Ақша жүйесі және ақша айналымы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Ақша жүйесі және ақша айналымы
1.1. Ақшаның пайда болуы мен қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2. Ақша түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі мен қазіргі жағдайдағы дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14

II. Ақша айналысы
2.1. Ақша айналысы мен заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.2. Ақшаның метеалдық теориясы және металл ақша айналысы ... ... ... ... 21
2.3. Ақшаның номиналистік теориясы және қағаз ақша айналысы ... ... ... ..23
2.4. Ақшаның базасы мен ақша массасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

III. Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесі
3.1. Ақша жүйесі жөнінде түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3.2. Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша реформасы және ұлттық валюта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
Кіріспе

“Ақша жүйесі және ақша айналымы” атты осы курстық жұмыста ақшаның пайда болуынан бастап, Қазақстан Республикасының 1993 жылғы реформасы аралығын қамтып, ақша туралы жалпы мәліметтер берілген. Бұл жұмыс негізінен I, II және III бөлімнен тұрады. Әр бір бөлімде ақша туралы тереңдей мәселелер қозғалған.
Ақша ертеден адамзат пайда болуымен қатар өмір сүріп келеді. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың жағдайы аяқталған, соңғы фраза болып табылмайды.Бұл жұмыстың бірінші бөлімінде ақшаның пайда болуына көңіл аудардым. Таур айналысының таралуының дамуы процесінде жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдар және тағы басқалар. Мұның барлығы тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негізделген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу процесінде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейді. Мұнда ақшаның 5 түрі қызметі көрсетіледі, сонымен ақша түрлері де берілді.
Ал екінші бөлімде қарастырылып отыған ақшаның айналысына бет бұрдық. Сонымен қатар металл ақша айналысымен қағаз ақша айналысына үлкен мән берілген. Ақша көрсеткішінің негізгі сандық көрсеткіштерінің бірі ақша мпссасы мен ақша базасы туралы жазылған.
Ал ақарғы бөлім Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесіне жалпы тоқтай кеттім. Ал келесі кезекте ақша жүйесі жұмыс істейтін, іске асатын орны «Ұлттық Банк» туралы, яғни қызметтері мен міндеттері жазылды. Шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретінде ақша жүйесі қоғамдың ұдайы өндіріс процесіндегі сәйкессіздіктерге жауап қайырады. Кез-келген сәйкессіздіктер ақша жүйесінің тұрақтылығына, ақырында ақшаның құнсыздығына, инфляцияға әкеліп тірейді. Келесі қадам осы инфляция туралы айтылса, ақырғы нүкте Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы мен ақшаның дамуы туралы тақырыпта қойылады. Ең бастысы 1993 жылғы 15 қарашада Ұлттық валюта – теңге енгізілгені туралы айтылған.
Қолданылған әдебиеттер

1. Мақыш С. Б. Ақша айналысы және несие. – Алматы:ИздатМаркет 2004.
2. Сейіткасымов Ғ. С. Ақша, несие, бакнтер. – Алматы: Экономика, 2001.
3. Дробозино Л. А. Финансы. Денежное обращение.Кредит. – Москва: Финансы, ЮНИТИ, 1997.
4. Жукова Е. Ф. Общая теория денег и кредита. – Москва: Банки и биржи, 1995.
5. Ақша, Несйе, Банктер. Сейтқасымов Ғ.С
6. Ақша айналысы және несйе. Мақыш С.Б
7. Қаржы және несие – оқу-әдістемелік құралы. Қазақ Мемлекеттік университеті. 2000ж.
8. Экономикалық теория. Әкімбеков
9. Банк ісі. Мамыров
10. Комерциялық банктер операциялары. Мақыш С.Б
        
        Мазмұны
=======
Кіріспе
.......................................................................................................................
3
I. Ақша жүйесі және ақша айналымы
Ақшаның пайда болуы мен
қажеттілігі.....................................................4
Ақша
түрлері................................................................................................8
Ақшаның қызметтері және ... рөлі мен ... Ақша ... Ақша ... ... ... ... теориясы және металл ақша
айналысы................21
2.3. Ақшаның номиналистік теориясы және қағаз ақша
айналысы..............23
2.4. Ақшаның базасы мен ақша массасы
........................................................25
III. Қазақстан ... ақша ... Ақша ... ... Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша реформасы және
ұлттық
валюта...................................................................................................31
Қорытынды
----------
............................................................................................................
33
Қолданылған әдебиеттер
.....................................................................................
34
Кіріспе
“Ақша жүйесі және ақша айналымы” атты осы ... ... ... ... бастап, Қазақстан Республикасының
1993 жылғы реформасы аралығын қамтып, ақша туралы ... ... Бұл ... ... I, II және III
бөлімнен тұрады. Әр бір бөлімде ақша туралы ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп келеді.
Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың
жағдайы аяқталған, соңғы фраза болып ... ... ... ... ... ... көңіл
аудардым. Таур айналысының таралуының дамуы процесінде
жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар
болған: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдар және ... ... ... ... ... мен ... ... негізделген ақша қажеттігінің
себептерін түсіндіреді.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу
процесінде ... ... ... ... ... ... 5 түрі қызметі көрсетіледі, сонымен
ақша түрлері де берілді.
Ал екінші бөлімде қарастырылып отыған ақшаның айналысына бет
бұрдық. Сонымен қатар металл ақша ... ... ... ... мән ... Ақша ... ... көрсеткіштерінің бірі ақша мпссасы мен ақша базасы
туралы жазылған.
Ал ақарғы бөлім Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесіне жалпы
тоқтай кеттім. Ал келесі ... ақша ... ... ... асатын орны «Ұлттық Банк» туралы, яғни қызметтері мен
міндеттері ... ... ... құрамдас бөлігі
ретінде ақша жүйесі қоғамдың ұдайы өндіріс процесіндегі
сәйкессіздіктерге жауап қайырады. Кез-келген
сәйкессіздіктер ақша жүйесінің тұрақтылығына,
ақырында ақшаның құнсыздығына, ... ... ... ... осы ... туралы айтылса, ақырғы нүкте
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша ... ... ... ... ... ... Ең ... 1993 жылғы
15 қарашада Ұлттық валюта – теңге енгізілгені ... ... мәні және ... ... болуы
===================
Ақшаның өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының бір ... ... ... пайда болғандығы ертеректен
бізге белгілі. Ақшаның жаратылысының зерттегендегі басты
анық ... ол оның ... шығу ... байланыстылығын
көрсетеді. Тауар сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек
өнімі. Осы еңбек өнімінің тауарға айналуы ақшаның пайда
болуының объективтік алғы ... ... ... ... ... Олар ... ... дамуындағы
бірден-бір шарт және өнім болып табылады. Тауар – бұл
сату немесе айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам
еңбегінің өнімі – зат, оны ... ... ... ... ... тауарға айналуы ақшаның пайда
болуындағы объективті алғышарттарды құрайды. Бырақ
кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбнкпен
белгіленген) ... құны өз ... ... ... немесе
қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен
уақыттың рәсуа болғаны; мұндай бұйым тауарлық ... ... ... оның ... қажеті шамалы. Сондықтаңда әрбір
тауар Қажетті тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің
өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ... құн ... ... ... ... ... бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша.
Нақты және абстракты ... жеке және ... ... ... құны мен құнның арасында тауар табиғатына
байланысты болатын қайшылықтар айырбас құнның әр түрлі
формаларын туғызды. Айырбас – бұл бір ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мұнда
тауарлардың баламалылығын (мал=бидай=балта), яғни, тауардың
түріне, сапасына, формасына және тағайындалуынабайланысты
өлшенуін талап етеді. Сонымен қатар, әр түрлі тауарлардың
бір біріне ... ... ... ... ... ... ... демек тауар өндірісі процесінде жұмсалатын
және сол затқа айналып отырған қоғамдық еңбек жатады. Тек
қоғамдық еңбек қана тауарларды өлшенетін ... ... ... ... бір ... ... өзі бұл тауарларға
еңбектің шығындалғандығын, яғни екі тауардыңда құнының барлығын
көрсетеді. Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге
жұмсалған еңбек әр ... ... ... олардың
құндары да бірдей болмайды. Сөйтіп, қоғамдық еңбекті
немесе ... ... ... ... қажеттігі туындап,
айырбас құнның(1 мал=1 қап бидайға)ұғымы туындайды.
===========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Айырбас құны – бұл тауардың басқа да бір тауарға ... ... ... ... шаруашылық тұсында өнім тек өндірушінің және оның
жан-ұясының қажетін қанағаттандырғандықтан да, ол ... ... ие ... ... ... ... ... өз
өнімін айырбастау үшін, бірінші кезекте құны, содан кейін оның
тұтыну құны қызықтырды. Егер тааурдың тұтыну құны болмаса,
яғни оны ешкім қажет ... онда оны ... ... ... айыпбасқа арналмаған тауардың өндіруші үшін
тұтыну құны болса жнткілікті. Ал, егер де тауар айырбасқа
арналған ... ... оның ... үшін ... құны ... ... үшін тұтыну құны болуға тиіс.Әрбір ерекше тауар
міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын
түрде болады және осы тауар ... ... ... бола ... ... ... бір-бірін табады
және бір-біріне ауысады.
=============================================================================================================================================================================================================================
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға
кездейсоқ айырбасталынуы барысында, құнның алғашқы формасы -
өндіргіш ... ... даму ... тән ... жай және
кездейсоқ формалары қолданылады ( 1 балта = 1құмыра ).Тауар
өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді.
Жалпы тауар массасының ... ... жиі ... ... ... құнның жай формасы толық формаға
өте бастады. Мысалы, бидайды етке, майға, жүнге және т.б.
айырбастауға ... ... ... өсуіне байланысты неғұрлым жиі айрбасталатын
тауар – барлық басқа тауарлардың бір-біріменөзара ... бола ... ... ... ... ... немесе кең
көлемдегі формасынан жалпы құндық формасына жасырын түрде
өту басталды. Яғни айырбас құнның екінші формасы қалыптаса
бастады. Бірақ оның ролі бір ... нық ... ... ... ... және өндірістің өсуі нәтижесінде
нарықтағы тауарлар саны мен ... арта ... ... бір ... ... да ... балама-тауарлардың
айырбасында жүрген. Тауарлар айырбасының дамуы құнның
үшінші формасы – бұл құнның жалпылама формасы қалыптаса
бастады. Біртіндеп ... ... ... ролін белгілі
тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп
аталынды. ... ... ... ... ... нақты дәлелдер әр түрлі қолжазбаларда, қазба
жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда,
поэзияларда кездеседі. ... көне Троя ... ... ... құн өлшемі ретінде пайдаланғаны
жайлы айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған
ақашалрда ... ... атау ойып ... ... ... сөзі ... ... (мал) сөзінен шыққан. “Рупа”(мал)сөзі үнділердің ақша
бірлігінің атауы “рупия” негізінде жатыр. Ежелгі Русьтарда да
ақша ... ... ... ... де ... деген атауға
ие болды. Сонымен қатар ақша ретінде сонау Ежелгі Спарта
кезеңдерінде басқада металдарды да пайдалына бастады.
Жапонияда, Африкада темір, мырыш, қорғасын ... ... ... олар – ... ... және т.б. ... ақшалардың кең таралуына
ақша есебінің салмақтық жүйесі нақтылана түсті.Кейін келе
металдардың арасында басты роль алтын мен күміске өте
бастады, өйткені лолар ... ... ие ... жалпы балама формасының дамуы нәтижесінде барлық
тауарларға тікелей айырбасталатын тауарлар әлемінен
ерекше бір тауар – ақшалай формасы ... ... ... ... ақша ... айналды. Ол тауар рөлін бағалы
металлдар: алтын және күміс атқарды. Сонымен ақша дегеніміз ... ... ... ... ... ... балама
ретінде пайдаланылатын ерекше тауарды білдіреді. Әрине
металлдар бұған дейінгі ақша ... ... ... ... жоқ. Ұзақ ... бойы ... ақшалар тауар
формасын сақтап келді. Темір ақшалар күрек, таға, шынжыр, және
т.б. формаларда ұзақ уақыт бойына сақталынды. Грек ақшасының
атауы “драхма” “ бір уыс ... ... ... ... ... ... қалқан түрлерінде айналыста болды.
Күміс және алтын ақшалар жүзік, білезік түрінде
пайдаланылды.Бірақ б.э. дейін XIII ... ... ... пайда бола бастады. Осындай
себепке байланысты көптеген ақша бірліктері фунт стерлинг, ливр
(жарты фунт), марка (жарты фует) салмақ бірліктері атауымен
аталады.
===========================================================================================================================================================================================================================
Ақша ... ... ... өндірісі және айналысының
болуына сәйкес қалыптасты. Ақша – бұл ... ... ... ... ... ... мен ақша бір бірінен
бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз тауар айналысының
да болуы ... ... Ақша ... ... ... де ... ... болып қала береді. Сөйтіп, ақшаның жалпыға бірдей
балама ролі тарихта алтынға ... ... да, ... ... ... бейнелеуі бұл, оның табиғи қасиетіне
тән болып келеді. Біріншіден, бұл алтынның тамаша табиғи
сапалылығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілігі ... ... ... оның құны ... сондай-ақ, оның қоры сирек болғандықтан да, оны
өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары болады.
=================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Сонымен қатар, ақша ... және бөлу ... ... ... ... ... ... дамын
келген экономикалық категория болып табылады.
=============================================================================================================================================================
Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның ... ... ... көрінеді:
===================================================================================================
жалпыға тікелей айырбасталу формасысы;
======================================
айырбас құнның дербес формасы;
==============================
еңбек өлшемінің сыртқы заттай (материалдану) формасы.
=====================================================
Ақшаның жалпыға тікелей айырбасталу формасы ретіндегі ... кез ... ... ... ... тікелей
айырбасталатынын сипаттайды Кеңес үкіметі кезеңінде
бұл мүмкіндік тар көлемде, яғни тек қоғамдық ... ... және ... ... ғана ... Себебі, ол
уақытта кәсіпорын, жер, орман, жер қойнауын және т.б. сату
мүмкін емес болатын. Қазіргі кезде жекешелендіру процесі
басталғалы бері, ақшаның бұл ... ... ... ... ... айырбас құнның дербес
формасыретінде пайдалану
=======================================================
тауарларды сатумен тікелей байланысты емес. Бұл формасынба
ақша, ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, өндірістік және өндірістік
емес шығындарды әр түрлі жолдармен қаржыландыруда Ұлттық
банктің несиелік ... ... ... сатуы
барысында және т.б. жағдайларда қолданылады.Еңбектің сыртқы
заттық өлшемі тауар өндіруге жұмсалатын еңбектің ақша
көмегімен ... ... ... арасында
алтынның ақшалай тауар ретіндегі ролі туралы әр түрлі
көзқарас бар. ... ... ... ол ... бірдей эквивалент және ақша
қызметтерін атқару ролін орындауды толығымен тоқтатты
дейді. Құнның ақшалай формасынан жалпылама немесе жайылыңқы
формасына ... ... ... ... ... ... ... жүрді. Алтын, ақшаның классикалық
қызметтерін атқаруды жалғастыруда дейді екінші біреулер.
Ал, енді үшінші біреулер алтынның жартылай
========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
демонетизациялануы жалғасуда және ол ... ... ... ... ерекше тауар ретіндегі өзінің қасиеттерін
сақтап қалды дейді.Жекелеген елдердің ішінде алтынның
айналысы жоқ. Төлем айналысы жоқ.Төлем, айналыс және
қорлану құралы болып, ... ...... және ... ... ... ... алтын дүниежүзілік ақша
болып қалып отыр десек, онда ол жалпыға бірдей
эквивалентті білдіреді.
================================================================================================================================================================================================================================================================================
1.2.
=====
Ақшаның түрлеріАқша өзінің ... ... екі ... ... ... ... бағалы) және құндық белгілері (толық
бағалы емес) ақшалар. Нағыз ақшалар – бұл наминалдық оны
байындауға ... ... ... ... ... ... білдіреді.Мұндағы металл ақшалар мыстан,
күмістен және алтыннан жасалады. Металл ақшалардың монета
түріндегі формасы – бұл олардың соңғы формасы болып
табылады.Алғашқы монеталар VII ғасырда ... ... және ... ... мемлекетінде пайда
болуы IX – X ғғ. жатады. Бастапқы кездері айналыста алтын
монеталармен қатар, күміс монеталар қоса жүреді.Алтын
айналысына ... ... де XIX ғ. ... жартысында өтті.
Бұл елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің
отаралрымен ... ... елі де ... ... айналысына өтуге
және алтынның ақша қызметін атқаруына, оның қымбат бағалы
металл ретіндегі мынадай қасиеттері себеп болған: ... және ... ... ... ... және ... өңдеу күрделілігі .
Өздерінің тұрақтылығы арқасында толық бағалы ақшалар барлық
бес қызметті бірдей атқарады.Алтын айналысы тұсында құнның
қағаздай белгілерінің пайда болуының мынадай ... ... ... ... ... ... ілесе алмағандықтан да
айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық өтей алмады.
======================================================================================================================
Жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете
алмады.
======================================================================
Алтын ... ... ... өндірісті және тауар айналымын
ынталандырмады.Сонымен, алтын айналдысы бірінші дүниежүзілік
соғысқа дейін ғана болып, соғысушы елдер өздерінің шығыстарын
жабу мақсатында ... ... ... ... ұлғайтты.
Соның нәтижесінде, біртіндеп алтын айналыстан шыға бастайды.
======================================================================================================================================================================================================================================
Нағыз ақшаның орынбасарлары ... ...... ... ... яғни ... өндірісіне кеткен қоғамдық
еңбектен жоғары болып келетін ақшаларды білдіреді.
==========================================================================================================================================================================
Оған мыналар жатады
===================

=
ұнның металлдық белгілері – арзан бағалы металлдардан жасалған
ұсақ монеталар, мысалға жез, ... т.б. ... ... ... ... қағаздай белгілері екіге
бөлінеді: қағаз ақшаларға және несиелік ақшаларға.
======================================================================================================================
Қағаз ақшалар – бұл ... ... ... ... ... олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың
орынбасарлары ретінде ... ... Бұл ... ... ... ... мүмкіндігі, олардың айналыс
құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты болды.
=====================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысуының мынадай өзіндік
себептері болған:металл ақшалардың тасымалдап алып жүру
қолайсыздығы;
====================================================
металл ақшалардың ... ... ... ... ... яғни ... ... табыс алу
мақсатында металлдық құрамын төмендетуі барысында бүлінуі;
===========================================================================================================================================================================
бағалы металлдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда
өте қымбатқа түсуі;
===================================================================================
эмиссиондық ... ... ... ... құны ... құны ... айырма) алу мақсатында қазынаның
қағаз ақщаларды шығаруы;
==============================================================================================================================================
қате
=====
бюдждет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың
шығарылуы.Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. Қытайда,
1690 жылы.. Ұлыбритан отары ... ... ... ... Австрияда және 1769 жылы.. Ресейде пайда болды.
Бірініші дүние жүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар ... ... он елде (АҚШ, ... ... т.б.) ... ... КСРО-да 1961 жылы болған ақша реформасы
негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 ... ... ... соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен
Ресейдегі 1991-1992 жж.. ақша реформасы нәтижесінде алынып
тасталды.Қағаз ... ... ...... ... ... қазынамен шығарылатын және металлға
ауыстырылмайтын, сондай-ақ мелекет белгілеген
бағамы бар құнның белгісін білдіреді.
===============================================================================================================================================================================================
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... ... ұлғаюы мемлекеттің
қаржы жетіспеушілігіне байланысты түсіндіріледі. Қағаз ақшалар
өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді
болып келеді. Олардың құнсыздану себептеріне: айналысқа басы
артықартық ... ... ... ... ... төмендеуі және төлем балансының қолайсыздық
жағдайы жатады.
=====================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Несиелік ақшалар – тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды
сатып алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге ... ... ... болады. Олардың пайда болуы
ақшаның төлемқұралы қызметін атқаруымен де байланысты
келеді. Бұл ақшалардың экономикалық мәні – ақша ... ... ... ... ... ... ... дамуына мүмкіндік жасауымен сипатталады.
================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота,
чектер және несиелік карточкалар.
=============================================================================================
Вексель – белгілі бір соманы ... ала ... ... және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың жазбаша
қарыздық міндеттемесін білдіреді.Вексельдің екі түрі бар:
жай
=============================
және аудармалы ... ... ... ... туралы» ҚР заңында мынадай түсініктемелер
берілген:Жай вексель (соло) – вексельдің ұстаушыға
вексельде көрсетілген ... ... бір ... ... ... ... төлеу туралы вексель берушінің еш
нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын
вексель.Аудармалы вексель (тратта) – вексельде
көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді
ұстаушыға (ремитентке) төлеу ... ... бір ... ... ... ... еш ... ұсынысын (бұйрығы)сипаттайтын вексель.
===================================================================================================================================================================================================================================================================
Трассат тратта бойынша төлеуге келісімін бергеннен бастап,
борышқор болып табылады. Аудармалы вексель келесі
бетіндегі индоссамент ... ... ... ... ... жүре ... ... туралы қолдардың
көбеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және
мұндағы әр индоссант ... ... ... ... ... және аудармалы вексель – коммерциялық вексельдің түрлері
ретінде қарастырады.
=================================================================================
Сонымен қатар, экономикалық әдебиеттердің вексельді ... ... ... ... ... (банктік) вексель – белгілі
бір ақша сомасын қарызға ... ... ... ...... ... жабу мақсатында мемлекет
тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель
бойынша мемлекет борышқор болып ... ...... ... ... ... алу ... беріледі.
===================================================================================
Бронзалық вексель – нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық
міндеттемені ... ... ... тән ... бар:
==============================================
дерексіздік, яғни вексельде мәмлені нақты түрінің көрсетілмеуі;
===============================================================
дауыссыздық, яғни протест ... ... ... ... ... шара ... дейіегі қарыздың міндетті
түрге төленуге тиістігі;
=================================================================================================================================================
айналымдылық, яғни баақа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы
(индоссамент) төлем құралы ретінде вексельдің берілуі.
==================================================================================================================
Қазақстанда жоғарыда аталған заң ... ... және ... де ... ... ... ... айналысын бірінші болып қолданушылардың қатарына
Казкомерцбанк тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл банк
1996 жылы ҚР ... ... ... ... ... 500,1000 және 5000 АҚШ ... «астық»
вексельдерін айналымға шығарып, оларды несие құралы
ретінде клиенттеріне берді. Сол клиенттерінің ішінде атап
айтсақ, сыртқы астық сатумен айналысатын «Астық» ... 5000 АҚШ ... ... ... ... ... оны ... жабдықтаушылары арасында төлем
құралы ретінде пайдаланды.Сонымен қатар, осы банк 2003
жылы домицилиант ретінде « Қазақстан темір жолы » ... ... ... ... ... өтеді.
=================================================================================================================================
Мұндағы «домицилиант» - вексельде көрсетілген төлемді жүзеге
асыратын, Вексельде делдал ретінде қатысатын банк.
===============================================================================================================
Банкнота (ағыл. сөзінде «bank-note» аударғанда «банк билеті») –
орталық ... ... ... әр түрлі номиналдағы ақша
бірліктері.
========================================================================================================================================
Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады.
Банкнотаның вексельден мынадай ... ... ... егерде вексель мерзімді қарыздық
міндеттеме болса, ал банкнота – мерзімсіз қарыздық
міндеттеме;
======================================================================================================================
кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке ... және оның жеке ... ... ал ... ... ... банк ... оған мемлекет
кепілдік береді.
==========================================================================================================================================================================================
Экономикалық әдебиетте банкнотаны екі түрге ... ... ... банкнота –
=======================
бұл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға
еркін алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген
Орталық банктің билеті.Классикалық банкнотаның қағаз
ақшалардан ... ... ... ... – қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы
ретіндегі қызметінен туындаса, ал ... ... ... ... ... болған;
==================================================================================================================================================
эммисиалық әдісі бойынша – қағаз ақшаларды айналысқа
қазынашылық шығарса, ал банкнотаны ... ... ...... ... ... ... байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз
ақшалар қайтарылмайды, яғни олар ... қала ... ...... ... ... ... алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз
ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.
==================================================================================================================================================================
Банкноталардың алтынға ауыстырылуы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі де күрт нашарлай түсті,
себебі орталық банктің вексельдік портфелі көбірек
қазыналық вексельдер мен міндеттемелерге толықты.
====================================================================================================================================================================================================================================================================
Жай банкнота – бұр ... ... ... ... Орталық
банк билеті.
============================================================================
Олар металлға алмастырылмайды, тек қана Орталық ... ... ... ... ... қазіргі айналыста
жүрген орталық банктен шығатын жай банкноталар алтынмен
қамтамасыз етілмейді, ... ... ... бір дәрежеде
тауарлық немесе несиелік негізі сақталған, сондай-ақ олар
қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады. Қазіргі кезде
ҚР Ұлттық банкісінің жай ... ... ... жолын бөліп көрсетуге болады:
==============================================================================================================
шаруашылық несиелеу жолымен;
============================
мемлекетті несиелеу, яғни ... ... ... ... ... ... Шынында да, еліміз
тәелсіздік алған жылдардың басында экономикадағы
тұрақсыздықтың нәтижесінде 1993 – 1998 жж. ... ... ... Айталық, 1995 – 1996 жылдары бөджет
тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5%-на дейін ... ... сол ... ... ... 80%-ға ... Ұлттық
банкінің Үкіметке берген несиелері есебінен жабылғаны
белгілі. Әрине бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның бірі
елімізде гиперинфляцияның орын алуы;
=====================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
ұлттық валюта бағамының ... ... ету ... сыртқы қарыздарды өтеу үшін мемлекеттің
валюталық резервтерін арттыру мақсатында айналысқа
қосымша ақша эмиссиялау жолымен.
==============================================================================================================================================================================================
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда ... ... ... ... ... бос ... ... байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде
біршама кеш пайда болды.
===============================================================================================================================================================================================================
Алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.
==============================================
Чек – ағымдағы шот ... ... ... ... бір ақшалай
соманы төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы
өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы.
====================================================================================================================================================================
Чектің мынадай түрлері ... чек – ... ... ақша ... арналған төлем
құралы;
=================================================================
ордерлі чек – бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент
бойынша басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
==============================================================================================================
мәлімдеуші чек – ... ... ... ... сомасы
төленеді;
=======================================================================
есеп айырылысу чегі – заңды тұлғалар арасында ... ... ... чегі – ... ... ... ... құралы;
=====================================================
кепілдендірілген чек – банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге
кепілдендіруін сипаттайтын төлем құралы.
========================================================================================================
Чектің экономикалық жаратылысы мынадай:
========================================
біріншіден, ол ... ... ... ... қызмет
етеді;екіншіден; ол айналыс және төлем құралы
қызметін атқарады;
==========================================================
үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырылысу құралы.
=========================================================
Электрондық ...... ... ... ... өңдеу құралдарын қолданатын байланыс
жүйелері арқылы жүзеге асыратын банктер және олардың
клиенттері, сатушылар мен ... ... ... жиынтығы.Электронды аұшалар пластикалық карточка
формасында болады. Олар екі түрлі болып келеді:
=======================================================================================
Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы ... ... ... ... ... ... ... қаражатты
пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ
тауарлар мен қызметтер үшін төлеуге арналған төлем құралы.
====================================================================================================================================================================================================================================================
Кредиттік карточка – оның ... ... иесі ... ... ... ... ... мен
қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-қол ақша
алуға арналған карточка.
===============================================================================================================================================================================================
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік
және кредиттік карточкалардың ... және ... ... қолдануда. Оларға
========================================================================================================================================================
«Eurocard», «Master Card», «Visa», «ALTYN», «Maestro» және ... ... ... ... арналған дебеттік карточкалар да кеңінен
қолдануда. Мұндай карточкалардың шоттары көбіне теңгемен
ашылады.Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және
қызмет көрсету сферасында қолданылады: банктік, саудаға
арналған, ... ... ... ... туризм және
ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. Біршама кеңінен
таралған түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады.
===========================================================================================================================================================================================================================================================================
1.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі мен ... ... ... ... ... ... ... қызметтері
арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар айырбасы
процесінен туындайтын тауар өндірушілердіңформасы
ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық мазмұнының
белгілі бір жақтарын ... ... ... ... ... өлшемі және баға масштабы;
==============================
Айналыс (айырбас) құралы;
=========================
төлем құралы;
=============
Қорлану және қор жинау ... ... құн ... ... Ақша ... ... балама ретінде
барлық тауарлардың құнын өлшейді.Ақша құн өлшемі ... ... ... ... ... ... ... құнын бейнелеу үшін тауарлар дүниесіне материал беру»
қызметін атқарады. Бірақ та тауарларды өзара өлшейтін ... ... ... ... ... ... ... бірінің біріне өлшеуіне жағдай жасады, Барлық
тауарлар қоғамдық еңбек өнімдері, сондықтан олардың құнын
өзіндік құны бар нақты ақшалар өлшей алады.
==================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Құнның өлшем қызметі ... ... ... ... ... ... тааурлар құнының өлшемі ретіндегі
қабілеттілігін білдіреді, бағаны анықтауда делдал
қызметін атқарады. Өзінің жеке құны бар тауар ғана, құн өлшемі
бола ... ... ... ... ... қоғамдық еңбек
жұмсалған, құнды құрай алатын алтын саналады. Яғни, бұл
қызметті толық ... ... ... Ақша ... ...... уақытын емес, осы еңбекпен құрылған құнды көрсетеді.
========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Ақша құн өлшемі қызметін идеалды, ... ... ... ... ... ... өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейін
орындалады, сонымен құнның
===================================================================================================================================================
тауар формасынан ақша ... ... үшін ... бағасын
белгілесек жеткілікті.Тауарлар құнының ақшамен бейнеленуі
оның
=========================================
бағасы деп аталады. Толық құнды ақша айналысы жағдайында
алтынның бағасы болған жоқ. Ақшаның өз бағасы ... құны ... ... ... ... Баға ... және сатуға қажетті қоғамдық еңбек шығынымен
анықталады. Құн өлшеу қызметі жалпы эквивалент ... ... ... ... ... ... тауардың
бағасын анықтау үшін баға масштабы қажет. Әрбір елде
ақшаның ... ... ... және тауарлар
бағасын өлшеуге қызмет ететін металлдың (алтын) баға
белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне бекітілетін ... баға ... деп ... ... және ... ... құн заңы ... құн өлшемі қызметі мен баға масштабы арасында һзара
айырмашылық бар. Құн өлшемі бұл мемлекетке тәуелсіз ақшаның
экономикалық қызметі ... ... Құн ... ... құн
заңына байланысты анықталады. Баға масштабы бұл мемлекетке
тәуелді, бірақ тауардың құнын көрсету үшін емес, тек оның
бағасын ... үшін ... ... Баға ... ... яғни ... пен ... байланысты белгіленеді.
Сөйтіп баға масштабы арқылы ойша белгіленетін тауарлар бағасы
ұлттық ақша ... ... ... ... айналады.
Баға масштабы заңдық сипатқа ие бола отырып, мемлекет билігіне
тәуелді және құнды емес тауар бағасынкөрсету үшін қызмет ... баға ... ... құны мен оның ... ... ... ... болып кетуіне байланысты өзінің
экономикалық мағынасын жоғалтты.
====================================================================================================================================================
Ямайка валюта реформасының (1976–1978 жж.) нәтижесінде арнайы
алтын бағасы және ... ... ... Құн ... ... баға ... негізінде орындалады
======================================================================================================================================================================
Бүгінгі таңда тауарлар алтынға тікелей айырбасталмайды және
олардың бағасы алтынмен белгіленбейді. Ақшаның бұл қызметін
алтынның орнында жүретін оның ... ... ... ... ... ақша белгілері атқарады. Несие ақшалар тауарлардың
құнын өлшемейді, өлшенген құнды көрсетеді, өйткені өзінің
құны жоқ.Мұндай ... ... құны ... ... ... бағалы емес ақшалар деп аталады.
=======================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Сонымен алтын белгілерінің, яғни ... ... емес және ... ... ... ақша ... ... алтындық
мазмұнынан ажырауына алып келеді.
=========================================================================================================================================================
Ақшаның айналыс құралы қызметі. Ақша айналыс құралы қызметінде
ақша тауар айналысы процесінде делдалдық рөл атқарады. Таур
айналысы мынадай ... ... туар ... яғни ... ... және ... сатып алу, яғни ақшаның тауарға
айналуы. Бұл процесті арнайы формулада мынадай түрде беруге
болады: Т ( ... ) – А ( ақша ) – Т ( ... ... ... ... ... ақша ... біртіндеп айналыстан
шығара отырып, өзі айналыста үнемі қалып отырады. Ақшаның
айналыс құралы ретіедегі қызметінің ... ... бұл ... ... ... емес ... қағаз және несиелік ақшалар атқарады,
екіншіден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар
атқарады.Айналыс құралы ретінде ақша
қызметтерінің ерекшеліктері мынала:
===============================================================
Тауар мен ақшаның қарама- қарсы қозғалысы;
==========================================
Оны ... ... ... нақты (қолма-қол) ақшалар орындайды;
==============================================================
Ақшаның бұл қызметінде тауарларды айырбастау өте тез
орындалатын болғандықтан, оны нағыз ақшалар ... оны ... – ақша ... ... бұл, ... және қағаз ақшалар ақшалы тауармен байланысты
емес деген сөз емес. Бұл байланыс несие ақшалардың алтын
нарығында жасырын айналыс болуымен түсіндіріледі.Сонымен
ақша, ақша айналыс ... ... ... да олардың
саны, яғни айналысқа қажетті сатылатын тауарлар массасы және
бағасы негізінде анықталады. Қанша дегенмен бір ақша бірлігі
– несие таур ... ... ... ... ақша
айналысы қанша көп болса көп болса, айналыс үшін олардың
қажетті саны сонша азболады. Ал егер айналыстағы ақша
массасы ... ... ... ... онда ... ... жол ... қор жинау құралы қызметі. Әр түрлі жағдайлардың болуына
байланысты тауарлардың тек нақты ақшаға ғана сатылмайтыны
белгілі. Себебі әр ... ... ... ... ... мерзімінің ұзақтығының бірдей еместігі,
сондай-ақ бірқатар тауарлардың өндірісі мен сатылуының
маусымдық сипатта болуы шаруашылық субъектісінде қосымша
қаражаттардың ... ... ... ... төлемін кешіктіріп сатып алу және сату, яғни
несиеге беру қажеттігі туындайды. Ақша ... ... ... ... ... ... ие: ... келісілген мерзімнен кейін: М
(міндеттеме) – Т (тауар).Ақшаның төлем құралы қызметін
мен айналыс құралы қызметтері арасында өзара айырмашылықтар
бар. Ақша айналыс құралы ретіндегі ... ... ... төлем құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне
қарама-қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндеттеме
арқылы өтеу, сату және сатып алу процесінің аяқталғандығын
білдіреді. ... мен ақша ... ... ... ... ... төлемеу қаупін тудыруы мүмкін.
====================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Ақша тәлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп
қоймай, сол ... ... және ... қатынастарына да қызмет
етеді.
==================================================================================================================================
Жалпы барлық ақшалай төлемдерді мынадай түрде топтастыруға
болады:
===================================================================
тауарлар және көрсетілген қызметтер бойынша төлем
міндеттемелері;
=================================================================
мемлекетке қатысты ... ... ... және тұтыну несиелері бойынша қарыздық
міндеттемелер;
===================================================================================
сақтандыру міндеттемелері;
==========================
әкімшілік, сот алдындағы және өзге міндеттемелер.
==================================================
Ақшаның ... ... ... ... ... ... яғни қағаз
және несиелік ақшалар атқарады.
===========================================================================================
Ақшаның қор жинау және қорлану ... Ақша ... ... ретінде, оның иесіне тауар алудың қамтамасыз етумен
қатар, байлықты жинау құралы болып табылады. Сондықтан да
адамдар ... ... ... қорлануға тырысады.
Қорлану үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп ... ... ... алу ... ... қор жинау қызметін толық бағалы емес ақшалар атқара
алмайды, себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті
атқару ... ... ... ... ... толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі ... ... ... мен ... ... және ... (дипозиттік)
шоттардағы, сол сияқты банктердегі басқа шоттардағы ақшалай
қаражат қалдықтары түрінде қоғамдық қорлану формасында;
===============================================================================================================================================================================
Банктердегі халық салымдарында, облигацияларда жинақталған ... ... ... ... ... ... халықаралық
заемдар, сыртқы серіктестерге қызмет көрсету барысы
дүниежүзілік ақшалардың пайда болуына себеп ... ... ... ... төлем құралы, жалпыға
ортақ сатып алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық
байланыстың материалдануқұралы болып табылады.
Халықаралық ... ... ... ... ... байланыстардағы есеп айырысуларда қолданылады.
Халықаралық сатып алатын құрал ... ... ... ... ... ... ... тауарлар және
көрсетілетін қызметтер айырбасындағы тепе-теңдік
бұзылған жағдайда қызмет етеді. Жалпыға ортақ қоғамдық
байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші
бір елге займ ... ... ... ... қызмет етеді.
=======================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Егер де еліміздің ішіндегі ақша мемлекетпен заңдастырылған
ұлттық ақша ... ... ... ... болса, ал
елімізден тысқары жерде, К. Маркс өз еңбегінде: «Ақша
өзінің ұлттық киімін шешеді де, өзінің бастапқы формасы
ретіндегі металл құймасына, яғни ... ... ... өтеді» - деп жазады. Сондай-ақ бұл жерде
дүниежүзілік ақша ретіндегі алтынның қызмет етуі
сипатталады.
========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Алтын монеат стандарты ... ... ақша ... ... ... ... ... елдердің несиелік ақшалары
(банкноталар) көбіне АҚШ доллары және ағылшын фунт стерлингі
атқарған.
======================================================================================================================================================================================================
Қазіргі дүниежүзілік ақша қызметін: АҚШ – доллары, Еуропалық
Одақтың қазіргі валютасы – ... сол ... ... ... ... ... алу құқығы) атқарады.1999 жылы қаңтар
айынан бастап, Еуропалық қауымдастық елдерінде жаңа
валюта «Еуро» енгізілген. Еуропалық валюталық Одаққа
бастапқыда он бір ел ... ... ... ... Австрия, Бельгия, Финляндия,
Ирландия, Португалия, Испания және Италия. 1999 жылдың 1
қаңтарынан бастап, «Еуро» ... ... ... ... ... мен ... 2002 ... қаңтарынан және 6 айдай уақыт ішінде енгізіліп, валюталық
одаққа мүше елдердің ұлттық ақша бірліктері 2002 жылы 1
шілдесінен бастап өз ... ... АҚША ... ... ... ... дейін “ақша айналымы” мен “ақша
айналысы”үғымдары арасында айтарлықтай шек
қойылатын. Ақша айналысы – шаруашылықтағы тауарларды
өткізуге, сондай-ақ ... емес ... және ... ... ... ... ететін қолма-қол және
қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Яғни ақша айналасы деп қолма-қол ақшаның қозғалысы танылды.
Ал ақша айналым ұғымы одан кең мағынада ... ... ... ... табыстарының
=======================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
бөлінуін қарастырса, қолма-қолсыз ақша өндіріс қаражаттарының
бөлінуін қарастырады.
===================================================================================
Ақша айналысының объективті негізі – тауар ... мен ... ... ... ... ... тұсында тауарлар
әлемі: тауар және ақша бөліне отырып, олардың арасында
өзара қарама-қайшылықтар туады. ... ... ... және ... ... және ... ... байланысты капитализм тұсында ақша айналысы
ары қарай дами түседі. Сонымен ақша, капитализм айналымына
қызмет ете отырып, барлық жиыптық қоғамдық өнім ... ... ... болады.
===============================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Құн формасының өзгеріп отыруы, яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолдануы, ақшаның
әрдайым қозғалыста, яғни айналыста болуына ... ақша ... ... ... қайталап қоймайды. Бұл екі
процесс бір-бірінен жекешеленіп жүреді. Тауарлар, оларды сатып
алғаннан кейін, айналыстан шығады және ... Ал ... ... ... жүре ... ақша әрі ... құралы, әрі төлем құралы
функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша
қарызды өтеуге жұмсалуы мұмкін. Өз кезегінде, қарызды
төлеуге түскен ... ... ... ... ... Жалпы ақша айналысының көлемі тауар
бағаларының соммасынан әрдаым артық болады. ... ... ... ... ... Ақша ... ... төлеу үшін, бюджетке төлемдер аудару
үшін, бакнтен қарыз алу үшін және т.б. мақсаттар үшін
қолданылады.Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз
формаларының көмегімен тауар ... ... және ... ... ... жүзеге асырылады.Ақша
айналысының құрылымына қолма-қол ақшалар айналысы мен
қолма-қолсыз ақшалар айналысы кіреді.
================================================================================================
Қолма-қол ақшалар айналысы нақты ақшалар қозғалысын білдіреді.
Оған ... ... және ... ақшалар (қазыналық
билеттер) қызмет етеді. Ақша айналысын реттеудің маңызды
элементі – қолиа-қол ақшаның ... ... ... ... Бұл ... ... елімізде кәсіпорындар
арасындағы есеп айырысуларда қолма-қолақшаның
қолдануын шектеу, есеп айырылысу чектерін ендіру арқылы
ғана шешіледі. Банк ... ... және ақша ... ... ... ... ... енгізуі,
Қазақстандағы қолиа-қол ақшамен байланысты жағдайды
түбірімен өзгертті.Осыған байланысты 1992-1993 жж. қолма-қол
ақшаның тапшылығы ... ... ... саясаттың
орнына республыкамызда қолма-қол ақша айналысын
тұрақтандыру және басқарудың экономикалық әдістерінің
алғы шарттары жасалынды.
===========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... бакнтік билеттер құрайды.Ақша шығарудың
кішкене бөлігі (10%-ға жуығы) қазыналық билеттерді шығарушы
қазынашылықтың үлесіне тиеді Қолма-қолсыз ақшалар айналысы ... ... ... ... ... ... ақшалар – чектер, пластикалық карточкалар
электрондық аударымдар көмегімен пайдаланылатын ... ... ... ... ақща мен ... ... арасында тығыз байланыс
пен өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның бір айналыс сферасынан
екінші біріне өтіп отруынан байқалады.
===================================================================================================================================================================
Сонымен, бүкіл ақша ... ... және ... ... ... ... ... және сату процесін, яғни таурлы сипаттағы есеп
айырысулармен байланысты ақша ... емес ... есеп ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерден өтті және металл,
қағаз, несие ақшалар көмегімен жүзеге асырылды.
==========================================================================================================
Құн заңы және оның айналыс аясында пайда болу ... ... ... заңы ... ... ... ... формацияға тән болып келеді. Құн
формаларының дамуына талдау жасай отырып, К. Маркс
ақша ... ... ... ... ... ақша ... заңының мәні ақшаның айналыс
қызметін атқаруға қажетті ақша саны, сатылатын таурлар бағасы
ақша айналысының жылдамдығына қатынасын білдіреді. Ақша
айналысының заңы ... ... ... ... ... ... мен ақша ... арасындағы экономикалық тәуелділікті
бейнелейді.
===============================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Ақша айналысы заңы – тауарлар айналысы үшін қажетті ақшалардың
санын
=====================================================================
анықтайды Тауарлардың бағаларының сомасы Ата =Ақша айналымының
саны
=====================
Бұл ... бір айта ... ... ... ... ... ... бұл формула да нақтылануды талап
етуде.
=========================================================================================================================
Айналысқа қажетті ақша санын мынадай ... ... – НТБ + МТС - ӨТС АҚ ... А – ... ... ақша
саны;
========================================
Стб – сатылатын тауарлар бағасының сомасы;
==========================================
Нтб – несиеге сатылған тауарлар бағаларының сомасы;
===================================================
Мтс – міндеттемеоер бойынша төлемдер сомасы;
============================================
Өтс - ... ... ... ... – айналыс және төлем құралы ретіндегі ақша айналымының
орташа саны.
========================================================================
Осындай жағдайларда айналысқа ... ақша ... ... ... ... болып келетін әр алуан факторлар
ықпал етеді. Оның біріне айналыстағы тауарлар санының өзгерісі
жатады. Сонлай-ақ ... ... ... ... және ... ... бағаларының деңгейіне
байланысты да анықталады.Айналысқа қажетті ақша санына мыналар
кері ықпал етеді:
========================================================
несиенің даму дәрежесіне, себебі ... ... ... ... ... ... айналысқа аз мөлшерде ақша
қажет етіледі;
========================================================================================================================================
қолма-қолсыз есеп айырысудың дамуы;
===================================
ақша айналысының жылдамдығы.
============================
Металл ақша айналысы тұсында айналыстағы ақша саны ... ... ... ... ... ... отырды.
Егер ақшаға деген қажеттілік қысқарса, онда айналыстағы артық
ақша (алтын монета) айналыста қазынаға кетіп, ал егер ақшаға
деген қажеттілік ... онда ... ... ... ... қажетті мөлшердегі ақша қазынадан айналысқа
шығарылып отырады.
==========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Егер де айналысқа алтынға ауыстырылмайтын банкноттар немесе
қағаз ақшалар (қазыналық ... ... ... онда ... қолма-қол ақшалар айналысы қағаз ақшалар
айналысының заңына сәйкес жүргізіледі.
=============================================================================================================================================================================================================
Ақша айналысын қолдап отыру ... мен ... ... ... ... әрекет етуімен анықталады: шаруашылықтағы
ақшаға деген қажеттілік және айналымға ақшалардың ... Егер де ... ақша ... ... ... ... ... онда ақшаның құнсыздануына,
яғни ақша бірлігінің сатып алу қабілетінің төмендеуіне,
яғни инфляцияға жол береді.
====================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
2.2. Ақшаның металдық теориясы және металл ақша айналысы
========================================================
Ақшаның металлдық ... Бұл ... ... ... қорлануы кезеңіндегі мерконтилистер жатады. Оларға
қағамның байлығын ақшамен өлшеуге, сонымен қатар ақшаны
бағалы ... ... деп ... тән ... ... ... нағыз байлығы алтын мен күмісяғни бұлар
өзінің табиғаты бойынша нағыз ақшалар болып табылады. Ақшаның
металдық ... ... ... ... бұл теорияның
пайымдауынша ақшаның рөлінде алтын, күміс сияқты кез келген
бағалы металл бола алады, ал адамдардың тауар шаруашылығындағы
өндірістік қатынастарын ... ақша ... ... ... ... өкілі атақты
мемлекеттік қызметкер М.М. Сперанский болып
табылады. Ақша туралы оның теориясының барлық
пайымдауларының негізі – ақшаға тек ... бір ... деп ... керек деген қөзқарасы бар. Сперанский ең
мықты ақша материалы – күміс деп санады. Объективті түрде,
металдық ... ... жаңа ... ... мен ... олар несиеге негізделді.
==========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Неміс экономистері ақша деп тек қана ... ... ... металға айырбасталатын Ррталық банктің
банкноталары да аталады деген. Ол кездері ақшаның
металдық теориясы ақша реформасына негізделіп қолданылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз экономистері ... және М. ... ... ... Р. ... ... алтын стандартын енгізу идеясын ұсынады. Себебі
70-жылдардың басында ... ... ... ... жаңа алтын стандартын енгізуге тырысқан. Жекелей
алғанда, АҚШ-тың экс-президенті Рональд Рейган саулау
алдындағы күрес кезінде алтын стандарты қайта оралуы
мүмкін деп ... ... ... ... ... ... және ... байланысты
өзгереді. Қағаз-несиелік ақшаларды алтын қарымен жасанды
түрде үйлестіру – натуралдық айырбас формасына немесе
бақыланбайтын ... ... ... ... ... ... ... қорының өсімі физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтіп бұл
ақша бірлігі құнының тым аса ... ... т.б. ... болды.Сонымен, ақшаның ішкі мазмұны бағалы
металдың N мөлшеріне берілген ... ... ... эмиссиялық орталыққа, Оның ішінде мемлекетке
деген сенімі ауысады. Үкіметке деген сенімсіздік, соғыстар
және басқа да жағдайлар ... ... ... қайта
келуіне әкеледі. Нақты экономика тұрғысынан қарағанда қарапайым
тауар болса да алтын ерекше орында тұрады.
===================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Қазіргі жағдайдағы алтынның негізгі экономикалық ... оның ... ... ... құралы ретінлегі
қызмет етуімен, несие алуда қамтамасыз ету құралы болуымен
және ... ... ... болып қала беруімен
сипатталады.
==================================================================================================================================================================================================================================================
Адамзат құнның әр түрлі формаларын өз басына ... ... ақша ... әр түрлі тауарлар қолданысынан кейін,
адамзат металл ақша айналысына қол жеткізді. Металдың ақша
ретінде қызмет етуінен барып одан бірте-бірте монеталар пайда
бола бастады. ... ... ... ... ... болды. Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы соңғы
кезеңді сипаттайды.
==================================================================================================================================
Монета –
=========
ол формасы, ... ... ... ... ... ... ... ақша белгісі.Монета бет жағы – аверс,
келесі жағы – реверс, кесіндісі – гурт болып ажыратылады.
==================================================================================
Егер монетаның номиналды құны ... ... ... ... ... келсе, онда бұл толық құнды ақшалар.
Толық құнды еместері - биллонды ақшалар деп аталады.
=========================================================================================================================================================================
Монеталық ақша айналысы тарихында ... ... ...... ... эквивалент рөлін екі немесе одан
да көп металл атқарады, яғни ... ... және ... ... – жалпыға бірдей эквивалент ретінде бір ғана
металл түрі қолданылатын ақша жүйесі.
=================================================================================================
Түрікше “акче” сөзі, қазақша “ақша”, яғни “ақ” сөзінен, күміс
монетаның түсіне ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалар
пайда бола бастады. Олар айналыста алтын монеталарды
ығыстырып шықты. Қағаз ақша айналысындағы ұсақ
төлемдерге қызмет ететін ауыстырылатын ... ... әр түрі ... ... ... оны ... ... металдан жасайды.
============================================================================================================================================================================================================================================================================================================
2.3. Ақшаның номиналистік теориясы және қағаз ақша
айналысыАқшаның номиналистік теориясы
мерконтилистердің металлизмге қарсы іс-әрекеті
болып табылады. ... ... мен ... ... ... ... вексель, банкнота түріндегі
несиелік айналыс құралдарына жартылай ауыстырубіртіндеп орын
алды. Ақшалар мен бағалы металдардың арасындағы ішкі
байланыстарды жоққа шығара отырып, номиналистер ... жүру ... ... ол үшін ... ... негізгі ережесі
төмендегідей:
============================================
ақша идеалды есеп бірлігі болып саналады және олардың көмегімен
тауарлардың айырбас құны анықталады;
====================================================================================================
Бұл ... ... да ... ие емес;Сонымен номиналистер ақшаның құндық жаратылысын
толық жоққа шығара отырып, оларды техникалық айырбас құралы
ретінде қарастырылады. Адам ... ... ақша – ... процесін жеңілдететін техникалық дөңгелек, айырбас
және сауда құралы. Ол ақшаның құны екі жақты мәнге ие деп
санайды:
===================================================================================================================================================================================================================================================================================================
қандай-да бір ... ... ... тауар сатып алу мүмкіндігі.
=================================
Номинализмнің мәні неміс экономисі Кнапптың еңбегінде жақсы
берілген. Оның негізгі ережелері төмендегідей құрылды:
===================================================================================================================
ақша – құқық тәртіптің өнімі, ... ... ...... ... ... құралы, яғни ол мемлекеттің
төлем күшімен жасалған төлем белгілері болып табылады;
======================================================================================================================
ақша ... ...... ... ... мәні оның ... белгісінде емес, оларды
пайдалану барысын реттейтін құқықтық нормасында деп жазады.
=======================================================================================================================
1929-1933 жж. экономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрі ... ... ... Дж. М. ... ... ... ... “арбаның бесінші дөңгелегі” деп хабарлайды. Ол
идеалды ақшаларға қоғамның өркендеуін үнемі қамтамасыз етіп
отыратын қағаз ... ... Ол ... ... ... ... Кнапп теориясының жеңісі
деп қарастырды. Кейнс барлық өркениетті ақшалар пайда болуы
металл айналысының объективті заңдылықтары мен капитализм
тұсындағы тауарлы ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерімен байланысты.
=========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Сырттай қарағанда, қағаз белгілері мемлекет тарапынан жасалған
... ... ... ... ... әсер ... ... ой туады. Шынында олар металл ақшаның
номиналды құнының нақты құнынан ауытқуының ... ... ... ... ақшадан қағаз ақшаға ауысу себептері:
============================================
Металл ақша айналысы өте қымбат болып ... және ... ... ... ... қымбат металдарды өндіру айналыс
құралдарына деген шаруашылықтық қажеттілігінен әлде қайда
төмен.Монеталардың тозуы және бүлінуі.
================================
Мемлекеттік билік пен ... ... ... ... ... қағаз ақшаларды жабу үшін шығарды.
Осылайша, Солтүстік Америка өзінің тәелсіздігі үшін
соғыста қаржыландыру көптеген мөлшерде “континентальдық
ақшалар” шығарды.
====================================================================================================================================================================================
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының ... ... ... ... ... ... құн ... формасы.
====================================================================================================================================
Қағаз ақша – мемлекетің өз шығындарын табу үшін ... ... ... ... ... ие ... ... олар алтын және күмістің белгілері ретінде
пайда болды.
================================================================================================================================================================================================
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келеді, себебі, ... ... жоқ. ... ... ... шығындар өте аз. Заңды төлем
құралы болып тұрған кезде ғана олар өздерінің ... ... ... ... ... ... ... меншікті құнының арқасында
жүрсе, ал қағаз ақшалар айналыс процесінде нарықтық ... ... ... сол ... ... ғана ... ... құн белгілейді. Бұл жерде ол ерікті түрде ақша
бірлігінің номиналды құнын ... ... ... ... ... ... 1993 жылы ең ірі
купюрда 100 теңге, 1994 жылы 200 және 500 ... ... ... ... ... ... ... болды.Ақша бірлігінің ресми алтындық
құрамы мемлекетпен ерікті түрде белгіленіп, бірақ оның құны
көрсетілмеді.
=============================================================================================================================================================
Ақшалар ешқашан да алтынға ауыстырылмаған. Бірақ ... ... ... ... ... ... номиналдық бағасы бойынша алтынға
ауыстырған кездері болған.
=====================================================================================================================================================================================
Қағаз ақшалардың өздерінің меншікті құны болмағандықтан ... ... ... ... ... толық құнды
ақшаларыдң қызметтері арқылы атқарады.алтын стандартын алып
тастағаннан ... ... ... қорлану қызметін де атқара
бастады.
====================================================================================================================================================================================================================================================
Қағаз ақшалардың меншікті құндарының болмауына байланысты олар
өздерінің жаратылысына қарай тұрақсыз және құнсыздануға икемді
келеді. Ақшаның ... әр ... ... ... ... әскери және басқа да өндірістік
емес щығыстарды жабуға артық ақшалардың шығарылуы; пассивтік
төлем балансының салдарынын алтынға дүниежұзілік ақша ретінде
сұраныстың ұлғаюы; ... ... ... және ... қысқаруы, т.б.
===================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Мұның бәрі бағаның өсуіне әкеліп соғады. Халықты әлеуметтік
жағынан қорғауды қамтамасыз ету үшін үкімет ... ... ... ... ... отырады. Халық
тұтынатын тауарлар өндірісі өспейінше баға өсе береді.
Баға – жалақы – баға деген тізбек айнала береді.Жалпы алғанда
қағаз ... ... бұл ... ... ... Ақша ... және ақша базасы
==================================
Ақша айналысының негізі сандық көрсеткіштерінің біріне ақщша
массасы мен ақша ... ... ... – жеке ... ... ... және шаруашылық айналымына қызмет ететін сатып алу
және төлем құралдарының жиынтығы.
======================================================================================================================================================
Белгілі бір күндегі және белгілі бір кезеңдегі ақша айналысының
сандық өзгерісін ... ... ... ақша ... өсуі
мен көлемін реттеуге байланысты шараларды жасау үшін әр
түрлі көрсеткіштер пайдаланылады. Ондай көрсеткіштерді
ақша ... деп ... ... дамыған елдердің қаржылық статистикасында
ақша массасын анықтау барысында ... ақша ... ... яғни ол ... ... ақшаларды (бакноттар мен
монеталарды) және банктегі ағымдық шоттардағы қаражаттарды
қамтиды;
===================================================================================================================================
М2 агрегаты, ол М1 ... ... ... ... және ... салымдарынан тұрады;
======================================================================================================
М3 агрегаты, ол М2 агрегаты қосылған арнайы несиелік
мекемелердегі жинақ салымдарын құрайды;
============================================================================================
М4 агрегаты, М3 ... ... ірі ... ... ... ... ... ақша массасы Ұлттық Банк пен екінші
деңгейдегі банкілердің баланстық шоттарын шоғырландыру
негізінде анықталады және оның құрамының айналыстағы
қолма-қол ақша және резидент заңды тұлғалар мен ... ... ... базасы (МВ) – бұл міндеттемелерге жататын резервтік және
бастапқы ақшаларды білдіреді. Ол мынадай формуламен
есептеледі:
=============================================================================================================================
МВ = СIC + RR + DCB,
====================
мұндағы CIC – ... ... ......... ... ... Ұлттық банктегі қор, шоттағы
қаражаттары.
============================================================================
CIC = L ( H + C ),
==================
мұндағы Н – ... ... ... ...... ... ақша агрегаттарының жағдайы туралы соңғы
жылдардағы көрсеткіш.Ақша агрегаттары
================
млн.Теңге кезеңнің соңына Ақша агрегаттары
================
12.00
=====
12.01
=====
12.0212
=
34
=
5
=
Ақша базасы ... ... оның ... банктен тыс қолма-қол ақша
=================================
ЕДБ-дің және басқа ұйымдардың Ұлттық банктегі депозиттері
=========================================================
М0 (айналыстағы қолма-қол ақша)
================================
М1
===
оның ішінде:
============
3.1. халықтың теңгедегі ... ... ... емес ... тұлғалардың аудармалы дипозиттері
==========================================================
М2
==
оның ішінде:
============
4.1. халықтың теңгедегі басқа да ... және ... ... дипозиттер
==========================================================================================
4.2. банктік емес заңды тұлғалардың теңгедегі басқа да
дипозиттері және шетел валютасындағы аудармылы
дипозиттер
=================================================================================================================
М3
==
оның ішінде:
============
халықтың шетел валютасындағы ... да ... емес ... тұлғалардың шетел валютасындағы басқа да
депозиттері
========================================================================
134416
======
11633518081
=====
106428195442
======
15245
=====
73769
=====
290643
======
21662
=====
73539
=====
397015
======
515735499917495914547729482
=====
131175224234
======
1912
====
91148
=====
337980
======
48876
=====
64870
=====
576023
======
134077103967208171
======
17789930272
=====
161701287293
======
17799
=====
107792
======
498071
======
61442
=====
149336
======
764954
======
17143995443Қазақстандағы негізгі ақша агрегаттарына, қазіргі
кезде ақша-несие статистикасын жасау және талдауда
қолданылып жүрген, ақша ... мен ... М3 ... массасы жатады. Ақша массасы құрылымына мынадай ақша
агрегаттары жатады:
=====================================================================================================================================================================================================================================
М0 (айналыстағы қолма-қол ақша ... банк ... ... =
=====
М0 + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың теңгедегі
аудармалы дипозиттері;М2 = М1 + теңгедегі басқа да
депозиттер және банктік емес заңды ... мен ... ... ... ... (ақша массасы) = М2 + банктік емес заңды тұлғалар ... ... ... басқа да депозиттері.
===========================================================================================================
Аудармалы дипозиттер – 1) әрқашан айыппұлсыз және шектеусіз
атаулы құнымен ақшаға ауыстырылады; 2) ... ... ... ... ... айналады; 3)
төлемдер жүргізуде кеңінен қолданылады. Аудармалы
дипозиттер қысқа ақша ... бір ... ... дипозиттер – негізінен, ол белгілі уақыт аралығынан кейін
ғана алынатындығы немесе әр түрлі ... жай ... ... ... ... және жинақ
механизміне қойылатын талаптарға жоғары дәрежеде сай
келетін жинақ және мерзімді дипозиттер. Басқа дипозиттер,
сонымен қатар, шетел валютасында салынған ... ... ... ... ... ақша ... ықпал
====================================
етуі ақша мультипликаторы (Ам) көмегімен мынадай формула арқылы
есептеледі:М3 (ақша массасы) Ам =МВ (ақша базасы)Егер мысалы,
ақша мультипликаторы 2,0-ге тең ... онда ақша ... 2 ... жасауға қабілеттілігін көрсетеді. 2002 жылы
ақша массасындағы депозиттердің өсуі, ақша
мультипликаторының мәні ... жол ... ... ... дейін өсіріп отыр
====================================================================================================================================================================================================================================================================
III ҚАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША ЖҮЙЕСІ
===========================================
3.1. Ақша ... ... ... ... ... ... елдегі ақша ай
====================================================
налысын ұйымдастыру ақша жүйесі болып табылады. Әр бір
мемлекеттің ... ... ақша ... бар. Ақша жүйесі
– бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен
бекітілген ақша ... ... ... жүйесінің өзіне тән типтері және элементтері болады. Ақша
жүйесінің типі бұл ... ... ... ... ... ... келесі элементтерден тұрады: ақша бірлігі,
эмиссиялық жүйе және ақша түрлері .
======================================================================================================================================================================================================================
Ақша бірлігінің – барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге
қызмет ететін, заңды ... ... ақша ... ақша бірлігі ретінде 100 тиыннан
======================================================================================================================================================
құралған 1 теңге болып табылады.Ақша бірліктерінің түрлері.
Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейін айналыста қазыналық билеттер
болса, онда ... ... ҚР ақша ... ... ... ... бойынша төлемнің барлық түрлеріне қабылданатын
банкноттар мен монеталардан құралады. Олар Ұлттық
банктің міндеттемесе болып табылады және барлық активтермен
қамтамасыз ... ... – бұл әр ... ... ... ... ... білдіреді. Қолма-қол ақшаларды шығарып,
олардың айналысын ұйымдастыру және айналыстан шығаруды
Ұлттық банктің қолма-қолсыз ақша эквивалентін алумен банкнота
мен монеталарды сату формасында ... ... ... ... төлем құралы болып табылатын: несиелік және
қағаз ақшалар ... ... ... ... ... 100, 50, 20, 10, 5, 2 және 1долларлық бнак
билеттері; 100 долларлық қазыналық билеттер; 1 долларлық,
50, 20, 10, 1 ... ... және ... ... ... ... – бұл ... бір елдің ақша бірлігіне
қатысты бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.Ақша
жүйесінің мынадай типтері болады:
=======================================

==
металл ақша ... яғни ... ақша ... тікелей бола
отырып, ақшаның барлық қызметтерін атқарады, ал несиелік
ақшалар металға ауыстырылады;–
==
несиелік және қағаз ақшалар ... яғни ... ... ... оның ... ... және ... ақшалар
айналысқа түседі. Металл ақша жүйесі екіге
бөлінеді:Биметаллизм – ... ... рөлі ... металға (алтын және күміс) негізделген ақша жүйесі.
================================================================================================
Биметаллизмнің үш түрі болады: – қос валюталы жүйе, яғни мұнда
алтын мен күмістің ... ... ... ... құндарына байланысты белгіленген;–
==
қатар жүретін валюталар жүйесі, яғни мұнда бұл қатынас мемлекет
тарапынан белгіленген;–
==
ақсақ валюта жүйесі, яғни мұнда ... және ... ... ... ... ... атқарады, бірақ бірдей негізде
емес, себебі күміс монеталарды жасау жабық түрде жүзеге
асырылып, алтын монеталар жасауға ерік ... ақша ... ... шаруашылықтың даму
қажеттілігіне сәйкес келмеді, себебі екі металды құн төлшемі
ретінде қатар пайдалану ақшаның бұл қызметінде
қарама-қайшылық тудырды. ... ... ... ... ... ететін бір ғана металдың болуы талап
етілді. Сөйтіп, биметаллизм ақша жүйесінің орнына
монометаллизм ақша жүйесі келді.
================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Монометаллизм – бұл ... ... ... және ақша
айналысының негізі ретінде бір ғана металл ... ... ... ... ақша ... ... құн ... сипатына байланысты
алтын монометаллизмі мынадай үш түрге бөлінеді: ... ... ... ... ... және алтын девиз
(алтын валюта) стандарты.
===================================================================================================================================================================================================
Алтын монета стандарты – бұл еркін бәсеке тұсындағы капитализм
талаптарына біршама сәйкес келе отырып, өндірістің, несие
жүйесінің, ... ... мен ... ... дамуын қолдады. Бұл стандарт мынадай өзіне
тән негізгі белгілерімен сипатталады:
======================================================================================================================================================================================================================================================================
– алтын елдің ішкі ақша айналысында болып, ақшаның барлық
қызметтерін бірдей атқарды;
=====================================================================================

==
алтын монеталарды ... ... ... ... құнды емес
ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және шектеусіз
мөлшерде алтын монетаға ауыстырылды;
===========================================================================================================

==
алтын және шетел валюталарын ... ... ... ... ... алып ... болатын болды.Алтын құйма стандартының алтын
монетадан айырмашылығы, мұнда айналыста алтын монета болмайды
және алтын ... ... ... жасауға тыйым салынады. Мұнда
банкноталар, басқа толық бағалы емес ақшалар сияқты алтын
құймасына тек олардың сомалары көрсетілген ... ... ... 12,4 кг ... ... ... фунт стерлинг сияқты.
====================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Алтын девиз стандарты – банкноталардың алтынға, ... ... ... ... ... бір елдің валютасына тәуелділігін көрсетеді.
Германия, Австралия, Дания, Норвегия және басқа да
елдерде алтын девиз стандарты ... жж. ... ... ... ... ... барлық формалары жойылды. Алтынға
айырбасталмайтын несиелік ақшалардың жүйесі бекітілді.
Банкнотаның алтынмен ... ... және оны ... ... ... ... ... айналысынан айырбасталмайтын несиелік ақшалар жүйесі,
ақша бірлігі құндарының қалыптасу механизміне қарай
айырбасталды. Несиелік ақшалардың номиналдық құны оның
нақты құнынан біршама асып ... ... ... ... ... ... міндетті резервтер нормасы,
пайыз мөлшерлемесі, ақша-несиенің басқа да ... ... және ... ... ... ... ... ақша жүйесі 1995 жылы 30 наурыздағы
”Қазақстан Республикасының Ұлттық банк туралы “ ... заң күші бар ... ... ... ақша ... ... және формаларын белгілейді, онда ресми ақша
бірлігі, ақша бірліктерінің ... ... ... ... ақша ... ... реттеу тертіптері қамтылады.
=========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
3.2. Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша реформасы және
ұлттық валюта
=============================================================================
1991 жылы Кеңес Одағы ... ... ... ... ... ... “рубль аумағында“ қала береді. 1992 жылы
айналысқа 200, 500, 1000 рубльдік купюралар ... ... ... ... ... КСРО ... ... көрсетілген. 1992 маусым айында алғаш рет ресейлік 5000
рубль, кейіннен 10000 және 50000 купюралары шығарылды.Сөйтіп,
Ресей Федерациясында және одан тысқары ... ... үш ... – 1991 жылы кеңес ақшалар, 1992 жылы
Кеңес үлгісіндегі (200, 500, 1000 рубль). Ресей ... ... ... 1993 ... ... ... ресейлік ақшалар жүрді.
===============================================================================================================================================================================================================================================================================
1993 жылы 23 шілдесінде Ресей Орталық банкі 1961 – 1991 жылы
кеңес ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 жылы 5 ... 10 000 ... ... алу туралы хабарлады.
Бастапқыда олардың айырбасына бір апта берілді.
============================================================================================================================================================================================================================
Қазақстан ... ... ... екі күн ... ... 1993 жылы 1 ... ... дейін ұзартылып,
айырбас шегі бір адамға 100 мыңға дейін ұлғайтылды.
================================================================================================================================================================================
Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД елдеріне,
оның ішінде Қазақстанға ... ... ... жол берілді.
=========================================================================================================================
1992 жылы бірінші жартысында-ақ Қазақстан Республикасының
жетекшілері ендігі ... ... ... ... ... ... ... жасаған болатын. Жаңа
ақшаларды
========================================================================================================================================================================
шығаруға ағылшынның “Хариссон” фирмасымен шарт жасалды. Сөйтіп,
1993 жылы 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... ... ... 18 дәрежесі бар.
1993 жылы 12 қарашада Қазақстан РЕспубликасының ... ... ...... Республикасына
Ұлттық валютаны енгізу туралы “ Жарғыға қол қойды. Осы
жарғымен 1993 жылы 15 қарашада сағат 8 –ден ... ...... ... ... және 1992-1993 жылы Ресей үлгісіндегі
қазыналық және банктік билеттерді айырбастау 20
қарашада сағат 18-де аяқталды.
Қолма-қол ақшалардың, рубльдік шоттардың, салымдар мен
мінлеттемелердің теңгеге ... 1 ... үшін ... ... ... ... ... қарашадан 18 қарашаға дейінгі аралықта халық теңгемен және
рубльмен де есеп ... ... ... ... ... ... бөлшке сауданы жүзеге асырушы және халық арқылы
қызмет көрсететін тұлғалардың ақшалай түсімдері күнделікті
қабылданды.Қолма-қол ақшаны айырбастау және ... ... ... ... ... банктер клиенттермен
операциялар жүргізбеді.
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі теңгенің валюталық бағамын:
1доллар = 4 теңге 70 тиын шамасында белгіледі.Келесі жылдары ол
бірден өссіп кетті. ... ... баға мен ... да ... өсуі ... ірі ақша ... қажет етті. 1994
жылдан бастап 200, 500, 1000 және 2000 купюрадағы ақшалар
айналысқа ... 1995 жылы ұсақ ... ... ... ... ... орнына мыс-никельден
жасалған 1, 3, 5, 10, 20 теңгедегі монеталар шыға
бастады.
Сонымен Қазақстан ... ... ... ... ... ... қана қоймай, еркін алмастырылатын валюталар қатарына
кіреді.
Қазақстан ұлттық валютасының сәтті ... әрі ... ... және ішкі ... ... етуді талап етеді.
Қорытынды
---------
1993 жылдың наурызында «Қазақстан РеспубликасыныңҰлттық Банкі
туралы» жаңа Заңы қабылданды. Соған сәйкес ҚР ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырады. Сонымен, Қазақстан Ұлттық Банк заңды түрде
танылды, ал шын мәнісінде ол 1992 ... бас ... ... ... бастаған болатын.
===============================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Мемлекеттің егемендігін және республика банк жүйесінің
дербестігін нығайту мақсатында 1993 жылдың екінші
жартысында қазіргі техникамен жарақтандырылған мәнет
сарайы іске қосылды, ол ... ... ... ... қоса ... жасау еліміздің Президенті Нұрсылтан Әбішұлы
Назарбаевтің жеке басшылығымен жүргізілді және осы
мәселе бойынша барлық шаралар қатаң құпияда сақьалынды әрі
жоғары ... ... ... ... ол ... – бір жыл, екі ай ішінде Англияда аяқталды.
======================================================================================================================================================================================================================================================================================
Дайындық жұмыстары бітер кезеңде сол кездегі Премьер-министр
С.А. Трещенконың төрағалығымен мемлекеттік комиссия құрылып,
«теңгені енгізу ... ... Ал, 1993 ... ... РФ ... мен РФ Орталық Банкі айналыстан 1961-1991
жылдары шығарылған рубльдік банкноттарды алып тастап,
бұрынғы КСРО нышанынсыз жаңа ... ... ... арқылы өзінің ақша реформасына кіріскен еді, демек,
жаңа рубльдің іс-қимыл аймағы бұрынғыдағы ТМД ... ... ... кең бола ... Президенті ұлттық
валютаның 1993 жылы 15 қарашасынан айналысқа енгізілетіні
туралы Жарлыққа қол қойды.
=========================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Осылайша 1993 жылдың 15 қарашасы ұлттық валютаның туған ... ... ... ... ... ... қадамдар
есептелді, теңгенің бағамы сол кезде бір АҚШ доллары үшін 4,6
теңге деңгейінде белгіленді. АҚШ долларына қатысындағы ... ... ... ... ... мен ... әлеуетті, ақша айналымын ескере отырып
есептелінді. Бірақ ол ұзақ сақталмады, тағыда
құлдырай берді. Ал теңгені біз ерекше шиеленістерсіз
негіздік.
==================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Бүгінгі күні, міне, Қазақстан өз ... 12 ... ... кезеңде, біз ұлттық валютамыз теңге
енгізгелі он жыл ішінде бүткіл өркениетті әлем секілді
өзіміздің дербес экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жасасуы тиіс. Қазіргі кезде Қазақстан экономикасы
дәйекті түрде көтерліп келеді.Бұл ... ... ... ... ... ... ... негізінде республиканың келешегі үшін
«Ұлттық Даму» қоры құрылды. Ойластырған бюджет тамақ, жеңіл
өнеркәсіп, машина жасаудың өркендеуіне көмектеседі. Яғни,
қазіргі таңда біз дербес саясатты ... және ... ... соң ... ... АҚШ ... ... біріңғай валютаға келуіміз ғажап
емес...
=================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================================
Қолданылған әдебиеттер
======================
Мақыш С. Б. Ақша айналысы және несие. – Алматы:ИздатМаркет
2004.
Сейіткасымов Ғ. С. Ақша, несие, бакнтер. – Алматы: ... Л. А. ... ... ...... ... ... Е. Ф. Общая теория денег и кредита. – Москва: Банки и
биржи, 1995.
Ақша, Несйе, Банктер. Сейтқасымов Ғ.С
Ақша айналысы және ... ... ... және ...... ... ... Мемлекеттік
университеті. 2000ж.
Экономикалық теория. Әкімбеков
Банк ісі. Мамыров
Комерциялық банктер операциялары. Мақыш С.Б

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша жүйесі және ақша айналымы. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь