М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ғаламның тілдегі бейнесін жан-жақты қарастырауда көркем мәтіндегі жалқы есімдерді этнолингвистикалық, лингвокогнитивтік тұрғыдан талдаудың маңызы ерекше. «Абай жолы» эпопеясы нақты тарихи кезеңдегі қазақ қоғамының тыныс тіршілігінің энциклопедиясы ретінде сан алуан мәдени, тарихи, саяси-әлеуметтік т.б. ақпараттарға бай. Осы орайда М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы жалқы есімдердің лингвомәдени сипатын айқындау мақсаты жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Басқа да тілдік бірліктер тәрізді ономастикалық атауларды да когнитивтік модель қалыптастырушы таңба, ақиқат дүниенің көрінісін белгілейтін нысандар деп ұғамыз. Тілдік бірліктер арқылы таңбаланған жалқы есімдер тарихи-этнографиялық, танымдық, символдық т.б. белгілермен ерекшеленеді. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының тілдік ерекшелігі туралы зерттеу еңбектері болғанымен, оны антропоөзектік аспектіде, этностың танымдық дүниесінің ұлттық сипаты осы кезге дейін қазақ тіл біліміндегі лингвомәдени бағытта арнайы қарастырылмағаны белгілі. Осыған орай шығармадағы ономастикалық атаулар кешені, ондағы онимдік бірліктердің концептілік әлеуеті, жалпы романның ономастикалық кеңістігі бүгінге дейін зерттеу нысаны болмай келгендігі жұмыстың өзектілігін айқындай түседі. Сондықтан да таным – мәдениет – тіл үштігінің принциптері негізінде, романдағы мәдени-этнотанымдық мәні зор тілдік фактілер – ономастикалық атауларды концептілік құрылым тұрғысында зерделеу өзекті мәселе болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде тілдегі ұлттық танымға сәйкес «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ономастикалық атаулар алынды.
Зерттеу пәні. «Абай жолы» роман-эпопеясындағы жалқы есімдердің лингвомәдени әлеуеті мен сипаты.
Зерттеу жұмысының дереккөздері М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы.
Зерттеудің негізгі әдістері мен тәсілдері. Зерттеу жұмысында сипаттама, салыстырмалы, концептілік талдау және жүйелеу, түсіндіру, аналитикалық талдау әдістері қолданылды. Сондай-ақ романдағы онимдік бірліктердің жалпы саны, жиілік қолданысын анықтау мақсатында статистикалық, жиілік әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы жалқы есімдер кешені лингвомәдени ақпараттар тасымалдаушы тілдік бірліктер ретінде ұлттық дүниетаныммен байланысты халықтық білімдер жүйесін құрайды. Осыған орай романдағы ономастикалық атаулардың лингвомәдени мазмұны мен концептілік құрылым ерекшеліктерін анықтау мақсатында мынадай міндеттер қойылды:
- шығармадағы ономастикалық бірліктердің лексика-семантикалық
        
        ӘОЖ:811.512.122’373.2                        ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Тіл білімі институты
ОРЫНБЕТОВА ЭЛЬМИРА АСИЛТАЕВНА
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени
сипаты
10.02.02 – ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс ... ... ... және ... ... Ғылым
комитеті А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалған
Ғылыми жетекшісі: филология ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты
Г.Снасапова
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... 2010 жылы «19» қарашада сағат 16.00-де ҚР БжҒМ Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі ... ... 10.02.06 – ... ... және
10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... Д 53.38.01 ... мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі,
29).
Диссертациямен ҚР ... және ... ... ... ... танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2010 жылы « 19 » ... ... ... хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Ғаламның тілдегі бейнесін жан-жақты
қарастырауда көркем ... ... ... ... ... талдаудың маңызы ерекше. «Абай жолы» эпопеясы
нақты тарихи кезеңдегі қазақ ... ... ... ... сан алуан мәдени, тарихи, саяси-әлеуметтік т.б. ақпараттарға бай.
Осы орайда М.Әуезовтің ... ... ... ... есімдердің
лингвомәдени сипатын айқындау мақсаты жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Басқа да тілдік бірліктер тәрізді ономастикалық атауларды да когнитивтік
модель қалыптастырушы таңба, ақиқат ... ... ... ... ұғамыз. Тілдік бірліктер арқылы таңбаланған ... ... ... танымдық, символдық т.б. белгілермен ерекшеленеді.
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының тілдік ... ... ... ... оны ... аспектіде, этностың танымдық
дүниесінің ұлттық сипаты осы ... ... ... тіл ... ... арнайы қарастырылмағаны ... ... орай ... ... кешені, ондағы онимдік бірліктердің концептілік
әлеуеті, ... ... ... кеңістігі бүгінге дейін зерттеу
нысаны болмай келгендігі жұмыстың өзектілігін айқындай түседі. Сондықтан ...... – тіл ... ... ... ... мәдени-
этнотанымдық мәні зор тілдік фактілер – ономастикалық атауларды концептілік
құрылым тұрғысында зерделеу өзекті ... ... ... жұмысының нысаны ретінде тілдегі ұлттық танымға сәйкес «Абай
жолы» роман-эпопеясындағы ономастикалық атаулар алынды.
Зерттеу ... ... ... роман-эпопеясындағы жалқы есімдердің
лингвомәдени әлеуеті мен сипаты.
Зерттеу ... ... ... «Абай жолы» роман-эпопеясы.
Зерттеудің негізгі әдістері мен тәсілдері. Зерттеу жұмысында сипаттама,
салыстырмалы, концептілік ... және ... ... аналитикалық
талдау әдістері қолданылды. Сондай-ақ романдағы онимдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... жиілік әдіс-
тәсілдері қолданылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
М.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... кешені
лингвомәдени ақпараттар тасымалдаушы ... ... ... ... ... ... ... жүйесін құрайды. Осыған орай
романдағы ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін анықтау мақсатында мынадай міндеттер қойылды:
- шығармадағы ономастикалық ... ... ... ... ... және ... ... атауларының,
этнонимдердің лингвомәдени мазмұнын айқындау;
- шығармадағы жер-су атауларының лингвомәдени ерекшелітерін көрсету;
- романдағы антропонимдер мен ... ... ... ... ... ... ... романдағы ономастикалық өрістер – топонимдер, зооним, космоним, ... ... ... ... ... анықтау;
- шығармадағы онимдердің мазмұны арқылы ұлттың мәдени болмысы мен ойлау
жүйесін, қоршаған ... ... ... менталдық танымның
ерекшелігін анықтау;
- антропонимдер мен ... ... ... ... ... ... ... онимдердің этнолингвистикалық, символдық ерекшеліктерінің лингвомәдени
мазмұнын сипаттау;
- шығармадағы онимдердің ұлттық концептосферадағы орнын анықтау;
- ономастикалық атаулардың мәтінтүзуші қызметін анықтау;
- онимдердің эстетикалық, ... ... ... ... ... және ... мәні.
Жұмыста ұсынылған тұжырымдар мен пайымдаулар, алынған нәтижелер ... ... ... ... ... негіздері мен
ұстанымдарын нақтылай түсуге, айқындауға өз ... үлес ... ... ... роман-эпопеясындағы жалқы есімдердің концептілік
құрылымдар арқылы түсіндірілуі қазақ тіл білімінің ... ... ... ... ... ... ... теориялық
базасын кеңейтуге, жетілдіре түсуге белгілі дәрежеде ықпал етеді.
Зерттеу барысында қол жеткен нәтижелер мен тұжырымдарды, талдау жасалған
тілдік ... ... ... ... ... талдау жүргізу үшін пайдалануға болады. Сондай-ақ зерттеу
нәтижелерінің ... ... ... ... ... ... пәндерінен қосымша дәріс оқуға да септігі тиеді.
Зерттеу жұмысының әдістанымдық ... ... ... ... ... зерделеу және қазақ тіл біліміндегі антропоөзектік
парадигма негізінде, лингвомәдени, этнолингвистикалық аспектіде қарастыру
барысында орыс ... ... ... т.б. және ... тіл ... І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар,
Т.Жанұзақов, ... ... ... ... Ж.Манкеева,
Қ.Рысберген, Б.Тілеубердиев т.б. ғалымдардың зерттеу еңбектерін, теориялық
тұжырымдарын ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері:
«Абай жолы эпопеясының ономастикалық кеңістігіндегі тілдік бірліктердегі
этномәдени мазмұндағы ақпараттар алғаш рет арнайы ... ... қол ... ... ... ... этнолингвистикалық
ерекшеліктері сипатталып, олардың қандай да бір ... ... ... табатындығы көрсетілді;
- шығармадағы ономастикалық атаулардың этнолингвистикалық, символдық
ерекшеліктерінің лингвомәдени мазмұнын сипаттау ... ... ... мен ... ... ... ... қабылдаудағы ұлттық менталдық
танымның ерекшелігі анықталды;
- онимдердің этнолингвистикалық, символдық ерекшеліктерінің лингвомәдени
мазмұны сипатталды;
- ономастикалық ... ... ... және ... ... топонимдер, этнонимдер, зооним, ... және өзге ... аясы мен ... ... ... ономастикалық атаулардың этнотанымдық ақпараттық
ерекшеліктері онимдік ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы жалқы есімдердің
семантикасы ұлттың мәдени ... мен ... ... қоршаған дүниені
қабылдаудағы ұлттық менталдық танымға байланысты қалыптасады;
- романдағы ономастикалық кеңістік сол дәуірдің ақиқат (реалды) ... ... ... ... ... ... бейнеленеді;
- шығармадағы ономастикалық атауларды ерекше ақпаратқа ие мәдени мәтін
деп есептеуге болады және ол ... ... ... т.б. ... ... шығармадағы ономастикалық атаулар этномәдени ақпаратқа бай халықтық
когнитивтік базадағы ... ... ие ... ... ретінде
қарастырылады;
- тіл білімінің когнитивтік саласында жалқы есімдер ... ... бар ... ... ... шығармадағы топонимдер, антропонимдер, зоонимдер, оронимдер және т.б
жалқы есімдер ... ... ... ... ... ... ... ономастиканың көптеген саласына қатысты онимдік
бірліктер әр алуан топтар құрайды: топонимдер, антропонимдер, ... ... ... ... библионимдер,
хрононимдер, артионимдер т.б.;
- онимдік концептілік құрылымдар арқылы жалқы ... ... ... ... романдағы жалқы есімдердің этнолингвистикалық, лингвомәдени ... ... ... «ғаламның тілдік бейнесі» мен «ұлттық ономастикалық
бейнесін» сипаттайды.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы.
Жұмыстың негізгі ... мен ... «V ... ... жас
ғалымдардың V халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, ... ... 70 ... арналған «Мемлекеттік тіл саясаты:
терминология, аударматану, ... ... ... атты ... ... ... ... 2007), проф. Ә.Жүнісбектің 70 жылдығына
арналған ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2008), «Этнос және ... ... ... 85 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-
теориялық конференцияда (Алматы, 2009), ... ... 60 ... ... конференцияда (Алматы, 2010) баяндалып, 8
ғылыми мақала түрінде жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық ... ... ... қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады және
қосымшада роман-эпопеядағы онимдік бірліктердің тізімі мен ... ... ... бөлімінде тақырыпты зерттеудің өзектілігі негізделіп,
мақсаттары мен міндеттері, зерттеу нысаны, пәні ... және ... мен ... ... ... ... ... құндылығы, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар баяндалды.
1 «Абай жолы» эпопеясындағы ономастикалық ... ... ... бейнесінің үзігі».
1.1 «Абай жолы» эпопеясының тілдік ерекшеліктерін ... ... ... есімдері ұлттың, тілдік ұжымның тарихын,
шаруашылық мәдениеті мен дүниетанымын айғақтайды. Шығармадағы бір ғана ... Абай ... ... ... ... ... ұлт дүниетанымы жайында
мол мағлұмат алуға болады.
Жалпы «Абай ... ... ... әдебиетшілер де, тілші
ғалымдар да аз зерттеген жоқ. Қазақ ғалымдары арасында басқа саланы былай
қойғанда, тек ... ... өзі ... ... жан-жақты
зерттеп келеді. М.Әуезовтің 20 томдық шығармаларының толық ... ... ... ... ... және ... жасаған профессор Е.Жанпейісов ... ... ... ... фонемалық, морфемалық, лексикалық жағынан жан-жақты талдап
көрсеткен. М.Әуезов шығармаларының тілі туралы нақты ғылыми ... ... ... эпопеяның тілі туралы айта келіп: «....«Абай жолы»
эпопеясының тілі – шын ... «ой мен ... ... әсер ... айшықты
да әсем тіл екендігі зерттеуші түгіл, қарапайым жай ... да ... ... ... ... ... жолының» ғажайып тартымдылығы,
сүйсіндірер қасиеті – тілінің поэтикалық феноменінде» деп баға береді
[1,6 б.].
Шығармадағы ... ... ... ... ... ... өзі
халқымыздың тарихы мен мәдениетінен сыр шертеді. Осы тұста ... ... ... ... ... көрші елдермен жасалған
мәдени қарым-қатынасын және әдет-ғұрпын танып-білуде де ... ... аса зор. ... ол ... бәрі – ... ... қоғам өмірімен,
адамдардың жеке басы, іс-әрекетімен біте қайнасып, ғасырдан ... ... ... ... буындарға мирас болып отырған
мәдени мұра, өшпес шежіре, ... ... ой, ... ... данышпандық
зердесі мен ұлттық мінез-құлқы, барша болмысының көрінісі» [2,3-4 ... ... ... М.Әуезов шығармаларын зерттеу ғылымның әр саласында қамтылса,
«Абай жолы» ... ... 116 ... ... ... Мұның өзі әлем
әдебиетіндегі «Абай ... ... ... ... болар,
француздардың қоғам қайраткері Луи Арагонның: ... ... ... ... ХХ ... ең үздік шығармалардың бірі. Бұл роман оқушыға
қызықты қиял мен ерен ой ... ... ... ... ... Бұл ... ... әдебиеті туындыларының маңдай алды легінен орын
алады деу ... ... ... ... ... де онымен тең түсетін
шығарманы табу қиын» - деген пікірі ерекше құнды. ... ... ... ... ... ... ... табиғатын, оның
лингвомәдени ерекшеліктері мен когнитивтік ... ... ... ... ... ... нысаны бола қойған жоқ. ... орай ... ... жолы» роман-эпопеясының ономастикалық кеңістігін
қарастыруды басты мақсат етіп ... ... ... ... ... өзі ... ... мәдени құндылықтарының шежіресі
екендігінде дау жоқ. Бұл сонымен қатар Әуезовтану мен ... жаңа ... 1967 жылы ... Е.Бектұрғанов «Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-
эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» тақырыбында ... ... Ал ... ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясы
турасында бүгінге дейін көлемді зерттеулер ... ... ... та, ... «Абай жолы» эпопеясын жазудағы М.Әуезовтің
шеберлігі жайында жазған ... ... ... - ... ... қазақ халқының ұлттық рухын, салт-дәстүрі мен ... ... ... ... [3, 63 б.] ... қаламгердің бай
тілдік қазынасын зерттеудің өміршеңдігін байқаймыз.
Сонымен қатар біз сөз етіп ... ... ... ... ... ... – онимдер жүйесін этностың дүниетанымы мен
болмысы, шаруашылық ... ... ... ... ... жаңа бағыттардың мақсаты мен міндеттерін біршама қамти алатыны
сөзсіз.
1.2 ... ... ... парадигмада зерттелуі.
Когнитивтік лингвистиканың ең ... ... бірі – ... ... ... ... тілдік бейнесі». ... ... ... ... ... жеке әңгіме етуге болмайды,
себебі бұл ұғым ... ... ... байланысты [4, 25 б.]. Қазіргі
таңда отандық лингвистикада этнолингвистикалық бағытта жемісті еңбек еткен
қазақ ... ... ... Ж.Манкеева, М.Копыленко,
Г.Смағұлова т.б. зерттеулері тек ... үшін ... ... үшін де ... ... ие. Қазақ ономастикасының негізін
қалаушылар ... ... ... ... Е. ... т.б. ... еңбектерінде қазақ жалқы есімдеріне
кешенді түрде тілдік зерттеулер жасалған.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... қатарында Б.Тілеубердиевтің, ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ
ономастикасын лингвокогнитивтік бағытта қарастырған тіл біліміндегі көлемді
зерттеулер ... ... ... «ғаламның тілдік бейнесі» түрлі деңгейдегі тілдік бірліктерде
«ғаламның ұлттық бейнесін» көрсетсе, онда ... ... ... ... ... ... ... фрагменті болып табылады да,
«ғаламның ономастикалық ұлттық ... ... Ұлт пен тіл ... болсақ, ұлттың ұлттылығын айқындайтын діл мен тіл ... ... ... болады, себебі діл мен тіл ұлт ... ... ... ... Осы ... ... ... түрлі деңгейдегі
когнитивтік зерттеулерді қарастырғанда, жоғарыда көрсетілгендей, олардың
барлығына ортақ мәселе тілдік ... ... ... ... ... ... мен ... тәжірибесі, шарушылық мәдениеті
концептуалды түрде ғаламның тілдік бейнесі ретінде көрініс ... ... ... ... ... ... алынып, М.Әуезовтің «Абай
жолы» роман-эпопеясындағы онимдердің қолданыс аясын, ... ... ... ... ... сай лингвоконцептуалдық құрылым
ретінде қарастырамыз. Өйткені романдағы ұлттық ... ... ... өзге де ... ... тәрізді этностың тарихы мен мәдениеті,
дүниетанымы мен ... ... ... ... қызметін
атқарып келді және әлі де атқарып ... ... ... ... ... ... орны. Көркем шығарманың ономастикалық кеңістігін
жасауда қаламгер әрқашанда ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі бірліктерге,
жалпы ұлттық атау жасау қағидаттарына сүйенеді. Сондықтан көркем ... ... ... ... ... ... ... негізінде жасалады, яғни ұлттық ономастикалық кеңістіктің жазушы
интерпретациясындағы көркем баламасы жасалады немесе ... ... ... туған, мифологиялық атаулар дүниеге келеді. Осы тұрғыдан
алғанда «Абай жолы» эпопеясындағы жер-су атаулары Абай заманындағы ... ... ... ... ... ... ... байланыста, сабақтастықта келсе, кісі есімдері көбіне сол
тарихи кезеңде ақиқат өмірде болған тұлғалардың есімі. Оның ... ... ... ... өзіне таныс реалды экзонимдік атаулар (өзге тіл, ел
атаулары) да көптеп кездеседі.
Жалпы көркем ... ... ... поэтикалық ономастика – өзіндік
зерттеу тәсілі бар ономастика ілімінің айрықша саласы. Ол жалқы есімдердің
бойындағы рухани және материалдық мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... қарастырумен
ерекшеленеді. Бұлай қарастыру шығармадағы жалқы есімге қатысты ... мен ... ... және ... емес ... ... ... Қазақ тілінің ономастикалық жүйесінде ұлттың мәдени өмірі
мен шаруашылығы, болмысы мен ... ... ... ... қоры бар. ... ... ... мәдени ақпараттарды ашу
үшін концептілік талдаудың мәні зор. Концептілік талдаудың басты мақсаты ... ... ... ... құру және ғаламның тілдік бейнесін түсіндіру.
Осыған сай М.Әуезовтің ... ... ... да ... ... пен өмірлік тәжірибесінің барынша жетік меңгергеніне орай және
ұлттық болмыс пен ... ... ... ... жүйе ... ... ... құрауға тірек тілдік бірліктер ретінде өз
бойына ерекше мол ақпараттарды жинақтаған. ... ... ... мен ... ... қырынан алып қарастыруға болады. ... ... ... ... ... ... «Ру-тайпа», «Жалғыздық»,
«Қатыгездік», «Ата-ана» т.б. концептілік ... ... ... ... ... ... орай осылардың арасынан ономастикалық атау
негізінде құралған концептілерге талдау жасалды.
Көркем мәтіндегі концепті мен жалқы ... ... ... ... ... ... келеді. Осы белгілер арқылы олар бір-
бірін толықтыра түседі. Жалқы есімдер ... ... ... ... ... ... репрезентацияланады.
Ұлттық мәдениетті, тілді тілден тыс фактілер арқылы санада кодталған
этностың дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдени кодтарда: соматикалық кодта, заттық
мәдени кодта, биоморфтық, кеңістік ... ... ... ... ... ең ... ... табиғат, онома әмбебап
концептілері құрамында ... ... оны ... ... ... ... деп ... болады. Өйткені, біріншіден,
кеңістіктің өзі түрлі ... ... ... ие болса,
екіншіден, материалды, ақиқат геофизикалық нысананың өзі де қандай ... ие. ... ... ... жер ... орналасуы мен
биіктігі, ұзындығы жағынан осы қасиетке ие. «Су» ... ... ... ... ... белгілері табиғи
нысананың, мысалы, көл, өзен, бұлақ ... ... ... мен ... құрылымдар арқылы репрезентталады. Концептінің
жалқы есімдердің мәтіндегі репрезентант ретінде қарастырылуы ономастикалық
бірліктің мағыналық бірлік ... ... ... ... ... ... ... кеңістігінде аталмыш мәдени кодтар
мен ... ... ... ... ... болады. «Cу»
концептісі. Жердегі гидронимдік ... ... ... ақпаратқа ие
білімдер жүйесі. Тілдік қоғамдастықтың санасында су, өзен, көл, ... ... ... ...... түсініктер, адамның
қабылдауы, сезінуі арқылы қалыптасқан ментальдық түсініктері ... ... ... «Су» ... құрылымын шығармада біз
негізінен «теңіз», «мұхит», ... ... ... «тау ... ... ... көз ... «Абай жолындағы»
сулы кеңістіктің жалпыланған бейнесін «өзен» ... ... ... ... ... ... Байқошқар, Еділ, Ертіс т.б. ... т.б. ... ... ... гидронимдік концепті негізінде
құрылымдауға болады. Қазақ халқының ғалам ... «су» ... ... зор әмбебап концепт болғандықтан, қазақ тілінде «су»-
ға қатысты этномәдени жүктемесі бар ... тек ... ... ... сонымен бірге, архетиптік ... ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдер, жұмбақтар т.б. арқылы да вербалданады.
«Тау» – жер бетінен ... ... ... ... ... Тау
тектік - гиперонимдік терминнің лексика-семантикалық өрісіндегі түрлік -
гипонимдік қатарын сеңгір, құз, шың, жал, жон, ... қыр, ... ... асу, ... дөң, ... ... ... кезең сынды халықтық
орографиялық терминдер қатарын ... Бұл ... ... бір ... ... ... ... жинақталған ақпараттың ... ... ... ... концептісінің тау терминінің, ... ... ... мазмұнынан анағұрлым кең де ауқымды екендігі, оның
вербалдану, репрезентталу жолдарының шексіз екендігі белгілі. Мұнда ... ... ... код ... ... ... кеңістіктің
тереңде жатқан қабаттары мәдени тұрғыдан кодталған халықтың дүниетанымынан,
болмыс тіршілігінің үзіктерінен ... ... ... ... байланысты
мәдени код деп мәдениетті түсінуге, танытуға ... ... ... ... да бір ... ... ... түсінеміз.
Мысалы, «Абай жолындағы бұл атаулардың ішінде: тау – Алатау, Шыңғыстау,
Қаратау, Семейтау, Бақанастауы, ... ... ... ... тас –
Күйметас, Байжан тасы, ... ... ... – Қырғыз шатқалы;
жота–Шақпақты жотасы, Арқат ... ... шоқы – ... биік – ... биігі, Өртеңнің сарша биігі атаулары т.б. арқылы вербалданып,
өзінің ... және ... ... ... ... ... ... ақпараттарды жинақтаған.
«Тау» концептісіне қатысты бұл ... ... ... дефинициясы бар, денотаты нақты таңбалар.
Шығармадағы тілдік қоғамдастық туралы танымдық білімдер ... ... бірі – ... ... «Ауыл» – этномәдени-
әлеуметтік концепт. Шығармадағы ... ... ... ... Құнанбай
ауылы, Тәкежан ауылы, Абай ауылы, Байсал ... т.б. ... ... Бұл ... әлеуметтік сипатынан ... ... ... қабаттарын қарастыра беруге болады, алайда біз
актуалды өзегіне ғана тоқталып, эпопеядағы ... ... ... ... ... ... ... жөн
көрдік. «Ауыл» концептісінің модельдік құрылымына түрлі ассоциациялар мен
аялық білімдер жиынтығы ... ... ... ... ... отырған ауыл. Қарабатыр, Жуантаяқ ауылдары Жидебай, Барақты қыстайтын
ауылдар, көп үйлі ... ... ... ... Ырғызбай руының 20
ауылының, Оразбай, Сүгір ауылдарының көші т.б. фреймдік құрылымдар орын
алады. Бұл ... ... Абай өмір ... орта мен сол ... мекен
еткен ауылдың ментальды дүниесі туралы мәдени-шаруашылық ақпараттар мен
этноәлеуметтік құрылым жайлы аялық ... мол ... ... ... ... ... жинақтаушы онимдердің қатарындағы
негізі концептілердің бірі – ... ... ... тілінде ру
лексемасының қызметі тек туыстық атауды білдірумен ... ... ... пен ... ... ... ... жолы» эпопеясындағы
этностың әлеуметтік-иерархиялық құрылымындағы ру таксономиялық бірлігі ... ... ... ... маңызды рөл атқарған. Ру-тайпа
этноәлеуметтік атауы ежелден қазақ қауымының ... ... ... ... ... болған, ол қазақ тілінің концептілер
жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... мен рухани мәдениетінде кең көрініс тауып, ... ... ... М.Әуезов Абай туған өңірдің этноәлеуметтік
құрылымын, ру-тайпалардың өзара қатынастарын, мысалы, Тобықты руының ... ... мен ... ... ... одақтардың шаруашылық
мәдениеті мен дипломатиялық қарым-қатынасы туралы жүйелі түрде, бір-бірімен
сабақтастыра суреттейді: керей, батыста – қара ... ......... ... ... ... руға бөлінеді. ... ... ... ... ... қара батырлар,
көкшелер және басқалар көрінеді. Көп-Сақау, ... ... ... үйлі ... ... елдерде, уақпен қатар талай атаның ұлы бар.
Осында: бура, найман, ... ... ... ... Этнонимдік атаулар
қазақ ономастикасының семиотикалық, ментальдық құрылымдар жүйесінен ... ... ... зор ... ретінде танылады. «Абай
жолы» эпопеясында Тобықты ... ең ... ... руды ... ... ел екендігі жұмыста мәтін үзінділері арқылы көрсетілді. «Ру-тайпа»
концептісін құрайтын бұл ... ... ... ... ... болып табылатын тілдік таңбалардың ... «ел, ... ... ... сәйкес келеді. Мұндай этнонимдік ... бір ... ғана ... ... ... сөз ... кең әрі ... болып келеді.
«Абай жолы» романындағы көлемді концептілік құрылымның бірі «Атақоныс»
концептісі – сол жерді ... ... ... ... ... ... білімдер жүйесі болып табылады. «Атақоныс»
концептісіне жайлау, атамекен, күзеу, қыстау т.б. ... ... ... ... ... бір қауымдастық үшін
«Атақоныс» концептісін құрайтын тілдік бірліктердің «киелі» деген ұғымдық
ассоциацияны беретінін де ... ... ... тағы бір ... құрылым «Ауыл» концептісінің - «үлкен
үй» фреймін алып қарасақ, Тобықты руының ең үлкен, ... ру ... ... ... әулетіне тиесілі үйлерді ел «үлкен үй» санайтынын байқаймыз.
Ортасында бес ... ақ ... бар, көп үйлі ауыл – ... екі ... ... ... ауылы. Бұл жерде «үлкен үй» концептісінің тарихи ақпараттық
қабатында қаншама этнотанымдық ... ... ... код ... ... мазмұны жоғарыдағы мәтінде рубасы анасының шаңырағы ғана емес, бүкіл
елдің құрметті анасы, тайпа анасы ретінде танылатындығымен ... ... жұрт ... ... ... қарайды. Яғни бұл да халқымыздың
менталитетінің айрықша бір ерекшелігін айғақтайды және үлкенге, анаға, ... мен ... ... ... ... ізгілік пен
құндылықтар жүйесінен орын табады.
1.3.1 Эпопеядағы ұлттық ... ... ... ... Шығармада «отамалы», «мамырдың жұты» немесе «ақ
қардың жұты» сынды хрононимдер ... ... ... ... ... сөздер ұлттың дүниетанымындағы жыл он екі ай бойында ... ... ... тигізетін әсерін аңғарамыз. Этнос өмірі
туралы мәлімет топонимиялық аңыз - ... де жиі ... ... ... халықтық этимологиялар ел-жұрттың ой-өрісінің, ... ... мен ... тарихының көрінісін береді және олар
топонимдерді келер ... ... ... ... ... ... жолы» романында жер-су атауларына қатысты этнографиялық ақпараттарды
атаудың шығу ... ... аса ... ... мысалы, Қандар,
Жұман қырт т.б. атаулардың халықтық этимологиясы ... ... ... есімдердің қолданылу аясының кеңдігін байқасақ, екіншіден,
онимдік бірліктер сол ... ... кез ... ... білдіруге дайын
тілдік таңба екендігін аңғартады.
1.3.2 Онимдердің символдық ерекшеліктері. Тілдік ұжым немесе оның ... ... ... ... ... ... эстетикалық, көркем, мифтік,
діни т.б. түрлі таным деңгейінде тануы мүмкін. Осындай білімдер ... ... өмір мен ... ... ... ақпараттар қоры
қалыптасады да, санада қорытылған ой тіл ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерінде Абай Құнанбаев
турасында жан-жақты айта келіп, оның азан шақырып қойған аты ... ... – Абай ... ендігі бір аты – Телғара деп атағанын айтады.
Ибраһим діни таным тұрғысынан ... Абай ... ... ...... ... түбірі аба сөзі болса керек. Ол
тува, татар тілінде, абзыкай, алтай, ... ... ... якут ... ... ... «аға», «үлкен аға», «ата», «қария» мағыналарында
жұмасалады. Демек, Абай ... аға, ел ... ... ... ... ... [5, 94 б.] ... айтады. Сондықтан Абай – халықтың жоқшысы,
ұлы ақын, халық өмірінің символы ... ... ... мағынасын
бiрден түсiну мүмкiн емес, ол өз мәнiн бiрте-бiрте ... және де ... ... ... ... мәннен өзге сипатта да танылады. Ал
көркем шығарманың ... ... ... ... ... мифтік
танымның элементтері жиі ұшырасып ... ... ... ... ... ... ... таным деңгейін көрсетеді. Символ —
сөздi қолдану шеберлiктiң бiр қыры ... ... ... танымдық қызметтi
де атқарады. Символдық мәнді білдіруші тілдік таңбалар жазушының идеясын,
ойын дәл беріп, ... ... ... үшiн ... Шығармадағы
антропонимдердің ауқымды тобы прецеденттік феномен ретінде де бағалауыштық,
символдық сипатқа ие болатыны айқын. Этникалық ... ... ... ... үшін үлгі ... қызмет ететін эталондық
фактілер кіреді. Осы орайда М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы ... т.б. ... ... ... ... Абайдың қара
сөздерін прецеденттi мәтiн ретінде қарастыруымызға негіз бар. Мысалы,
романдағы Бұл ... ... өлсе де, ... ... деген
мәтіндегі Құнанбай образы арқылы қатыгездіктің, озбырлықтың үлгісін
танимыз. ... ... ... ... ... т.б. ру ... ... жиылған елдік құрылымды құрайды. Сондықтан Тобықты руы елдің
басын біріктіруші деген ұғымды ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген этнонимдердің көпшілігі елдіктің символы
ретінде ұранға айналған. Ұранға айналған этнонимдер ... ... ... ... ... ұранға айналған адамдарды қазақ, әдетте, арғы
аталарына санайды. ... ...... ... – Ошыбайды, уақтар
– Жаубасарды атайды. Ұранға шыққан әйелдер де бар: ... ... ел ... ... руларының ұраны – Домалақ ана. Бұл ... ... ... ол сол ... ... ... [6, 238 б.] деген құнды пікір айтады.
Романның ономастикалық кеңістігіндегі Итжеккен, Жерсібір ... ... ... ... ... «тозақ» пен «азаптың» символына айналған
прецеденттік атаулар. Тіліміздегі мұндай ... ... ... ... ... ... мен тарихы жайында, танымы мен рухани
болмысы турасында мол мағлұмат алуға болатыны ... Осы ... ... ... ... ... болсақ – жаңа дәуірде
этностың үнемі өзгеріп тұратын ... ... ... жаңа өзгеше ономастикалық концептілер мазмұны ... ... ... ... ... куә болып отырмыз. Ал ұранға
айналған кейбір этноәлеуметтік атаулар бір этностың шеңберімен шектелмейді,
себебі, кейбірінің этностың ментальды-когнитивтік ... ... ... ретінде тұрақты орны бар. Мысалы, «Абай жолындағы»:
Арғынның «қос дөңгелек» таңбасы, ... ... ... «шөміш»
таңбасы деп көрсетілген ру таңбалары ... бір ... ... ... ... ... бір аймаққа ортақ таңба екендігін
байқаймыз.
2 Шығармадағы ономастикалық бірліктердің лингвомәдени ерекшеліктері.
2.1 Романдағы топонимдердің лингвомәдени ... ... ... ... ... ... пен ... ортаның таным түсінігіне,
шаруашылық мәдениеты мен болмысына тікелей қатысты болып келеді. Осының өзі
этностың ментальді ... мол ... ... ... ... ... де ... мәні жоғары екені даусыз.
Шығармада кездесетін Орда тауы, Аралтөбе, Шақпақ, Қазбала, ... ... ... Ұлы тау, ... ... ... Ақшатау т.б.
оронимдер мен олардың құрамындағы тау, ... ... жон, ... халықтық
терминдер семантикасы өз бойында тек географиялық атаулардың мазмұны
туралы ақпарат ... ... ... ... сол ... ортаға
байланысты ұлттық таным мен тарихи, мәдени дүниеліктердің шежіресі іспеттес
халықтық білім кешені болып келеді. ... да бір ... тән ... ... лексикалық бірліктердің, әсіресе, жалқы есімдердің
семантикасынан сол ... ... ... ... ... ... анықтап алуға болады. М.Әуезов «Абай жолы» эпопеясында басқа да
тілдік тәсілдермен бірге жалқы ... ... ... ... ақиқат
болмысын жасайды. Осы арқылы жазушының ... ... мен ... ... көрінеді. Суреткер өз ... ... ... ... ... сол ... шынайы болмысы мен тарихи бейнесін жасау
ерекшелігін көрсетеді. Шығармада ... ... ... ... ... тілдік ақпараттар берілген, мысалы, Шыңғыс желі шаруаның досы,
қойдың құты, Шыңғыс, ... ... ... сияқты балақ таулары да,
адыр-қатпарлары да ауыл-ауылға толы еді ... ... ... ... ... ... ... үзіктерін аңғарсақ,
бір жағынан сол тұстағы тілдік ұжымның танымындағы Шыңғыс ... оның ... ... мен ... ерекше
әсері болғанын көрсетеді. Ұлттық мазмұнды білдіретін прецедентті атаулардың
ішінде қазақ лингвомәдени болмысына тән ... жер ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі: Кіші
әулие немесе ... ... ... ... ... романында берілген жер-су
атаулардың негізі Абай өскен ортамен, Семей өңірінің ... ... ... Мысалы, Бұғылы, Ақшатау, Қырғыз шаты, Жәнібек, Тезектің
Қарашоқысы, Қазбала, ... ... ... Жыланды, Көкен тауы,
Шұнай, Доғалаң, Орда, Семейтау, Қарауыл, Хан тауы, Көп-Сақау, Балта-Орақ,
Қандар, Қырық үйлі, Өртеңнің ... ... ... Қарашасы, Тоқымтыққан
Боқай т.б., сондай-ақ, Талдыбұлақтағы Ақылбай ауылы; Бақанас, Байқошқар –
бұл ... ... ең ... ... Бұл өлке ... ... ... кейде «Байғабыл» деп аталатын тұстастау қоңыр адыр болушы еді;
Бақанаспен ... ... ... суы бар деген мәтіндердегі ... сол ... ... ... ақиқат өмірде кездескен
нақты географиялық нысаналардың атауын суреттеген.
«Абай жолы» ... ... ... ... ... ... онимдер кісі есімдері болса, сонымен бірге географиялық нысан
ретінде қала ... да ... аясы кең, ... фактілерге
негізделген: Семей, Кереку, Қарқаралы, Омбы, Петербор, Москва т.б. Жалпы
көркем шығармада түрлі ... ... ... ... автор дүниенің
эстетикалық бейнесін жасайды. Оны қабылдау жазушының жеке тілдік дүниесі
арқылы ... ... ... ... ... жүзеге
аспайтыны белгілі. М.Әуезов те «Абай жолында» көркем шығарманың эстетикалық
бейнесіне ерекше мән берген. Дегенмен, нақты тарихи ... сол ... ... ... басты назарда ұстаған. Жоғарыда ... ... ... көше ... да ... бере білген. Мұндай атаулар сол
уақыттағы өткен оқиғалар мен оның ... ... ... құнды деректер
береді. Романдағы қала, көше ... ... ... ... – мекен-жайлық, яғни нақты деректік ақпарат. Сонымен қатар сол
тарихи ... ... қала ... атаулары: Мир-Құрбан,
Колпаковский, Сельский, Гурде көшесі, ... ... ... Розовая аллея, Ташкент аллейі, Никольский шіркеуі тіл, ... ... ... ... ... атауларынан сол кезеңдегі тілдік ұжымның
дүниетанымы мен болмысына тән тілдік, тілдік емес ... ... ... ... ... ... өзіне қатысты ақпараттық блоктар
мен этимологиялық ... ... ... ... ... ... мәселе, әрбір топонимдік атаудың артында жабық емес,
ашық ақпараттық қор ... ... ... ашық болу себебі, кез
келген топонимге тән білімдер жүйесі екінші бір ... ... ... ... ... кете беруі де мүмкін. Осындай кешенді
«ақпараттық қатарларды» лингвистикалық тұрғыда зерттеу ... ... да ... ... ... ... білімдер жүйесін онимдік
концептілік құрылымда ... ... ... ... ең ... ... қазынасы болып саналатын жері және дүниетанымы мен
әдет-ғұрыптарына т.б. қатысты сөздердің қатысымен жасалған ... ... ... ... ... және олар ... тұрмыс-тіршілігі
үшін «ақпараттық» қызметімен құнды.
2.2 М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы антропонимдік атаулардың
қолданылу ерекшеліктері. Көркем ... ... ... ... ақпаратқа ие, өзіндік уәжділігі мен шығу ... бар, ... ... компоненті ретінде антропонимдердің атқарар қызметі зор.
Романда 700 жуық ... ... ... ... ... мәдени
семантикаға бай, жасалу уәжділігі де әр алуан ұлттық лингвомәдени ақпаратты
жинақтаушы тілдік ... ... ... ... ... ... ... есімдері: Әбдірахман, Барлас, Байкөкше, Сүйіндік,
Тәкежан, Бөжей, Ысқақ, Оспан, Кәкітай, Дәркембай,Мағаш, Көкбай, ... ... ... ... ... ... ... Наймантай,
Беріқара, Тымақ, Балпаң, Қиқым, Маңғаз, Шаянбай, Керімбала, Торымбапла,
Мамырқаз т.б. ... ... ... таныс, өмірде ақиқат болған
тұлғалар. ... ... ... ... есімдер мен орыс
линговмәдениетіне тән антропонимдер едәуір орын ... ... ... ... ... Робин Гуд, Фирдоуси, Карл Моор, Пушкин,
Лермонтов, Чернышевский, Толстой, Щедрин, Крылов, Белинский, ... ... ... ономастикалық кеңістігінде Абайдың орыс достары мен
орыс азаматтарының тегі мен ... де ... ... ... Михайлов, Афанасич, Казанцев, Девяткин, Маковецкий, Вадим,
Шодыр, Захар, Ванька, Мишка, Сергей, Фекла, ... ... ... т.б. ... орыс ... ... есімдер де бар:
Дубровский, Е.Онегин, Ленский, Троекуров т.б.
«Абай ... ... ... ... – Абай ... ... негізгі тиегі етіп Абайдың образын ала отырып, сол тұстағы ұлттық
болмысты, халықтың тарихын, мәдениетін, дүниетанымын ... ... ... ... ... Құнанбай бейнесі де сол тұстағы
рубасылары мен шонжарлардың арасындағы беделі биік, әмір мен ... ... ... ... Ал ... ... ... себебінен
бағалауыштық сипат пен эстетикалық компоненттер арқылы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... айналған,
екіншіден, антропонимдердің лингвомәдени ақпараттарды жинақтаушы ... ... ... Ал ... ... Зере, Ділдә, Тоғжан есімдерінің
мазмұны мен этимологиялық сипатынан ұлттық таным мен ... ... ... ... және ... ... ... беделі,
қадір-қасиеті туралы нақты суреттеп, Абайдың эстетикалық таным деңгейіндегі
Тоғжанның бейнесі қазақ әйелінің ... ... тән ... ... ... ... лингвомәдени тұрғыдан қарастыру ... ... ... ... тіл ... мен ... танымдық, этика-
эстетикалық категорияларын, рухани мәдениетін тану, ... ... ... ... деп ... болады. Көркем шығармадағы кейіпкер есімдері
имплициттік ақпараттар көлемі жағынан айтарлықтай экспрессивті ақпараттық
құрал болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... субъективті фактор жоғары тұрады. И.Б. Ходыреваның пікірінше, ... ... ... дәл таңдап, талғаммен қолдана білу мәтіннің
эмоционалды-экспрессивті мәнін ерекше [7.44 б.] ... ... ... ... және ... сақтау мен жеткізуші ретінде
коммуникативтік ... ... ... ... ... романы жалқы
есімдерге ерекше бай екендігі, әсіресе, ондағы антропонимдердің лексика-
семантикалық қызметі ... ... ... ... ... екі жақты уәжділікті айқындайды: бірінші, өмірде болған,
тарихи уәжі бар кісі есімдері, екіншіден, ... ... ... ... байланысы бар антропонимикалық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... беріп, авторлық
позицияны айқындауға мүмкіндік ... және ... ... тарихи уәжділігіне айрықша қызмет ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдық - бағалауыштық қызметтерге ие. ... ... да ... ... қарағанда «Абай жолы» романының
антропонимиялық жүйесі, оның уәжділік байланысы мен ... ... ... ... мәнінің күрделі екендігін байқатады. 
2.3 М.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... ... ... этноәлеуметтік мазмұндағы
атаулар ежелгі қазақ қауымының туыстық, ... ... ... ... болып, ол халықтың санасында, ... мен ... кең ... ... тілдік бірліктер арқылы вербалданған.
Романда ... ... ... ірі ... ... қатар
генонимдер мен патронимдер кең ... ... ... ... ... ... ... Матай, Әнет, Керей, Мұрын, ... ... ... ... ... ... ... Көкше,
«Жаман Тобықты» өздерін «Жөкең» деп атандырған; ... ... ... және ... дейтін қалың елдердің өте жиі отыратын төр
жайлауы; Мамайдың ең үлкен руы – ... ... және ... ... ... руы мен ... ... туыстық, генеалогиялық
байланысын аңғарамыз. Қазақ халқына тән ру атауларының әрқайсысы ... ... да, ... ... да ... ... ие тілдік таңба. Онда бүкіл қоғамдық сананың ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясында кездесетін ұлттық
этноәлеуметтік атаулар да сол ... ... ... мол ... береді. Сондай-ақ этноәлеуметтік атаулар
лингвомәдени таңба ретінде өзінің ... ... ... ... ... ... коннотация әртүрлі ескі семиотикалық
жүйені, яғни тіл мен мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... Үйсін, Дулат, Арғын, Найман, Ноғай,
Каракесек т.б. тәрізді ру ... өз ... ... бір ... ... білімдер жүйесін жинақтап, прецедентті атау ретінде ... ... ... ... ақпараттардың қоймасы қызметін атқарады.
Ұлттық когнитивті сананы иеленуші белгілі бір ... ... ... ретінде ешқандай қиындықсыз ұлттық-прецедентті есімді
қабылдайды, себебі ұлттық санадағы ... ... ... прецедентті
есімде жинақталған, сақталған ақпараттарды бірден ұғып, күмәнсіз түсінеді.
Ал өзге мәдениет өкілі, мәселен, қазақ ұлттық-прецедентті есімді не ... не ... ... ... аялық білімі қазақтың ұлттық
аялық біліміне ... ... ... ... ... Көтібақ, Бөкенші Торғай, ... т.б. ... бір ... ... ... ... ... екіншіден, этностың шежіресіне қатысты мәдени ... ... ... ... ... мәдени ақпараттар
бар, олардың генетикалық сипаты, пайда болу ... мен ... ... ... ... ... мол ... алуға болады.
Оның кейбірін мәтіннің мазмұны арқылы анықтай ... ... ... ... ақпараттық қорды иеленіп отыр. «Абай ... ... ... мол қолданылуы сол тұстағы ел аумағын құрайтын
этностың даму тарихын ... Абай ... ... ... қалыптасып, мемлекеттік құрылым ретінде дамып келе жатқан
онимдердің қатарын толықтырады. ... ... ... ... ортаны
қабылдауы, ұлттық өмірлік тәжірибені санаға сіңіруі этностың ... ... ... туралы ақпаратты ... бере білу ... де ... ... ... «Олжай», «Топай»,
«Торғай», «Айдос» тәрізді ру ... ... мен «көз ... «шөміш» тәрізді ру ... ... ... ... ... ... сол халықтың сан ғасырлық өмір ... ... ... ... мол ... ... ... халқының
ментальды дүниесіне тән ру, тайпа, ата, тек, жеті ата, ел, ... ... ... аталас т.б. атауларда ұлттық қазына мен мол мұра жатыр.
2.4 Ономастикалық өрістің шеткері аясы – зооним, ... ... ... ... ... ... ... кеңістігінде негізгі топтар ... ... ... өзге ... ... шет
аймағында орналасқан атаулар көптеп кездеседі. Олар: зоонимдер, космонимдер
мен өнер туындылары атаулары – (ән, күй, ... ... ойын т.б.). ... ... ... ... – мал ... қатысты этномәдени
ақпараттарды шығарма мазмұнымен тығыз байланысты суреттеген. ... ... ... ... ... ... ... мол
екендігін байқадық: Найманкөк Құлабесті, Аймаңдай, Аққұйрық, Теңбілкөк,
Ақтабан, Торжорға,Таңбалы ат ... ... Абай өмір ... ... ... ... деген ұғымды сипаттап, зоонимдік қатарды
толықтыратын ... ... ... ... ... тірек атаулар болып тұрғаны ақиқат. Мұндағы жылқыға қойылған
атаулардың әрбірінен оның өзіне тән белгілері мен түр-түсіне, ... ... ... ... ... Ал мұндай тілдік бірліктер өз
бойында ақпараттық қор жинақтап, көркем ... ... ... ... ... бір ... ... атқарады.
«Абай жолы» романындағы ономастикалық аяны құраушы мәдени концептілердің
бір тобы ән, күй ... ... ... ... мен сан ... ... бұл ... романның өн бойынан жиі кездеседі. Бұл халықтық
дәстүр шығармада былай берілген: ... сары ... «Қос ... «Бозторғайдың шырлағаны», «Топайкөкті», «Шырайлым», «Ақ қайың»,
«Көкқаулан», «Мақпалқыз», «Жанбота», «Жиырма ... ... ... ... сипар», «Қозы көш», «Қаракөз» сынды әндердің тілдік
ұжым үшін өнер өркениетінің ... ... ... ... ... ... нақты болмысын беріп тұр. Абайдың өз жан ... ... ... ... «Алыстан сермеп», «Көзімнің қарасы
«Қор болды, жаным», «Жарқ етпес қара көңілім не ... да» т.б. ... ... Ал ... ... «Стенька Разин», «Ермак»,
«Бродяга» сияқты ән ... сол ... ... ... келіп жеткен орыс
халқының әндері де кеңінен айтылатынын аңғартады. Бұл ... ... да ... ... қолданыс аясынан да аңғаруға болады. «Абай
жолы» романының ономастикалық аясының кеңдігін сол ... ... ... ... ... ... да жиі ... байқадық:
Уездная школа, Гоголь атындағы кітапханада, Кремль, Государственный банк,
Русско-киргизское училище, Учительская Семинария, Пятиклассное ... ... ... ( Шарх ... ... ... ... Шариф, Мирғарат, Шайхүлісләм медреселері сол тұстағы тілдік ұжымның
танымындағы ... келе ... ... беру ... болса, Ләухынамадан,
Тәһлил, Самиғоллаһу лимән хамидә!, Әссәләмуғалайкум уәрәхметолл» Сүнната,
Аятул-күрсіні т.б. ... ... сол ... ... діни ... ... көрінеді.
Жалпы романның ономастикалық кеңістігін саралай келе, мұнда ... өзге ... ... халқына тән онимдердің ауқымды, кең көлемде
қолданылғанын айқын аңғарамыз, мысалы: «Мың бір түн ... ... ... ... ... ... орыстың «Сохатый», «Черный
Век - Марта» ... ... ... ... ... ... ... «Қырық тотысы», түріктің «Бақта жыры», шығыстық
«Рүстем», «Жәмшит», «Шәркен», «Үш соқыр», «Сейітбатта», ... ... ... ... Сұлтан» т.б. Абайдың ғасырдан-
ғасырға жетіп, ... ... ... келе ... ... ... ... сол тұста әлем классиктерінің ... ... ... ... ... ... Медленнец», «Ақсақ француз «Черный
Век – Марта» сынды шығармаларын оқығанын байқаймыз. Қазақ ономастикасында
аталмыш сала әлі ... ... ... ... жоқ, ... ... күтеді.
3 «Абай жолы» эпопеясындағы ономастикалық бірліктердің көркем-
эстетикалық ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Абай
жолы» романының ономастикалық кеңістігін алып қарасақ, мұндағы әрбір жалқы
есімнің мәдени-тарихи құнды фактілермен сабақтастығын ... ... ... мен оны ... ... ... ... стильдік
мақсаттар мен шығармашылық әдіс-тәсілдерді айқындауға мүмкіндік береді.
Ақиқат ... ... ... ... қалыптасқан антропонимдерді өзі өмір
сүрген дәуір мен ортасы, болмысы мен оған қатысты тарихи деректерді ... ... ... ... сай ... ... жасайды. «Абай жолы»
эпопеясы осы тұрғыдан алғанда тарихи деректерді толықтыра түсетін, ... ... мен ... құндылықтар туралы ұғымымызды тереңдететін, нақты
өмірдің өзінен алынған материалдарға өте бай ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы Құнанбай, Абай,
Әйгерім т.б. ... ... ... Бұл ... ... ... ... тығыз байланысты. Прецедентті есімдер феноменін
талдағанда оны ономастикалық концепті құрылымына ... ... ... ... ... мен өрісінде, олардың кумулятивтік
қызметінің арқасында прецеденттік феномен өрбіп, пайда ... ... Егер ... бір ... ... топонимдердің,
зоонимдердің т.б.) концептілік болмысына ... ... ... ... ... ... ... ол есімдер прецеденттік
сипатынан арылып, «жай» ғана есім ... еді. ... ... ... ... төңірегінде, аясында жинақталған ментальды ұғымдар жалқы есімді
типтік немесе символикалық болмысының ... ... Сол ... есім – ... ... этностың тарихы мен оған тән мәдени
ақпараттарда жиі кездесетін ... Ал Абай ... ... ... ... ... ... Бұл ономастикалық атаулардың
лингвистикалық емес әдістермен айқындалатын аталушы объектілермен ... орай ... ... ... ... ... ... экономикалық маңыздылығымен өлшенеді, ал тілдегі
тағдыры ... ... ... көрсетеді. Бұл
турасында профессор Қ.Жұбанов: «Тіл – адамзат тарихының қоймасы тәрізді.
Жердің тарихын білем дегендерге ... бір ... ... ... ... ... арқылы із қалдырып, жердің ... ... ... жер ... тәрізді тілдің де әрбір кезеңі даму
тәртібіне сай тілде қаланып, қалыптасып сақталады» [8,170 б.] ... ... ... ... ... ... ... ореолын, оны оқырманның таным деңгейімен сабақтастыра
қарастыру бүгінгі таңда қызықты да ... ... ... ... мәтіндегі поэтонимдер өз бойында кодқа ... ... және ... ... ... Көркем шығармадағы
жалқы есімдер онимге тән тілдік, тілдік емес ақпараттарды қамтитын ... ... ... ... асырады. Әдеби
шығармаларда кездесетін жалқы есімдер мәтінде ... ... ... ... ... Қаламгер шығармаларында кездесетін поэтонимдердің арасында
шығарма авторының көркемдік ... ... ... (медиаторлар) бөліп қарастыруға болады. Жазушыда мұндай
поэтоним-медиаторлардың екі түрі ... а) ... ... ... ... ... мен көркемдік мазмұнына орай автордың бірнеше
шығармаларында кездесуі; б) әр шығарманың ... тән, ... ... ... ... ... бар ... бірліктердің
қалыптасуы. Мысалы, Абайдың қара ... ... ... лирикасы,
Құнанбайшылығы қалмапты (қатыгездік), Соқыр десең ... ... ал ... ... ... ... шолақ па! деген
мысалдарда ауқымды мәдени ... мен ... ... жатыр. Сондықтан
М.Әуезовтің «Абай ... ... ... ... арасында
қаламгердің көркемдік кеңістігін біріктіретін ономастикалық бірліктердің
ішінде жоғарыда айтқан екі категорияның да кездесетінін ... ... ... ... ... ... ақпараттар жинақтаса, енді
бірі этностың ... ... ... ұмыт ... ... мәтіндегі ономастикалық атаулардың ... бір ... ... ... атқаруы. Кез келген ономастикалық
концептінің ішінде ментальды ... ... ... қабаттары
бар. Ономастикалық концептілердің өздеріне тән сипаттары алуан түрлі болып
келеді, сондай-ақ ономастикалық концептілердің тағы бір ... ... мәні мен ... ... ... ... ... бейнесі арқылы билік адамының болмысын аңғарамыз. Егер Құнанбай
есімінің өзін ономастикалық концептіге тірек таңба десек, онда ... т.б. ... ... ... ... ... күрделілігі мен көп
қырлы болуына қарай, белгілі бір шамада «Абай жолы» ... ... ... ... ... ... ... табылады, өйткені
лингвопрагматика жалқы есімдердегі тіл мен ... тіл мен ... мен ... тіл мен ... жүйелердің диалектикалық
қатынастарымен байланысты болған күрделі әрі алуан ... ... мен ... ... береді. Романдағы ономастикалық атауларға
жасалған лингвомәдениеттанымдық талдау көрсеткендей, жалқы есімдердің
мағыналарында ... ... және ... ... бекітілген мәдени
коннотациялар мәдениет типтерімен және олардың ескі әдет-ғұрыптар сияқты
таңбалық көріністермен қатысты қаралады. ... ... ... ... осы этноәлеуметтік одақты құрайтын ырғызбайлар, жігітектер,
бөкеншілер, ... ... қара ... көкшелер, яғни тобықтылар
дегенде имплицитті формада осы аталған рулардың тайпалық ... Бұл ... ... да бір ... ... ие ... ... жалқы есімнің мағынасына сай бойында аялық білімдердің жеткілікті
дәрежеде ... ... ... ... ... байланысы – оны құрастыруға ықпал етуші маңызды категория. Мәтін
көпқабатты құбылыс, ол мәтіннің ... ... ... негізгі деңгейіне сәйкес келетін мәтінішілік
байланысты таңдауға да ықпал етеді. Мәтіннің күрделі ... ... ... ... ... ... дейін жүйелі сабақтастықта
қызмет көрсетеді.
Тілдік жүйеде жалқы есімдердің ішінде адам ... бір ... ... ... ... ... ең көп ... синтагматикалық
қатар ретінде белгілі. Мұндай құбылысты айқын аңғару үшін ... ... көзі – ... ... ... да ... ... жалқы есімдер де «өзінің пайда болған» кезеңінен бастап этностың
тарихы мен дамуының ... ... ... құралдың қызметін
атқарады. Шығармада сол тұстағы идеологияда ... ... ... құрмет тұту сияқты көріністерден де байқалады. Мысалы,
Құнанбайдың ...... ... исі ... ... ... ... кемеңгер қариясы ретінде сыйлауы, оған үлкен ... ... ... қарт ... ... мен ... ғана ... сонымен
қатар, тіпті ең алдымен осы жүйенің сақталуымен де байланысты. Шығармада
Құнанбаймен татуласқан Бөжейдің ... ... ... ... оны ... яғни ... ... деп атауында да үлкен мән бар. Уақ этноатауының
семантикасына жасырынған «қырық үйлі» ... ... ... ... белгісіз
мәдени ақпараттар бар. Яғни, Уақ атауының өзі ... бір ... ... ... ... ... шежіресі туралы мәдени
ақпараттар жинақталған тілдік таңба. В.И.Болотов жалпы есімдер мен ... ... ... ... «Жалқы есімдер
тұрғысында ең ... ... ... мағынаны айту керек,
энциклопедиялық мағына деп біздер есім ... ... ... ақпарат
жиынтығын түсінеміз. Жалпы есімнің тілдегі маңыздылығы ... өріс ... ... ... ... ... экстралингвистикалық салаға байланысты оны тілдік құралдар арқылы
өзектендіріп суреттеу қажет» [9.333 б.] деп атап ... ... ... ономастикалық атауларға жасалған лингвомәдениеттанымдық талдау
көрсеткендей, жалқы есімдердің мағыналарында пайда ... және ... ... ... ... этностың мәдени-шаруашылық болмысы
мен олардың дүниетанымының негізінде пайда олған таңбалық көріністермен
қатысты қаралады. Мысалы, – ... аға, осы мына ... ... ... ... ... биік не ... Қарауыл атанды екен? – деді.
Сүйіндік: –Кім білсін, шырағым! – дей түсіп, аз ... – Е, ... ... ... жаулығы қалған ба? Сондағы қуғыншы мен жортушының бірі
қойған аты-дағы. Өзі өзге таудан бөлініп, айдалада ... ... тұр ... ... ... ... – деді деген мысалдан Қарауыл
атауына ... ... келе ... ... ... көмескіленуін
байқаймыз. Яғни атаудың негізі мағынасынан ... ... ... ... екенін аңғарамыз. Мұндай құбылысты романдағы «Базарлы – Тәкежан дауы»
деген тіркестен де байқауға болады. Расында, бұл ... ... ... ... тарихи ақпарат бар. Шығармадағы онимдердің лингвомәдени
семантикасы ... бір ... ... ... тіл мен мәдениеттің
өзара байланысын, жалқы лингвомәдени құндылықтарын айғақтайды. Мысалы,
Тобықты руына және ... ... ... ... мал шаруашылығы,
этноәлеуметтік құрылымына, мәдениеті мен болмысына, ... ... ... тән, соны ... ... ... ... концептілеріндегі ерекшелікті бейнелейді. ... ... ... ... ақпаратқа ие мәдени мәтін деп
есептеуге болады. Бұл шығармадағы онимдердің лингвомәдени, ... т.б. ... де ... ... ... ... семиотикалық тұрғыдан сипаттауға ... ... ... ... этномәдени, лингвомәдени ақпараттар
басым түрде жинақталған. Сонымен ... ... ... ... өз ... ... ... ақпараттар мен функцияларды
жинақтаған. Ал ... ... ... ... шығармасында былайша суреттеледі: Кеңгірбайдың халық қойған аты
«Қабан» болатын. Жем үшін осындай да қарындастың ... ... ... ... ... Қабан атануында мұндай лақап есім ... ... ... ... әсері мол. Бұл, бір жағынан, кезкелген
онимнің мәтінтүзу мүмкіндігін байқатады. Кез келген ... ... ... ... ... «Әр ... артында тілдің жүйесін
меңгерген тілдік тұлға тұр» -дейді [10, 72 ... ... ... ... сөз ... көркем шығармадағы кейбір
мәтіннің өзі ономастикалық ... ... ... ... ... ... ... семантикасына ерекше сипат береді. Мысалы, романдағы:
Ақшоқыда күзден бері жазу ... ... ... Африкада Ніл дариясы
бойындағы бір үлкен ерлік істі жыр ... ... ... Ніл ... ... ... ... Өйткені поэманың оқиға желісі Ніл
дариясының бойында өткен. Бұл мәтін мен ... ... оның ... ... етіп ... ... ... мәтін түзуші қызметінің мол
екендігін байқатады. ... ... ... көркем мәтіндегі
санамалау тәсілінің 8 түрлі ... ... ... ... және ... ... ... ономастикалық материалға қатысты мысалдар
сәтті келтірілген ... ... ... ... ... ... ... екендігін және белсенді мәтін түзушілік қасиетке
ие екендігін айқын көреміз. Сондай-ақ «Абай ... ... ... құдығы атауы да мәтіннің негізгі өзегі ретінде мәтін семантикасын
ашып тұр. Мұның барлығы, ... ... ... ... ... ... тарихына қатысты атау, ... ... ... ... ... ... тілдік
таңба ғана емес, сондай-ақ өз бойына түрлі ... ... емес ... ... құндылықтарды айқындайтын мәтін түзуші таңба
екендігін ... ... ... ... және ... қызметі.
Қазақ тіл білімінде эстетика жайлы ең алғаш еңбекті ... ... ... зор үлгісі әдебиет деп танып, дүниедегі әр өнердің шығу
тетігін, қызметін анықтайды. ... бар ... ... байланысты
дамиды, олардың барлығы «әсемдік дүниесін» қалыптастырады деп ... 68 ... ... өмір ... келе ... ... ... даралық «менін»
бейнелейтін айшықтар оның тілінде ғана сақталып, тіл ... ... ... ... ... жолы» романының ономастикалық
кеңістігіне ... ... ... ... ... ... мен ... прагматика атаулары осы пікіріміздің дәлелі.
Ұлттық эстетиканы зерделеу халқымыздың өнерге, әсемдікке деген көзқарасын
білдірумен ... ... ... мәдениет жайлы ұғымдардың этнос
өмірінде қалыптасуынан хабардар етеді. Халық өмірінде ... ... ... Яғни ... ... ... эстетикалық таным
ерекшеліктері тұрғысынан зерттеу деген сөз–тіл ... сол ... ... ... ... мәдениетімен, рухани байлығымен, өмір
тіршілігімен байланыстыра зерттеу деген сөз. Бірақ ... бәрі ... ... ... мен ... ... тілдік фактілер арқылы
ашылуы шарт. Тілдік фактілер сол тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... да, олар ... мол мағлұмат
бере алады. «Еділ-Жайық», «Жұпар қорығы», «Құла мерген» – бәрі де ... ... ... де, ... де, ... көш бойы да Абай ... ... деген мысалдардағы ертегі атауларының мазмұнында да ... ... бар. Бұл ... ... қиял ... ... де
атап өтудің өзіндік мәні бар. Көркем шығармада түрлі тілдік тәсілдердің
көмегі арқылы автор дүниенің ... ... ... Оны қабылдау
жазушының жеке тілдік дүниесі арқылы (идеолект) ... ... ... ... аспайтыны белгілі.
Кісі есімдері адам санасындағы дүниені танып білудің эстетикалық таным
деңгейімен де ... ... Бұл ... ... ... ... ... эстетической характеристики имен собственных, так как
обозначение ...... лица – ... ... ... произведении носит осознанный характер, а следовательно,
включает элемент эстетичности. Этим ... ... ... процесса
номинации в ономасиологическом аспекте с ... ... ... ... ... писателя, его мастерства, а
также ... ... ... текста» [13,
79 б.] деген пікірді жиі айтады. Жалпы көркем шығармадағы ... ... ... ...... ... ең өзекті мәселенің
бірі. Ол шығармадағы сөздік қолданыс пен мәтін құрылымымен және сөз ... ... ... ... Сондай-ақ, онимдердің эстетикалық
сипатына талдау жасау ұлт мәдениеті, ... ... ... ... сөз
әдебі және т.б. ұғымдарға иек арта отырып, ұлт өкілдерінің дүниетанымы,
ақыл-ойы, дүниені ... ... рөлі және ... мәдени құндылықтарды
сақтау тәрізді маңызды ерекшеліктерді ашуға ықпал ... ... ... ... ... ... гармония мен
сұлулықты тілмен жеткізген образдар дүниесін білдіруде әрбір ... ... ... ... бар. Сөз тағдырына көп фактор әсер етеді. Соның
бірі – ономастикалық ... ... ... ... мен
тарихы, болмысы мен мәдениеті турасында ... беру ... ... мәтін
лингвистикасы, оның ішінде көркем шығармадағы онимдердің эстетикалық,
ақпараттық қызметін ... ... мәні ... ... ... ... ... мен оның реалды болмысы
басқа көптеген шығармаларға қарағанда этномәдени мазмұны жағынан аса бай
және ауқымды. ... ... ... ... ... ... ... сабақтастып жатқандығын және барлығы да этностың шаруашылық
мәдениеті мен ... ... ... Сонымен қатар,
шығарманың көркемдік, өзіндік бітім-болмысын айқындауда жазушы қолданған
жалқы есімдердің орны ерекше. Себебі көркем шығармада ... ... ... ... кезеңі мен сол кезеңнің ерекшеліктеріне, ... ... мен ... ... оның ... қасиетіне көзқарасын, ой-
пікірін, ақиқат дүниеге қатынасын тіл ... ... ... ... ... ... ... құралдар арқылы беріліп, соның негізінде
«ғаламның тілдік бейнесін» жасаушы ақпараттар жүйесі қалыптасады. Ал мұндай
білімдер ... ... ... ... ... ... бейнелеген дәуірдегі халықтың ментальды дүниетанымын танытуға
ұмтылған, ... кең ... ... ұғымдары мен мәтіндік
құрылымында танылған «Су», «Жер», ... үй», ... ... ... ... сипаттама берілді. Сонымен қатар, жалқы
есімдердің бойындағы символдық ұғымдардың сипатына талдау жасалды.
Көркем шығарманы когнитивтік парадигмада қарастырсақ, ол – өте ... ... ... ... ... дүние туралы ақынның
индивидуалды-авторлық бейнесін танытатын тілдік ... ... ... ... ... романындағы антропонимдер, топонимдер,
әлеуметтік этноатаулар мен өзге де онимдердегі этномәдени ақпарат түрлері,
мәдени код типтері арқылы қазақ ... ... ... ... кешенді
де, күрделі жиынтығы ретінде Абай өмір ... ... мен ... ... ... бейнесі жасалған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Сыздық Р. Абайдың сөз ...... ... 1995. – 206 ... ... Т. ... ономастикасы. Атаулар сыры. Алматы: – ... – 520 ... ... А. ... ... в эпопее «Путь Абая»: автореф.
док.дисс. Алматы, 1971. – 65 с.
4 Колшанский Г.В. ... ... мира в ... и ...... 1990.–245с.
5 Жанұзақ Т. Есімдер сыры. –Алматы, 2004.
6 Мұқанов С.Қазақ қауымы (Танымдық және этнографиялық шолу). – ... ... 1995. ... ... Н. Язык ... и реалии языка. –Воронеж: ВГУ, 2001 –140 с.
8 Жұбанов Қ. Қазақ тілі бойынша зерттеулер. – Алматы: ... ... ... С. ... социолингвистика: теория, проблемы, методы. –
М.: Наука, 1976. –174 с.
10 Караулов Ю.Н.. Русский язык и языковая ... – М.: ... ... ... ... Г. ... ... прагматикасы. – Алматы, 2005. –300 б.
12 Байтұрсынұлы А. Шығармалар. –Алматы: Жазушы, 1989. –320 ... ... Д., ... М. ... код культуры: материалы к словарю.
–М.: Гнозис, 2007. – С. 31.
Диссертация мазмұны ... ... ... ... ... ... ... кейбір топонимдердің лингвомәдени
сипаты//«V Әуезов оқулары» жас ғалымдардың V ... ... ...... 2007. – 153-157 ... М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы этноәлеуметтік атаулардың
лингвомәдени ... тіл ... ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы,
2007. – 175-177 бб.
3 М.Әуезовтің «Абай ... ... ... атаулардың
сипаты//Тілтаным, 2009. – №1.
4 Ономастикалық атаулардың ... ... ҰҒА ... ... 2009 – №6. –71-73 ... Ономастикалық атаулардың көркем мәтіндегі қызметі // Этнос және тіл.
Академик ... 85 ... ... ... ... ... – Алматы, 2009. – 235-238 бб.
6 М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы жер-су атауларының ... ... ... 2010. – ... ... ... ... эпопеясындағы тұрақты тіркестердің қолданылу
ерекшелігі// Проф. Ж. Манкееваның 60 ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы антропонимдік ... ... ... ... – Алматы, 2010 – № 3.
Р Е З Ю М Е
диссертации, представленной на ... ... ... филологических наук по специальности
10.02.02 – казахский язык
Орынбетова Эльмира Асилтаевна
Лингвокультурный анализ ономастического пространства в эпопее М.Ауэзова
«Путь Абая»
Актуальность ... ... ... ... ... ... как ... «языковой картины мира» являются
результатом многовекового коллективного творчества народа, важнейшим
источником ... ... ... и несут в себе огромный
духовно-нравственный, лингвокультурный потенциал.
Роман-эпопея «Путь Абая» ... ... ... жизни
казахского народа в историческом прошлом, располагает ... ... ... ... ... ... ... имен людей, географических названий,
названий произведений искусства, ... игр, улиц ... и ... ... ... ономастическое пространство романа, до
настоящего времени не были ... ... ... ... связана также с необходимостью ... ... ... «Путь Абая» в новой антропоцентрической парадигме.
Рассмотрение онимических ... ... в ... аспекте
способствует выявлению огромного пласта закодированной в них разноплановой
этнокультурной информации о ... ... на ... их ... ... ... и
культурных стереотипах. В связи с этим актуальным является проблема
реконструкции ... ... ... в ... и ... структурах.
Объект исследования. Ономастические единицы, художественные составлющие
ономастического пространства романа-эпопеи.
Предмет исследования. Лингвокультурная семантика и ... ... имен ... ... Текст романа-эпопеи «Путь Абая» ... ... ... словари казахского языка.
Методы и приемы исследования. В диссертационном ... ... ... ... анализа, приемы
реконструкции структуры концепта, ... и ... ... ... ... и ... ... Ономастические единицы романа-эпопеи «Путь
Абая» в ... ... ... ... ... ... народных казахов об ... ... ... С ... ... разнообразной информации лингвокультурного
характера в содержании ономастических названий ... в ... ... задачи:
- определить лексико-семантическую принадлежность ономастических единиц
произведения;
- определить лингвокультурную специфику антропонимических ... ... ... содержание топонимических названий
произведения;
- указать ... ... и ... культурной информации,
заложенных в периферийных классах ... ... ... ... ... ... и этнонимах, а также и
др.;
- ... ... ... ... этнонимических названий произведения в ассоциативных
структурах ... ... дать ... ... ... символических
особенностей онимов произведения «Путь Абая»;
- определить текстообразующую ... ... ... ... ... ... ... ономастических
названий романа.
Теоретическая и практическая значимость исследования. ... в ... ... ... ... научно-
теоретической базы лингвокультурологической отрасли казахского языкознания,
национальной ономастики. Лингвоконцепутальный анализ собственных ... ... ... способствовать совершенствованию принципов
лингвопоэтики, анализа художественного текста, когнитивной ономастики.
Результаты исследования ... быть ... быть ... при ... и ... в ... ... заведениях по лингвокультурологии,
когнитивной лингвистике, при лингвистическом анализе ... ... и ... ... ... ... ... собственных имен романа-
эпопеи «Путь Абая» и указано, что ... ... ... ... концептуальных структурах;
- показана взаимосвязь линговокультурологической ... ... ... ... с ... менталитетом,
особенностями мировосприятия, духовно-нравственными ценностями казахского
народа;
- выявлена лингвокультурная ... ... ... ономастических единиц произведения;
- определена ... ... ... ... ... ... романа;
- выявлена сфера употребления и функциональные ... ... ... – урбанонимов, зоонимов и др.
Основные положения, выдвигаемые на защиту:
- национально-культурная ... ... ... имен ... ... ... формируется под непосредственным влиянием
мировосприятия, мышления и этнической ... ... ... ... ... ... ... как художественный
инвариант реального национального ... ... ... ... описываемый писателем;
- собственные имена произведения расцениваются как культурные тексты,
содержащие этнокультурно ... ... ... ... его различные ... ... ... ... и пр.);
- собственные имена произведения рассматриваются как лингвокультурный
феномен, обладающий богатой этнокультурной информацией и ... одно ... мест в ... базе казахского народа;
- ономастическое пространство романа-эпопеи многослойно и разнообразно в
лексико-семантическом плане, в нем обнаруживаются топонимы, ... ... ... ... ... ... ... (названия учреждений),библионимы, хрононимы, артионимы и пр.;
- лингвокультурная семантика ... имен ... ... ... ... ... этнолингвистическое и лингвокультурное содержание ономастических
названий ... ... ... ... и ... мира» казахского народа в историческом отрезке времени, описываемом
в романе.
Апробация работы
Основные положения и ... ... ... в ... и ... ...... конференций и в 8
научных статьях.
Структура ... ... из ... трех ... ... заключения,
списка использованной литературы и приложения, состоящего из ... ... ... ... употребления собственных имен в романе-эпопее «Путь
Абая».
SUMMARY
The abstact of the ... to receive the degree of ... ... sciences
10.02.02- the Kazakh language
Orinbetova Elmira Asiltaevna.
Linguocultural description of ... space in the novel of M. ... way of ... present interest of research work. Every nation in the history ... ... of the nation have ... treasures formed in
different times, and they become the cultural ... proving ... of the humanity time by time. The ... divides into ... ... ... learning and etc.), the language ... a particular place among them.
Through language units can be taken the ... about the ... and the ... of the nation. The ... names take a ... because any cultural ... are ... with the history of
existing language community.
The main aim of the work is to define the ... ... the proper names in the novel “The way of Abai” by M. ... the other language units, ... names we perceive as the ... the cognitive model as the object describing the real picture of
the world. The proper names, indicated through language units are ... symbolic and other ... complex of ... names in the novel hasn’t been the object ... till this time and it intensifies the piece of ... of ... ... of the research ... the object of the research work was taken the onomastyc names ... famous novel “The way of Abai” by M. ... of the research ... the ... of ... of the theme and the aim of ... work, it was used the ... methods: characteristics,
comparative analysis, systematization and analytical analysis.
Aims and tasks of the research ... is one of the branches of ... which can show ... ... of the ... of the national ... proper names in the novel of M. Auezov “The way of Abai” composed
the paradigms of semantic ... Thus the proper names might ... as the concept having the complex ... and wide
diapazone of using among the conceptions, connected with the mind of the
ethnic. Thus the main is to ... the ... ... of ... names in the ... the purpose of solving these problems there are ... ... determine the stuff and structure of onomastyc units in the ... define the ... of using proper names and ... ... the ... define the place of using toponymyc space in the ... ... and other ... consider from the position of the concept ... ... space of ... and toponyms;
-the characteristics of linguo-cultural contents of symbolic ethno-
linguistic pecularities of ... define the place of onyms in the novel as national ... define ... role of ... ... give mark the ... informational role of onyms;
The regulation and Results ... in the work carry its deposit ... ... basis of ... research in ... The proper names in the novel of M. Auezov “The way of ... to deepen the basis of ... and ... ... the ... of the ... results and the ... received from the research, language
materials can be used for taking the analysis in the special courses ... and ... ... And also the results of the
work help to carry out the ... classes on ... ... ... analyzing of the literary texts.
Scientific novelty and the results of the research work.
-the word “concept” is ... as the complex ... in ... work; shown ... ... linguo-cognitive
pecularities of proper names;
-given the characteristics of ... content of ... symbolic ... ... the ... role of ... ... the place and the frequence of using ... ... and other ... the conceptual structure defining ... of ... culture, carried out the ... of onomastyc names in the novel.
Basic regulations promoted to the ... semantic of proper names in the novel of M. Auezov “The way ... forming on the depence of national mental mind in learning ... of national culture and the system of ... ... field in the novel is described as the version ... ... space of that real ... onomastyc names of the novel are considered as the language ... a ... content in national ... basis, rich ... information;
-in cognitive section oflinguistics the proper names are known as ... ... the ... the novel “The way of Abai” the proper names compose onymyc ... to the parts of ... toponyms, anthrotoponyms, ethnonyms,
chronyms, artionyms;
-the toponyms, zoonyms, oronyms in the novel compose its own ... ... ... defining the ... ... of
the culture, touching on the proper names in Kazakh language, consist ... ... types: fraim, script, scene, scheme, ... ... ... can be defined the lingua-cultural content
of the proper names;
-it is determined the ... in the language of national ... the ... of ... content of the proper ... the novel.
Approbation of the work.
The content and the results of the research are shown in the materials
of international and republic and ... ... and in ... ... of the ... thesis consists on the introduction, three main parts, conclusion,
the list of used ... and ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясы туралы4 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Жиырмасыншы жылдардағы саяси – әлеуметтік жағдай және қазақ ақпараттық кеңістігінің қалыптасуы91 бет
Лингвомәдениет48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь