Г. Морган ... ... ... ... ... ... сөздердің әлеуметтік
институттардың, әсіресе отбасы мен некенің, ескі замандардағы жағдайы ... ... ... үшін ... ... ... мен ру-тайпа
тарихы үшін туыстық терминдерінің маңыздылығын Ф.Энгельс те ... ... ... ... ... ... үшін де қызғылықты. Себебі
оның әлеуметтік дамудың заңдылықтарына бағдарланған даму жолы ... тіл ... ... ... мен ... ... ... жинау барысында
ағылшын, орыс, қазақ тілдеріндегі туыстық атауларды салыстыра отырып, жүйе-
жүйеге келтіріп, жан-жақты талдаған, классификация жасаған ... ... ... ... ... ... кездеспеген соны
жаңалықтар, өте маңызды сапалық ерекшеліктер байқалады [2]. Сол себепті,
біз М.Сарыбаеваның ... ... ала ... туыстық атауларды
туыстық қатыстылығына қарай жеке-жеке бөліп алуды жөн ... ... ... ... жүйелеуді анықтап алдық. ... ... ... нақты мағына ажыратушы семаларға сәйкес
келетін ... ... ... ... мағына ажыратушы семалар
денотативті мағынаны көрсетеді.
Туыстық атаулар (ТА) ... ... ... бар, ... мен ... құрылымды көрсету және туыстықтың екі түрін атау
үшін жұмсалады: нақты қандық (когнациялық) туыстық (НҚТ) және нақты ... ... ... ... ... туыстықты атаудың екі түрі
айқындалады: а) нақты қандық туыстық атаулар (әке, бапа); ә) нақты некелік
туыстық ... ... ... ... тіліндегі туыстық атауларды қандас ТА
және некелік ТА деп екіге бөліп қарастырдық. Қандық ТА ... ... аға буын ... ата, ... әже, ... ... әти, жөке, ене,
шеке). 2.Тікелей кіші буын (ұл, қыз, нашар бала, бала, жортпашақ, немере,
актық, жиен, ... ... ... ... ... ... ... темене, көрбақ). Жанама орта буын «ұрпақ ішіндегі аға буын» (аға,
ақа, ағатай, апа апатай, ... ... орта буын ... ішіндегі кіші буын»
(іні, інікеш, қарындас, демеген, сіңлі, сіңді).
Некелік ТА екі топтан тұрады. 1. ... НТА үшке ... ... аға ... НТА (ене, кебе, мұрындық ене); ә) бастапқы орта ... ... ... әйкеш); б) жанама орта түрдегі НТА (абысын, бажа, ... ... НТА үшке ... а) ... аға НТА (құда, құдағи, ақлай
құда, жың құда, құдағай); ә) жанама кіші ... НТА ... б) ... ... НТА (жезде, жеңге, жише).
М.Ш.Сарыбаеваның пікірі бойынша, қазақ тілінде туыстық ... 147 ... ... бар. ... ... 105 ... туыстықты, 42 бірлік матримониациялық туыстықты білдіреді.
Кез келген лексеманың семалық құрылымына, осы ... ... ... ... төрт түрлі семаның (тектік ... ... ... және потенциалды семалар) жиынтығы кіреді.
Компоненттік талдау ... ... ... әмбебап тәсілі болып
табылмайды. Алайда, семантикалық белгілердің ... ... ... ... одан арғы ... даму жолының механизмдерін
ашуға болады. Яғни жаңа семантикалық статустардың (Д2, К1, К2) ... ... жол ... Немере аға, немере іні, немере апа, немере
қарындас/сіңлі сөздеріндегі немере - ... және ... ... ... ... сөз ... М.М.Копыленко, т.б. ғалымдардың пікірі бойынша, семемалардың 5
түрі бар:
Д1 – ... ... дәл ... ... семема
(адамның басы, туған аға).
Д2 - өзге денотатпен ұқсастық немесе аралас-құралас шектестік ... ... ... ... ... ... ... немере
аға).
К1 – денотатты тікелей бейнелемейтін, алайда осы лексеманың денотативті
семемасымен логикалық байланысты сақтайтын коннотативті уәжді семема ... ... ... – осы ... ... ... логикалық байланысы жоқ
коннотативті уәжсіз семема
К3 – ... да бір ... ... ... жоқ уәжсіз
коннотативті семема.
1. Қазақ тіліндегі қандас туыстық терминдері.
Тура қандас туыстық – 9 ... ... ... ... – бірінші дәрежелі
3 ұрпақ, екінші дәрежелі 3 ... ... ... 2 ұрпақ, тура некелік
туыстық – 2 ұрпақ, жанама некелік туыстық – бірінші және екінші дәрежелі ... ... ... ... ... ... ... Сипаттамалы терминдер (нақты туысты білдіретін): ана, әке, ... қыз, ... ... ... Жіктемелік (туыстар тобын білдіретін): толық жіктемелі, ішінара
жіктемелі, аралас ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, қазақ тіліндегі туыстық ... ... ... ... ... қате ... ... үшін, екіншіден, қазақ тіліндегі туыстық атаулардың өзге ... ... ... ... ... анықтап, ортақтықтары мен
айырмашылықтарын айқындау үшін оларды тарихи-этимологиялық ... жөн ... ... Салыстырмалы-салғастырмалы зерттеу
барысында түркітануда бұған дейін жазылған еңбектердің ... ... ... отырамыз. Олардың бастылары: Л.Покровскаяның түркі
тілдеріндегі туыстық терминдерін тарихи ... ... ... Ц.Номинхановтың түркі-моңғол тілдеріндегі туыстық терминдерін
қарастыратын ... ... ... ... өзге де ... ... сөздіктердегі, түркі
халықтарының сөздіктеріндегі материалдар [3].
Туыстық терминологиясы ... ең бір көне ... ... ... топтағы басты туыстық қатынастарды бейнелейтін атаулар
әрбір тілдегі негізгі сөздік қорға кіреді. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... үлкен қиындықтары бар.
Осы сала бойынша жүргізілген зерттеулерде дәлелденгендей, отбасылық ... ... ... ... өзгеріске ұшырайды, осыған орай
халықтардағы туыстық қатынастардың ... ... ... мен ... отбасы формасын білдіретін атаулар арасында
сәйкессіздік ... ... ... ... ... да ... тіліндегі туыстық атаулардың басым көпшілігі – ертеден келе жатқан
төл сөздеріміз. Дегенмен, басқа тілдермен шектесіп жатқан ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Олар сан жағынан әдеби тілдің ... ... кем ... ... ... мен ... ... Қазақстанның шет аймақтарында көп
кездеседі. Қырғызстанмен шектес жатқан ... ... ... қырғыз, ал Өзбекстанмен шектес жатқан Шымкент облысының
тұрғындары ... ... ... ... ... бар. ... ... шығыс
жағын мекендеген қазақтардың тіліне ұйғыр сөзі ... ... ... ... ноғай, башқұрт сөздері қосылып кеткен. Араб, иран ... ... не ... гөрі оңтүстік аймақтарда көбірек
ұшырайды. Араб-иран ... ... ... басым көпшілігі оңтүстік
говорларға өзбек, қырғыз тілдері арқылы ауысқан.
Еңбектің екінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... Туыстық атауларды сөздікте беруде ең ... ... ... ... қызметі ескеріледі. Туыстық атаулар – қазақ
халқының этногенетикалық құрылымынан ... ... оның ... ... ... ... топтардың бірі.
Сондықтан, ол топқа кіретін лексикалық бірліктердің мағынасындағы ұлттық
этно-мәдени ... ... ... Оның мәдениеттанымдық, елтанымдық
құндылығы анықталуы керек.
2. Сөздіктің нормалаландырушылық қызметі орын алады.
Сөздікке ену арқылы атаулар ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті қолданымдағы варианттары
(құдағи, құдағай) айқындалады. Нормадағы ... ... ... ... ... жергілікті қолданым шек-арасы нақтыланады (мұрындық
ата: түйені жетектеу үшін ... ... ... ... ... жүйені көрсетушілік қызметі.
Сөздікке алынбас бұрын жүйе толық зерттеліп, оның толық тізбесі жасалуы
керек. Бұл ... ... ... ... ... болдырмау үшін қажет.
Ол атаулар ... ... ... жүйеленуі керек. Осыдан кейін
сөздіктің көлеміне, ... ... тағы ... ерекшеліктеріне
байланысты оларға сұрыптау жасалуы керек. Мысалы тілді үйрету, оқыту
мақсатындағы ... ... ... ... ... ... Оған ... өзге вариант қолданымдар алынбайды. Жүйені құраушы ең ... ... ... ... арналып жасалатын үлкен, толық
сөздікте толық құрам түгел қамтылуы керек. Ұлттық тілдің үлкен ... ... ... да ... ... ... сөздік құрамына енетін атаулық бірліктерді қазіргі
сөздіктерге сұрыптап алу - әлі де ... ... ... мәселелердің бірі.
Тәжірибелік лексикографияда қалыптасқан жағдай бойынша, сөздер бұрын жарық
көрген сөздіктердің ... ... ... оларға біршама
толықтырулар жасау жолымен алынып келді. Жекелеген лексика-семантикалық
топтардың құрамы сөздікке ... ... ... ... ... ... Бір жағынан тіліміздің ұлттық ерекшелігін байқататын, төл
мәдениетіміздің айғағындай өте-мөте ... ... ... ... ... жиі ... атаулардың сөзтізбеге енбей қалуы осындай
салғырттықтың салдары. Жасалатын сөздіктің сапалы болып шығуы үшін белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... түгенделуі керек. Мұның өзі ол топқа кіретін атауларды іштей
саралап, олардың маңызды немесе ... ескі ... ... ... ... ... ... сөздіктің мақсатына, адресатына, көлеміне
байланысты қажеттілерін сұрыптап алу үшін қажет. Әрине, әр ... ... бар. ... ... ... ... жасалатын
үлкен түсіндірме сөздіктерге ол атаулардың ... ... жөн. ... ... ... ... ... құрамның неғұрлым толық
қамтылуына жағдай жасайтын ... ... ... кіретін атаулардың
арасындағы семантикалық қатынастардың айқын, анық ашылуы себепті, ... ... ғана тән орны ... ... ... ... сапалы болуын қамтамасыз етеді. Ал орташа және шағын ... мен ... ... сөздерді сұрыптау барысында тақырыптық
топтағы атаулар ... мен ... ... ... ... алынады. Әрине, бұл мәселеде сөздіктің оқырмандары кімдер, олардың
ұлттық ерекшеліктері, тілді меңгеру дәрежесі, білім деңгейі мен ... ... ... ... ... ... ... болуының немесе
қазақ халқының тілі мен тұрмысынан хабардар Қазақстандық болуының, не
туыстас ... ... ... ... ... немесе қазақ тілі мен
мәдениетінен мүлде хабарсыз алыс шет елдердегі халықтардың өкілі ... ... бар. ... ... ... ... отыр ма, әлде студенттерге бағышталған ба, ... ... ... белгілі бір саланың мамандарына арналған ба – ... да ... ... ... ... қандай құрамда берілуі
мәселесіне әсер ететін жағдайлар.
Тілдегі тақырыптық топтар ... ... ... үшін ... ... ... да ұшырасады. Құрамындағы атаулар түгелімен, жүз пайыздық
деңгейде маңызды топтар да кездеседі. ... бірі – ... ... ... маңызсызы бола ма? Әрине, болмайды. Олардың бәрі де
маңызды. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... де, таза бір ... сипаттайтын синхрониялық сөздіктерде де,
олардың ... ... ... ... бір ... ... де, екі ... аударма сөздіктерде де туыстық атаулардың негізгі
құрамының ... ... ... ... ... ... ... қамтылу дәрежесі әрқалай.
Он томдық түсіндірме сөздікте олар біршама ... ... ... осы XX
ғасырда жасалған аударма сөздіктерде аз ... ... ... ... ... ... ... «Қазақша-орысша сөздіктің»
сөзтізбесінде туыстық атаулардан ... аға, ... апа, ... ... әке, ана, апа, ата, бай, ер, ... бикеш, ене, жезде, жеңге, жиен,
іні, қатын, қарындас, құда, құдағай, күйеу, қыз, немере, шөбере, тоқал, ұл
атаулары, ... ... ... ата, қайын аға, қайын іні, қайын сіңлі,
сөздіктің қосымшасында бәйбіше сөзі берілген [4]. Кейбір атаулар, ... ... ене, ... аға, немере аға, өгей ата, өгей ... өгей ... ... ... жоқ. ... төңкерісіне дейінгі кезеңде түзілген, көлемі
жағынан қазіргі сөздіктермен салыстыруға келмейтін өте шағын ... ... ... ... ... ... қолданыстар көптеп
ұшырасады. Мәселен, Ешмұхамбет Букиннің 1883 жылы Ташкент қаласында басылып
шыққан ... ... ... ... бике (золовка,
старше мужа), қайын бикеш (девер, моложе мужа), қияметтік ата ... ... ана ... ... ... апа (тетка по матери),
нағашы аға (дядя по матери, - моложе матери), нағашы жеңге (сноха, ... ... ... аға – дядя по отцу ... отца, немере ата – дядя по отцу
старше отца, немере шеше – жена ... ... ...... ... ... Бұл сөздікте өгей ата, өгей ана, өгей бала, өгей
қыз атаулары да түгелімен бар. Х.Махмудов пен ... ... 1988 ... басылымында бар болғаны 63 туыстық атау ұшырасатын
болса, одан ... ... ... есе ... ... ... 1897 ... – 92 атаудың қамтылғаны байқалды [5].
Жоғарыдағы мысалдардан байқалып отырғандай, өткен ... ... ... ... ... ... ... тілінде орныққан
тұлғаларынан сәл-пәл өзгеше болып келеді. Ол ... ... ... ... ... ... (олардың ішінде
жергілікті жерлерде қолданылатын кірме сөздер де бар), енді бір ... ... ... ... ... ... ... атауларға анықтама беруде ескі сөздіктерде де, ... де ... ... байқалмайды. Алайда, ағайын-туған,
жегжат-жұрағат, дос-жаран арасын ажыратуда айырмашылықтар бар. Қазан
төңкерісіне ... ... ... ... ... көз жүгіртер болсақ, әке
жақтан туысатын туысқан жұрт пен шеше жақтан ... ... ... қайын жұрттың еркек пен әйелде әр басқа болатыны, әйелдің өз ... ... ... ... ... ... Ұлы ата (баба), ұлы ана
(шеше) атауларымен әкенің әкесінен арғы ата, әжелерді атау ... да, ... ата мен әже, әке мен ... ұл мен қыз, ... - ... ... ... жиеннен туғанның - жиеншар, жиеншардан туғанның – туажат аталатыны,
әкелері бірге туған ... ...... аға (іні, апа, ... ... туыстардың балаларының - шөбере туыс болатыны ірілі-
ұсақты сөздіктерде анық ... Ескі ... ... ... ... ... ... атаулар да кең қамтылған.
Алайда, нағашы жақтан болатын нағашы ата, нағашы әже, нағашы, нағашы
шеше, нағашы аға, ... ... ... апа, ... жезде, бөле (туған бөле,
немере бөле), нағашы іні, нағашы келін, немере ... аға, ... ... т.б. ... сондай-ақ, қайын жұрт жақтан болатын қайын ата, қайын
ене, қайын аға, қайын апа (қайын ... ... ... ... қайын аға,
немере қайын бике, немере қайны, немере қайын сіңлі, абысын ... ... ... ... қатысты бас құда, бауыздау құда, жанама ... ... құда ... ... ... ... ... Бұрынғы сөздіктердің негізінен аударма сөздік болғандығы белгілі.
Ал сол сөздіктердің арасында осы ... ... ... да ... ... ... бар деп айта ... бөлімнің екінші бөлімшесінде «туыстық атаулардың
түсіндірме сөздіктерде берілу ... ... ... ... ...... ... көркем әдеби санада – образ, діни
санада – фантастикалық ... орын ... ... қоғамдық сана
формаларының бірі ретіндегі ғылым тіліндегі негізгі, ... ...... ... ... ... ғылыми тіл мен әдеби тілдегі мағыналары
сәйкес келмейтіндігі белгілі. Себебі ... ...... ұғым, әдеби
тілде – күнделікті қолданымдағы ұғым беріледі. Бұл ерекшелікті академик
Л.В. Щербаның келтірген мысалы ... ... ... түзу ... ... ... ... ең қысқа қашықтық. Әдеби тіл сөздігінде: түзу –
оңға, солға, жоғары, төмен ауытқымайтын сызық [6, ... ... ... ... ... ... ... сөздіктерінде әдеби тіл бірліктері ретінде лексикалық мағына
тұрғысынан түсіндіріліп келді. Оны мына төмендегі ... ... Ең ... 2008 жылғы бір томдық, 1959-61 жылдары жарық көрген екі
томдық, 1976-84 жылдардағы он томдық, кейінгі кездері шыға бастаған он ... ... ... туыстық атауларды өзара салыстыра отырып,
олардың құрамына, мағыналық құрылымына назар ... ... ... ... ... біріншіден, бар болғаны 40 туыстық
терминдер мен терминологиялық тіркестер берілген. Мұны біз жеткіліксіз деп
санаймыз. ... ... ... негізгі туыстық атаулардың өзі алпыс-
жетпіс қаралы екендігі мәлім. Екіншіден, ... (◊ ... аға ... ... ... ... ... жақындық қатысы. Қайын ... - ... ... ... ... қатысы. Қайын ене
[қайнене] - ерлі-зайыптылардың туған ... ... ... ... жұрт - ... ... ... қайын жұрт болады. Қайын сіңлі –
күйеуінің қарындастары ... ... ... ... атауынан өзге сөздердің
жүйелік, жіктік ... ... ... ... Бұл тұрғыда
әсіресе өте маңызды нағашы-жиендік қатынастар ашылмай қалған. ... ... ... ... ... ... ата, нағашы әже,
нағашы аға, нағашы апа, нағашы әпке, ... ... ... ... ... жиен аға, жиен іні, жиен апа/әпке, жиен қарындас, жиен ... ... жиен ... ... т.б. ... молдығы белгілі.
Үшіншіден, бұл жерде сөздікте келтірілген: «Жиен Қыздан туған ер не қыз
бала», «Нағашы Шеше ... ... ... ... ... болып отырғандығы айқын. Анықтаманың толымдылығы, ... ... ... ... ең ... үлгі ... Ә.Қайдар
ұсынған түсіндірмені пайдалануға болады: Нағашы < бір әке, бір ... ... ... ... ... ... туған ұл әулетіне жататын
балалардың (ұл-қыздардың) қыз әулетінен таралған балаларға (ұл-қыздарға)
деген туыстық қатынасының ... ... Жиен < ... өз ... ... әпке-қарындастарынан, сондай-ақ, туыстығы жақын басқа да әйел
адамдардан дүниеге ... ... шеше ... ... ... ... да ... деген туыстық қатынасы [ 7, 325-
332 бб.].
Екі томдық түсіндірме сөздіктегі туыстық атаудың құрамы да бір ... ... ... аз ... сол ... ... ... ұлттық мәдениет» заманындағы тілдік саясатпен байланыстыру қажет
деп ойлаймыз. Бұл сөздікте де, туыстық атаулар жүйесі ... ... ... ... қатынастардың тым солғын берілгені ... ... сөз ... ... ... ашып ... ... Кейбір туыстық атаулардың мағынасы жақсы ашылған. ... ... бір ... екі ... және он томдық сөздіктердегі
берілісін салыстырып көрелік: Балдыз Әйелінің өзінен жасы кіші туыстары;
Балдыз. Еркектің әйелінің туысқан ... ... ... Мен ... ... ... боламын (Мұқанов); Балдыз. Әйелінің жасы кіші
туыстары. Мырзаханның бұрынғы әйелі өліп, балдызы ... алды ... ... Бұл ... бір ... пен он ... қарағанда, екі томдықтағы
түсіндірме сәтті шыққан.
Екі томдықтағы ата сөзінің ... ... ... ... 1. Әке. Күш ... танымас (Мақал). 2. Ерлі-зайыптылардың
қайын әкесі. Сонда ... ... ... атаң ... ... бай еді ... 3. Үлкен әке, әкесінің әкелері, бабалары. Кәне өз аталарыңды
таратып көрші (Мұқанов). 4. Қария, ақсақал, ... Түк жоқ, ата - деді ... ... ... ... ... ... туыстық
қатынастағы жақындық-алыстық мәселесі ескерілмеген: Ата. 1. Туған әке, ... ... ... ... ... ... көрер жерім жоқ
(Абай,Тол.жин.). 2. Үлкен әке, әкенің әкесі; бергі ата. ... ... ... ... ғана ... коймай, сонымен бірге пікірлесі де болды
(М.Қаратаев, Туған ... З. ... ... ... жігі, ру. Он
ауыл төрт атаға бөлінеді. (Б.Майлин, Шығ.). 4. Тегі, нәсілі, ... ... Кім ... талабы, өнерімен жетеді (Абай). 5. Ерлі-зайыптылардың
қайын әкесі. Ғұрып бойынша ... ... ата ... ғой. Ал ... да ... өткен дейді (К.Тайшықов, Окт.ұшқыны). 6. Қария, қарт,
ақсақал (құрметтеу, сыйлау мағынасында). Ей, ата, қылған ісің рас ... боп ... ... дәм тат, деді ... ... ... атаулардың құрамы мен құрылымы біршама сәтті
берілген. Әсіресе ... ... ... ... иерархиялық негізде
көрсету жағында жетістіктер баршылық. Оған қайын, нағашы, шеше сөздерінің
семантикалануына қарап көз жеткізуге ... ... ... мәселен, ене
сөзін алсақ та айырмашылық айқын көрінеді:
Бір томдық: Ене Екі жағы да ене деп ... ... ... ... Ене. 1. Ана, ... Ене көрген тон пішер. (Мақал). 2. Ерлі-
зайыпты кісілердің бірінің шешесі екіншісіне ене болады. ... ... Абай ... ... бар ... ... еді (Әуезов);
Он томдық: «Ене. 1. Ерлі-зайыптылардың аналары бір-біріне ене ... ... ... ... (М.Дүйсенов, Гүлжан). 2. Жан-жануарлардың
төлінің аналығы. Енесін ... ... ... ... ... де көп ... (Шопан кітабы). 3. Ауыс. Бала тапқан ана, шеше. Тілеміс
енеден қағына туып, он үш ... ... ... ... Аққан
жұлдыз.). ◊ Кіндік ене. Жаңа туған жас нәрестенің кіндігін ... ... ... ... ене. ... ... шешесі (еркекке қатысты).
Он бес томдық: ЕНЕ 1. этн. ... ... ... ... Бұл кісі мына ... мамасы, менің енем деп таныстырды
(Ә.Нұршайықов, Алтын). 3. көне. Баланың анасы, шеше.Енеден екеуміз. Бірақ
екеуміз екі ... Заты жат ... ... ... ... ... артық
(Д.Әбілев, Ақын).
Кіндік ене этн. Кіндік шеше (жаңа туған нәрестенің кіндігін кесуші ... ... Бір сөз ... ... ... ... аял ... Баян қыздың күйеуі сен болғанда, Кіндік енең мен ... ... ... ене этн. Ер адамның әйелінің шешесі. Сүйеу қарт соңғы қозысын
сойып қазан көтертті. Қайын енесі де ... ... ... он ... ... ... ... атаулар кездеседі.
Мысалы, іні сөзі: ІНІ. 1. Бірге туған ер адамдардың жас жағынан ... ... еді кіші ... ... ... ... ... (Абай). 2.
Жалпы жасы кіші ер адам. Алдыңғы толқын - ағалар, Артқы ... - ... ... ... көрінер (Абай). Інілердің ішінде тетелес іні
немесе үлкен іні, ортаншы іні, кіші іні ... ... іні ... ... ма? Олар сөздікте көрініс таппаған. Бұл жағдай аға және ... ... ... да ... ... ... ... туыстық атаулар да баршылық: Кіндіктес. Бір анадан
туған, аналас, туыстас; Қайнаға. Қайын жұрт жағының жасы үлкен ... ... ... Қайны. Қайын жұрт жағының ... жасы кіші ... ... мен ... туыстық қатысы;
Немене. Ата-ананың ұл жағынан ... ... ... ... ... ... ... мен қарындасы, екеуі де.
Жегжат қазақ тілінің түсіндірме сөздігі бойынша «жама-ағайынды, құда-
құдандалас адам» ... ...... ... ... ... – «ұрпақ, үрім-бұтақ, әулет; алыс ағайын». Анықтамаларда қайшылық
байқалады. Себебі жамағайын – алыс та болса ... ... ... ... жөні ... ... «Жегжат – жамағайынды, құда-құдандалас
адам. – Құдағи, құдандалы жегжат ауылдармыз. Асықпаңыз, жездем ... ... ... қайта отырғызды (С.Мыңжасарова, Қыр. қыз). Өз алдына сыйлады,
Құда мен дос жегжатты (Алпамыс)» [ҚТТС, 4, 46]; «Жегжаттас – ... ... ... да ... ... ж е г ж а т т а с ы п, арқа ... ... теріс
болмас (Қ.Исабаев, Айқыз)» [Сонда, 46-б.]; ...... ... ... ж е г ж а т т ы қ т а н ... үздіргісі келмеді (Т.Әлімқұлов,
Күрең өзен)».
Жоғарыдағы мысалдардан байқалатыны – біріншіден, ... сөзі ... ... ... ... жоқ, екіншіден, ол тікелей құдандалықты да
білдірмейді. Себебі, біздің ойымызша, «құдандалы жегжат ауылдармыз» деген
мысалда құдандалы мен жегжат ... тең ... ... тұр, ... сөзі «қыз ... қыз ... дегенді білдіреді де, жегжат сөзі
«нағашылы-жиенді» дегенді меңзейді. ... ... ... тіркесі де
осыны көрсетеді. «Өз алдына ... құда ... ... ... де ... ... екендігі айқын байқалады. Өзге түркі тілдерінің
деректерін келтіріп көрелік: «Жек-жаат (жекжаат) – ... по ... (ср. тай I, ... ... ... ... болуп сыйлашып,
қадырды бекем сақташсақ фольк. (хорошо было бы) если бы мы уважали ... ... и ... бы ... ... [8, 243-б.]. Яғни,
бұл жерде нағашылы-жиенді туыстық туралы сөз болып отыр. ... ... ... ... ... аталас туысқандар қатарына қосылмайды,
негізінен нағашы мен жиен адамдарға қатысты ... ... ... ... көрелік: «Жұрағат – ұрпақ, үрім-бұтақ,
әулет; алыс ағайын. Айнатақтада үлкен-кішілі сурет, ағайын-туыс, дос-таныс,
ж ұ р а ғ а т т а р д ы ң әр ... ... ... ...... ... Таныған күнде де ж ұ р а ғ а т т ы ... ... ... ... ... ... Көп ... Көбі таныс,
кейбіреулері етене таныс болмаса да алыс ж ұ р а ғ а т т ы ғ ы бар ... ... ... ... Сөз ... ... аша түсу үшін
қазақ тілінің бұрынғы кезеңде ... ... ... ... ... ... 1911 жылы жарық көрген «Краткий ... ... со ... атты ... [9, 31-33] шағын сөздік
бар. Ол сөздіктегі сөздер ... ... ... ... топтар
бойынша берілген. «Родственники» деп аталатын, қазақ ... ... ... ... ... әке, ... әже, ұл, қыз, ұлы ата, ... (ұлы шеше), ата, немере, шөбере, немене, аға, апа, іні, ... ... аға, ... іні, ... апа, ... ... ... ал
«жұрағат» түрінде аударылып берілген «свойственники» тақырыпшасында: «ата
(свекор), ене ... ... ата ... ... ене ... бай; күйеу
(муж, жених: по отношению к ... ... ... по ... ... ... қайнаға – 1. шурин (по отношению к жениху, если старше
жены); 2. деверь (по отношению к жене, если ... ... бажа – ...... қайын сіңлі/бикеш – золовка, келин – сноха, невестка;
қалыңдық – невеста; өгей әке – ... өгей шеше – ... өгей ұл ... өгей қыз – ... нагашы ата – дед по матери; нағашы шеше ... по ... ... аға – дядя по ... ... апа – ... по
матери; жиен – племянник по ... жиен қыз – ... по ... ... келтірілген. Сонымен, бұл сөздік бойынша, «туысқан,
ағайын» тобына адамның өз ... ... ... ал ... ... жағынан, некелік қатынаспен байланысты, екіншіден, ана жағынан болатын
туыстықпен байланысты, қысқасы қайын жұрт пен нағашы жұртқа қатысты ... ... ... ... ... ... ... — балаларына шешесі жағынан
туысы». Сөздік мақала ішінде нағашы аға, нағашы апа, нағашы ата, ... ... ... ... ... (шешесінің жасы кіші төркін бауырларынан
туған қызға ... ... ... нағашы шеше (шешенің анасына ұзатылған
қызының баласы ... ... ... ... ... іні ... жасы кіші ... бауырларынан туған ұлға айтылатын туыстық атау)
атаулары келтірілген. Нағашы ... ... ... ... жасы үлкен
ағаның әйеліне айтылатын туыстық атау), нағашы жезде (шешенің ... ... ... ... ... ... ... терминологиялық
тіркестері, сондай-ақ, немере нағашы аға, немере нағашы апа тәрізді ... ... жоқ. ... ... қажеттігі анық.
Екінші жағынан, оларды лексикографиялаудың екі түрлі тәсілін қолдануға
болады. Көлемі ... ... ... ... ... ... мақаланың ішінде беруге болады. Бергенде, басқаша тәсілмен,
идеографиялық жүйедегі иерархиялық құрылымы сақтала отырып, сызба түрінде
суретті ... ... ... құндылығы арта түсер еді.
Көп томдық көлемі үлкен түсіндірме сөздіктерде негізгі сөздік тұлға
ретіндегі нағашы ... соң ... ... ... ... келтіріп, кіші
қара қаріптермен жеке сөздік ... ... ... берген дұрыс
тәрізді. Егер жасалып отырған түсіндірме сөздік ... ... ... қазақ тілінің түсіндірме ... ... ол ... ... жергілікті қолданымдағы баламалары да көрсетілуі керек. ... ... ... сөзі еліміздің бірқатар өлкелерінде таға тұлғасында
қолданылады. Халық тілінің сөздігі ... ... ... ... ... бұл ... да беруді қажет етеді. Әдеби тіл -
халық тілінің өзегі іспеттес. Сондықтан ... ... ... ... сөз оның әдеби тілде бекіген баламасына зиян тигізбейтіндей қалыпта
алынуы ... ... ... ... (аймақтық) қолданыс екендігін
айғақтайтын белгі‚ одан кейін жақшаның ішінде қолданымы жазылып ... ... Таға айм. ... ... Жал.‚ Сыр.‚ Шиелі; Жамб.:
Жам.; Шымк.: ... ... ... ... ... ... жұрты тағасы ғой (Қ.-орда: Жал.). ... ... ... ... ... әдеби нұсқада‚ яғни нағашы сөзінде беріледі.
Туыстық атауларды екітілді аударма сөздіктерде беруде варианттылық және
синонимия ... жиі ... Оның ... ... бірі —
жергілікті қолданыстардың көптігі. Бір атаудың өзін түсіндірген кезде жер-
жерде ... ... ... тілі ... ... туыстық атаулардың құрамы көп
емес. Біз үлкен екітілді сөздіктерде эквивалентсіз туыстық лексикаға ... ... ... ... ... ... құрастырушылар
бір-біріне толық сәйкес келе бермейтін сөздерді жақындата отырып, басқа
мәдениетпен сәйкестікті ... ... ... жасалатын қосымша
түсініктемелер қамтылған сөздік құрастыру қажет-ақ. Қалай болғанда ... ... ... емес ... ... ... де ... барлық мәліметттер қорын қамти алмайды: яғни этномәдени ортада
кең таралған мәнді ... ... ... ... ... - бұл ... ... лексикалық құралдарының арнаулы
тілдерде мамандандырылуы. Бұл кезеңде сөз табиғи ... ... ... да, оған ... ... ... ерекшеленетін мән
жүктеледі. Сөздің ... ... ... ... ... мағынадан мүлдем ажырау емес. Әсіресе халықтың білім деңгейі күн
санап өсіп келе ... ... ... және тұрмыстық білім-білік
арасындағы айырмашылықтардың барған ... азая ... ... ... ... түрінде өз бойында кемінде ... ... ... біріктіреді: түсіндірмелі,
идеографиялық және сөз тіркестер ... ... ол ... ... ... Бұл ... дескрипторлық семантизациялаушы бөлімі
түсіндірмелі сөздіктегі сондай бөлімге қарағанда анағұрлым көбірек. Өзінің
көлемі ... ол ... ... ... да асып ... ... энциклопедиялардың көлеміне жуықтайды. Идеографиялық және сөз
тіркесімділік сөздіктеріне келсек, ... ... ... ... жай ... беріліп қоймай, айқындамаға қосылатынымен
ерекшеленеді. Әдетте идеографиялық және сөз ... ... ... бар болса, лингвоелтаным сөздігінде бұл ... ... және сөз ... сөздіктерінің арқасында
шет елдік азамат сол әзірлемелерді түсіне ... және ... өзге ... сәйкес келетін тңстарда ғана қолдана алады. Лингвоелтанымдық
сөздік ең алдымен отандық мәдениеттің ... ... және ... ... отырып, біріншіден, ұлт тілінің сөйлеу
формаларын түсінуге, екіншіден оларды белсенді ... ... ... ... ... ... ... ережелері мәселесінде
аталмыш сөздіктің келесі, үшінші белгісіне келдік. ... ... және ... ... ... ... ... сөздігі олардан өзінің тілүйренімдік бағдарымен ерекшеленеді.
Лингвоелтанымдық лексикография лексиялық ... ... ... ая - лексикалық ұғымдармен тең құбылыс болғандықтан,
және олар филологиялық сөздіктерде семантизацияланатындықтан, лингвоелтаным
сөздігі филологиялық ... ... ... оны ... ... белгілер де бар. ... ... ... ... ... жақындық мәселесі аясында туыстық
қатынастар ... ... ... ... ... ... екі ... бөліп (туыстық қатынастар және жақындық қатынастар)
қарастыра отырып, ... өзін ... ... ... ... – «тік ... (ата ... өсуі- ата жұрт) және «жазық бағытта»
(ана ұрпағының өсіп-өнуі – нағашы жұрт) ... Яғни ... ... атаулар мен тіркестерді «ата өрісі» мен «ана өрісі»
шеңберінде топтайды да, оған ... ... ... ... ... осы үш негізден таратады. Сөздікте аталған негізгі үш топқа қосымша
төртінші топ – ... ... ... ... да баяндалады.
Ғалым әрбір туыстық атауға кеңінен тоқтала отырып, олардың бәрінің де
өзегінде ... ... ... айта ... ... ... < ағайынды
кісілерге тұрмысқа шыққан әйелдердің бір-біріне ... ... ... ... ... бер ... болса да, күйеулерінің рулас, аталас
туысқандарының әйелдерімен де сондай жақындықта болады деп ... ... < ... ... ... ... адамдардың әйелдерінің
күйеулері жағынан алғанда бір-біріне жақын-жуық ... ... ... Бұл ... әрқайсысының өзге түркі және моңғол ... ... ... мағыналары бары белгілі. Қалыптасқан дәстүр ... ... ... ... ... ... ... қайындарының
әйелдерін «ажын» деп құрметтеген >.
Ә.Қайдар ата өрісі ретроспективті (кереғар) бағытта 6 ... ... ... 15 ... ... ... тұжырым жасап, оларды
төмендегі түрде таратады: ұлы баба – баба - ұлы ата - үлкен ата – ата - ... бала – ...............
жүрежат – тумайжат - өлежат – құлажат – жұрағат – ... - ... ... алғанда, этнолингвистикалық ... ... ... ... атаулардың
толық көлемде, барша жіктелім иерархиясымен, жүйелі түрде берілуі ... ... ... ... ... мен ... когнитивтік,
семиотикалық, лингвомәдени, этнолингвистикалық т.б ... ... ... қазақ туыстық атауларының семантикасына қатысты лингвистикадан
тыс факторлар, объективті шындық пен қазақ ... ... ... ... ... мәдениеттанымдық аспектінің лексикографияда бейнеленуі мәселесінің
теоретикалық тұрғыдан талданбауы, оның ... ... ... ... ... мәдениетаралық коммуникациядағы маңызы ... осы ... ... ... ... ... әдет-ғұрып лексикасына лексика-семантикалық және
лексикографиялық талдау жасаудың негіздерін анықтау, осы ... ... ... ... ... жағдайын талқыға сала
отырып, осы мәселені жетілдірудің жолдарын, әдіс-тәсілдерін айқындау істері
алға қойылды.
Жұмыста ... тіл мен ... ... ... ... бейнелеудің ең тиімді формаларының бірі ретінде, мәдениет ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында лингвоелтанымдық және мәдениеттанымдық
құндылықтарды зерделеу мен ... ... ... ... ... ... ұстанымдары) анықталып,
аялық ... мен сөз ... ... ... заңдылықтары баяндалды. Соның негізінде:
1. Сөздіктердің нақты түрлерінде (түсіндірме, салалық, энциклопедиялық,
т.б.) ... ... ... лексикографиялануына қатысты
мәселелер кешенді лексикографиялық тұрғыдан шешуді ... ... ... ... ... айқындалды.
2. Қазақ тіліндегі туыстық атауларды жүйелеп, жіктей отырып қарастыру
барысында әлемдік тіл білімі мен түркітануда, қазіргі түркі тілдерінде ... тіл ... ... жүрген терминдердің 50-ден аса тың қазақша
баламалары ... ... ... ... және ... түркі тілдеріндегі, көне
түркі ескерткіштеріндегі жайын салыстыра отырып, мағыналық, соның ішінде
көп мағыналық ерекшеліктері анықталды.
4. ... ... ... ... қазіргі тілде мағынасы
күңгірттенген сөздердің шығу төркіні, этимологиясы анықталды.
5. Туыстық атаулардың байырғы қабаттарымен ... ... ... ... ... ... төл сөздер мен кірме сөздердің ара салмағы
ажыратылды. ... ... сан ... ең көбі – ... ... және ... ... сөздер болып табылатындығы белгілі болды. Монғол мен ... ... ... кірме лексика тұрғысынан емес, генетикалық ... ... ... ... араб-парсы негізді
элементтердің солтүстік-батыс және оңтүстік, ... ... ... ... ... ... ... және синтетикалық тәсіл арқылы жасалу
жолдары анықталды.
Қорыта айтқанда, зерттеудің теориялық маңызы ... мен ... ... ... ... ... ... мен коммуникациядағы мәдениеттанымдық фактордың рөлін өз дәрежесінде
бағаламаушылықтың және оны ... ... ... ... ... тілдегі идиоэтникалық бірліктердің
мәдени семантикасының отандық ... ... ... ... ... ... ... туындылардағы тіл және ... ... ... ... ... ... ашудың
негізгі тәсілі мен басты құралы ретінде диалог ... ... ... жанр ... осы ... ... нысаны мен құралы ретінде
көрінеді. Бұл жердегі диалог, диалог болғанда, ерекше ... ... мен ... ... ... ... ... атаулар тәрізді әдет, ғұрыпқа байланысты сөздердің мағынасындағы
мәдени компонентті ашу арқылы ... ... ... ... ...... ұзақ жылдарды қамтитын жады, ұлттың тілдік
саулығы мен тарихи ... ... ... ... ... ... шегендейтін қабілеті бар ұлттық байлық, игілік ретінде ұғынылатын
болғандықтан, ондағы туыстық атаулардың құрамы мен құрылымының жүйелі түрде
қамтылуы аса ... ... ... саналады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Гумбольдт В. О сравнительном изучении ... ... к ... их ... истории языка // Звегинцев В.А. История языкознания XIX-
XX веков в очерках и извлечениях. М.,1964. 3-е изд. ... ... М.Ш. ... ... ... в ... ... и
казахском языках: дисс... канд.филол.наук. – Алматы, 1991. – 184 с.
3. Покровская Л.А. Термины родства в тюркских языках // ... ... ... языков. –М.: Изд-во АН СССР, 1961. –С. ... Ц.Д. ... ... в ... языках // Вопросы
истории и диалектологии казахского языка. –Алма-Ата: ... АН ... ...... Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т. I-IV.
СПб., 1888-1911; Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия.
– Казань, 1861; ... Л. ... ... ... ... 1869. ... ... Х., Мұсабаев Ғ. Қазақша-орысша ... ... ... 1988. – 670 б.
5. Киргизско-русский словарь. – Оренбург, 1897. – 442 с.
6. Щерба Л.В. Опыт ... ... ... // Известия АН. Отд. л-ры
и языка‚ –1940. Вып.3. – С. 89-117.
7. Қайдар Ә. Қазақтар ана тілі әлемінде. Этнолингвистикалық ... ... ... ... ... Киргизско-русский словарь. – М.: 1985, 1-том. – 850 ... ... Ж. ... русско-киргизский дорожник со словарем. Омск,
1911. – 350 c.
диссертацияның негізгі мазмұны төмендегі ... ... ... ... әдет-ғұрыпқа байланысты лексиканы сұрыптап алу
туралы // Абай атындағы Қазақ ... ... ... ... филология ғылымы: тарихы, бүгіні мен ... ... ... және ... ... материалдары. –
Алматы, 2003. – 64-66 бб.
2. Сөз мағынасындағы ... ... ... // ... – 2004. - № ... бб.
3. Туыстық атаулардың сөздіктерде берілу ерекшеліктері // ҚР ... Тіл, ... ... – 2005. – №2. – 67-73 бб.
4. ... ... ... ... көрінісі жөнінде //
«Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма
мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен ... атты ... ... ... ...... 2007. – 190-192 ... Тілдік емес мамандық студенттеріне ағылшын тілін үйретудің тиімді
жолдары // ... ... ... ... – 2008. №1. – 90-93
бб.
6. Студенттерге морфология саласы бойынша тест ... ... ... ... ... беру ... даму ... мен болашағы» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Қызылорда, ... 242-246 ... ... ... ... ... ... берілу
ерекшеліктері // Тілтаным. – 2005. - № 3. – 76-79 бб.
8. Туыстық атауларды лексикографиялау туралы // ҚР ҰҒА ... ... ... – 2010. – №1. – 90-93 ... Туыстық атауларды лексикографиялаудың құрылымдық мәселелері //
Тілтаным. – 2010. – №1. ... ... Е З Ю М ... ... ... на ... ученой степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02 - казахский язык
Диуанова Райкүл ... ... ... и ... родства в казахском языке
Актуальность исследования. Система наименований и ... ... ... ... ... количеством языковых единиц,
содержащих крайне разнообразную информацию и фоновые знания этнокультурного
характера. В них наиболее ярко ... ... ... ... ... ... ... казахского народа. Актуальность исследования предопределяется
прежде всего ... ... ... ... и ... ... с точки зрения ее ... ... ... ... ... ... одним из наиболее продуктивных форм ... и ... ... и ... ... и ... в них ... многовековой коллективный духовный опыт нации,
поэтому ... ... ... из ... ... ... страны, народа, его языка и обычаев. Следовательно, актуальность
данного ... ... с ... системного
лексикографического изучения терминов и названий родства казахского языка,
которые являются едва ли не ... ... по ... ... и ... ... ... языков.
Актуальность исследования связана также с необходимостью исследования
названий родства в ... ... так как они ... ... самобытную лингвокультурологическую информацию об
историческом прошлом казахского народа, о ... ... ... и др. в ... ... ... ... исследования. Совокупность терминов и наименований, обозначающих
родство в казахском языке.
Предмет ... ... ... и специфика
лексикографирования терминов и наименований родства в казахском языке.
Цели и задачи сследования. ... цель ...... и ... ... терминов и
названий родства в ... ... ... Для ... ... ставятся следующие задачи:
- выявить лексико-семантическое содержание ... ... ... ... содержание страноведческой и лингвокультурологической
информации как этнокультурного компонента, входящего в ... ... в ... ... определить состав и структурно-семантические особенности в системе
наименований, обозначающее родство;
- определить лексико-семантические и лексикографические ... ... ... и названий родства;
- на основе историко-семантического ... ... ... ... как их ... (интегральные), так и отличительные
(дифференциальные) признаки;
- определить пути и ... ... ... и терминологических фразеосочетаний,
нетерминологических названий, ... ... ... в
казахском языке;
- комплексное описание дефиниций наименований родства в ... ... ... лексикографирования названий родства в
переводных словарях и указать оптимальные пути их ... ... ... ... ... ... родства в этнолингвистических,
лингвострановедческих, лингвокультурологических словарях.
Научная новизна и ... ... ... ... полная система наименований родства в казахской
лексикографии;
- дано описание страноведческого и лингвокультурного, социокультурного
значения лексики, ... к ... и ... ... в лексикографической системе казахского языка на основе ... ... ... состав, историческая и лексико-
семантическая структура наименований родства;
- ... ... ... ... ... ... ... в процессе лексикографироания
названий родства;
- определены пути и ... ... ... ... лексем, фразеосочетаний ... ... ... родство в казахском языке;
- показаны закономерности ... ... ... родства, основанных на принципе преемственности
дихотомии «язык и ... ... и ... ... ... лексикографирования терминов и названий
родства в толковых, переводных, этнолингвистических словарях.
Методы и приемы ... В ... ... ... ... ... ... статистического
анализа, а также проведена семантическая типология наименований ... ... и ... значение исследования. Результаты
исследования в ... ... ... ... ... и практической базы национальной лексикографической науки, а
также конкретизации, развитию ... ... и ... ... ... ... диалектологии, этнолингвистики,
лингвострановедения, лингвокультурологии и др.
Результаты и положения диссертационного исследования могут ... при ... ... ... по ... ... ... исторической лексикографии, исторической
лексикологии, подготовке ... и ... ... в высших учебных
заведениях, а также при проведении спецкурсов и ... ... ... ... лексикографии, исторической семантике и др.
Основные положения, выносимые на ... на ... ... ... и семантических значений слов система
наименований родства казахского языка определена как важный этнокультурный
компонент, ... ... ... ... ... и ... обозначающие родственные отношения в
казахском ... по ... ... ... и структуре составляют
один из наиболее богатых лексических групп среди прочих тюркских языков;
- названия родства казахского языка ... на ... ... ... Д1, Д2; К1, К2, ... ... ... казахского языка должны быть полностью охвачены
при составлении многотомных толковых словарей как ... ... ... ... ... анализ номинативных, когнитивных, семиотических, лингвокультурных,
этнолингвистических и др. ... ... ... позволяет выявить
системную связь между объективной действительностью и мировосприятием,
менталитетом казахского ... ... ... факторам в
их семантике.
Апробация работы. Основные положения и результатаы исследования отражены
в материалах международных и ... ... и в 9 ... ... диссертации. Диссертация состоит из введения, двух основных
разделов, заключения и списка использованной литературы.
Summary
Diuanova Raikul ... ... for ... degree of candidate of philological
sciences. Speciality 10.02.02 - the Kazakh language
The semantic structure of related names in the Kazakh ... their ... ... ... of the ... All people have words that denote ... national peculiarities and habits. They include both spiritual and
material values. Among them are the related names which have long and ... for the ... It is of great ... for ... as well. Of all Turkic ... Kazakh is known to be ... rich of the related names.
The topicality of this research consists in the fact that the ... ... of the related names in Kazakh language hasn't ... before. During the last ... concerning the lexical and
semantic structure and composition of the related names, there haven't ... their ... ... in culture and country studies, ... ... in word meaning haven't been ... and finally all
the lexicographical natural laws of problems mentioned above haven't been
determined in the Kazakh ... ... is known to be one of the most ... forms ... of ... between a language and culture as well as ... of link between culture and lexicography. The special research is ... ... so that one can know the word ... and ... have the cultural, spiritual meaning and value, and be aware of ... and outer ... of Kazakh ethnos for ... It is known that
the word combinations of the names which are studied from the viewpoint ... ... and language learning through study of culture ... ... structure of culture that depict the spiritual world ... and has a profound meaning and ... ... ... is considered from the ... ... ... ... paradigm considers the language
and the ... in the ... This ... pays ... ... to the language ... It's ... to consider
the spiritual culture of the related names systematically together with ... ... of ... aim and the ... of the ... The main aim of ... is to reveal the particular features of giving the words that have
the meaning of habits ... the related words in the ... The ... ... which come across in the ... have their peculiarities of giving the related names. ... the aim of the research of the related names ... ... ... is to define the ... semantic and ethno-
linguistic peculiarities in the system of related names and to make ... ... as well. The main ... of the research is ... the ... of the lexical and semantic and ... of the related words in a dictionary, and from this viewpoint to
describe the above-mentioned words in the Kazakh ... and to ... ways and the methods of ... this problem. The basic ... as ... to study the semantic ... of the words that depicts ... ... ... to reveal the cultural ... in the word meaning, i.e. the ... of country and culture learning ... to ... the structure and the structural and ... of the related ... to give a ... to the system of the related ... to analyze both the integral and differential signs of the system of
the related names;
- to reveal the structure of the ... lexemes, ... ... names that mean the ... in the ... to determine the historical and semantic peculiarities of the related
names;
- to reveal the natural laws of ... in the ... of the related ... to consider the natural laws of ... in the ... of the related ... to determine the particular features of the related names in the
ethnolinguistic dictionaries as well as ... of language ... language learning through a study of ... ... novelty and the results of the research:
- the whole structure of the Kazakh related names is ... the semantic ... of the related words is ... the structure of the onomasiological, ... and ... ... the related names is ... the structure of the terminological lexemes, terminological phrases,
non-terminological names that mean the ... in the Kazakh ... ... the ... and semantic peculiarities of the related names are
determines;
- the particular features of lexicography of the related names in ... ... and ... dictionaries are shown.
The theoretical significance of the research. The ... ... research of the related terms has been carried out in the ... Besides the terms there are a lot of related lexemes ... phrases in the system of the related names. The ... of the
above-mentioned word combinations have been determined in this work. For
the first time the system of Kazakh related names have been studies ... ... of the lexical ... and the natural laws ... in this work. The scientific results and ... of ... may be used in the further ... of the theoretical problems
in such fields as the theory and practice of ... ... ... ... ... language ... study of a country, language learning through study of culture ... scientific subjects.
The practical value of the research. The materials, theoretical
conclusions and ... of this research enable to make new ... the Kazakh ... The results and the ... of ... can be used to study the ... and ... problems of
historical lexicology and historical lexicography, the history of ... to make ... manuals for the high ... as well as for special courses and seminars on lexicology,
historical ... and ... basic ... ... for the defense:
- among the Turkic languages the related names of the Kazakh ... a rich lexical group from the ... of ... and structure;
- the sememes of the related names of the Kazakh language have ... by means of the types D1,D2, ... the ... ... ... for general use ... the system of the related names as a special lexical group from the
viewpoint of language learning through study of a country and ... through study of ... by means of ... the ... semiotic, language and cultural,
ethno-linguistic and other aspects of nomination and function of ... names one can reveal the ... factors of ... the objective reality and the mentality of world perception of
the Kazakh nation.
The introduction gives a brief ... ... the ... ... ... its aim and the ... the theoretical and practical
significance, the scientific novelty, the methods as well as ... ... It also contains the ... about ... ... of the ... and the list of ... first chapter describes the lexical and semantic composition and
the structural peculiarities of the related names. The author makes ... to study and to make a ... analysis of a function of ... names and their ... in the Turkic ... ... peculiarities of the related names in ... ... ... ... their various types ... in these dictionaries are shown completely in the second chapter.
The conclusions deal with the role of the related names in the ... their semantic ... and ... ... as
well.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Бастауыш сыныпта туыстық қатынасты меңгертудің педагогикалық және психологиялық негізі30 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Жануарлардың морфо-физиологиялық құрылымы. Жануарлар әлемінің тектік және туыстық байланысы4 бет
Зат есімнің мағыналық топтары16 бет
Көне Түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері18 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь