1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі

КІРІСПЕ

Бірінші тарау.
1867.1868 жылдардағы патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесіне әсері

Екінші тарау
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басындағы қазақстандағы ұлттық білім берудің мазмұны мен түрі туралы пікірталастар

үшінші тарау
ХХ ғ. басында қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде қалыптасуы.

қорытынды

ПАЙДАЛАНЫЛғАН ӘДЕБИЕТТЕР

Пайдаланылған газеттер мен журналдар
КІРІСПЕ

Тәуелсіздіктің көк туы желбірегелі бері тарих қойнауының талай қалтарыстары ашылып, халықтың рухани қазынасының пайдаланылмай келген талай жәдігер мұралары бүгінде кәдеге жарап жатыр. Сондай ұмыт қалған қазынамыздың бірі - ұлттық білім беру мен тәлім-тәрбие мәселесі. Бүгінгі таңда ғылымның қай саласына болсын, жаңаша көзқараспен қарайтын уақыт жетті. Сондай ғылымның бірі - этнопедагогика. Кеңестік идеологияның ықпалынан шыға алмай, “ революцияға дейін екі-ақ процент қазақ сауатты болды, мәдениеттен жұрдай , жабайы болдық“- деп өз-өзімізді мүсәпір, бейшара етіп көрсетіп, "ұлы халықтың" көлеңкесі ретінде сезінуден әлі күнге дейін арыла алмай отырғанда, қазақ халқына тән ұлттық тәрбие, білім беру тағылымы мен тәжірибесінің болғанын дәлелдеу тәуелсіздігімізді нығайта түсетін жағдайдың бірі екені рас. Сталиннің халықтың қаймағын, көш бастар көсемдерін сылып тастап, иесіз қалған тобырды есінен адастырып, жадын ұмыттырып, мәңгүрттендіріп жібергенінен қазақ халқы қазіргі кезде де зиян шегуде. Сондықтанда бұл мәселені тиянақты зерттеудің ұлттық білім беру жүйесін қайта құру кезеңінде маңызы зор болғандықтан зерттеу объектісіне - қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде қалыптасу кезеңін алып отырмыз.
Қазақстанның Россияға қосылуы 1731 жылдан басталғанымен, патшалықтың отарлық саясатының күшейген кезі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында болғандықтан қазақ даласы осы кезеңде тарихи оқиғаларға толы болды. Патша өкіметі қазақ жерін отарлау саясатын жүзеге асырып, әкімшілік басқару жүйесін енгізіп, қазақ жерінің байлығын өз мақсаттарына пайдалану үшін жанталасып жатты. Мұжықтарын лек-легімен әкеп төгіп, қазақтың ең шұрайлы жерлерін тартып алып, өздерін шөлге, құмға, тау-тасқа қарай тықсырды. Шекараны нығайта түсу үшін бекіністер салды. Патша өкіметі осы әрекеттерімен ғана шектеліп қалған жоқ, іле-шала жергілікті халықтың тіліне, діліне, дініне шабуылын күшейтті. Халықты бірден үркітіп жібермеу үшін " бұл саясатын " аса сақтықпен жүргізді. Патша өкіметі ең бастысы халықтың ауқатты тобын өз жағына шығарып алуға тырысты. "Болыстарға тілмаштар даярлау мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің балаларын оқытып, билік сүйгіштерді өзіне жақындатып алды. " Ислам дініне бой ұрады" деген ниетпен татарларды қазақтарға жолатпауға тырысады.
Патша өкіметі тек орыс мектептерін ғана ашып қойған жоқ, жер-жерлерде қазақ балаларын шоқындырып, оларға орысша ныспы беру рәсімдерін де жасады. Бұның бәрі бүгінгі күж ғана тұрғыдан айтылып отырған шындық.
Халықты тарихынан жаңылдыру үшін бірнеше рет жазу графикасы ауыстырылды. Бұның өзі бүгінге дейін ел тарихын зерттеуге үлкен қол байлау болып отырғанын жасырып, - жабудың қажеті жоқ.
Патша өкіметінің "жымысқы" саясатының нәтижесінде ашылған "орыс-қазақ" мектептерінде оқыған қазақ балалары орыстың білімі мен ғылымының арқасында көкірек көзін ашып, ХХ ғасырдың басында саяси аренаға шықға бастады. Орыс мектептерінде оқып, орыс қалаларында жоғарғы білім алғанымен олар өз елінің мүддесін көздеді, ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыруға және ұлттық тәлім-тәрбиенің негізін қалап, ғылымға айналуына көп еңбек сіңірді. Ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен, асқан білімділік деңгейімен, рухани парасатымен суырылып шыққан азаматтар ұлт болашағы үшін жан аямай тер төгіп, бостандық пен бақытты өмір жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола білді. Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедов, Мұхамеджан Сералин, Барлыбек Сырттанов, Бақытжан Қаратаев, Жанша Сейдалин, Мұхамеджан Тынышбаев, Жақып Ақбаев, Дінмұхамед Сұлтанғазин, Ғұмар Қарашев, Отыншы Әлжанов, Райымжан Мәрсеков, Асылқожа Құрманбаев, Ғабдулғазиз Мұсағалиев… бұл тізімді осылай жалғастыра беруге болады.
Шын мәнінде, олар ғұмыр кешкен ХХ ғасырдың басы өздерінің ойлау, болжау қасиеттері айрықша, энциклопедиялық білім, талғам-танымдары жан-жақты көзі ашық алыптарды дүниеге келтірген дүбірлі заман еді.
Бірақ көп жылдар бойы Кеңес өкіметі жүргізген озбырлықпен қырып-жоюға, тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың тікелей салдарынан халқымыздың сана-сезімі өлшеусіз де орны толмас жұтаңдыққа ұшырап, оның интеллектуалды ауқымының қарыштап дамуына үлкен нұқсан келді. Соның тікелей кесірінен қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын алған ірі тұлғаларымызға "байшыл", "кертартпа", "діншілдер" деген, жалған саяси айдарлар тағылды. Олардың бай мұраларын зерттеуге тыйым салынды. Партиялық талап, марксистік-лениндік идеология қазақ халқының дарынды дара перзенттерінің бостандық пен ұлт тәуелсіздігі үшін аянбай тер төккен, қабырғалары қайысқан ерекше еңбектерін большевиктік көзқараспен біржақты бағалап, оларды мемлекетке "қажетсіз" санап, жетпіс жылдан астам жарыққа шығармады. Кейінгі кезде бұл мәселе біршама толық зерттеле бастады 1.
Коммунистік—тоталитарлық жүйе заманында жарық көрген әдебиеттерде көптеген ірі қайраткерлеріміз нақақтан қараланды, тіпті олардың есімдерін атауға тыйым салынды. Көп жағдайда бүкіл ХҮІІ-ХІХ ғасырлардың шеңбері тек қана Шоқан, Ыбырай, Абаймен шектеліп, олардың өзінің мәдени дүниеге келуі " Ұлы орыс мәдениетінің жемісі" деп насихатталды. Соның нәтижесінде үш ғасыр аралықта небір ұлы ойшылдар мен дарынды перзенттерді дүниеге келтірген қазақ даласы небәрі үш-ақ қайраткерді шығарған деп үлкен бір халық тарихы бұрмаланды. Адам баласы әу бастан өз ұрпағын өмірге, еңбекке икемдеп, тәрбиелеп келгені көпке аян. Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми теориялық заңдары бар педогогика ғылымы өмірге келгенше де адамзат ұрпақ тәрбие ісімен айналысып бақты.
ПАЙДАЛАНЫЛғАН ӘДЕБИЕТТЕР :

1.Аймауытов Ж. Педагогические руководство (учебное пособие), Оренбург. Госиздат,1924.
2.Аймауытұлы Ж. Психология.Алматы, "Рауан" ,1995.
3.Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. Алматы, "Рауан",1991.
4.Алтынсарин Ы. Таза бұлақ: Өлеңдер ,әңгімелер , хаттар , очерктер. Алматы, "Жазушы", 1988.
5.Антология педагогической мысли Казахстана /Сост.: К.Б.Жарикбаев, С.К.Калиев.Алматы: Рауан ,1995.
6.Әуезов М.О. Әдебиет тарихы. Алматы."Ана тілі" ,1991.
7. Байтұрсынов А. Ақ жол. Өлеңдер мен тәржімелер, мақалалар мен әдеби зерттеулер.Алматы,"Жалын",1991.
8.Байтұрсынов А.Шығармалары.Алматы."Жазушы",1989.
9.Валиханов ч. Собрание сочинение.Алма-Ата, 1985.
10.Вощинин В. Очерки нового Туркестана. СПб.1914
11.ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері (монография).Алматы: "Әл Фараби",1995.
11.ғабдуллин М. қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы."Мектеп",1974.
12.Диваев Ә. Тарту.Алматы."Ана тілі" , 1992.
13. Досмұхамедұлы Х.Таңдамалы.Алматы."Ана тілі",1998.
14.Досмұхамедұлы Х. Аламан. /құрастырушылар, алғы сөзін және түсініктемелерін жазғандар ғ.Әнесов, А.Мектепов, Ш.Керімов. Алматы. "Ана тілі",1991.
15.Дулатұлы М. История происхождения казахов и киргизов. Оренбург,1925.
16.Дулатұлы М. Шығармалары. Алматы,"ғылым",1996.
17.Жарықбаев қ.Б., Наурызбаев Ж.қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие атауларының түсіндірмелі сөздігі.Алматы."ғылым", 1993.
18.Жарықбаев қ. қалиев С . қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы.Санат,1995.
19.Жарықбаев қ. қалиев С. Из истории казахской народной педагогики. Алматы."Китап",1992.
20.Жарыкбаев К.Б. Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане. Афтореф.дисс.Докт.Пед.Наук.Киев,1982.
21.Жарықбаев К.Б."Состояние и перспективы развития этнопедагогических и этнопсихологических исследований в Казахстане" //Материалы научно-практической конференции "Использование традиций народной педагогики и психологии в учебно-воспитательном процессе".Алматы:"Рауан", 1992.
22.Жұмабаев М. Педагогика.Алматы,"Ана тілі",1992.
23..Жұмабаев М.Шығармалары. Алматы,1989.
24. қазақ халқының тәлім-тәрбие тарихынан./Ред.коллег.С.Калиев(бас ред.) Алматы, 1992.
25.қалиев С. қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.Алматы."Рауан",1998.
26.қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми және теориялық мәселелері. Алматы, 1993.
27.Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика:методология,теория, практика. Алматы."ғылым",1998.
28.Кенжахметұлы.С. ұлттық әдет- ғұрыптың беймәлім 200 түрі. Көмекші оқу құралы. Алматы" Санат",1998.
29.Лихачев Б.Т.Педагогика . Курс лекций. М.,1998.
30.Мырзахметов М. қазақ қалай орыстандырылды. Алматы. "Атамұра",1993.
31.Омаров Ә. қазақстандағы ағарту ісі және патша өкіметінің отарлық саясаты. Алматы,1997.
32.Остроумов Н.П. Воспоминания о миссионерском отделении при Казанской духовный академии. Казань, 1899.
33.Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Алматы."Жеті жарғы",1998.
34.Радлов В.В. Алтын сандық.//құрастырып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазғандар – С.қасқабасов, К. Ісләмжанұлы.Алматы "Ана тілі", 1993.
        
        1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы
ұлттық білім беру жүйесі [87 ... ... ... ... ... жүргізген реформалардың Қазақстандағы
ұлттық білім беру жүйесіне әсері
Екінші тарау
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... түрі ... пікірталастар
үшінші тарау
ХХ ғ. басында қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде қалыптасуы.
қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛғАН ӘДЕБИЕТТЕР
Пайдаланылған газеттер мен журналдар
КІРІСПЕ
Тәуелсіздіктің көк туы желбірегелі бері ... ... ... ... ... рухани қазынасының пайдаланылмай келген
талай жәдігер мұралары бүгінде кәдеге ... ... ... ұмыт ... бірі - ... ... беру мен тәлім-тәрбие мәселесі. Бүгінгі
таңда ғылымның қай ... ... ... ... ... уақыт
жетті. Сондай ғылымның бірі - ... ... ... шыға ...... ... ... процент қазақ сауатты
болды, мәдениеттен ... , ... ... деп ... ... етіп ... "ұлы халықтың" көлеңкесі ретінде сезінуден әлі
күнге дейін арыла алмай ... ... ... тән ... тәрбие, білім
беру тағылымы мен тәжірибесінің болғанын дәлелдеу тәуелсіздігімізді ... ... бірі ... рас. ... ... қаймағын, көш бастар
көсемдерін сылып тастап, иесіз қалған тобырды есінен адастырып, жадын
ұмыттырып, мәңгүрттендіріп ... ... ... қазіргі кезде де зиян
шегуде. Сондықтанда бұл мәселені тиянақты зерттеудің ұлттық ... ... ... құру ... ... зор болғандықтан зерттеу объектісіне -
қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде ... ... алып ... ... ... 1731 жылдан басталғанымен, патшалықтың
отарлық саясатының күшейген кезі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... осы кезеңде тарихи оқиғаларға толы болды. Патша
өкіметі қазақ жерін отарлау саясатын жүзеге ... ... ... енгізіп, қазақ жерінің байлығын өз мақсаттарына пайдалану ... ... ... ... әкеп төгіп, қазақтың ең шұрайлы
жерлерін тартып алып, ... ... ... ... ... ... ... түсу үшін бекіністер ... ... ... ... ғана ... қалған жоқ, іле-шала жергілікті халықтың
тіліне, діліне, дініне шабуылын күшейтті. ... ... ... ... " бұл ... " аса сақтықпен жүргізді. Патша өкіметі ең бастысы
халықтың ауқатты тобын өз ... ... ... ... ... ... ... ашып, болыстардың, атқамінерлердің балаларын
оқытып, билік сүйгіштерді ... ... ... " ... ... бой ... ... татарларды қазақтарға жолатпауға тырысады.
Патша өкіметі тек орыс ... ғана ашып ... жоқ, ... ... ... оларға орысша ныспы беру рәсімдерін де жасады.
Бұның бәрі бүгінгі күж ғана тұрғыдан айтылып отырған ... ... ... үшін ... рет жазу ... ... өзі бүгінге дейін ел тарихын зерттеуге үлкен қол ... ... ... - ... ... ... ... "жымысқы" саясатының нәтижесінде ашылған "орыс-
қазақ" мектептерінде оқыған қазақ балалары орыстың ... мен ... ... ... ... ХХ ... ... саяси аренаға шықға
бастады. Орыс мектептерінде оқып, орыс қалаларында жоғарғы білім ... өз ... ... ... ... ... беру жүйесін қалыптастыруға
және ұлттық тәлім-тәрбиенің негізін қалап, ғылымға ... көп ... Ел ... ... ... ... асқан білімділік
деңгейімен, рухани парасатымен суырылып шыққан азаматтар ұлт ... ... ... тер ... ... пен ... өмір жаршыларының тұңғыш
қарлығаштары бола білді. Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Сералин, Барлыбек Сырттанов,
Бақытжан Қаратаев, Жанша ... ... ... Жақып Ақбаев,
Дінмұхамед Сұлтанғазин, Ғұмар Қарашев, Отыншы Әлжанов, Райымжан ... ... ... ... бұл ... ... жалғастыра
беруге болады.
Шын мәнінде, олар ғұмыр кешкен ХХ ғасырдың басы ... ... ... ... ... ... ... жан-
жақты көзі ашық алыптарды дүниеге келтірген дүбірлі заман еді.
Бірақ көп жылдар бойы Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... ... саясаттың тікелей салдарынан
халқымыздың сана-сезімі өлшеусіз де орны ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен нұқсан келді. Соның тікелей
кесірінен қазан төңкерісіне ... ... ... ... төрінен
орын алған ірі тұлғаларымызға "байшыл", "кертартпа", "діншілдер" ... ... ... тағылды. Олардың бай мұраларын зерттеуге тыйым
салынды. Партиялық талап, марксистік-лениндік ... ... ... дара перзенттерінің бостандық пен ұлт тәуелсіздігі үшін ... ... ... ... ... ... большевиктік көзқараспен
біржақты бағалап, оларды мемлекетке "қажетсіз" санап, жетпіс ... ... ... ... ... бұл ... ... толық зерттеле бастады
1.
Коммунистік—тоталитарлық жүйе заманында ... ... ... ірі қайраткерлеріміз нақақтан қараланды, тіпті олардың есімдерін
атауға тыйым салынды. Көп жағдайда бүкіл ХҮІІ-ХІХ ... ... қана ... ... Абаймен шектеліп, олардың өзінің мәдени дүниеге
келуі " Ұлы орыс ... ... деп ... ... ... ғасыр аралықта небір ұлы ойшылдар мен дарынды ... ... ... ... ... ... қайраткерді шығарған деп үлкен бір
халық тарихы ... Адам ... әу ... өз ... ... ... ... келгені көпке аян. Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми
теориялық заңдары бар педогогика ғылымы ... ... де ... ... ... ... ... Оның қағазға жазылып түспеген, бірақ халық
жадында мәңгі сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша нақыл-ақыл,
өсиет-өнеге, қағида-ереже ... ... ... ... - ... тәлім- тәрбие
беру тәжірибесі- халықтық педагогика деп аталады. ... ... бір ... ... ... өмір сүру ... ... салт-дәстүр, жол-жора, ырымдар, тағам дайындау мен қонақ күтуге
дейінгі рәсімдері, ауыз әдебиеті үлгілері, ұлттық өнер ... , ... ... ... ... ... ел-жұрт, ру-тайпа,
қала берді бүкіл ... ... ... орын ... ... ... ... адам мінезін, іс-әрекетін қалыптастырудың белгілі
нормасы болып табылады.
Қоғамның даму сатысының өзгеруіне ... ... ... келе ғылым саласы этнопедагогикаға айналды. Олай болса, халық
педагогикасы қоғам ... ... ... ... ... белгілі
сатыларынан өтіп, ғылыми педагогикалық дәрежеге жеткенше ұрпақ тәрбиесінің
бастау бұлағы, педагогиканың құралы болып, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми педагогика мен ... ... ... ... принциптік - идеялық
үндестігі туындайды. Бүгінгі әлемдік аренаға ... ...... ... ... ... оны ... теориялар мен қағидалар
тұрғысынан жан-жақты ... ... өз ... ... Осы
қажеттіліктен келіп, халықтың эмпирикалық тәжірибесіне негізделген ұрпақ
тәрбиелеу тағылымдары –халықтық педагогиканы ой ... ... ... мен оқу ... ... ... ... жолдарын және шығу, даму
кезеңдерінің өзіндік ... ... ... байланысын
зерттейтін педагогиканың ғылыми бір саласы этнопедагогика қалыптасады.
Қазақ этнопедагогикасының қалыптасуы Қазақстандағы ұлттық ... ... ... ... ... ... ғылымы орыс, батыс
елдерінде ХУІІ- ХУІІІ ғасырлардан бастап ... ... ... ... , ... ретінде қалыптасу тарихы соңғы жылдары ... ... да ... ... ... Қазақ этнопедагогикасының пайда болуына әсер еткен Қазақстандағы ... беру ... ... ... "кейбір ақтаңдақ" тұстарын
ашу;
□ Қазақтың ... ... беру ... ұйымдастырушылар мен ұлттық тәрбие
мәселесінің теориялық негізін ... ... ... ... ... ... ... Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Халел
Досмұхаметовтердің этнопедагогикалық еңбектерін талдап, ... ... ... ... ... ... үшін біз мынадай мәселелерді шешуіміз қажет деп ... ... ... білім беру жүйесінің қалыптасу кезеңдерін анықтау;
□ Әрбір кезеңнің өзіне тән ерекшеліктерін көрсету;
□ Қазақстандағы ұлттық білім беру ... ... ... ... ... ... Қазақ этнопедагогика ғылымының қалыптасқан кезеңін анықтау және оның
ғылым ретінде қалыптасуын дәлелдеу.
Зерттеу жұмысындағы жаңалықтар мына мәселелерден ... ... ... ... оқу ағарту ісінің қалыптасу
кезеңдерін көрсету;
□ Оқу ісі және оқу ... ... ... ... қалыптасқан
бағыттарды көрсету;
□ Әр түрлі бағыттардың өзара күресінің нәтижесінде ... ... ... ... және ... ... ... методологиялық
және теориялық негізіне этнопедагогика және халықтық педагогика ғылымдарын
зерттеушілердің еңбектері мен мақалалары пайдаланылды.
Теориялық және ... ... ... ... ... және жоғары оқу орындарында ... ... оқып ... ... ... апробациясы. Диссертациялық жұмыстың тақырыбы ... ... ... (" ... ... 1999 ж, 28 ... Қазақ" газеті және білім беру ісі ("Қазақ тарихы", 1999 ж. N5 ) ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жинақ,2001), "Қазақ ұлттық педагогикасының
тәлім-тәрбиелік мәні" ... ... 2002ж.) , ... ... Қазақстандағы білім беру жүйесіне әсері" (ҚазМУ, Этнопсихология
және этнопедагогика, ғылыми жинақ , 2003ж) атты мақалалар жарық ... ... ... ... ... ... үш ... және пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... Ресейдің Қазақстанды толық жаулап алғаннан кейін
жүргізген реформаларынан ... ... ... ... ... өзгерістер мен олардың себеп-салдары қарастырылған.
Екінші тарауда Қазақстандағы оқу-ағарту ісінің даму ... ... ашып ... ... ... рухы ... ... зиялы қауымының тәуелсіз
білім беру жүйесін құру үшін күресі нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие ғылымына қосқан
үлестерін ғылыми тұрғыдан сараладық.
Қорытындыда ... ... қол ... қағидалары, олардың қазіргі
кездегі маңызы атап өтіледі.
Бірінші тарау.
1867-1868 жылдардағы патша үкіметі жүргізген реформалардың ... ... беру ... ... ... жж. ... ... ойсырай жеңілуі крепостниктік
правоның жойылуына және елдегі буржуазиялық қатынастардың кең қанат жаюына
әсер етті. ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесін де қамтыды. Білім беру жүйесіндегі өзгерістер
Ресейдің отарлық саясатындағы жаңа кезең- Орта Азияны ... ... ... ... орыс ... айналуымен тұспа-тұс келді.
1867-1868 жж. әкімшілік реформа бойынша " ... ... ... ... және ... жер патша жері" деп жарияланды. ... ... ... жергілікті кадр дайындау мәселесін де күн
тәртібіне сүйреп шығарды.
Сондықтан да олар отар ... ... бір ... ... беру ... құруды қолға ала бастады. Мектеп ашу арқылы бодан
елдеріне өз ... ... ... ... әр елдің міндеті
болса керек. Одан Ресей империясының да қалыспағаны байқалады. ... ... ... олар өз ... ... отар елдерді уысында ұстау
ниетін баса ... ... Орта Азия мен ... ... халықтардың ерте
заманнан келе ... ... оқу ... ... және медреселер
құрағаны баршамызға ... Бұл жүйе ... ... ... ... ... Араб және парсы тілдеріндегі діни пәндер ... ...... ... жергілікті халықтар арасындағы діни – рухани тұтастықты
сақтап, оны ары қарай нығайтатын ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде дәстүрлі оқу
орындарының көлеңкелі ... ... ... ... ... олар ... ... насихаттап, кертартпа ескішілдікті тарататын орындар болып
есептелінді.
Шындығында, мұсылман мектептері мазмұны мен ... ... ... ... ... түркі халықтарын діни-рухани
негізде біріктіретін ... ... ұя ... баса назар аудару ... бір ... ... ... ... ... ... жүйеге
қарсы құдіретті күш екенін түсінген патша өкіметі мектеп-медреселерді
құрту мақсатында нақты ... ... ... осы ... ... ... жүргізген өлкетанушылар: "біз, әсіресе, жергілікті ру-
тайпалар мен ұлттардың ислам негізінде ... ... ... ... деген зымиян пікір білдірген. Сондықтан, ... ... ... ... айла - ... арқылы жүргізіледі. Бұларды тек
фанатизм, қараңғылық ордасы етіп көрсетіп, осы ... ... ... ... ... үкімет тарапынан қаржыландырмау, қолдамау, қайта
олардың бастан кешіп отырған обьективтік дағдарысын одан әрі ... ... ... ... көзделеді. Мектеп не медресе ашу үшін арнайы
кеңселерден міндетті түрде ... ... алу ... басы ... ... жылы 17 ... ... ережеде Түркістан
өлкесінде медресе ашу үшін өз қаражаттарымен міндетті түрде орыс ... ғана ... ... ... ... ... жасалса,
діннің әлсіреп, үкіметтік оқу орындарының беделінің өсетінін түсінген.
Патша ... бұл ... ... ... ... ... куәгерміз.
Қазақ даласында мұсылман дінінің нашар таралуы және аумақтардың Ресей
қоластына әр түрлі кезеңде өтуі ... беру ... де әсер ... ... ... аумақтарда оқу ұяларын ашу мәселесі ... ... ... ... ... Оған ... ... 1841 жылы
Ордада мектеп ашуы, Құнанбай Өскенбайұлының 1845 ... 3 ... ... ... ашуды сұрап,арыздануы Уәлихан Шыңғысұлының сол
жылы осы мәселемен өз болыстарын нұсқап ... ... ... ... жылы ... балаларын Ресейдің кез - келген қаласындағы оқу
орындарына түсуге ... ... ... ... ... ... өз қаражатына алғаш рет мектеп ашқан әйгілі Жәңгір хан
екенін жоғарыда баяндадық. Мектеп өз шәкірттеріне есігін 1841 ... ... ... ... Ол ... ... Орынбор кадет корпусы мен
Ресейдің басқа да қалаларындағы оқу орындарына түсуге даярлап отырған. Әу
баста ... ... күш ... ... өзі де осындай мақсатты көздеген.
Оқу орыс тілінде ... ... ... ...... ханның
орысшылдығы, жастайынан Астрахан губернаторы ... қол ... әсер етсе ... ... ... ... тіпті одан кейін
де үш жыл бойы мектептің бар шығыны ханның өз ... ... ... да, ол тек 1848 жылы ғана ... ағарту министрлігінің қарамағына
көшіріліпті.
Әрине, Ішкі Ордада мектеп ашуға патша әкімшілігі тек ... ... ... ғана рұқсат етті десек, қателескен болар едік. Мұның
астарында ... ... ... ... адал ... ... сенімді
шенеуніктер даярлап, солар арқылы елді ішке ... ... ... ... ... ... сияқты зымиян саясат жатқаны айқын. ... ... ... ... ... мектеп ашу арқылы татарлардың
қазақтарға тигізіп отырған ... ... ... мақсатын да көздеген
болуы ықтимал. Олай ... ... ... ... ... ... ол
тұста Ордаға көптеп келе бастаған. Осыдан келіп олар ... ... ... мүмкін-ау деген күдік туып, мұның өзі патша әкімшілігін
едәуір ... ... ... ... ... патша әкімшілігі Орда
мектебін көзден таса қылмай қадағалап отырған. Мектептің оқу ... ... ... да ... ... ... ... қазақ
мектептерінің инспекторы В.В.Катаринский мектепте оқулықтар мен оқу
құралдары ... ... ... ... ... ... ... картасын пайдаланып жүргенін айта келіп,
былай деп ... ... ... ... 4 жыл ... ... кітабындағы мақалаларды әжептәуір жақсы оқыды, оқығандарын өз
сөздерімен айтып шығып, оны ... ... бере алды және ... ... ... ... шықты"…1
1850 жылы Орынбордағы Шекара комиссиясы жанынан ... ... ... іс ... ... ... тіліндегі екінші
мектеп ашылғанға дейінгі тоғыз жыл ішінде Жәңгір мектебі ... ... ... ... ... ... жеке-дара шашып келген. Әрине, оның
жарығы білімге сусап отырған қалың көпке түгел ... дей ... ... ... осы ... жастарды өнер-білімге баулуда, олардың
көкірек көзін ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарының қай- қайсысына да мықты таяныш, үлкен
тірек болғаны ... ... ... ... ... пен К.Ольдекон
болған. Мектепті үздік бітірген 8 бала 1845 жылы ... ... ... оқуға түсіп білім алды.
Патша 1844 жылдың 14 маусымында Орынбор ... ... ... ... ... ... ... беретін мектеп ашу жөнінде ереже
жариялайды. Осы ереженің негізінде ... ... ... 1850 ... Бұл ... ... "аға сұлтандар хат-шотын жүргізетін және
тек қазақтардан ғана қойылатын болыстар тілмашын дайындау" ... ... 1857 жылы ... ... ... 23 оқушы бітіріп шығады.
1860 жылы Орынборда қалалық қазақ мектебі ашылуы тиісті ... ... ... ... және ... ... ... жүктеу үшін
оны шекара басқармасына уақытша тілмаштық қызметке тағайындайды.
Бұл кезең орыстың білім беру жүйесін Қазақстанға ... ... ... насихат кезеңі болатын.
Екінші кезеңнің басталуына 1861 ж. Ресейдегі басыбайлылық құқықтың
жойылуы, ... ... және ... ... ... оның ... бір бөлігіне айнала бастауы себеп болды.
1865 жылы 5 шілдеде қол қойылған Екінші Александр ... ... ... ... ... заңдық негізі болды. Бұл құжатта екі
нәрсеге айрықша көңіл бөлінді: 1.қазақтардың бәрін бірыңғай билеп ... ... яғни ... ж. ... ... ... ... асыру.
2. Орыстандыру және біртіндеп православие дініне енгізу шараларын жүргізу.
Империя көп тілді бұратана халықтарды түгелдей шоқындырып, ... ... ... ... ... мән ... яғни оларды тілі
мен дінінен ажырату арқылы орыстандыру ... ... Осы ... келіп 1869 жылы Мәскеуде арнайы түрде миссионерлік ... оған осы ... ... ... ... ... ... Әрине, патша үкіметі көп ... ... орыс ... ... үрдісін күшпен ассимиляциялау арқылы жүргізуге бағдар
алғанда, бұл істегі ең ... әрі ең ... мол күш деп ... ең ... сенімді тәсілі- қоныс аударушы переселендерге көп үміт артылды. Осы
мақсатта 1868 жылы ... ... ... қызу іске ... ... қатты жандандырды. Мұндай әкімшілік АҚШ-та 1824 жылы
" Бюро Дело ... деп ... ... саясатын аталмыш комитетпен бірлесе жүргізу қажеттігі
анықталып, бұл іспен тікелей айналысатын арнайы құрылған ... " ... ... ... ... отарлаудағы ең сенімді әрі
нәтижелі әдісі — водворения, яғни, орыс мұжықтарын ... ... ... ... ... санын жыл өткен сайын
көбейтіп отырудың саяси астарын жақсы ұғынғандықтан бұл мәселеге шешуші ... ... ... ... де осы әдіс ... ... Бұл ... әрекетті қазақ жеріндегі генерал—губернаторлардың бәрі де
жергілікті жердің тарихи ерекшелігіне сүйене отырып аспай-саспай әрі ... ... ... ... ... ... ... ескерер жәйт "слияние нации и народности" ... ... ... ... о баста миссионерлердің еңбектерінде қолданыс табуы ойға
қалдырады. Жеке басқа табыну, тоқырау жылдарында осы ... ... ... бен ... ... да ... ... бұл сөздің
мағынасы мен мақсаты терең талданып ғылыми тұрғыдан зерттелмей келді.
Жоғарыда айтылып өткен мәселені жүзеге асырудың бір ... ... ... ... министрлігі тарапынан шет аймақтардағы бұратана
халықтар арасында ашылған негізінен миссионерлік мүддені ... ... де ... мән ... Мұны ... ... дейінгі
отарланған өлкелерде ашылған аралас мектептер тарихына көз жүгіртсек ... ... ... ... билік отарланған халықтарды орыстандырудың шешуші кілті,
нәтижелі құралы – ... ... мен ... саяси--әлеуметтік
жағдайларға орай ашылған кейбір кәсіптік оқу орындары болуы керек деп
түйді. Осы ... ... ... орыс емес ... үшін ... ... сауаттандырып, ғылым—білімге тарту үшін ... ... ... ... ---әлеуметтік мұқтажына қызмет ететін төменгі
дәрежелі қызметкерлер даярлау мақсатын көздеген. Бірақ осы ... ... ... ... ... бәрі де ... мақсатты мықтап
ұстағанын өте құпия деген белгі ... ... ... ... да ... өткен. Онда: "…народное образование на окраинах
русской державы есть своего рода духовная ... ... ... ... ... ... планов",- деп жазылып, өздері ерте бастан - ақ ... ... әрі өте ... ... ... ... ... саясатын шама келгенше бұратана халықтардың алдыңғы қатарлы
зиялы ... ... ... ... ... жіңішкелеп өткізілетін
миссионерлік әрекеттеріне алдамшы жамылғы ... ... ... ... ... ... ... осы құпия нұсқау
әйгілеп тұр .
Қазақстанда халыққа білім ... ... ... 1867 ж. ... Торғай, Ақмола және Сырдария, Жетісу облыстарын ... ... ... ... ... ... дамуына қазақтарға өз
еріктерімен қаржы жинау хұқы берілді.
Ал мұсылман дін өкілдеріне қазақ ауылдарында мешіттердің ... ашу үшін ... ... ... ... алуы ... ... Ал
осы молдалардың өтінішімен ашылған мектептердің негізгі ... ... ... ... еді. ... ... ... ғана ақы төлеп, казак
станицаларындағы, орыс қыстақтарындағы мектептерге ... ... ... ... ... ... жастарын орыс мектептерінде оқытуда патша
үкіметінің мақсаты тек балалардың сауатын ашу ... ... ... ... іске ... ... ... қазақ жастарының білім алуына ... ... ... ... Орта Азия мен ... ислам дінінің
таралуына қарсылығының бір көрінісі еді. ... ... 1867 ... ... ... бөлігінде мұсылмандықпен күресу
жөніндегі шаралары" да исламдық мектептерге шек қоюға ... ... ... ... 1879 жылы ... ... сол ... ағарту министріне жолдаған хатында Орал, Торғай облыстарында
сауаттылық дәрежесін көтеру ... айта ... ... мектептері үшін
арнайы оқытушылар даярлайтын оқу орындарын ашу оны ... ... ... іс ... ... ... қызметтеріне тағайындау
мәселелері ұсынылған еді. Тұңғыш ... ... ... оқу ... жылы ... губерниясының Орск қаласында ашылды. Осы кезде ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарыұлы
тағайындалды. Бұл маңызды істі шешуді ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
қалыптасты: бастауыш оқу орындары, ... ... ... ... ... ... мектептер, ауылдық және
сауаттылықтың негізіне үйрететін мектептер. Орта оқу орындары, реальдық
училищелер, қыздар мен ер ... ... ... ... ... да орта буындағы оқу орындарында теңестірілді. Арнайы ... оқу ... ... ... ... мектептері,
ауылшаруашылық, малдәрігерлік, Торғайдағы қолөнершілік мектептері, ... ... ... ... арнайы мектеп, Омбыдағы
механикалық-техникалық училище, Атыраудағы ... жүзу ісін ... т.б. әр ... ... ... бар оқу орындары болды. Оқу
ісінің ұйымдастырылу сапасына қарай 1872 жылы Омбыда, 1879 жылы ... ... ... да ... орта оқу ... ... ... соңына қарай өлкеде екі сегіз класты ер балалар
гимназиясы, екі жеті ... ... ... ... қаласында сегіз
класты Әскери гимназия, Оралда реальдық училищенің 6,7 және 8 ... ... ... ... төрт ... ... 5 класты қыздар гимназиясы
ашылды. Сонымен ... ... ... приход мектептері, жексенбілік
сауат ашатын мектептер де болды. Бұған сондай-ақ білім беруде қалыптасқан
оқу орындарының ... ... ... мен ... де ... өкіметінің кедергі жасауына қарамастан, мұсылмандық
мектептер мен медреселер жастардың ... ... ... ... рөл ... ... Пантюркизм мен панисламизмнің орын тебуіне
қарсы ... ... ... еткен облыстың генерал-губернаторлары осы
мұсылман дінімен байланысты оқу орындарының, оқытушыларын әрдайым қуғындап,
әкімшілік ... ... алып ... 1870 жылы наурыз айының 26-сында
қабылданған үкіметтің "бұратана" халықтар арасында ... ашу ... ... ... ... ... ... орыс тілін оқыту
міндетті деп танылды.
Шын мәнінде мұсылмандық, әрине, діни мазмұндағы оқу орындарында
таза діни ... ... мен ... оқушылардың жалпы танымын кеңейтетін,
ойлау қабілетін тереңдететін арнайы азаматтық пәндер де оқытылатын. Әрине,
оқу бағдарламаларының бір ... ... ... ... ... ауыл ... ... орталықтардан алшақ жатуы діни
мектептерде білім беру ісіне нұқсан келтірді. 8 бен 20 ... ... ... ... ... ... ... уезд орталықтарының
маңайында орналасқан барлық дерлік ауылдарда ұйымдастырылатын. Көшпенді
өмір жағдайында үзбей оқып, ... ... өзі қиын еді. ... ... оқи ... ... сауатын ашып жүргендердің ішінде
тіпті жасы 40-тан асып кеткен ересек адамдар да ... ... ... ... қалыптасқан мектептерде білім беру
жүйесі (кейбір өзіндік ерекшеліктеріне қарамай) жалпы ресейлік ... ... ... ... еді және әр ... ... арқылы үкімет империяның
орталық аудандарындағы ... ... ... ... ... ... ... Торғай және Орал облыстарындағы қазақ және басқа тілдерде
білім беретін оқу орындары Орынбор оқу ... ... ... және
Семей облыстарындағы оқу орындары Батыс сібір оқу округіне қарады. Әр түрлі
сипаттағы оқу орындарындағы өзгерістерді ... ... ... ... қаласындағы чиновниктерге бағындырылды. Сырдария және Жетісу
облыстарындағы оқу орындарының ... ... ... ... тапсырылды. Шыңжаңнан Жетісуға ойысқан ұйғырлар мен
дүнгендер санының біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... басымдылығы "орыс-түземдік"
мектептердің көбірек ашылуына әсер етті. ... ... ... бар әр ... буындағы мектептерде оқу ісін ... ... ... ... араб ... сауаттылығын ашуды дамытудың
қажет екенін көрсетті. Патшаның отаршыл әкімдері ... ... ... ... мен ... мектеп дейтін аралас мектептер
атаулының бәрін де шамаға қарай миссионерлік ағартушылық ... ... Ал ... патшалығына қазақтардан кейін қосылған бүкіл Орта Азия
халықтары арасында ашылған аралас мектептердің бәрі де осы ... ... ... ... : "…в ... крае был ... ... политики при посредстве русской школы",-1 деп атап
көрсетілуінде де мәселенің ... ... ... ... ... ... кетіп отыр . Өйткені бұл мәселе мемлекеттік саясат
деңгейінде қойылуы себепті, Түркістан ... ... ... ... 1880 жылы 8 ... күні ... Ағарту министріне жолдаған
хатында қазақтарды ... ... ... ... ... халықтардан бөлек
ұстай отырып , орыс жазуы негізінде ... ... ... ... ... алға ... Оның осы ... көп ұзамай—ақ 1881 жылы
28 қаңтарда патша тарапынан нақтылы қолдау тауып бекітіледі де .
Патша ... ... ... ... ... оның ... ... асықпай сақтықпен шоқындыру арқылы орыстандыру жолындағы ең
басты ... бірі – ... ... ... бойы қолданып келе жатқан
араб графикасы негізіндегі жазуын қолданудан шығару болатын—ды .
Күнделікті тұрмыста ғасырлар бойы ... келе ... ... ... алмастыруда—бүкіл халықтың келер ұрпағын ата—баба
салтынан, ұғым –нанымнан, ... ... ... ... ... жағынан қалай илесең солай қарай жығыла беретін көнбіс құлға
айналдыру мақсаты ... ... ... ... мен мектеп пен ... ... ... ... де ... үшін орыс графикасының
негізіндегі алфавитті алғаш рет жасаған ... ... ... ... жоқ және де сол кездегі арнайы түрде жүргізіліп отырған миссионерлік
ресми саясаттан тыс, сол ... ... ... ... ... ... Ағарту министрі граф Толстой қазақтар үшін арабша жазуды
орыс графикасына көшіру үшін арнайы мәжіліс шақырып , ... ... ... ... - ... 1878 жылы 26 қыркүйектегі ... ... ... Батыс— Сібір генерал—губернаторына жазған N 9623 -
қатынас қағазында : "…Во всех ... ... ... обьявлять киргизам
распоряжения правительственных мест на киргизком ... ... ... ... изложению киргизской речи этим же алфавитом
вводится, на точном основании предложения Вашего ... 4 мая за N 26, в ... ... ... ... ... алфавит в степи возьмет верх ... - деп ... ... ... түп ... граф Толстой
ағарту саласында мемлекеттік миссионерлік саясатты ... ... ... ... ... анық ... тұр деуге келеді.
1876 жылы патша ағзамның өзі ... ... бойы ... ... ... ... орыс ... ауыстыру туралы жарлыққа қол қойды. ... жылы граф ... ... Алтынсаринге орыс алфавитін ешқандай
өзгеріссіз сол қалпында қазақ жазуына қолдану ... ... ... . Осы ... ... Ы. ... " ... облыстық мектептері
туралы записка " деген еңбегінде: "…1876 жылы граф ... ... ... ... ең ... ... салынған мәселе – қазақ арасына орысша хат
таныту жолдары және бұл үшін ... ... орыс ... қолдануға
болатын—болмайтыны туралы мәселе қойылған еді. Бұл мәслихаттарға ... ... ... ... ... ... оқу округінің попечителі Лавровский, қазандағы оқытушылар
семинариясының директоры ... және ... Орал ... қатынасты, бұлардың бәрі де орыс алфавитін қазақ тіліне
қолдануға әбден болады деген қорытындыға келген еді",- 1 деп ... ... ... ... хакімдердің бәрі бас қосып, қазақтар қолданып
келген араб жазуының орнына орыс жазуын қолдану ... ... бері ... ойластырылып келе жатқан саяси мақсаттың ең буынды тұсын толық түрде
ашып беріп отыр. Ÿғни патшаның өзі қол ... ... ... ... ... ... ... мен миссионер ғалымдары сол жылы бұл мәселені
жүзеге асыруға нақтылы кірісіп, бір шешімге келуінен көп ... ... тұр ... ... миссионерлік саясатты іске асырушылардың ... ... ... ... ... ... алып , ... қарым-
қатынас жасатпауға бар күшін салса, осы саясатты ... ... ... ислам дініне беріктеу болып келетін бұхаралықтардан
қазақтарды ажырату, ... ... ... мәселесіне ерекше көңіл
бөлді.Осы себепті де 1880 жылы 8 ... ... ... фон ... ... ... жолдамасында көшпелі қазақ елін тезірек
ассимилияциялап Ресеймен ... ... ... оларды Орта Азиялықтардан
бөлек ұстаудың қажеттігін атап өтеді. Бұл үшін қолданылатын саяси тәсіл
ретінде қазақтардың ... орыс ... ... ... олар ... ықпалдан аулақ ұстауға қызмет етеді деп білді.
Жалпы түркі тілді халықтардың жазуын орыс ... ... ... 1906 жылы 31 ... ... ... ... Николай патшаның өзі бас
болып қабылдатқан еді. Бірақ Ресей империясындағы сол ... ... ... жағдайдың қиындауы себепті, орыс алфавитін бірден жүзеге асыруға
сескенді. Әзірше бұратаналардың бойын біртіндеп үйрете беру ... ... ... ... мен мектеп оқулықтарында қолданумен шектелу
қажет деген қорытындыға келді.
Ильминский татарларға қойған ... ... ... қазақтарға
арналған кітаптардың бәрін де орыс алфавитімен шығаруды ... ... ... ... әсіресе оқу құралдарының бәрі орыс ... ... ... де, осы ... ... ... ... құбылыс
деп білмек керек.
1870 жылы Ағарту министрлігінің "О мерах к ... ... ... заңы жарияланды. Бұл заңда ... ... ... ... ... ... Осы ... орыс емес халықтарға үш түрлі категория белгіленді.
Бірінші категория бойынша, ұлт тілдерінде сабақ өз ... ... ... орыс ... ... ... ... Мысалы, Ыбырай ашқан мектептер
осы категорияның ішіне кірді. ... ... таза орыс ... тек ... ... ... ... ана тілінде айтуға рұхсат
етілді. Ал, ... ... ... ... тек орыс тілінде жүріп, ана
тілінде сөйлеуге рұсат етілмеді.
А. Байтұрсынов миссионер ... ... ... жете таныс әрі
олармен тікелей қызметтес болуы себепті де, олар көздеген ... ... ... мен ... алып ... біліп, революция алдында
- ақ: "…Хүкіметке жағымдысы қол астындағы жұрттың жазу – ... ... ... ... ... ... түрлі тілді, түрлі дінді, ... ... ... ... бар. Солардың бәрі тілін, дінін, жазу - ... ... ... онан ... іс ... " 1, - ... ... келуінде айтарлықтай терең таным , үлкен сыр ... ... ... ... ... ... да ... жоқ.
Халықтардың ғасырлар бойы қолданып келе жатқан жазуын өзгерту мәселесі ... ... ... соң қызу ... ... бастады. Алдымен түркі тілді
халықтардың қалыптасқан араб алфавитін кириллица жазуымен ... ... ... ... Бұл бір ... ... пікірде латын
алфавитін : "…бүкіл әлемдік коммунистік ... ... ... ... орын ... байланысты көтерілген еді. Жиырмасыншы жылдар ішінде
латын жазуы түркі тілді халықтардың жазуына ... та ... ... ерте
кезден - ақ православия дініне ... , ... ... ... өзін ... латын жазуына көшірген солақайлықты да бастан
кешірдік.
қазақ зиялыларының білікті тобы латын алфавитін ... ... Бұл ... ... , көрнекті филолог Ахмет Байтұрсыновтың ... - ... ... " ... ... мақаласында толық көрініс беріп
, латын жазуын "Европа жұртымен бірдей болу ... ... ... , ... ... ... ... аяқ баспай отырғанда, біз сол мақсатпен
істейміз деп айтудың қанша орны ... ... көп сөз ... та
болар", деп өз пікірін қысқа әрі тұжырымды түрде білдіреді.
Патша өкіметінің осындай шовинистік, отаршылдық ... ... ... беру ... ... ... болды. ХІХ ғасырдың 60-
80 ... ... ... ... және 1905-1907
жылдардағы революциядан кейін де бұратана халықтар ... ... ашу ... ... жалғасын тапты. қазіргі кездегі зерттеулерде қазақстандағы
білім беру жүйесінің қалыптасуы барысында елеулі ... ... ... ... 1911 ж. жүргізілген Бүкілресейлік халық ... ... ... 84 ... 28814 ... ... ... жұмыс істеген. Ал сауат ашу мектептері 1446 жеткен.
Сонымен бірге мемлекеттік орыс-қазақ мектептері мен соған ұқсас орыс-
қазақ мектептерінің саны ... ... ... ... кең ... жері ... округі болды. 1890 ж. осы жерде 250
орыс-қазақ мектептерінде 8236 қазақ жастары оқыды.1
Жалпы революцияға дейінгі қазақстандағы білім беру ... ... ... ... ... ... ... хат танытатын ауыл мектептерінің пайда болуы.
Осындай ... ... ... болғанын және қаншама болғанын айту қиын.
Себебі бұндай мектептер уақытша ашылды және хат ... ... ... кезең- ХІХ ғ. бірінші жартысындағы ... ... ... ... ... үшін ... ... мектептері, бұл
кезеңді үгіт-насихат кезеңі деп атауға болады.
үшінші кезең- ХІХ ғ. 60-шы ... ... ... ... және қазақстанның толық отарлануына байланысты 1867-1868
жылдардағы әкімшілік реформадан кейін жергілікті ұлт ... ... ... үшін және ... ... жүргізу үшін ашылған
мектептердің пайда ... ... ж. орыс ... кейін ұлттық сананың жаңа
сатыға көтерілуі ұлттық интеллигенцияның қалыптасуына әсер етті және ... ... ... алғы шарт ... ... беру жүйесін дамыту үшін
мемлекетке тәуелсіз білім беру жүйесін құру ... ... Бұл ... ... да ... кезеңі болды.
Екінші тарау
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... түрі ... пікірталастар
Халыққа білім беру ісінің қазақстанда қалыптасу барысында оқу
ісінің мазмұны мен түрі ... да ... де ... ... ... ... топтардың мүдделері де әсер етті. қазақстандағы
білім беру жүйесінде өз орнын табуға және оның дамуына ықпал етуге ... ... атап ... ... топқа фундаменталдық ислам білім беру жүйесін қалыптастыруға
ұмтылған мұсылман дін басыларын жатқызуға болады. Ресейге ... ... ... ислам діні біркелкі тарамағаны белгілі. Бірақ Ресейге ... ... және Орта ... ... қол ... өтуі ... ... езгінің күшеюі халықтың іштей наразылығын тудырып, өзіне
рухани жағынан жақындау мұсылман ... бет бұра ... ... ... арасында кеңінен етек алып жайылуынан қатты күдіктенген кісінің бірі-
халқымыздың мақтанышы аса дарынды ғалымы, ағартушысы ... ... ... ... :"Татар молдалары мен Орталық Азия ... ... ... ... сайын мұсылманшылық жолға ... ... ... ... ... әйелдерін оңаша үйде
ұстайтын болды; ... ... ... ... айту орнына ,
пайғамбарлар туралы жыр, ертектерді айтады, діни ... ... ... Ресейдің Византия дәуірін басынан ... ... ... ... ... дәуірін басынан өткізіп жететін ... ... ... ... ... ... сөз"1- деп, аса бір өкінішпен,
торығушылықпен жазған еді.
Бұл топ көне білім беру жүйесі кадимиді ... ... ... жолдың басты кемшілігі адамның еркін дамуын шектейтін жолдың бірі еді.
Екінші топқа ... ... ... ескі ... білім
беру жүйесін жаңарту қажеттігін түсінген жаңашылдар- жәдидтерді жатқызуға
болады. 1905 жылдан соң қадим мектептері ... ... ... ... ... еді. ... мұсылмандары қадими дін мектептерінің орта
ғасырларда қалыптасқан оқу жоспарлары,бағдарламалары,оқулықтары мен ... ... ... ...... деп, ал,
өздерінің оқыту әдісін- усули (әдіс) жадид деп ... ... ... Бакчасарайда (қырым) шығатын " Тәржіман" (1883) газеті мен оның
бас редакторы Исмайлбей ... ... Ол 1884 ж. ... ең ... ... ... ... Мектеп үйі,оның ішіндегі
заттары: парталар, жазу ... ... және ... карталар ,
глобустар, т.б. көрнекті құралдар, сол сияқты оқулықтар, класс журналы,
сабақ ... ... ... ... ... жабдықталды.
Ÿ.А.Коменскийдің кластық-сабақтық жүйесі: ... ... тек ... ғана ... ... ... ... ұйымдастыру жадид
мектептерінің ... ... ... ... Сол ... ... жазалауға да тиым салынды. ... ... ... ... түрік тілдес халықтар үшін,
ескі ... ... ... етіп замана талабына сәйкес қайта ... ... ... мектебі, үлгі-өнеге оқу орны болды.
И.Гаспиринскийдің жолын ұстаған кісілердің мұсылмандар ... ... ... ... ... А.Баязитов, Д.Кильдеев т.б.
"Иттіфақ әл муслимн" ... ... ... ... Азиядағы
жадидтердің басшылары ақындар Абдур-Рауф Фитрати пен Махмуд Бехбудилер,
Файзулла ... ... ... өлеңдерінде Шыңғысхан мен Ақсақ
Темірдің қаһармандық ... ... ... ... ... ... мен абырой-атағын қайтадан қалпына келтіру ... ... Бір ... ... ... мекендейтін түркі халықтарының
бәріне ортақ әдеби тіл болған – ескі шағатай тілін ... ... ... мен жас ... халық зиялыларының қасиетті
міндеті деп түсіндірді. Олар ... ... ... ("Шағатайша
әңгімелесу") деген әдеби үйірмелер ұйымдастырды.
1906 ... ... ... ... ... мұсылман халықтарының
Бүкілресейлік ІІІ-сьезі шақырылып, онда қабылданған талаптардың негізіне
жадидтердің ... ... ... сьезд мұсылман елдері мектептерінде
сабақты ... өз ана ... ... ... ортақ тұрақты
оқу жоспарлары мен оқу ... ... және ... ... ... ... ... білімді жүзеге асыруды талап еткен қаулы
қабылдады.
Жадит ... оқу) ... ... ... Уфадағы ғалия,
Хусайния медреселері, Орынбордағы Мұхамедия және ... ... ... ... ... оқуы араб ... ... жалаң діни білім
берді. Жадит мектептерінде әдебиет, тіл, ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, ірі медреселерде төмендегідей пәндерді оқыту
ісі жолға қойылған: фараиз – дүние-мүлікті мұраға қалдыру және бөлу ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының энциклопедиясы, наху—араб тілінің грамматикасы,
акаид -догматика, монтық - ... ... ... ... ... орыс ... сөйтіп медресе де (жоғарғы мұсылмандықоқу орны) жастардың
тәрбиесі мен білім дәрежесін, ой дамуының қалыптасуына әсер ететін ... ... ... сабақ берілетін. құран көп пәннің бірі болып
қалды.
Ол кезде қазақ ... орыс ... ... ... өте аз ... Уфа, ... ... бітіргендер жадит
мектептері арқылы қазақтарға ... ... ... ... ... ... ұлықтары, әсіресе, жандармерия қадим мектептерінің азайып,
жадит мектептерінің көбеюінен ... ... оқып ... ... дала ... ... төте оқу ... ашқан татар мұғалімдерін
де қудалаған. қазақстанда жадид қозғалысы, ... Азия ... ... өкілдерінің күшті қарсылығына ұшырамаса да жөнді дамыған
жоқ. Жадид мектептері сан жағынан өте аз болды және ... ... ... ... ... орналасты. Сондықтан, жай қарапайым халық жадид
мектептерінің ескі қадими ... ... онша ... ... ... қазақ арасында жадид мектептеріне деген ... ... ... ... Оған қазақ буржуазиясы мен оқыған
зиялылардың сан жағынан аздығы, ... ... және ... ... ... ... тартыстар дәрежесінен
жоғарылай алмағандығы басты себеп болды.
қазақстандағы жадид ... ... ... оқу ... мен ... ... ерекшеліктері осы күнге дейін
жұртшылыққа белгісіз, өз зерттеушілерін күтіп отырған ... ... ... ... 1909 ж. ... ... 39, Жетісу
облысында 18 ғана жадид мектептері болған.1 Ал, ... ... ... жадид мектептері болғанын айту ... ... ... ойымызша қадими мектептерді жадид
мектептеріне айналдыру жұмысына көбінесе ... ... ... ... ... ... ... білім алған зиялылары батыл кіріскен
сияқты. Жадид мектептерін ашып, онда ... ... ... ... ... ... ... мұрындық болған.
Тіпті , кейбір қазақ оқытушылары жадид қозғалысы күшейсе ... ... ... ... ХІХ ... 80-жылдарында ІІІ Александрдың
керітартпа саясатының кезінде " Тәржіман" ... ... ... ... күшеюіне өзінің риза емес екендігін газет редакциясына хат жазып,
олардың бастамасын өзінің барынша қолдайтындығын ... , ... ... ... бірі- Ақмешіт уезі, қазалы қаласының тұрғыны,
оқытушы Әубәкір Салықов болды. қатардағы оқытушының жадид қозғалысына ... оның ... ... ... дәрежеде, ол қамтыған
аймағының кең ... ... ... ... іздеген қазақ
жастарының көбі ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... және ... ... ... " ғалия" медресесі өзінің ұстаған жаңашылдық
бағытымен, ол кезде, жастар ... өте ... ... ... " ... (арабша : алла жоғары) медресесін 1872 ж.
Зия Камали деген жаңашыл ғалым ашып , оны көп ... бойы өзі ... ... ... ... ... ... 1913 жылы " қазақ " ... ... " ... медресесінде қырыққа жуық қазақ жастарының
оқып жүргенін хабарлады. Оның ішінде, ... ... –14 ... ... , ... Жетісудан-6, Торғайдан-5 және Сырдариядан-2 жігіттің
білім ... ... Сол ... ... 1915 ж. " ғалия "
медресесінде қазақ қызы –Мағфура Найманқожа ... ... да ... Уфа ... ... ... ... тағлым алып, башқұрт, татар
жастарымен қоян қолтықтасып, достасқан қаласы. Татар, ... ... ол ... ... ... келіп бала оқытатын.
"Жымысқы" ойлардан ада, қазақ баласына тек жақсылық жасауды ойлап, өз
қаражатына мешіт салдырған, жәдидше оқытатын ... ... ... ... болған екен. Олардың бірі - ... ... ... облысы, Ақсу ауданында) "Мамания" мектебі. Бұл мектепті
ашқандар Маман ... Кей ... ... және Сейітбаттал Мамановтар
деп нақтырақ айтылып жүр.
Кейбір зерттеушілер жазып ... бұл ... ... ... бөле ... бұл мектепті Есенқұл ашқан деп нүкте ... ... ... жоқ ... ... кейбір деректерде мектеп ... ... ... ... Тұрысбек мектебі деп қосарлана аталады (
мәселен,"қазақ" газетінде) . Әрине, бұл тұста жас та ... бас ... ... Есенқұлдың еңбегін жоққа шығара алмаймыз, сондай- ақ шама-
шарқынша жыл сайын мың жарым сом беріп ("Айқап",1914,N1), ... ... ... ... ... ... қаржы бөлген Сейітбаттал
қажының да еңбегін жоққа шығаруға болмас. Болыс болған, би ... ... ... бір ... ... Сейітбаттал қажының еңбегін тұстастары
"Айқап" журналында ( 1914,N 1) жақсы жазған. Маман ... тек ... ... ... шектелмей, қазақ әдебиетінің көсегесін ... ... ... ... ... жарысын жариялап, бәйге тікккен, өз
мектептерінен шыққан ынталы ... ... ... ірі ... ... Бай атаулының бәрін шық бермес Шығайбайға, сараң қарабайға
теңеп, "идеологияның" ықпалында өскен ... ... үшін мал - ... үшін ... ... ... да ... білу- тарихтың шынайы бір
парағын ашу болып табылады.
қазақ арасында роман жарысын ... ... ... ... игі ... туралы "Айқап" журналында ... ... ... ... Бөкейхановтар пікір білдірген. Екі азаматта
Есенқұл Мамановты әйгілі швед байы ... ... ... Есенқұл бұл
жарысқа сыншылыққа қазақтың игі жақсылары -Әлихан Бөкейхановты, ... ... ... Мұхамеджан Сералинді, Райымжан
Мәрсековті, Шәкәрім құдайбердиевті, Жақып Ақбаевты, Нарманбет ... ... ... Жалпы Маман әулетін қазақтан шыққан алғашқы
меценаттар десе болады.Осы қазақтың алғашқы ... ... ... ірге ... ... биыл 100 жыл толып отыр.
қазақтың талай баласын қанаттандырған білім ... ... ... ... ... ... " ... мектебінде дін
сабақтармен қатар, есеп, жағырафия, қазақ тілі , тарих, ... орыс ... ... әулеті мектептің қажетіне жыл сайын көп қаржы бөліп ... ... ... оқу ... ... ... оқулықтар жеткілікті
болған.
Мектеп иелерінің оқытушы –ұстаздарды ... ... ... ... қиын емес ... газетінде жарияланған материалдан
мектепте бес оқытушы қызмет істегенін байқаймыз. Олар – ... ... ... ... ... Хасен, қожаахмет
молдалар. Бұлардың ішіндегі Мұсағалиев ғабдолғазиз, Малдыбаев Мұстақымдар
"Айқап" журналының, "қазақ" газетінің белді авторлары ... ... ... ... да ... ... әулетіне күйеу
болған) ішінара "Айқапқа" жазып тұрған көрінеді.
Каир университетінің заң ... ... ... үндістан,
Жапония, Пакистанда болған, сегіз шет тілін ... ... ... әдебиетін зерттеген ғалым Мұсағалиев ғабдолғазиздің, Уфадағы
"ғалия" медресесін ... ең жаңа ... ... ... ... осы ... ... етуінің өзі - оқытушылар
ұжымының осал болмағандығын дәлелдей түседі.
Осындай білімді ... ... ... ... ... ... - Біләл Сүлеевті, Ілияс Жансүгіровті тәрбиелеп шығарған.
"Маман" әулеті Біләл Сүлеевтің оқуға ... ... ... ... ... жіберіп, қаражатын түгелдей өз ... ... ... ... талай бұлақтың көзін ашқан. Соңғы ... ... та осы ... ... деген пікірлер кездесіп
қалды.1 Бірақ, ... ... 1879 жылы ... әрі оның ... ... ... ашқан Алматыдағы гимназияда оқығанын еске алсақ,
бұл пікірдің жаңсақтығын бірден байқауға болады. ... ... ... ... ... ... ... болған адамдар.
Жоғарыда аталған бес ... ... ... ... Назаров Захар Николаевич толықтырады. Бұл ... ... ... ... ... ... мектебінде қазақ учител
оқытуға жарамайды деп ... ... орыс ... " деп ... ... ... ... екі жүз қаралы шәкірт оқыды
деген болжам бар.1913 жылғы мәліметтерден, сол тұста 130 баланың ... ... отыр ... ... Оның ... 1914 жылы
қарағашта қыздар мектебі ашылған екен. Уфада оқыған, Фәтма ханымның ... ... ... жаңа тәртіппен оқыта бастағанын сол тұстағы басылымдар
қуана жазады. Ал 1918 жылы мектептің өртеніп кеткенін еске алсақ, ... алыс емес ... ... ... ... патша үкіметінің отарлық саясатын жүзеге асыруға барынша
ұмтылған, бұратана халықтарды тек өз ... ғана ... ... ... ... миссионерлер мен отар елдегі әкімшілікті
жатқызуға болады. Патша үкіметі отар елдердегі ... беру ... ... ... ... ... монархия берілген, шовинистерден
таңдап алуға ... ж. ... ... ... ... орталығына айналған
оқытушылар мектебінің директоры болып осы кезге ... ... ... ... Ильминский тағайындалды. Ильминский.осы
кезден бастап ... ойын ашық ... ... ... Ол 1881 жылы ... ... хатында жалпы Ресей халқының санасы ашылуынан
сескеніп, әсіресе бұратана халықтардың ... ... ... ... ... мен орталық университеттерінің есігін ашуынан қатты шошынды. ... ... ... да ... ... ... деп таныған. Ол тіпті
қарапайым халыққа таза бастауыш білім беріп сауаттандырудан да ... ... "…в ... ... ... и ... совершенно
излишни, а для инородческих школ вредно и ... деп ... ... бере ... оның ... ... мақсатының ішкі сырын жалаңаштай
түседі.
Ильминскийдің мақсаты: Ресей ... ... ... ... ... асыру саяси жағынан ... ... ... ... ... ... осы іске ... көздеген. Осы
себепті Ильминский 1869 жылы Ағарту ... ... ... ... ... өзі мектеп ашса, орыс алфавитін сонда
қолданса, оны орыс елінің адамдары ... отыр ... өзі ... ... орыс ... ... деп ... ойламайтын түрде жүргізсе… ең әуелі
жаңа идея Алтынсариндікі болады" деген мақсатының басты да ... ... ... ... Ÿғни ... орыс ... ... қазақ жазуын жасаушы
Алтынсарин еді деп көрсетіп, ... осы ... ... ... ... мақсаты, қазақтарды татар діншілдерінің ықпалынан
ажыратып, бөлектеп ұстаудағы басты құралы қазақтың ғасырлар бойы ... ... орыс ... ... ... ... Осы ... келіп Ильминскийдің миссионерлік әрекетіндегі: " ... ... ... - ... ... орыс алфавитін енгізу. қазақтар орыс
алфавитімен жазып ... ол ... ... шырмауынан шығармай,
өзіне тарта береді… Бұл ойды орыс чиновнигі жүргізуі тіптен келіспейді",-
деген ой тұжырымы көп ... ... ... ашып ... ... ... мәселенің өзінде де басқаның қолымен от көсеу арқылы ... ... ... ... тәсілін сездіріп отыр деген сөз.
Ильминскийдің отаршыл үкіметтің миссионерлік жолдағы ... ... ... ... ... мән ... көрініп тұр. Әрі
астарлы пікір жоғарыда атап ... ... ... ... өте ... ... айтылған ой-пікірімен де өзекті
байланыста тұр десе болғандай.
қазақстанның оңтүстігіндегі ... ... ... беру ... ... ... басшылық жасады. Проф. ... ... ... мен ұлы жүз қазақтарын біртіндеп шоқындыру, ... ... ... тарапынан қолданылып отырған саяси мақсатты жүзеге
асыру ісіне бойындағы бар ... қызу ... ... да ... ... тәжірибелі миссионерлердің бірі болатын. Остроумовтың да ұшқан ұясы
қазанның духовный академиясы. Оның осы жолға түсуіне кімдер ... ... ... ... мақтанышпен: "…Николай Иванович и Ефим Александрович
Малов были моими наставниками, а ... ... ... ... ... по ... курса в академии… На изучение ... я ... ... ... ... 1,- деп ұстаздарын бас-басына атап
көрсететіні бар.
Проф.Н.П.Остроумов Тамбов губерниясында туып-өскен, сондағы духовный
семинарияны үздік оқып ... 1866 жылы ... ... ... ... ... ... түсіп, оны ... ... ... ... ұсынуымен, оның өзі басқарып келген
"Противомусульманское отделениенің" меңгерушісі ... ... ... ... ... мен ... істеріне аса риза болған әрі
келешегінен зор үміт күткен ... ... зор ... жұмысты жүргізу үшін, 1877 жылы кең байтақ Түркістан өлкесіне
жібереді. Ол Ташкентке келісімен ең алдымен Жетісу, ... ... ... ... ... ... ... рухани
болмысымен жете танысып шығады. Түркістан өлкесінде әр түрлі ... ... ... ... ... , яғни ... халықтарды мектеп
арқылы орыстандырудан қол үзбейді. 1883 жылдан 1901 жылға дейінгі аралықта
Ташкенттегі ... ... 1901 ... 1917 ... ... ... семинариясының директоры болады. Ал 1883 жылдан 1917 жылғы
Октябрь революциясына ... яғни 34 жыл бойы ... ... ... газетаның" редакторлық қызметін атқарады.
Остроумов бұратана халықтарды орыстандырудың ең басты құралы мектеп
пен ағарту жұмысына саятынын жақсы ... Ол ... ... ... ... ... арқылы орыстандырудан басқа альтернативті жол
жоқ деп қараған. Отаршылдар тарапынан ... ... ... сырын ұғынған қазақтар күндердің күнінде саяси жағынан ... ... деп ... ... ... ғалымдар сияқты Остроумов та
қазақтардың арабша жазуын міндетті түрде орыс ... ... ... соны ... ерекше шешуші мән берді. Осындай бүркемелі
культрегерлік айла арқылы діни фанатизмнен аулақ, ... ... ... қазақ халқын мұсылман әлемінің ықпалынан, әсіресе татарлар мен
Орта ... ... ... ... қол үздіре аламыз деген
қорытындыға келуі себепті: "…задача - ... ... с ... и ... народом, велось при посредстве русской транскрипции,
в основание которой был положен русский алфавит без всяких изменений" -деп
Петербург ... ... ... ... ... ... қолдау тапқан
принципті ұстанғаны байқалып-ақ тұр.
Төртінші топқа орыс ... ... орыс ... ислам
мәдениетінен жоғары ... ... ... халқы үшін, оның болашағы үшін
күрескен қазақ ... ... ... пен ... ... ... Алтынсарин 1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып
тағайындалады . Содан былай Ыбырай Алтынсарин екі ... ... ... ... –аталмыш мектептерге болыстардан балаларды неғұрлым мол
тарту, сол үшін ... ... ... салу ; ... ... ... ашу . "қазақ болыстық мектептері ... ... ... бір ... салу жұмысына кірісу ғана қалды"
дейді де осы жазбаның бір сілтемесінде: ... ... үйін ... ... ... болса, онда облыстық бастықтар оны Елек пен ... ... бір - ... екі ... ғана ... ... етіп отыр. Ал Торғай облысында қырық шамалы болыс бар. Сондықтан,
егер төрт болысқа бір мектептен дегеннің ... енді он ... ... ... ... де жолдар бар.
Торғай облысының губернаторы, тегі, болашақта ашылатын болыс
мектептерінің түр-тұрпатының ... ... ... инспектор пікірін
білгісі келген болу керек, соған жауап ретінде Ыбырай 1883 жылдың ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай ойы қазақ
елінде ашылар ... ... ... ... ретінде қабылданатын
болғаннан кейін, оны толық беруді жөн көріп отырмыз):
"…Менің ойымша, таза ... ... ... бұл ... осы ... тұрмыс жағдайына ыңғайлану керек; сондықтан ... ... ... ... қыстап, көшкен кезде көшіп жүрулері
керек. Оның үшін, мысалы, болыс көлемінде орталық болатын және ... ... ... бір ... таңдап алып, менің ойымша, жергілікті
материалдардан (қам кірпіштен,т.с.), ... ... ... бір кластық
бөлмесі бар, оқытушы жататын, ас пісіретін бөлмесі, ауыз үйі, ... ... үйін салу ... Мұнда қазақ балалары жеті жарым ай, яғни ... ... ... ... ... бойынша, жазғы жайлауларына
көшкенше оқи ... ал 1- ... ... ... ... ... ... шығып алып, көшкен кезде мектепке көлік бере алатын немесе әр ауылдың
мектепке кезекпен көлік беруі ... ... ... ... бір беделді
қызмет адамымен бірге, көшіп отыруы керек. Мектептің осы айтылған ... ... ... ауыр бола ... жылдың 25 қарашасында Ильминскийге жазған хатында: "…Болыстық
мектептерді ашуға асығудың әзірге қажеті жоқ ... ... ... ... Әуелі әрбір уезде қазақ арасынан жақсы жабдықталған бір-бір екі класты
немесе үш ... ... ... ... Ол ... ... тазалыққа дағдыланатын, әр нәрсеге де ақыл –оймен қарай
білетін етіп ... ... Ал ... мектептер дегеніміз қазір бұл
мақсатқа жеткізе алмайды. Ал егер бұл ... ... етіп ... казактарды немесе бүкіл Россиядан орын таба ... ... ... ... ... ... онда біз ілкі кезден бастап-ақ ... ... ... ... суытып алуымыз мүмкін. ... ... ... ... ... ... білетін, оқыған адамдар
көбірек шыққан кезде болыстық мектептерді ашу керек те және ол ... ... ... Егер ... ... ... тез ... асып
, дайындамақ оқытушыларымыз тез бітіріп шығатын болса, бұл онша ұзаққа да
созылмас".
Бұл хаттан, біріншіден, болыстық мектептер ашу ... ... ... келе жатқанын білсек, екіншіден, әсіресе хат болыстық мектептер
ашуда Ыбырай алдында қандай ... бой ... ... ... - ақ ... ... ... кезеңде қалыптаса бастаған қазақ интеллигенциясы да патша
өкіметінің үні болған "Дала ... ... ... бейресми
бөлімінде оқу-ағарту ... ... ... ... ... ... өкілдері А.құрманбаев, Ә.Бөкейханов, М.Көпеев, Б.Адықов, О.Әлжанов,
Ж.Аппасов, А.Нөкербековтардың мақалалары мен ой-пікірлері жиі ... ... ... ... деп, ұран ... ... "ғылым
оқудың қажет екенінің баяны", "ғылым түбі- ілім", "ғылымның ... ... атты ... оқудың неліктен қажеттігі, халқымыз қай
салада кейін қалып келеді, нені үйрену керек ... ... ... қозғайды.Мәселен, Мәшһүр Жүсіп Көпеев "Баянауылдан" ... ... ... ... жоқ, мал жиып бай болуды ойлама, ғылым
үйреніп білгіш болуды талап қыл.Неге десең ,ғылым ... ... ... мал ... ... да өнер бар екенін және таусылмас ... ... қыз ... ... ... айналысу ,тәлім- тәрбие ,әдет-
ғұрып мәселесі туралы пікірін білдіреді.
Газетті шығарушылар қазақ халқының ... ... ... ... болмағандығынан деп есептейді.Сондықтан олар халықты оқу
білімге,өнерге шақыруды басты мақсат етеді.
ХІХ ... ... ... ... ... білімнің көзі-
жергілікті жерлерде медреселер ашып, балаларды ... ... ... ол ... ... ... лайықты болу керек дейді. Осыған орай:"
қандай медресе пайдалы" деген мақалада:"…қазақтар үшін ашқан ... ... ... қарай көшпелі болсын. Бұл уақытта елге осындай
медресе пайдалы. Себебі онда қазақ ... ... ... еді. Және ... ... ... ... да бөгет болмай, үлкендер де оқыр
еді…Тәуір – тәуір ... бір – бір ... ... ...... ұлғаяр еді",- деген пікір айтылып, бастауыш мектептер ашу ... ... ... ауыл ... ешқандай қатесіз Дала
Уалаятындағы бастауыш ... ... ... ... ... есептелінеді"-
деп жазған.
"Дала уалаяты газеті" жаңа оқу ісін марапаттай ... ескі ... ... ... ... Діни ... әріптердің атауы ғана
оқытылатынын, оның ... ... жеке ... ... ... ... туғызып, балаға хат ... 2-3 ... ал орыс ... хат тану 3 айға ғана ... ... әріп тану ... балалары үшін бірнеше жылға ұласқаны
тиімсіз, орыс мектептерінде қолданатын ... ... ... ... ... баса айтты.
Осыған орай, орыс мектептерінде қолданылған ... жаңа ... оқу ... ... ... ... өзінің бірнеше санында елеулі
мәселе етіп ... ... ... ... ... әдістемелік
нұсқаулары да жарияланып," ежелетіп оқытпай, тура ... ... ... ... ... сонымен қатар ғылым жаңалықтарын, әдеби шығармаларды және
аудармаларды жариялап, ... ... ... ... ... уалаяты газеті" сол кездегі ең ділгір мәселе- халықтың ... ... ... қал –қадірінше қолдап, елдің осы істегі
әрекетіне бағыт нұсқап, ... ... ... ... білім жаңалықтарын
насихаттап, алғашқы қазақ ағартушыларының озық ... ... ... ... үлес қосты. Патша әкімшілігінің шылауында ... ... ... ... ... пікірдің қалыптасуына септігін
тигізді.
Ы. Алтынсариннен басталатын орыс-қазақ мектептерін ... ... ... деп атаған. Түзем мектептерінің көп ... ... ( ... ... ... ... , ... , Павлодар,
Семей, қызылжар , Верный, ... ... ... ... т.б.) мен ... жол ... ... Онда орыс, қазақ балалары ... ... ... бұл мектептердің оқуы орыс, қазақ тілінде қатар жүрді де
кейінгі түзем мектептері тәжірибесінде екі тіл ... ... ... ... ... 4 ... түзем мектебі, гимназия әр жерден-ақ ашылып , онда
оқыған қазақ балаларының саны арта ... ... ... ... ... бітірген қазақтар Омбы, Ташкент ... ... ... ... ... қырда - С.Сейфуллин, М.Әуезов,
К.Төгісов, Сыр елінде қожанов, Т.Рысқұлов, ... ... ... еді. ... ... ... ... кейін
белгілі қоғам қайраткері болған.
Төртінші топқа ... ... орыс ... ... сананың оянуының нәтижесінде ұлттық дамудың тәуелсіз жолына ұмтылған
1907-1927 ж. ... ... ... қазақ интеллигенциясын жатқызуға
болады. Патша үкіметінің тек өз ... ғана ... және одан ... ... соң ... ... оянуының бірден- бір шарты ел
ішінде білім беру ... ... деп ... бұл топ қаржы жағынан
қиындықтың болатынын түсінгенімен, халықтың бұл істі қолдайтынына ... бұл іске бел шеше ... ... өз ... ... және ол саяси мәселелерден алыс, тек патшаға қызмет ете ... ... ... ... ... бұл топ өзінің саяси бағдарламасы бар
және білім беру ісін ... ... ... топ болды. Олардың түпкі
мақсаты Ресей империясы құрамында автономиялық басқаруға қол ... ... ... тәуелсіздікке де ұмтылу еді.
Жаңа толқын бұл істі бастау үшін және ... үшін ... келе ... ... ... пайдалануды жөн көрді. Алғашқы
тәуелсіз қазақ басылымдарының ... ... беру ... ең ... бірі ... 1907 жылы ... ... 1913 жылы "қазақ"
газеті, 1911 жылдың қаңтарынан бастап шыға ... ... ... жылы ... көрген "қазақстан" газеті халық арасына тарай ... ... ... педагогикалық ойды таратудың трибунасына
айландырды. Олардың аталмыш жұмыстарын ашып ... үшін және ХХ ... ... педагогиканың даму деңгейімен танысу үшін және халықтық
білім беру жүйесін қалыптастыру үшін күрес барысымен баспасөз ... ... ... ... ... ... деп жазды: "По оканчании вуза я с 1910
года по день Февральской революции работал участковым врачом и ... ... ... работал много раз по борьбе с чумой.
Появилась в ... ... ... во ... ... стали А.Байтурсынов
и М.Дулатов. Газета выступала с ... ... ... ... себя ... значительную часть учительства и
учащихся татарских медресе ... и ... и др.в гор. ... и ... ... ... брошюр, книжек культурно-
просветительского характера. Значительная часть ... со ... ... ... ... к "Казаху". Букейханов стал одним из главных
руководителей "Казаха", принял платформу ... хотя ... не ... ... т.о. ... ... объединивший и руководивший тем
слоем казахского населения, который был разбужен 1-ой русской революцией.
Газета давала руководящие статьи по ... ... ... ... и была ... тогдашней политической мысли"1.
"қазақ" газеті еңсені басқан ... ... ... рухын
көтерген, теңдіктің жаршысы. Ал жаңа заман қырағылары тәуелсіздікке үндеген
газеттің барлық нөмерін жетпіс жыл бойы ешкімнің назары ... ... ... ... тарихында өзіндік орны бар "қазақ " газетінің теріс
бағалануы ең алдымен оны ... мен ... ... ... ... ... кейін жазықсыз жаламен сталиндік билеу
системасының құрбандары ретінде саяси күрес аренасынан кетуі еді.
"қазақ " газеті ел ... ... ... емін ... енді ... күшін бір жерге жинап, ... ... ... ... ... да бос ... де іске ... басамыз деп талап қыла бастаған
уақытқа келді. Бұл ... ... " ... ... өз ... дөп атқарды
" — деп қиын-қыстау кездің өзінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының рухани көсемдері – Ахмет Байтұрсынов, Әлихан
Бөкейханов, Міржақып Дулатовтардың еңбегінің арқасында жарық көрген.
Міржақыптың түрмедегі мерзімі ... ... ... ... серіктері Әлихан мен Ахметтің "қазақ " деген атпен қоғамдық-саяси
газетті шығаратынын хабарлайды. Жергілікті өкіметтің ... ... ... жетіспеуінен бұл газет шықпай қалады. 1912 ... ... ... ... босанған Міржақып бірден Түркістанға қарай
бет алады . Оның басты мақсаты—газеттің ... ... ... ... , ел ... қаржы жиналып, Мәскеуден арнайы құрал - жабдықтар
алдырылады.
1913 ... ... ... ... ... " ... газетінің
бірінші саны жарыққа шықты. Газет редакторы қазақтың белгілі ағартушысы әрі
ғалымы Ахмет Байтұрсынов, екінші редакторы және ... ... ... ... кеңесшісі Әлихан Бөкейхан болды. қаржыландырушы
"Азамат "серіктестігі.
"қазақ" бірінші санында оқырманға арнап ... ... ... атты ... ... ... ... атқарар
айрықша ролін айқындап ... ... ... аса ... төрт қасиеті
сараланған : " Әуелі , газет –халықтың көзі, құлағы һәм тілі".
Екінші, " газет ... ... ... ... олай болатын мәнісі
жұрттың білімді, пікірлі, көргені көп көсемдері, оқығаны көп ... ... ... алдына түсіп, жол көрсетіп , жөн ... ... ... ... ...... ... таратушы. Олай дейтініміз, газеттен
жұрт естімегенін естіп, білмегенін біліп, бірте-бірте білімі ... ... ... ашылып, парасаты жетікпекші.
Төртінші, газет—халықтың даушысы. Ÿғни, газет арқылы халықтың сөзін
сөйлеп , ... ... , ... ... ... , қарғаға көзін шоқытпасқа
тырысады.
Газет алғашқы номерінде-ақ ... ... беру ... ... ... ... ... "қазақ енді бірыңғай, іргесі тұтас
қалпында, бұл күйінде тұра алмайды. Арамызға әр ... жұрт ... ... ... ... , ... ұлты болып тұра аламыз ба? ұлттың
сақталуына да жоғалуына себеп болатын нәрсенің ең ... ... ... ... кем ... үшін оқымай тұра алмаймыз. Оқымасақ
басқалармен қатар тіршілік ете ... ... ақ, ... ... ... ... оқу, ... ісі жайында жазылған ... ... ... ... ... Бірінші, қазақ елінде білім беру
жүйесінің ... ... ел ... ... ашу ... ондағы оқыту ісі,
білімдар мұғалімнің тапшылығы, оқу құралының, тиісті ... ... ... ... ... тек ана тілінде оқыту мәселесі көтерілген,
төртінші, шаһарларда оқып жатқан оқушыларға ... ... ... ... ... жарлы балаларға степендия төлеп отыру сияқты игі шараларға
мұрындық болу.
Редакция қазақ ... ... беру ... ... былай
сипаттама береді:" қазақтың балалары қалай оқып жүр? Елде оқыса,он жыл оқып
хат жазуды білмейтін ескі ... ... ... ... я ... ... Рус ... оқитыны русша кітап, үйренетіні русша
жазу, ... көбі оқи да, жаза да ... ... ... ... тіл, ... ... тілмен жазған кітап,
жазғанда да сол кітаптардың тіліне салып еліктеу. Ол әдеби тіл деген қандай
тіл? ... ... ... көп кірген тіл. Неғұрлым араби, фарсы сөздер
көп қосылса, неғұрлым қара ... ... ... ... түсінбейтін болса,
соғұрлым әдебиырақ ... деп, ... ... шыққан тіл. Бұл тіл
халықтан тумаған, жаны жоқ тіл. Мұсылманша оқығандарымыз ... ... ... ... ... ... жазсақ әдеби болмайды деп қазақ
тілімен жазуға ұялады, қорынады. Русша оқығандарымыз ... ... ... айта алмаймыз, жетпейді, русша жазғанымыз оңай ... ... ... ... ... ... жазуға қорынып,
біреуі русша жазады, ... ... ... ... ... өз тілінен
қорынып жиренетін себебі не? Менің ... бұл ... бірі ... бірі ... ... оқып қазақша жазу әдетінде болмағандық."1
ХХ ғ. бас кезінде қазақ қоғамында әр түрлі мектептер ... ... ғана ... уезінде 39 мектеп болды, оның ішінде: 1- 4 класты қалалық,
1- 2 ... ... ... 1- 1 ... ... 3- болосной, 1- медресе қасындағы орысша класс, 31- ауылный школ.
Міржақып Дулатов осы 39 ... ... бір ... жетер-жетпес оқушылардың
білім деңгейінің өте төмен екендігін жазады. "Школдың көбі ауылный ... ... ... балалар ілгері орындарға барып оқымай ауылда қалса,
орысша оқығанға септігі жоқ, бірер жылдан соң ... ... ... ... оқу жайы һәм ... ... школ шамасы осыдан
көрінсе керек. Орысқа бағынғаннан бері Торғай қазағынан жоғары дәреже школ
бітірген жалғыз - ақ ... деп ... беру ... шолу ... үкіметінің бұратана халықтар үшін тек орыс тілді бастауыш
мектептер ашу ... ... ... революция жылдары қатаң сынға
алынғандықтан, 1906 ж. 31 март Ережесі ... ... ... ... ... ... ... сөз жүзінде қалғандықтан 1907 ж. ... осы ... ... талқыланды. Бұл кеңеске аз ұлт өкілдері де
шақырылды. қазақтан кеңеске ғабдолла Балғымбаев пен ... ... ... ж. бұл ... тағы да ... ... ... патша әкімшілігі орыс тілді мектептерге ғана
қолдау көрсетті. Сондықтан да "қазақ" газеті ана тілінде ... ... ... ... ... бар ... ... А.Байтұрсынов өзінің
"Бастауыш мектеп", "Мектеп керектері" 1 деп ... ... ... ... ... ... ана тілінде оқытатын ... ең ... ... ... күн ... ... Байтұрсынов мақалада бастауыш мектеп қандай болу керек деген
сауал қоя отырып, өзі ... ... ... ... ... негізі –
ауыл мектептері мен ел ішіндегі орыс школдарының ... ... ... ... етіп көрсетеді.Бірінің оқуға керекті құралдың
жоқтығынан, оқыта білетін мұғалімнің аздығынан ... ... ... бітіргендер әрі қарай дамытпаса, шала білімді болып, білген
орысшасын ұмытып, оқымаған ... тең ... ... ашып ... бұл мақаласында бастауыш мектепте тек ана ... ... ... идеяны ұсынады. Ресейдің оқу министрінің жылына неше рет
заң шығарып, ана тілінде оқытуға қиястық ... ... ... ... ... ... ... саясат" жатқанын, кейінгі ұрпақтың мәңгүрттеніп
кететінін күні бұрын ... ... ... ... зымиян әрекеттерін әшкерелей отырып, сөз ... ... ... ... ... арқылы қазақтың дінін, тілін,
жазуын жоғалтып, орысша аударамын деген пікірден үкімет ... ... ... екі жаққа да зиянсыз, пайдалы болуын көздеу керек."
Басылымның ... ... ... ... ... ... атты
мақаласында "Мектептің жаны—мұғалім. Мұғалім ... ... ... ... ... яғни ... білімді болса, білген білімін басқаға үйрете
білетін болса, ол мектептен балалар көбірек білімді біліп шықпақшы . ... соң, ең ... ... ... ... педагогика, методикадан
хабардар, оқыта білетін мұғалім" - дей ... , ... ... ... ... – оқу құралдары мен бағдарламалар екенін баса ескертеді.
Сондай-ақ, қазақ тілінде ... пән ... ... қынжылыс
білдіре отырып, бұл істің бастамасы басталғанын ... ... ... іске сыншы көп дегендей " қызғаншақтардың оқымай-ақ, сын айтып
жатқанын күйіне жазады .
"қазақ ... ... ... ... ... ... ... газеттің жауапты хатшысы Міржақып Дулатов еді. ... ... ... " , ... ... ... , "Балаларға
жұққаны"," Мектеп, медреселер мәселесі" , ... ... , ... оқу" т.б. мақалалар шоғырында халықты ... ... ... Бұл ... ... ... ілгерішіл дүние танымы, ұлттық дамуды көксеген арман-
мүддесі айқын ... . ... ... алғы сөз ... ... ... " ... үлкен әдістемелік, методикалық мәні бар. Мұнда
мұсылманша, орысша білім алған мұғалімдердің ... ... ... ... қандай тәсіл- амал қолдану керектігін бажайлап сөз етеді.
Баяндап оқытудың жай - жапсарларын нақты ... ... ... отырып
түсіндіреді. Жазушы қаламынан туған дүниенің ... ... ... аша келіп, оқушы балаларға ұлт рухын ... ... ... табады. Оқытудағы мақсат тек білім сіңіру ғана емес, жақсы тәрбие
беру, ұлт ұлын ... ... ... тәптіштелетін жәйт.
Бұрынғы қазақ арасындағы білім беру ... ... ... оқу" ... ... ... табамыз. Миссионер
Ильминскийдің шәкірті Алекторовтың медресе аштың деп Байту молда мен Бейіс
хазіретті ... ... ... ... Торғай атырабында
үзілмегендігін көреміз . Жаңаша оқыту талаптарын қоя ... ... ... ... ... арқалатып қойып сабайтын
әрекеттері сыналады.
Басылым оқу мезгілін өзгерту туралы мәселе көтереді. Шәкірттерді жаз
ішінде ... ... ашып ... ... ... ... қасиетті шаңырақтың бәрі---Уфадағы
"Медресе ғалияның" онжылдығына арнап жазылған мақалада осы оқу орнын ... ... ... еңбегі ерекше аталып , қазақ шәкірттерін өсіріп,
тәрбиелеудегі бауырлық ... ... де, енді осы ошақ ... зардап шеккен кезде, қазақ баласы да қол ұшын берсін деген тілек
айтылады.
Елімізде нарықтық ... ... ... оқу ... ... ... көрініс бергенін "қазақ" газетінің
беттерінен анық көреміз. Орынбордағы мұғалімдер мектебіне (1 жылға) ... саны 80 адам ... ... "Орысша
оқушылар"(1913,N26) атты мақаласында жазады. " Жаңадан ... ... ... орны ... ... ... ... кісінің алтауынан басқасы
ауқаты көтерсе өз жанынан оқымақшы " – деп баяндайды А.Байтұрсынов. ... өз ... ... ... оқып жатқандардың барлығын да ... ... байы ... өз ... оқып ... зерек
балаларды таңдап алып , жылына үш жүз сом ақша төлеп, ... ... үлгі ете ... . ... газет бетіне "Мұқтаж оқушыларға
жәрдем беру комитетін ашу" ... ... бұл іске ... ... ... алғашқы меценаттары Маманов пен
Тұрысбековтердің ел ... ... ... керек болса шаһарда оқып жатқан
қазақ балаларына степендия төлеп, жақсылық ... ... ... дәріптеп
отырған.
"қазақ" газеті жер-жерде ашылған мектептерді, оқу орындарын
қуана хабарлап отырған: ... ... ... ... Тілеубергеновтің "Мектеп ашылу", Міржақып Дулатовтың "Ақтөбе
гимназиясы хақында" ... осы ... ... ... ... ... осындай өткір ойларды ортаға
салып, көкейтесті мәселелерді көтеріп қана қоймай, олардың шешімін тауып,
игілікті іс-шаралардың жүзеге ... ... ... қал-қадірлерінше ұйтқы
болып отырған. Газет тігінділерін ... ... оған ... ... ... ... ... дәйекті болу үшін бір мысал келтіре
кетелік. қазақтың батыр қызы ... ... ... Ахмет Мәметов
өзінің "Тәңір жарылқасын ! " атты хатында қаржы тапшылығынан ... ... бара ... ... ... ... ... айтып,
ризашылығын білдіреді. Осыған ... ... ... ... атты ... ... ... мәліметтер бар: " ... ... ... ... ... ... соң оған ... 25 сом 44
тиынды медресе "ғалиядағы" мұқтаж үш қазақ шәкірті --- ... ... ... ... һәм Әли ... ... берген едік . Енді Ахмет
Мәметов басқарманың жіберген ақшасына сеніп, медресеге қайта ... ... үшін біз оған ... ... ... деп ... қалдығы 20 сом 11 тиынды жібердік ".
Осынау қысқа ғана хабардан-ақ талай нәрсені ... көп ... ... ... ... ... ғылым, білім мәселелеріне көп
көңіл бөліп, осы бағыттағы мақала-материалдар мен ... ... ... ... ... ... Олардың қатарына Әлихан
Бөкейхановтың "Оқу-ағарту ісі", үкімет ... ... үшін ... мен университетке )орынға ... ... және ... ... ... ... көтерген " Ашық
хаттары","Мұғалімдер жиналысы", "Оқу ... ... , ... ... ","Рухани мәдениет қарауылынан" атты мақалаларын, ғұмар
қарашевтың "Білім жарысы ... ", ... ... ... іс" ... Дөнентаевтың "Керекті өтініш", Тайыр Жомартбаевтың оқу-ағарту
мәселелерін, оқу ... ... ... ... ... , ... құлжанованың оқушы қазақ қыздарына ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Бұл жұмыста
олардың бәріне жеке-жеке тоқталып жату мүмкін емес, ... ... ... ... қарап отырып, сол кезеңдегі оқу-ағарту ... мен ... ... ... ... ... шығарушылары қазақ халқының өнері мен мәдениетінің
төмен дәрежеде болуы – оқу-білімге жете көңіл бөлмеуінен екенін тайға таңба
басқандай ... ... ... олар жас ... өнер - ғылым жолына
түсіріп, оқу-білімге шақыруды басты мақсат етіп қояды ... ... ... бәрі де ... болып, түрлі-түрлі пайдалы істер істеп,
заманның төріне қарай бірінен-бірі қалмай білімін асыруға тырысып жатыр ... ... ... ... ... ... рахат та табылмақшы.Егерде білім,
өнер жоқ болса, дүниедегі кеңшіліктің бәрінен де құр ... ... ... шөліркеп, азып-тозып бітпекші."1 – дей келіп, қазақ жастарына дүние-
байлыққа , жалған атақ пен аз ... ... ... жалқаулық пен
тоғышарлыққа ұрынбай, елдің ертеңі мен ... ... ... үшін ... етіп, ерінбей тер төгейік деген жалынды сөз, ... ... ... сөз ... жағдайларды тұжырымдай ... ... ... ... сол ... ең көкейтесті мәселе –оқу-
ағарту ісіне ерекше маңыз беріп, халықтың мемлекеттен тәуелсіз ... ... ... қолдау көрсетіп, жанашырлық танытты. ғылым - білім
жаңалықтарын ... ... ... ... озық ... іс
жүзіне асыру жолында қомақты үлес қосты.
Революцияға дейін екі - ақ процент қазақ сауатты ... ... ... ... ... ... іздестіре берсек ,
тарих қойнауынан ... ... ... ... ғ. ... ... этнопедагогикасының ғылым ретінде қалыптасуы.
"Этнопедагогика" терминін ... ... ... ... профессор
Г.Н. Волков еді. Алайда әлі күнге дейін этнопедагогиканың ұғымдық ... ... ... ... ... мәселесін зерттеушілер
зерттеу объектісіне қарай халықтық педагогика және этнопедагогика 2 деп
немесе педагогикалық этнография және ... 3 деп ... ... ... ... " народная педагогика-область эмпири-ческих
педагогических знаний и опыта народа, ... ... в ... на цели и ... воспитания. Разработкой ее общетеоретических
основ занимается специальная отрасль научной ... ... ... этнопедагогика дегеніміз белгілі бір ... ... ... ... жағынан жүйелеп, зерттейтін педагогика ғылымының
бір саласы ... ... ... ... ... болсақ бұл
мәселеде де пікірталас жеткілікті. "қазақ ... ... мен ... деп ... монографиясында С.қалиев қазақ
этнопедагогикасының ... ... ... ... | | |
| | | |
| | | ... ... ... |қазақ ... ... ... ... ... ... (ХІХ ғ. ... және ол |кезеңі (1970-1995) ... оның ... ... | ... ... | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... ... ... |Б.Момышұлы ... ... ... ... ... |Ш.Ахметов ... ... ... |
| | | ... ... |қ.Жарықбаев ... ... ... ... |М.Жұмабаев ... ... | ... ... ... ... |
|А.Левшин ... ... ... ... |З.Ахметова ... ... ... ... |С.Сейфуллин ... ... т.б. | ... |
| | ... |
Ал К.Ж. қожахметова ... ... ... ... деп ... ... ... этнопедагогикасының тарихына
шолу жасай келіп, С.қалиевтің ... ... ... деп ... ... ... ... и формирования казахской этнопедагогики
как науки в указанный ... мы ... ... иной точки
зрения, а именно: развитие казахской этнопедагогики началось в 70-е годы,
когда появилось ... ... и ... ... ... ... в этом вопросе с 1991 года, в связи с ... ... ... ... ... ... чокана
Валиханова и Ибрая Алтынсарина), а также путевые ... ... ... ... общественных деятелей, писателей, которые ... по зову ... в силу их ... тяги к ... ... ... народа, знатоков национальной психологии, ... ... ... ... мы ... к ... базе
казахской этнопедагогики. По нашему глубокому убеждению, ... ... к ... ... ... в трудах
М.Жумабаева, А. Байтурсынова, Ж.Аймауытова, М.Дулатова, Х.Досмухамедова".1
Этнопедагогика ... ... ... ... ... және ... ... ұғымдарына
байланысты өз ойымызды білдіруіміз қажет сияқты. Біздің ойымызша, халықтық
педагогика дегеніміз ... ... бала ... ... ... ... Ал педагогикалық этнография халықтық педагогиканың ... ... ... ... түсіру. Этнопедагогика ... ... ... мен тәжірибесін жүйелеу, теориясын
жасау және өмірге өңдеп ... Міне ... ... келе ойымызды
мынадай таблица бойынша көрсетсек деп ойлаймыз.
қазақ ... ... | | | ... ... тән ... ... ... |қасиеттер |қалып-тасуына әсер|әсер еткен тұлғалар ... | ... ... | ... | | | ... | | | ... |қағазға ... ... ... ... |
|педагогика |түспе-ген бала |қалыптасуы ... |
| ... | | |
| ... | | |
| ... мен| | |
| ... | | ... |Халықтық |Дамыған көрші ... ... ... |педагогиканың ... ... |
| ... |қарым-қатынастың |П.С.Паллас, |
| |мен ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... түсіру.|өту, дамыған білім|А.Левшин, .Ÿнушкевич|
| | ... ... ... ... | ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | | ... ... ... ... |А.Байтұрсынов ... ... ... ... |М.Дулатов ... ... ... ... ... |ой-пікірлері |ұмтылу және ... |
| |мен ... ... |
| ... |қол ... ... |
| ... ... | |
| ... ... | | |
| ... енгізу. | | ... ... ... |қ.Жарықбаев ... ... ... ... алуы |С.қалиев ... ... ... ... ... ... ... |
|(1991-1999) | ... өсуі ... |
| | | ... және |
| | | |т.б. ... ... ... ... ағартушы, халық педагогикасын
қазақ арасынан алғаш қағазға ... ... ... ... ... ... ол ұлттық мектеп идеясын ұсына ... да ... ... ... айналуы, біздің ойымызша,
1907-1927 ж. аралығында қалыптасты және оның ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие ісінің дамуына
атсалысқан қазақ зиялылары, атап айтқанда А.Байтұрсынұлы, ... ... ... ... т.б. ... Бұндай
тұжырым жасауымызға мынадай негіздер бар:
1. педагогиканың ғылым ретіндегі мақсаты қандай деген сұраққа ... ... ... жеке ... жан-жақты даму мәселесін ғылыми зерттеу және оның
заңдылығын түсіну;
... ... ... еңбек, эстетикалық, тәрбие ... ... ... ... мен ... байланысын зерттеу;
□ Тәрбие-білім беру қызметінің теориясы мен ... ... ... ... ... тәжірибені зерттеу, топтастыру және
тәжірибеде қолдану;
□ Педагогтарды алдыңғы қатарлы тәрбие және ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген мақсаттар педагогиканың құрамдас бөлігі болып
табылатын, бірақ қамту шеңбері жағынан ... ... ... ... этнопедагогиканың алдында да дәл осындай міндеттер тұр
деп ... ... ... да ... ... ... кезеңін
анықтайтын болсақ, онда жоғарыда айтылған міндеттерді шешу ... ХХ ... бас ... ... ... көреміз. Этнопедагогика
мәселесін зерттеген зерттеушілердің көпшілігі этнопедагогика жалпы
педагогиканың негізгі
принциптерін ... ... ... бір ұлттың алдында тұрған мақсатты
жүзеге асыру үшін қажет ғылым екенін ұмытады. ... да біз ... ... ХХ ғ. ... ... ... ойымызды дәлелдеу үшін
отарлық жағдайдағы қазақ қоғамының алдына нақты мақсат тек ... орыс ... ... ғана қойылды деп айта аламыз.
Ол мақсат-
Ол үшін
Сауатты адам дайындау үшін
Білім беру жүйесін жақсарту үшін
Жақсы кадр дегеніміз
Осы міндеттер қай ... ... ... ... қарала бастаса, сол кезеңде
халықтық педагогика этнопедагогика ғылымына айналады.
Ал этнопедагогика ғылым ретінде қазақстанда қай ... ... ... осы ... қай уақыттан бастап орындай бастады деген сұраққа
жауап берумен дәлелдеуіміз керек.
Жоғарыда айтқанымыздай, қазақ ... ... ... жаңа ... орыс ... ... ... болатын. Бұған дейінгі
кезеңдердегі ағартушылық-демократиялық дәстүр-үлгілер жоғарыдағы есімдердің
еңбек мұраларымен толыға, ... ... Бұл ... жас ... ... ... оған ... тәжірибе, өлшемдерді айқындау, әрі тәлім-
тәрбие тақырыбы мен оқу жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... ... шыға бастады.
Олар: А. Байтұрсыновтың "Оқу құралы" (1912), "Тіл ... ... (1926), ... ... , ... ... құрал"
(1922), "Оқу құралы"(1924) , Х.Досмұхамедовтың "Табиғат тану"(1922) ... ... ... (1925), ... тән ... (1927) ... туралы" (1928) М.Жұмабаевтың "Педагогика " ... ... ... ... , "Ана мен бала"(1927) ,
М.Әуезовтың "Әдебиет тарихы"(1927), "Новый аул" (1929) ... ... ... ... сондай-ақ С.Асфендияров, қ.Жұбанов ,ғ.қарашев,
С.қожанов, т.б. ... ... ... ғ. ... ... ... ғылым ретінде
қалыптасуына елеулі үлес ... ... ... ... ... ... ... , әдебиет зерттеуші, тюрколог, дарынды ақын, ... тіл ... ... ... ... ... ... ұлттық
үлгісін жасаған талантты көсемсөзші, туған халқының рухани дүниесін
жандандырған ... Ол ... ... ... ... зерттеп, талғай тауып, олардың ғылыми-теориялық негіздерін жасады.
А. Байтұрсынов қазақ ауыз әдебиетінің ұлттық-тәрбиелік мәнін жоғары
бағалады. Ол 1895 жылы ... ... ( ... ... ... N39 ... ... болжамдары мен ... ... ... и ... ) ... жариялап, онда шаруашылық жайына
өнеге- нұсқа ретінде айтылған халық сөздерін (36 болжам) және ... ... ... данышпандық тұжырымдарын тәлім-тәрбие ісіне
пайдалануға ұсынады.
ұлттық педагогиканың ғылым ретінде дамып, қалыптасуы сол ... ... яғни ... ... ... байланысты деп пайымдаған
данышпан А.Байтұрсынов , ең ... ... ... беру ісін қолға алып,
жетілдіруді алдына мақсат етіп қойды.
Халыққа білім беру ісі үшін сол ... ( ... ана ... оқу ... ... ... әдебиеті мен мәдениетін дамытатын іс-
әрекеттер мен ... ... ... болуы тиіс. Міне, осындай өзекті
мәселелерге ғалым ерекше мән ... игі ... алға ... ... ... күресті.
Оқыту теориясын қазақ жағдайына бейімдеу үшін ұлттық ... ... ... ... ... оны ... жүзеге асыруға
басшы болды. Байын, ... ... ... ғана ... адал жүрек,
ұлтжанды А.Байтұрсынов ауыл мектептерінде, ... ... ... оны ... ... көп ... қажымай қайрат көрсетіп,
қиындықтан да, өкімет тарапынан төнген қауіп-қатерден де тайсалмай ... , ... ... ... ... 1913 жылы " ... " газетінде "Оқу жайы" деген
басмақала жариялап, онда : ... ... ... жоқ , ... ал сол ... ... өнімді 2-3 есе қымбат түрде сатып
алады. Бұл надандықтан келген ... ... ... түнегінен шығару үшін оған білім беру ... 1914 жылы ... ... ... Бастауыш мектеп" деген мақаласында автор қазақтың бастауыш ... ... ... ... ... қойып , халық сауатын ана ... ... алға ... ... беру ісін ұлттық жазудан бастауды мақсат ... ... 1912 ... ... ... емлені" ұсынады. 1913 жылы "қазақ "
газетінің 34-санынан бастап кейбір дауысты ... ... ... ... жариялады. Одан кейінгі араб алфавитіндегі ... ... ... ... ... ы, е,и, о, ұ,у
дыбыстарының әрқайсысына таңба ... к,г ... ... ... ... ... ... белгілерін дәйекті таңбалармен
көрсету туралы ұсыныстар жасап,"төте оқу " ... ... ... ... ... ... ... ұлттық жазуын (араб
емлесімен) ... 1912 жылы ... ... ... әліппесі" ("Оқу
құралы") халықты сауаттандырудың басты құралы болды. Бұл оқу ... ... ашу, әрі ... дүниетанымды іске асыру мақсаттары көзделді.Мысалы:
туысқан- туған, киімдер, ... ... - ... ... үй ... ... аяқ, ... аты, малдан басқа төрт аяқтылар,
құстар, жер түгінің ... ... жер ... аттары, сан,
жаңылтпаш, жұмбақ, мақалдар түзіліп берілді.1926 жылы бұл ... ... жаңа түрі ... ... халқының сауат ашу мектебінің басты
құралы болды.
қазақ ... бір ... ауыз ... ... сөз ... деп бағалаған Байтұрсынов сол сөз туралы, көркем
сөздің қисындылығын үйрететін тіл құралын түзді. ... ... 1914 ... ... морфологиясын, 1915 жылы фонетикасын, 1916 жылы синтаксисін
баспадан шығарды. Бұл оқулықтар ... тіл ... атты ... ... ... ... ... болды.
1923 жылы Мәскеуде "Ер Сайын" атты қазақтың батырлық жырларын ... ... алғы ... ... ... жырлардың
тәрбиелік мәнінің зор екенін дәйектеп, дәлелдеді.
ұлы ғұлама 1926 жылы ... ... ... деген кітабында
қазақ әдебиетінің қызыл арқауы- ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінен алып көрсетті .
" Әдебиет танытқыш" атты осы оқу құралында А.Байтұрсынов өнерді ... ... ... ... ... ... ... өнері, әуез өнері,
сөз өнері деп бөліп, содан сөз өнерін саралап талдайды да , сөз ... ... ... "Бір нәрсе турасындағы пікірімізді , яки
қиялымызды, яки көңіліміздің ... сөз ... ... айта ... , ... ... ... деді.1
ұлағатты ұстаз, ғалым сөз өнерінде , соның ішінде ауыз әдебиетінде
тіл қисыны (логика) ерекше роль ... ... ... " Тіл ... асыл сөздің асыл болатын заңдарын, шарттарын танытатын ғылым.
Сөзден әдемілеп әңгіме шығару өнері үй салу өнеріне ... ,- ... 2 ... ... ... сөздің дұрыстығына, тілдің анықтығына, дәлдігіне,
көркемділігіне , тіл тазалығына байланысты екенін дәлелдеп, ... ... ... (ұқсату), әсірелеу тәсілдерінің мәнін ашады. ... ... ... ... дамыту, түйдектеу ( көп сөздің
орнына бір сөзді пайдалану), бүкпелеу ( ... ашық ... , ... ғана
көрсетіп айту), кекесіндеу (сөзді кері мағынада қолдану) сияқты тәсілдердің
көркемсөз өнеріндегі ... ... ... ... ... ... Сөз ... әуезділігі, ой оралымдары (себепті, мақсатты, ұқсатпалы, қайшы,
шартты, ... ... ... қорытпалы) көркемсөз өнерінің
негізгі арқауы екенін дәлелдеді.
Зерделі зерттеуші ауыз ... ... ... ... ... ... ... жаңылтпаш, жыр, үміт өлең (мақтау, құттықтау),
толғау, ... ... ... әрбір салаға ғылыми ... ... ... деп ат ... ... бұл түрлі шығармалар бір нәрсенің
жайынан сөйлеп тұрмай, көп нәрсені теріп, сөз қылып өтеді", - ... ... ... ( шешендік) сөзді, тақпақты, мақалды,
мәтелді, ... ... ... ... ауыз ... ... тәрбиелік
мәні зор үрдістер салалары екенін дәлелдеп, тұрмыс-салт жырларындағы:
тойбастар, жар - жар, неке ... ... ... ... бата
сөздерінің поэзиялық ерекшеліктерін талдап көрсетіп, олардың тәрбиелік
әсерлілік қасиеттерін айқындайды.
ғұламаның "Тіл жұмсар"(1928 ж.), "Ана ... ... ... ... ... ... "Жалқылауды жалпылау әдісі"(1927ж.) деген
еңбектері қазақ тілін оқыту ... ... ... Оның ... ... "Баяншы" атты кітапшасы 1912 жылы, үлкендерге
арналған "Сауат ашқыш" оқу құралы 1926 жылы жарық көріп, ... ... ... ... болды.
Халқының оқу оқып, сауатты болғанын көксеген адамның бірі- ... ... ... ... ұлы ... ... Ыбырай Алтынсарин
ғұмыр кешкен топырақта туып өсіп, өз жерлесі ... ... ... ... ... мұрат тұтты.
қара құрттай қаптаған қарашекпенділерден қазақтың жуыр маңда ... ... ол , ... бас ... ... ... ғана
үзетінін түсінген. Сондықтан ол қалың қауымды нақты іске шақыра отырып,
оған өзі бас болып ... ... ... ... ... ... Міржақып сол кездің өзінде ... ... ... ... ... көз ... ... Ыбырайдың "Хрестоматиясы" және
бірен - саран еңбектердің ол ... ... ... қашан.
Сондықтан ол осы тапшылықтың орнын толтыру үшін 1911 жылы ... ... Бұл ... халық ауыз әдебиеті үлгілерімен бірге
Абайдың, Ыбырайдың шығармаларын, ішнара "Жаз", "Жазғы кеш", ... ... ... ... ... ... ... "Бұғы", "Піл", "Кит", "үй
хайуандары", "Бөрік", "Күлкі сөз", "Оқу", "Нұрмаш пен ... ... ... үш баласы", "Байлық" сияқты өз әңгімелерін енгізеді. Әсіресе
"Айқұлақ", "Дүмпілдек", ... ... ... ... енгізуі
қызғылықты - ақ.
М.Дулатов қазақ педагогикасында алғаш рет ... ... ... Ол ... ... ... мен ... мінез - құлықтары
жөніндегі шарттарды жазды, "қирағат" кітабындағы ... ... ... ... мәселелерге арналған. Міржақыптың бүкіл ағартушылық
қызметі оның өзін ... ... ... ... ... ... жұмсалды.1911 жылы маусымның 6-сы күні Семей қаласында Міржақыпты
тұтқындаған кезде көптеген кітаптарымен ... оның ... етіп ... балалары үшін 2 қирағат кітабы" да ... ... ... басылымын қолжазбасымен қоса жойып жіберген. Патша өкіметінің қатаң
қысым салуына қарамастан, ол 1914 жылы ... ... ... ... 1914 ... басылымдағы "Мұғалімдерге" деген алғысөзінде ол
былай деп жазады:" Сүйікті қазақ мұғалімдері! Міне, сол кездер керексінген
қазақ тіліндегі оқу ... бірі осы ... ... ... шын ... ... ... мақсат жалғыз құрғақ білім үйрету емес, біліммен қоса ... қоса ... ... беру үшін ... кітабын оқытқанда құр
қарасын ғана оқытпай, жоғарыда айтқанымыз ... ішкі ... ... ... ... мәнісін тәжірибесіз жас мұғалімдер
қирағат оқытудан мақсат қарпін танып, көрмей оқып кету деп ... ай ... ... ... 3- айда оқып ... қарап отырады…
Тәжірибесіз мұғалімдерді жоғарыда айтқан қателерден сақтау үшін
кітаптың басынан түскеннен ... ... ... ... ... ... бір сабақты оқытып көрсетелік…"дей келе М.Дулатов ... ... ... келтіреді.Сабақ берудің мұндай үлгісі мен әдіс-тәсілі
туралы жазу қазақ ... жаңа , ... ... ... ... ... ... осылайша жемісті жалғастыра білді.
М.Дулатов өзінің әдістемелік нұсқауларында ... ... ... ... ерекшеліктерін аша келіп, миссионерлердің, ұлы ... ... аса ... ... ашып көрсетіп, болашақ
мәңгүрттіктің өрісін байқай ... ... ... тәрбиенің
әсерлі, күшті, сіңімді ... қай ... ... ... да ... ана ... өз ұлтының тұрмысынан һәм табиғаттан ... ... асыл ... ... ... ... ... баяндап
оқытқанда, балқыған жас баланың ойына, қанына, сүйегіне ұлт рухы ... ... анық ... ... ... алып шығады.Мұндай балалар бастауыш
мектепті бітіргеннен кейін қай ... ... ... ... ... ... ұлт рухы жасымайды.қайда ... да ... ... ... ... де ұлт ұлы ... қалады…" Бұған кейбір қазақ
зиялыларының ... ... ... ... ... қоғам
қайраткерлерінің өмірлеріне көз жіберсек, қай жерде жүрмесін (Санжар
Асфандиярұлы – ... ... ... ... ... – Мысырда, Мұстафа Шоқай – ... ... ... ... ... өз тілі мен ... ... білудің арқасында ғана ел
сүйіспеншілігіне бөленіп, елдің ... алды ... ... ...... қазақ математигі. Ол алғашқылардың бірі
болып қазақ шәкірттеріне "Есеп құралы" атты ... ... Осы ... ... әйгілі ғалымы Ахмет Байтұрсынұлы "қазақ" газетінің 1914
жылғы 80-санында былай баға берген болатын:"Бұл күнге шейін ... ... ... ... ... да, есеп ... жоқ еді. қазақша шыққан ең
бірінші есеп құралы осы…Кітап ең соңғы жаңа ... ... таза ... қазақ емлесімен басылған, мысалдары да қазақ тұрмысынан алынған."
М.Дулатов ислам ... ... ... ... ... бағытқа
жетектейтін негіз бар деп ... Бұл ... орай ... ... деп жазады:"М.Дулатов –жер мен дін мәселесін шешу" -
халықтың оянуының алғышарттарының бірі деп есептеді, ... ... ... медресе ашуға шақырды, мұсылмандық шарттарын берік ұстанып
жастар санасына дін ... ... ... ... ... пен ... ... беруге, мұсылман дінін берік тұтып, әр ауылда бір - бір молда
ұстап, неке қию, ажырау, ... ... ат қою, ... ... ... ... соларға өткіздірттіруге үндейді. Дулатов қазақстандағы
діни ... ... ... системасының программасын жасады.
Бұл орайда мынаны баса айтқан жөн.М.Дулатов "мұсылмандық ... ... ... ... дін ... сіңіруді" басты мақсаты деп
есептеумен қоса, ол көшпенділер арасында оқу-біл імнің тарағанын құптады.
ғасырлар бойы ... келе ... ... ... шоқындыру әрекетінен
қазақтың қалпын сақтап қалатын ислам діні деп ... ... дін ... мәселесіне келгенде ол ғылым жағын жақтады- ғылымның жақсылығын
айтты, діннің кемшілігіне халықтың назарын аударды. "Дін ... ... ... ... деп жазды ол,- ғылым жарық күн мысалында.Түн мен күн
табиғат заңы бойынша "жанаса ... ... ... мен ... еш ... ... табиғаттың күштерін, жаратылыстану мінездерін тапа-тал түстің
жарығында тәжірибелеп шегіп адам баласының көзін , көңілін аша ... ... әр ... әр ... адам баласының айналдырып
бағына кедергі болған нәрсе. Дін адам баласына, адам қоғамдарына хатта жеке
адамға аяқ-қолына ... ... ... шел ... ... ... ескі ... гөрі, жаңа жадит жағында
болғандығын да ескерген жөн. Оған Ресей құрамындағы түрік халықтарына жаңа
ағартушылық ... ... ... насихаттайтын,"Тәржіман" газетін
шығарушы, ұлы түрік ағартушысы Ысмаил Гаспиринскийдің ... ... ... өзінің "Оян,қазақ!" кітабында молданың оқуын қатаң сынға ала
отырып, ... ... рет ... жаңа ... ... ... сайлансын екі молла,
Бірі оқытсын мұсылманша , бірі орысша.
Педагогия тәртібімен оқытса олар,
қазағым , кетер енді ... ... ... ... ... жадитше оқу мәселесін М.Дулатов
өзінің " Бақытсыз ... " ... да ... ... бас ... әкесі Сәрсенбай мен ауыл молдасының қатаң тыйым салуына қарамастан,
усул жадит ... ... өз ... көзі ашық адам ... ... ... айналады.
М.Дулатов өзінің педагогикалық қызметінде ана ... зор ... Оның ... ана ... ... ... ғұрып мен салт дәстүрін
берік сақтаған халық шын мәнінде білім мен ... қол ... жылы ... атты ... ... ... ... байланысты
үлкен пікірталас өрістеді. Біраз татар ғалымдары қазақтарға біржолата татар
тіліне көшу керек деген пікір ... ... ... үн ... ... ... Тіл мен ... жөніндегі бұл пікірталас бірнеше
жылға созылды. Ол өзінің "қазақ тілі хақында " атты ... ... мен ... де, ... тілі мен әдебиеті сияқты түркі мәдениетінің
гүлденген бір ... ... өмір ... ... бар ... ... ... " Әліппесі", Міржақып Дулатұлының "Есеп
құралы" кітаптарының басылып шығуы ... үшін ... ... ... . Бұл
жылдары Міржақып " Жазу тәртібі" ... ", 1912, N8 ), " ... 1915, N93 ) ... өзекті мәселелерге арналған мақалалар
жазады. " ... ... ...... тіл) ("Айқап ",1913,N9
) атты мақаласында ол жастарға ... ... ... һәм оқып ... дарынды қазақ жастарының "Эсперанто " тілі хақында хабарсыздарына
түсіндіріп, бұл секілді керекті тілдің үйренулеріне мәслихат береміз…" ... ... ... ... ... ... әдеби портреттер сериясын
жасайды . Оның Хазірет ... ( ... ... ... ... Лев Толстой, Ақмолла, ғабдолла Тоқай, Ишанғали Арабаев, Григорий
Потанин, ... ... ... ... ... ... осының дәлелі.
М.Дулатов тек теоретик- педагог қана емес, тамаша практикте болды. Ол ұзақ
жылдар бойы әйгілі " ... ... ... ... ... " ... " медресесінде болып, оқушылармен кездесіп, қазақ
әдебиеті мен тарихы ... ... оқып ... ... " ... " ... бас ... орынбасары, жауапты хатшысы
бола жүріп педагогика ғылымына да зор көңіл бөлді.Міржақыптың ... ... ... ... ... ... екінші
тарауда баяндағанбыз.
1917 жылы " Алаш " партиясының бірінші съезінде ол қазақстандағы
оқу ... ... ... ... ... жасайды, қазақ мектептері мен
оқу орындарының оқу бағдарламасы жөнінде өз жобасын ұсынады.
Кеңес өкіметі жылдарында ол қазақ ... ... ... газет редакцияларында жұмыс атқарып оқу-ағарту халық комиссариаты
ғылыми кеңесінің мүшесі болады . Кез ... ... ... тілі ... ... сөз ... түрлі оқу орындарында оқып жүрген өрімдей қазақ қыздары
мен ұлдарын көріп ... ... ... ... ... жас ұлан.
ғылым туын қолға алыпсыз,
құттықтаймын, бас ұрам !
…Күнің туды ... қал ... қапы ... атындай жарыс сап қал ,
Жасымасын талабың…
Оның ағартушылық еңбегі ... 1925 жылы ... ... ... ... ... атты ... былай делінген:
"М.Дулатов- публицист-энциклопедист қана емес, ұлан ғайыр ілім негіздерін
меңгерген ғалым-энциклопедист те болатын."
Міржақыптың ... ... ... ... ... ... қолданылды. Республика халық ағарту комиссариаты М. Дулатұлының "Есеп
құралын" қайта басып шығару жөнінде ... ... "Бұл ... ... ... өмір ... жатқан ортаның талғамына толық сай ... ... ... ... ... ... ... ауыр келетін бірде-бір тапсырма жоқ . Есептердің барлығы бала
жанына жақын, ұғынықты да ... Бұл ... ... ... ... құрастыруда Міржақып қолданған тәсіл кезінде ... ... ... ... ... Бұл ... ... жетістігі. Кітаптың жаңа басылымында бүкіл үнді цифрлары ... ... Бұл ... ... ... Оқулықтағы есептер
оқушыларға өз беттерінше ... ... ... жасайды. Күрделі,
оқушыларға ауыр тиетін тапсырмалар жоққа тән. Оқулықта 344 есеп ... ... ... ... ... ... бәрі оқу құралының
жоғары деңгейінің дәлелдері…"
Ол қазақ оқушылары мен ... ... ... ... ... жазуды арман тұтты. 1923 жылдың 7-маусымында "Тілші"
газетінде оның ... үн ... ... ... ... ... жарияланады. "қазақстан ... ... ... ... ... ... ол – орта дәрежелі мектептерде
оқытуға лайықтап қазақ - қырғыз тарихын жазып жүрмін. Сол себептен ... ... ... ... ... ... білімді
азаматтардан сұрауға тура келіп отыр. Маған керегі - ... ... ... ... соңында ол он баптан тұратын сауалдарға ... ... ... алтыншы бапта былай деп сұрайды: "Сіздің уезде
бұрынғы замандарда ... ... ... ... ақындар, батырлар,
төрелер болған? Атақтары немен шыққан ? Олардан қалған үлгілі сөздер бар ма
? Бұрынғы ... ... ... ... қонысы ауғанда айтылған жырлар,
өлеңдер бар ма?…" . Өз сөзін ол ... ... " ... ... ... қырғыз
тілінде шығып тұрған газеттер, журналдар көшіріп басуын өтінемін. Бұл ... ... ... ... кеш тиді енді ... ... ... һәркім жоғарғы сұраған мағұлұматтар туралы ең кешіккен де күзге
дейін жетісерлік қылып жіберсе де болады. ... ең ... тез ... ... ... Ақ ... ... айдауда жүрген
кезде де өзінің ағартушылық жолын тастаған жоқ . ... ол ... ... ... ... ... жүрген түркі тектес халықтар
өкілдеріне үлкен көмек болды. Оның ... ... да бар ... науқастарға да мол жәрдемін тигізді.
Міржақып қамшының ... ... ғана ... ... ... білгенімді, өзімнің деп білемін зор міндетім"- деп ... ... да ... ... де ... өмір сүре ... артына
ағартушы- педагог ретінде мол энциклопедиялық мұра қалдырды. Оны ... күні енді ғана туып ... Бұл ... жас ... ... ... де мол-ақ.
Әлем әдебиетінің алтын қорына сарқылмас үлес қосқан, алып Абайдың
поэзия саласындағы ... ... ... тек ұлы ақын ғана ... ... ... ұлы педагогтерінің бірі. Оған ... - ... ... дәрістері мен еңбектері, 1922 жылы Петропавл
қаласындағы мұғалімдер техникумында дәріс оқып, 1937 жылы орыс ... тілі мен ... ... бергені және "Педагогика" деген еңбегі .
1922 жылдың 15 қыркүйегінде қызылжарда өзінің осы ... ... М. ... " ... келгенше қазақ жанына қабыстыруға
тырыстым деп ... ... ... тек қана қазақ педагогикасымен
шектелмей, сол ... ... ... ... Ресей, ертедегі Рим, грек
ғалымдарының(педагогтерінің) еңбектерімен етене таныс болғаны ... ... ... аса ... ... оны ... ... құрмет
көрсетуге шақырады. "Алты алаштың баласы бас ... ... ... - ... ... ... осы ... 14 ірі бөлімнен ... ... ... ... бөле ... ... түрде талдау жасап,
түсініктеме береді. Сөз басына М.Жұмабаев "Тәрбиені" қояды. Шынында да ... сыры да бар ғой. ... ... ... ... минутынан бастап
оқытпайды. Оны тәрбиелейді , бала өмірі тәрбиеден басталады. Сондықтан да
болар, "баланы ... деп ... ... ... ... ... ... не? "
дейді де оған жауап бере келе, оны дене тәрбиесі, ақыл тәрбиесі деп төртке
бөледі. " ... адам ... осы төрт ... ... ... оның ... ... дейді. "Балам адам болсын дейтін ата-ана осы төрт тәрбиені
дұрыс ... деп ... бір ... ... дене ... ... орынға қойған. Дене
тәрбиесінің өзін 19 бөлімге бөліп, осы әр бөлімдерге ... ... ... ... ... нақтылы дәлелдермен бекітеді.
Адамның дені сау, мықты болып өсуі үшін дене тәрбиесінің алатын
орны шын ... ... ... ... болса, зағып болса, баладан емес,
тәрбиешіден ",- дейді ... ... ... сол ауыр ... түгіл бүгінгі
өмірдің өзінде қай ата-ана дене тәрбиесіне, туралап ... ... ... ... бөле береді.
Мағжан Жұмабаевтың медицина саласынан да құр алақан ... ... ... салмағы, температурасы, дем алу, тамыр ... ... ... айыруды, тазалық жағдайын, бесік мәселесін,
тістің шығуын ... ... бір ... ... ... " Жер жүзінде
балаға тәртіпсіз тамақ беретін әйел екеу болса, біреуі - қазақ әйелі"- деп
ренішпен ... ... Бұл ... ... тұрғысынан да дұрыс жазылып
отырған жоқ па? Өзінің "Педагогикасында" ... ... ... ... ... меңзейді. Содан үлгі алу ... ... ... ... (орынға) Мағжан жалпы педагогика ғылымын ... ... пән ... сипаттай келе, онымен етене таныс болу
керектігін айтады. ... ... өзін ... пәні деп пайымдайды.
Оған дәлел, пәннің аты дейді.
Педагогика ... ... 5-ке ... 1.Жалпы педагогика
дейді де , бұған адамның дене, жан ... ... қылу ... ... 3.Методика. 4. Мектепті басқару. 5. Педагогика тарихы. Әлемдік
педагогиканы меңзей отырып, Мағжан халықтық ... ... бір ... Оны ... ... ең ... етіп ... Бала тәрбиесінде
ұлттық педагогиканың, тәрбиенің алатын орны ерекше екендігін мысалдар
келтіре отырып ... ... ... ... жақтарын пайымдап аша
отырып, оның кем-кетіктері, жаман жақтарынан безуге шақырады. Осыған орай
педагог М.Жұмабаев " Әр ... ... жолы - ұлт ... ... ... бала тәрбие қылу туралы ескіден келе ... ... ... тәрбиесінің жақсылық жағы көп болғаны сықылды, ... жағы ... деп ... Мағжан. Осыған орай ол педагогтер, тәрбиешілер халықтық
педагогиканы қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... ... болу керек дейді.
Әрине, егеменді елдің мектебі, педагогикасы, ұлттық тәрбие, ұлттық
оқуы болуы керек. Халықтық ... біз ... жас ... өз ... ... , ... , мәдениетін сүюге тәрбиелей, баули алмаймыз.
Мағжан тек қана ... ... ... ... күйін, ішкі жан
сезімін терең түсінетін психолог дер едім. Оның сыршылдығы мүмкін осыдан да
болар. Оны өз өлеңдерінен де, қара ... ... ... еңбектерінен де
көреміз. Былай қарасаңыз, тіпті Мағжанның кейбір жазғандары ұсақ нәрсе
сияқты. Ал оны ... жан ... ой ... ... - ... ойлайсыз,
басқаша түсінесіз. Мысалы "Бөлеу һәм бесік" бөлімінде ... " ... ... ... екі ... тас ... байлап тастайды. Бұл балаға
зиянды. ... ету ... қан ... ... ... зиянды ",- дейді.
Дұрыс емес пе? Бесікті тербету туралы да былай ... " ... ... ... ... тарс-түрс тербетеді. қарғап, сілейді. Әлден
уақытта бала ... Бұл сау ... ұйқы ... Бұл ... емес.
Шайқап, шайқап баланың басын айналдыру, баланы есінен ... ... - ... ... ұйықтату деген сөз. Бала ұйықтап жатқан
жоқ. Ол талып жатыр.
қазақ әйелі ! Балаңда қасың болмаса, тербетпе. Бесік ... ... ... талдырылатын орын емес"1,-дейді.
Сондай-ақ адам өмірі үшін ұйқының, қозғалыстың, серуеннің мәнінің зор
екендігін пайымдайды. "Педагогика" оқулығының ... бір ... ... ... ... ... сыршыл психолог екендігін осы бөлімнен
анық көруге болады. Жалпы біреулер Мағжанды "атеист" десе, енді біреулері
"діншіл" ... ... ... ... оның тарихын жақсы білген, жақсы-
жаман жақтарымен етене таныс ... Оған осы ... " Жан" ... мен ... еңбектеріндегі дін туралы пікірлері дәлел. " ... ... де, ... ... дау жоқ " деп ... ... ... салынып, " жанды" әлдебір құдіреттің, құдайдың
ісі деп қараудан ... ... , ... пайда болуын , оның бар-
жоқтығын материалистік, ғылыми тұрғыдан ... ... ... үш ... ... Мағжан өзінше тоқталып, өз ойларын
білдіреді." Алайда,- деп жазады ... ... , - ... жанын жақсы
тәрбие қылу үшін, жанды көзбен көріп, қолмен ұстамай-ақ оның ... ... ... ... ... ... міне, осы үшін қажет".
Жан тәрбиесін 11- ... ... ... ... 11-ші бөлімнің өзін тағы да
шағын екі бөлімге бөліп түсініктемелер береді. Соңғы бөлімін " ... ... яки дене ... ... де оның өзін бес ... ... ... Сыртқы сезім әсерленулерін сипаттағанда оны алты
бөлікке бөледі. Адам ... ... ... ... ... ... сезімді Мағжан қарапайым, түсінікті сипаттайды. Өзінің педагогикасында
" Абайға", яғни (назарға), топшылау сезіміне де ... ... ... Педагогика" кітабындағы үлкен бөлімнің бірі " ... ... Оны ... ... алты ... ... де ... Суреттеулерді бет алдына бір-бірімен байлай беруге болмайды.
Оның белгілі жолдары бар дей келіп, оның екі ... ... ... Олар ... және тұқымдастық ассоциациясы. Жақындық ассоциациясының өзін
көршілестік, замандастық ассоциациясы деп, тағы екі түрге ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе жағрапия оқығанда
балаға көршілестік ассоциациясы көп ... ... ... бала ... ... соның жанындағы екінші жер алдына елестей қалады" деп ... ... ... сол кез үшін де, ... де ... ... принциптеріне ерекше көңіл бөледі. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
" Бір нәрсені балаға ашық ұқтырмақшы болсаң, сол ... алып кел. ... ... жер ... ыстықтығын
түсіндірмекші болсаң, солтүстіктің суығымен салыстыр" деп жазады Мағжан.
қоршаған ортамен , ... ... ... әр ... ... оқыту бүгінгі дидактикадан да талап етіледі. Алайда,
жасыратыны жоқ, көптеген ... бұл ... ... ... ... ... педагогиканың заңдылығы бұзылады . Заңдылық бұзылды ... ... ... білім беру жүйесі бұзылды деу керек.
Мағжанның тағы бір тоқтаған тақырыбы "Ес" туралы. Есті ... ... ... есі. ... есі. ... есі. ... адам ... үшін
қажеттілігі . Осы төрт түрлі бөлімнің ... ... ... . ... үшін оның ... ... орындалуы керек дейді.
1. Әсер күшті болу қажет.
2. Сыртқы сезімдердің көбінің қатынауы.
3. Жаңа білімді бұрынғы біліммен байлау. Пысықтау.
қарап отырсаңыз бүгінгі ... ... ... емес пе ? Сабақ
барысында әрқашан өткен сабақпен байланыс ... шын ... ... ... ... ... дұрыс ескерген.
Мағжанның ендігі бір ерекше сипаттаған бөлімі қиял туралы. қиялдың
жасөспірім үшін, ... ... ... ... алға ... ... зор екені белгілі. Мағжан қиялдың пайда болу жолдарына, оның бала
өміріне қажеттілігіне, бала ... ... ... өміріндегі
ертегілердің, ойынның, ойыншықтардың ... ... ... жазады.
"Баланың қиялын, фантазиясын тәрбие қылу жолдары" деген бөлімінде ұлттық
тәрбиеге, ... ... аса ... ... да ... ... ... бітіретін ұлттық тәрбие екенін пайымдайды, әлі де болса
балаға ... ... оның ... ... ... ... жасап
отырғандығын айтады.
"қазақ қиялы тәрбие көрген жоқ, әлі таза, әлі ... ... ... өткен соң қазақ қиялы тәрбие алып, тереңдеп, адамзат
дүниесінің көгінде бір жарық ... ... деп ... ... ", - ... М.
Жұмабаев. қарап отырсаңыз Мағжан арманы күні бүгінге ... ... ... ған жоқ ... артық айтқандық емес. Біздің оқушыларымыздың ... біз ... ... ойландық, соның тілімен сөйледік. Ендігі
мақсат, баланың ойын дамыта отырып қиялына қанат бітіру. Сонда ғана ... ... ... Орыс ... ... бір сөз бар - ... баласы
әдебиет, тарих сықылды ғылымдарға зерек болмайды. Бәлкім, математика
пәніне ... ... ... бұл ... қате ме деп ... " ... дейді М.Жұмабаев,- қазақ баласы математикаға ғана емес, әдебиет,
тарих, жаратылыс, жағрапия сықылды ғылымдарға зерек ... ... ... баласының жаратылысы осыны тілейді. Баланың атаға тартуы рас болса,
сиқырлы даланың баласы - қазақ баласы да қиял - ... ... ... ... әдебиет, тарих сықылды қиялды көп керек қылатын ғылымдарға ұмытлуға
тиісті", - ... ... ... ... да педагог - ғалым, ... ... ... ... ерекше екендігін айтады. "Бала ертегіні жан тәнімен
тыңдайды. Ертегіге шын көңілмен нанады. Бала ... ... ... ... алып келсең ұғады. Мысалы, балаға өтірік айтпа деген
құрғақ сөзің желге айтқанмен бірдей.
Егер, сен ... ... ... ... ... сол ... өтірігі үшін қор болғанын, зиян көргенін суреттеп алып ... ... бала ... ... керек екендігін сонда ұғады", - дейді М.Жұмабаев.
Баланың ... оқуы үшін оның ... ... де ... ... ... пайда болуын зерттей келе, Мағжан ой шығару үш түрлі жолмен
болады: 1. Дедукция, 2.Индукция, 3.Аналогия деп ... ... осы үш ... әрі ... дамыта отырып, баланың саналы азамат болуы үшін осы
ұғымдардың қажеттілігін дәлелдейді. Мағжан тіл ... ... ... үлкен
сезіммен жазған, " Тілсіз ұлт, тілінен айрылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай
алмақ ... ... ұлт ... ... ұлт ... үшін ... шарт – тілі
болуы.ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... қазақтың сары сайран
даласы, біресе желсіз түнде тынық, біресе құйындай екпінді тарихы, ... ... ... ... ... ... ... мінезі бәрі
көрініп тұр. Күндерде бір күн түрік балаларының тілі ... ол ... ... қазақ тілі болса, сөз жоқ , түрік тілінің келешек тарихында
қазақ ұлты ... орын ... ... ... ... иманымыз берік
"1 деп жазды ұлы ақын .
Мағжан Жұмабаев бала тіліне аса ұқыптылықпен қарауға ... ... ... ... өз ... ... балаға тез ұқтырам деп, яки
баланы еркелетіп, әдейі ... ... ... ... сақау болып
сөйлейтіндері бар. Бұл - зор ... ... ... шын ... ... ... байытатын - мектеп" деп жазады аталмыш еңбегінде. ... адам ... ... ... ... ... бір
дәлелі оның осы "Педагогика" еңбегіндегі " Ішкі ... яки ... ... ... Бала жанын терең түсінетін педагог Мағжан
баланың көңіл күйіне егжей-тегжейлі тоқтай келіп, оның ... ... үшін ... тәрбиенің керек екендігін айтады. Ата- ана ... ... да ... ата-ана жұмсақ болса, бала да жұмсақ. ... ... да ... ... болу керек…
"Баланы қорқыту, оны жазалау дұрыс емес. Бір ... бала ... ғана ... бала ... ... ... үйренеді",- деген
Мағжан ойларынан ғалым ... ... ... ... бала
тәрбиесіндегі озық ойларымен сабақтас екендігін көреміз. ... ... істі өзі ... ... ... өзі қашуына тырыссын. Ешкім
айтпай, ... ... өзі ... ... ... ... ... махаббат, жылылық сезім, жұмсақ іс арқылы ғана ... ... ... ... ... ... бірге үлкен әдіскер. Мысалы, " Ішкі
сезімдердің біреуі - іш пысу яки ... ... ... ... ... бір сөзді ұзыннан ұзақ соза берсе, шәкірттің іші ... ... ... ... ... ... түрлі сөзді айта берсе, бала мезі болып,
іші пысады. Мұғалімнің шеберлігі өзі білген білімнің ... ... ... ... еппен басқыштап білдіруде. Сабақ оқытуда мұғалім сөзі
жинақы, жігерлі. ... ... ... ... ғана ол ... ... ... алады. Сабақ үстінде балалардың ойнауы, ... ... ... мұғалімнің жинақы, жігерлі бола
білмегендігінен"1- деген пікірі оның ... ... ... ... ... ... бөлімде педагог адам тек қана
сырт сұлулығымен ұнамды, сүйкімді болу ... ... Осы ... ән - ... ... орны ерекше екендігін айтады. "Тәрбиешінің міндеті, -деп
жазады ол өзінің кітабында, - балада искусствоның ... ... ынта ... ... сол ... сол түр туғызатын сұлулық сезімдерін өркендету",
- дейді де оған ... ... ... ... ... ... өзі ... оның жүрегі сұлу болмаса, сұлулықты
жан-тәнімен түсінбесе, педагогика саласындағы сұлулық туралы сыр шертпес
еді. Мағжан шын ... ... ... ... сұлу ... ақын ... ... қайтер еді?
Педагог- ғалым бала тәрбиесіндегі, әсіресе қыз ... ... , ... ... зор ... ... Өйткені бала анаға жақын
тұрады. Шешесі үйде баланың көзінше не істесе, қалай ... ... ... ... ұшқанда баласы әсіресе, қыз бала соны істейді. Көбіне-көп қыз
бала тәрбиесі анасына байланысты. Сол себептен ананың - ... ... өте ... ... болуын меңзейді.
"Баланың маңайындағы адамдардың жүріс-тұрыстары да әдепті, сұлу
болуға тиісті. Сұлу дене, сұлу ... ... ... ... ... ... да сұлу болады. Бала түрлі музыка құралдарының үндерін тыңдасын,
сурет салып ... Ән ... ... ... ... ... Топас
адам - тірі өлік"- дейді Мағжан ағамыз. Мағжан педагогикасының ... бір ... ... осы. ... да ... ... ... мектептерде ұлттық, әлем мәдениеттері жүруі керек. Этика,
эстетика ... ... ... ... ... ... ... осы мәдениет, сұлулық, ізгілік туралы ойларын
"құлық сезімдері" деген бөлімде одан әрі дамыта түседі. Ол ... ... ... жақсысын үйрен, сөйтіп көтеріл дейді. "Басқа халықты, жалпы
адамзатты сүй" деген өсиет айтады. " Адам шын ізгі адам ... ... ... ... пайдасы жолында құрбан бола білсін",- дейді. Бұл сөзді Мағжан
өзі үшін ... ... ... ... ... ... жалпы
жаратылысына" арналған. Бұл бөлім бүкіл кітаптың қорытынды ... Бала ... оңай ... оған екінің бірі бара
бермейтіндігін, ... бірі ... ... ... ... бола ... "Тұрмыста түйінді мәселелерді тез шеше білетін, тұрмыстың ... ... ... кеше ... адалдық жолға құрбан бола білетін,
қысқасы, адамзат дүниесінің керек бір мүшесі бола алатын төрт жағы ... ... ... ... ... адам қыла алу үшін тәрбиеші бар күшін,
бар білімін жұмсап, жалықпай, шаршамай үйрете білу ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев.
Мағжанның "Педагогика" кітабы күні бүгінге ... өз ... жоқ. Ол ... ... нұсқаулар, "Сауатты бол" және ... ... ... ... өзі ... өзінше талдау жасаған күнде
ғана ... ... ... үшін асыл ... болары анық.
қазақ әдебиеті мен мәдениетіне, ұлттық тәлім – тәрбие саласына
өз тұстастары секілді Ж.Аймауытұлы да ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбие тақырыбына арналған ... ... ... ... оқыту жолдары", "Жаңа
ауыл"), педагогика саласының түйінді ... ... ... ... ... ... ... ие болып отыр.Бұл еңбектер өз дәуірі үшін
аса пайдалы қызмет атқарды.қазақ жастарына осы ғылымдар негізінде ... ... , ... ... ... ... ... Біздіңше, оның
бірнеше себеп, сыры бар.
Біріншіден, қаламгер әрі ұстаз - психологтың өмірбаян беттеріне
үңілсек, 5 пен 15 жас ... ескі ... ... Керекудегі екі
сыныпты орыс – қазақ мектебін, Семейдегі мұғалімдер семинариясын ... ... оқу ... ... ... инситутында (Ташкент) ,
Шымкент пед.техникумында ... әрі ... ... ... - халықтық іске, ағарту саласына сирек қарауына мол септігін
тигізеді (жоғарыдағы еңбектердің жазылуы ... ... ... ... - ... уақыт талабына орай халқымыздың тыныс-
тіршілігіне негізделген. Тәлім-тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... ... ұлы ... ... бала болашақты ата-ана
тәрбиесімен, адамның ... ... ... іс-әрекеттерімен
табиғи байланыста қарастыруы бүгінгі күні де ерекше орын алады.
Бұл тақырыпта Ж. Аймауытұлы жекелеген мақалаларында, атап ... ... ... ... ( ... тілі ", 1924, N15), ... ... ("Ақ жол", 1924, 26 қаңтар), "қазақша хат таныту әдістері"( "Жаңа
мектеп", 1929,N13), т.б. ұлт тілі, мектеп ісі, ... жою ... - ... еш ... жоймайтын мәселелерге, тәрбие тағылымдарына қалам
тербейді. Демек, олардан үйренеріміз де, үлгі ... да ... қоса ... ... саяси- ағарту үйірмесінің ережесін
жасайды ( "Жас қазақ" журналы, ... және 7-8 ), ел ... ... ... ... жат ... "Пара алу
тоқтала ма? " ("Ақ жол", 1924, 22 қараша) , "Гәп қол ... " ... 1926, 4 ... деп сын тезіне салады. Балалар әдебиетіне, жас ұрпақ
тәрбиесіне "Көк өгіз", ... ... "Шал мен ... "Күй" ... де үлес ... мен ... бірлігі ретінде "Абай" журналында басылған "Тәрбие
" мақаласын тілге тиек етуге әбден болады.Мақала авторы ... ... ... ... үшін мал баласын, тауық пен құмырсқаның, т.т.
хайуандарды өзіндік ... еске алу ... ... ... ... сөз ... ... "хайуан мен
адамның тұрмыс мақсаты екі ... ... ... ... адам мен ... жаратылысы, іс-әрекеттері әр түрлі мысал-
деректермен берілген. Әсіресе, тәрбие мәселесіне, ол жайлы жазылған ... ... зор ... ... өзіндік ой-пікір білдіріледі. "Тәрбие
екі түрлі ,- деп жазады автор , дене ... және жан ... ... ... ... Адам ... дене ... үстіне жанын,
ақылын, сезімін, жігерін, мінезін тәрбие қылу керек. ... мен жаны ... кісі ... бола ... ... әр ... ... тәрбиенің түрлі-түрлі
болмағынан".
Ж.Аймауытов ұлы ойшылдар өміріне, еңбек-мұраларына тоқталған тұста
адамшылық тарихына, тәрбиенің мұрат-міндетіне кең орын ... ... ... мақсаты мен қуатына зор маңыз беріледі. "Автор
адамды бұзатын да, ... де ... ... мол ... ... ... ой-пікіріне ден қояды. Жеке адам, оның өмірі
, қоғамдағы орны мен ... ... үлес ... ... ... іс-әрекеттері кең көлемде сөз етіледі. Бұл ... ... ... мәні ... түсіндіріледі.
ғалым-ұстаздың тәрбие шарттары жөніндегі ой-пікірлері бүгінде мән-
маңызын жоймағанын байқар ... ... ... ... туу, ... ... ... атап айтқанда "жаратылыс, үй-іші, ... ... ... ... оның ... ... бөлекше атап, ерекше мән
береді.
Негізінен алғанда, айтылмыш мақала бірнеше ... ... ... ... ... мақсатын айқындаудан;
- тәрбие туралы ойшылдар пікірін назарда ұстаудан;
- тәрбие шарттарына көңіл ... ... ... ... ... адам ... оның қалыптасуы мен ... ... ... тәлімінің сан тарау әсер, ықпалы жатқаны белгілі
болса, Ж.Аймауытұлының бұл тақырыпты ... ... ... сай, ... маңызы жоғары, ғылыми тұрғыдан негізді етіп
сөз етеді.
ұстаз-ғалым, қаламгердің педагогика саласындағы іргелі еңбектерінің
бастауында - ... ... (1924) атты оқу ... ... ... бұл
еңбек осы саладағы "жыл құсы …жаңа сарынмен жазылған" деп қалың көптің
қызығушылығын туғызған, жылы ... ... ... ... " бұл ... оқу мен ... ... ереже-шарттар, мектептегі шешуші тұлға – мұғалім орны мен беделі,
әдіс-тәсілдері кең көлемде сөз болады. Әсіресе, әрбір ... ... ... еңбегі мен мамандығына деген жоғары жауапкершілік пен терең сезім,
өтілген және жаңа ... ... ... ... ... қабілеті мен
зейінін жаңа сабаққа аударып, қызықты тәжірибе салыстыруларға ... соны ... ... ... ... ... Ең негізгісі,
мұғалімге оқушылар сеніп тапсырылған соң одан адамдық қасиеттер , ізгілік
иірімдері , маңыздысы - ... ... сыр ... ... ... қомақты, негізгі бөлімі – дидактикаға оның мәні мен маңызына
арналған ғылыми –танымдық ... ... орын ... ... ... дидактикаға ғылыми анықтама беріліп, оның жалпы, жеке
түрлері арнайы қарастырылады. Осындағы білім беру ... , ... ... , оқыту мазмұнына қатысты көзқарастардан - жас ұрпақ
алдындағы қарыз бен ... оны ... мен ... ... ... ... аталады. Ең бастысы, жас ұрпаққа ұлттық тәрбие мен
білім беру мәселелері әр қырынан сөз болады. ... ... ... ... озық ... өнегелі істер өзара салыстыру, толықтыру ретінде
баяндалады. Түпкі нәтижеде - ұлттық мүдде, ұрпақ қамы ... ... ... ... да ... ... туған тіл – ана тілінің қыры мен ... ... "Ана ... ... ... ... тұрып өзге пәндерге түсіну мүмкін
емес. Ана тілі халық болып жасағаннан бергі жан ... ... ... ... ... ... ... бәйтерегі" деп бағаланады, әрі
адамзат қоғамында қатынас құралы, ой мен сөз ...... ... ... Ең ... ... тіл арқылы мұғалім айнала-әлемінің
сырын, пән табиғатын, тәжірибе тағылымдарын тарата ... ... ... Тіл - ... өмір өзегі, адам қатынасындағы – басты кілт,
тіршілік арқауы деп табылады. ... ... ... күн ... шығарып
отыр. Біздің елімізде, Ата заңда көрсетілгендей, "мемлекеттік тіл – ... ... ... тіл - ... ұлы ... - ... қоғам сырына, адам жанының иірімдеріне енгенде жас
ұрпақтың жан қуаттары мен ой жүйесінің дамуында бірнеше ... ... нәр – ... ... ... оқу пәні - ... әсер-ықпалы басым
болатынына ерекше тоқталады. Өмір , қоғам, ғылым – бәрі-бәрі - ... " ... ... ... заңы, заң, пәлсапа, әдебиет,
мәдениет – бәрі ... ... Әр ... ... бар" деп ... ... ... да бөлекше айтады. Ал, автор ... ... ... оқытқан жөн?" дегенде 4 сыныпты дұрыс деп тауып, оған
дейін оқып - жазуды меңгеру, қоршаған ... ... ...... назарға салады. Нәтижесінде - әдебиетті, жағрафияны, тарихты
өзара байланыстырып "Біздің Отан" деген ... ... ... ... ой-
ұсынысты алға тартады. Біздіңше, пәндерді интеграциялау, мақсат-мұраттарына
сай топтастыру міндеті – ... ... ... ... ... кезде ашылып, түрлі мақсатта ... ... ... гимназия,
лицей, колледждердің тәжірибесі мен бағыт-бағдарларынан ... ... ... биік талап, ұлттың келешегіне деген айқын көзқарастар
көрінеді. Демек, оқу мен ... ... пән мен ... ұлт ... қамы жіті ... Бұл ... сенімді, өсер ұрпаққа адалдықты
танытады. Адам тәрбиесі - ұлы іс, биік ... ... ... ... ... ... өнер ... орны, жас ұрпақты тәрбиелеудегі
мәдени-рухани ... ... ... ... ұлт ... және әуез өнерін дамытуға кең жол ашу, ... ... ... зор
маңыз беру керектігі түрлі дерек, салыстырулар арқылы өріс алады. Ондағы
мақсат: жас ұрпақ – айнала ... ... ... құрғақ қызықтап,
үстірт қабылдамай, керісінше, өмірге сүйіспеншілік, өнерге құштарлықпен
қараса әрбір іс-әрекетінен ... ... ... ... ... ... жеткізіледі. Әрі адамгершілік-
эстетикалық тәлім-тәрбие арқылы жас ... ... ... ... ... ... ... сезінту, ең негізгісі
- мектепке өзгеріс, ұстазға жаңалық, шеберлік тұғысынан рухани ... болу ... ... ісі мен ... адам ... жан қуаттары,
олардың өсіп-жетілуі өзара ... ... ... ... ... шын ақылды, мәдениетті адам да ... ... ... Ал ... ... тоқталғанда мұғалімнің шәкіртке айтар ойын, түсіндіру тәсілін
екі жолмен жеткізетіндігіне ... ... ... және ... ... ... ... әңгімесі, талдау-тәжірибелері –
сөйлеу түрі, ал ұстаз бен шәкірт арасындағы диалог- сұрау ... ... үш ... тұрады:
- сабақты ескі және жаңа мағлұматтармен байланыстыру;
- жаңаны білдіру;
- жалпылау, яки қорыту.
Ал ... ... ... ... оқу ... ондағы
пәндер реті тақырыптар төңірегіндегі автор ойларынан бүгінмен үндесетін,
үлгі ... ... аз ... ... "Тәрбиеге жетекші" – дидактика сырын,
оқу жүйесінің ... ... ... тәрбие тақырыбын әр қырынан алып қарастыратын еңбектерінің бірі -
"Психология" кітабы. ... ... ... бұл ... "бала
оқытушыларға" арналатынын айтып, "қарапайым адамға жұмбақ сықылды
көрінетін талай ... ... ... ... ... кеңінен көрсетіледі. .Еңбектің әр бөлімі адам
дүинетанымының ... ... ... оған әсер ... ... ... сезім күші, айнала - әлемдегі заттар мен құбылыстар ... ой ... ес пен елес т.б. ... ... ... ден ... ... адам мен ... ... ... ... мен нерв ... оның ... қызметтері
хақындағы ой-толғам, тәжірибелері дәлелді ... ... ... ... мен ... сырлары(5 тарау), ерік–жігердің мәні (9 тарау),
ұйқы, түс көру ерекшеліктері(10 ... ... ... мен салт ... иірімдері(11-12 тараулар) т.б. әлеуметтік, қоғамдық ... ... ... мен ... байланысты да табиғи өріс, арна алады. Бұған
кітаптағы сурет, схема безендірілімі елеулі әсер, ықпал еткен. Әсіресе,
екі ... ... ... бар ... ... және ... ... варияциялық статистика саласының ұлттық
топырақтағы орнын дерек, дәйегі мол ... ... ... ... сөз қозғайды.
Атап өтер жайт, автор : "Өмірге, тіршілікке пайдасыз ... сәні жоқ. ... ... ... да ... ... азды-көпті
түзелуіне қолқабыс етуі керек" деп, алғашқы кезекте – "Жан деген не? ... ма, жоқ па?" ... ... ... ... ... ... көзқарастарға
ден қояды. Сол арқылы "Психология" (автор еңбекті осылай атап, жазған ... ... ... зор маңыз береді.
" Адамның қылығын қалай зерттеу керек" деген сауалға (2-тарау)
болмысты бақылап, түрлі ... ... әрі ... ... пайдалану
арқылы байыпты жасалынады. Сол арқылы пәннің математикамен байланысы,
адамдағы рух және ми ... кең ... ... тірі заттардың қылығы, қозғалысы, саңылау мүшелерінің
(көз бен құлақ) міндеттері, адамның айуаннан өзгешілігі автор сөзімен
айтсақ: ... ... ... мысал-көріністер арқылы беріледі.
Еңбекте дене мүшелері, сондай-ақ әдет, зерде, жас, қиял,
мүдде, сезім ынта, т.т. атау - ... ... ... олардың міндет-
қызметтері анықталады. ұйқы, түс, көз байлаудың ақыл-ой ... ... мен адам ... ... ... ... қоғам дамуымен,
табиғат және әлеумет қатынастарымен бірлікте баяндалады.
Негізінен ... ... ...... оның ... , қоғамға, табиғатқа қатынас -үлесін кеңінен көрсетеді.
Ж.Аймауытұлының ғылыми еңбектерін еске алғанда жан әлеміне
сырлы ... ... - " ... ... мен ... ... кітабының мәні айқындала түседі. Адамтану мен оның бойындағы
қабілет, секем, ... ... ... қырлары аталмыш еңбектің қарастыратын
негізгі, түйінді мәселелері. Сонымен бірге мамандық таңдау ісіндегі
анкеталық әдістің алар орны да ... сөз ... Сол ... өмір ... ... ... ... Автор : "…Әр адам қабілетіне,
ыңғайына ... өз ... ... ... ... пайда орнына зиян
келтіреді" деп өмір мәнін, адам орнын, іс ... биік ... ... ... соны ... деп өмірдегі адам орнына зор маңыз
береді. "Адам- өзінің ыңғайымен, еркімен қызмет ететін зат" деп ... :"… ... бір ... ... ... соны керекті қызметке
пайдалану керектігін тарата талдайды. Адамның қабілеті, ... ... ... іс-тәжірибелер жүргізіледі, күнделік жазбалардың да
маңыздылығына тоқталып, төрт түрлі ... ... ... ... ... береді.
Негізінен алғанда, Ж.Аймауытұлының тәлім-тәрбиелік
тақырыбындағы, еңбек – мұраларындағы басты мәселелер:
- адам мен оның іс-әрекеттері;
- ... ... ... асыл да ... ... ата-ана орны;
- мектеп пен ұстаздар ұжымының әсер-ықпалы;
- бала-болашақ( шәкірттер туралы);
- жалпы, білім, ғылым, ақыл-парасат, тіл, сөз, ... ... ... ... ... мұраларының бүгінмен-
уақытпен үндесетін тұстарын егемен елдің мектеп пен ... ... ... ... ... ... әбден болады.
Осы тарауға негіз болған А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев,
М.Дулатовтардың бойындағы ... мен ... ... ... іскерлігі, әсіресе, аса күрделі тарихи кезеңде өздерінің
жеке ... ... ... ... ... әлеуметтік,
праволық, саяси және рухани мүдделерімен ... ... ... ... ... ... адал перзенттері, ірі қайраткерлері,
жанашырлары, қамқоршылары ... ... ... қасиеттердің ең жоғары
биігіне көтеріле білгендіктерінде деп түсінеміз. Олар данышпан ақын,
ғалым, ірі ... ... ғана ... ең ... өмірі жастарға
үлгі- өнеге болатын иманы кәміл, қасиетті ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... өзгерістер, аса бір алмағайып оқиғалар болған еді. Атап айтқанда,
бұл кезеңде қазақстанның барлық ... ... ... ішкі
отарына айналып, өзінің саяси-экономикалық дербестігінен айрылған, ... ... ... ... ... ... ғасыр бойы ұлы далада
қалыптасқан көшпелі цивилизацияның рухани, мәдени, ... ... ... маталып, қазақ қоғамында бұрын мүлдем беймәлім ... ... орын тебе ... Ресей ықпалы тигендігі анық еді.
Атап айтқанда, орыс, шетел капиталдарының енуі мен ... ... ... ... табының қалыптаса бастауы, қалалар мен поселкелердің
көбеюі, т.б. құбылыстар қазақ даласына буржуазиялық қатынастардың алғашқы
нышандарын ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде батыс үлгісіндегі
білімділігін ... ... ... орыс білім беру жүйесі
біртіндеп енгізіле бастады. Сонымен қатар елде ... ... беру ... ... қалды. Екі білім беру жүйесінің арасындағы талас біртіндеп жаңа
ағым –қазақ білім беру жүйесінің қалыптасуына әсер етті. қазақ ... ... екі ... ... беру жүйесінің жақсы жақтарын бойына сіңіре ... ... ... оңай қабылданатын білім беру жүйесін жасағысы келді.
ХІХ ғ. аяғында патшалық Россияның отарлық ... ... келе ... ... ... ... ... әсер етті. Ал олар өз
кезегінде өз бет бейнесі бар, ... ... ... төмен емес
болғанда ғана дүние олармен санасатынын түсінгендіктен басқалармен терезесі
тең адам ретінде сөйлесуге тек ... ... ғана ... ... осы ... ... қазақ халық педагогикасы зерттеле бастады және
оның нәтижелері ой ... ... ... ... ... ... ... құралдарға айналып қазақтың
этнопедагогика ғылымының қалыптасуына әсер етті.
Этнопедагогика ғылым ... дами ... ... ... бір
саласы ретінде сақталып қалады. Бірақ әрбір халықтың тәрбие мәселесіндегі
жетістігі ... ... ... ... ... ... Екінші
жағынан әрбір халық белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... ескере
отырып білім беру және тәрбиелеу. Міне осы мәселені қазақ қоғамы ... ... ... ... және сол ... өзін бойына сіңіріп
жіберуінен қауіптенгендіктен, өз ... ... қалу үшін ... ... жаңа ... ... этнопедагогиканы дүниеге алып
келді. Жаңа ғылым тәуелсіздік үшін күрестегі басты ... ... ... ... ... ... ... бастап кешегі
отарлық езгіге қарсы күрескен ұлттық интеллигенция осы жетістікті сақтап
қалу үшін ұлттық ... беру ... ... ... ... ... ғылым тіліне айландыру үшін күрес ... ... ... ... ... ... ... империя да ұлттық аймақтарға деген бұрынғы
шовинистік көзқарасты өзгерте қойған жоқ. Міне осы ... ... ... үшін ... ... бір ... этнопедагогикалық еңбек
етті.Бірақ олар арманына жетпей кетті. ... ... ... соң ... ... ... қол ... жағдайдағы басты міндеттің
бірі - ұлттық білім беру ... ... ... елдер деңгейіне жеткізу
болып табылады. Ал осы міндетті түсіну үшін ... ... ... ... бір ... зор ... ... сіңіріп келеді.
қазіргі кезде этнопедагог ғалымдар ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ
ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ол
еңбектерді қазақ этнопедагогикасы ғылымының негіздері етіп көрсетті.
ғылыми ... ... ... ... ... қ.Б Жарықбаев және Ә.Табылдиевтің басшылығымен
жасалып, бұл пән ... ... ... оқу ... оқу ... еніп
отыр. Бұл ... ... ... қалыптастыруда
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытовтың ерекше орны бар ... ... ... ... үшін ... ... жүйелі
бағдарламасы берілген. Сол бағдарламаларды құптаймын.
Міне осы мәселелерді жүйелі ... ... ... үшін ... ... жасалып республикалық этнопедагогика орталығын
ұйымдастырған жөн ... ... ... :
1.Аймауытов Ж. Педагогические руководство (учебное пособие), Оренбург.
Госиздат,1924.
2.Аймауытұлы Ж. Психология.Алматы, ... ... Ы. ... педагогикалық мұралары. Алматы, "Рауан",1991.
4.Алтынсарин Ы. Таза бұлақ: Өлеңдер ,әңгімелер , хаттар , очерктер. Алматы,
"Жазушы", 1988.
5.Антология педагогической ... ... ... ... ... ,1995.
6.Әуезов М.О. Әдебиет тарихы. Алматы."Ана тілі" ,1991.
7. Байтұрсынов А. Ақ жол. ... мен ... ... мен ... А.Шығармалары.Алматы."Жазушы",1989.
9.Валиханов ч. Собрание сочинение.Алма-Ата, 1985.
10.Вощинин В. Очерки ... ... ... С. ... педагогикасының негіздері (монография).Алматы: "Әл
Фараби",1995.
11.ғабдуллин М. қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы."Мектеп",1974.
12.Диваев Ә. Тарту.Алматы."Ана тілі" , 1992.
13. ... ... ... Х. ... ... алғы сөзін және
түсініктемелерін жазғандар ғ.Әнесов, А.Мектепов, ... ... ... М. ... ... ... и киргизов. Оренбург,1925.
16.Дулатұлы М. Шығармалары. Алматы,"ғылым",1996.
17.Жарықбаев қ.Б., Наурызбаев Ж.қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие ... ... ... қ. қалиев С . қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы.Санат,1995.
19.Жарықбаев қ. қалиев С. Из ... ... ... ... К.Б. Развитие педагогической мысли в ... ... ... и перспективы развития этнопедагогических ... ... в ... ... ... ... ... традиций народной педагогики и
психологии в учебно-воспитательном процессе".Алматы:"Рауан", 1992.
22.Жұмабаев М. Педагогика.Алматы,"Ана тілі",1992.
23..Жұмабаев ... ... ... ... тәлім-тәрбие тарихынан./Ред.коллег.С.Калиев(бас ред.)
Алматы, 1992.
25.қалиев С. ... ... ... ... ... К.Ж. ... ... зерттеудің кейбір ғылыми және
теориялық мәселелері. Алматы, 1993.
27.Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика:методология,теория, практика.
Алматы."ғылым",1998.
28.Кенжахметұлы.С. ұлттық әдет- ғұрыптың ... 200 ... ... ... ... Санат",1998.
29.Лихачев Б.Т.Педагогика . Курс лекций. М.,1998.
30.Мырзахметов М. қазақ қалай орыстандырылды. Алматы. "Атамұра",1993.
31.Омаров Ә. қазақстандағы ағарту ісі және ... ... ... ... Н.П. ... о ... ... при Казанской
духовный академии. Казань, 1899.
33.Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Алматы."Жеті жарғы",1998.
34.Радлов В.В. Алтын сандық.//құрастырып, алғы сөзі мен ...... К. ... "Ана тілі", 1993.
35.Сейдімбек А. қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. Оқу ... ... Ә. ... ... ... және ... ... Ә.Халық тағылымы .Алматы,"қазақ университеті",1992.
38.Христова Е.Л. Народная ... ... и ... ... Афтореф.дис… канд.-М.,1988.
39.ЦГИАЛ, қор 733, тізім 170, іс156893.
40.Этнопедагогика және этнопсихология. Жинақ.Алматы: ғылыми-әдістемелік
басылым.,1996.
Пайдаланылған газеттер мен ... ... 1989, N ... 1990, ... 1998, ... ... 1999, N90, ... 1998, 21 сәуір.
6.қазақстан мектебі, 1995,N11.
7.қазақстан мектебі, 1997, N5.
8.қазақстан мектебі, 1997, N4.
9.қазақстан мектебі, 1996, N6.
10.қазақ тарихы, 1997, N6.
11.қазақ тарихы, 1996, ... ... 1994, ... ... ... ... әдебиеті, 1991, 27 қыркүйек
15.қазақ әдебиеті мен тілі, 1997, N2.
16."қазақ",1913, 1914,1915.
17.Түркістан, 1998, 14 ... 1995, ... 1997, ... 1956, N12.
1 Æàðûºáàåâ Ê.Á. Ðàçâèòèå ïåäàãîãè÷åñêîé ìûñëè â äîðåâîëþöèîííîì
Êàçàõñòàíå.Àâòîðåô. Äèññ. Äîêò. Ïåä. Íàóê.Êèåâ, 1982.; ... ... ... iñi æ¸íå ... ... îòàðëûº ñàÿñàòû. À., 1997
æ¸íå ò.á.
1 Æàðûºáàåâ Ê.ºàëèåâ Ñ. Èç èñòîðèè êàçàõñêîé íàðîäíîé ... ... Ñ. ... ... ... ... ìåí ... Ê.Æ. Êàçàõñêàÿ ýòíîïåäàãîãèêà: ìåòîäîëîãèÿ, òåîðèÿ,
ïðàêòèêà. À.,1998; Òàáûëäèåâ Ә. ºàçàºòû» õàëûº ïåäàãîãèêàñû æ¸íå ... æ¸íå ... ... Í. ĸñò¾ðëi îºó æ¾éåñi æ¸íå îòàðëûº ñàÿñàò ( ÕIÕ ¹.ñî»û-ÕÕ
¹.áàñû). "ºàçຠòàðèõû", 1997, ... ... Õ. ... ... 1998, ... ºîð 733, òiçiì 170, iñ ... Âîщèíèí Â. Î÷åðêè íîâîãî òóðêåñòàíà. Ñïá.1914, ñ.77
1 ... Ì. ... ... ... Àëìàòû, 1993, 20-á.
1 Àëòûíñàðèí Û. Òàçàáұëàº. Àëìàòû, 1988, 133-á.
1 ºàçຠ. 1914, 9 ìàìûð
1 Îìàðîâ Ә. ºàçàºñòàíäà¹û à¹àðòó iñi æ¸íå ... ... ... ... ... ÷. Ñîáð.ñî÷. Ò.4. Àëìà-Àòà, 1985, ñ.71
1 áåíäðèêîâ Ê.Å. Íàðîäíîå ïðîñâåщåíèå â òóðêåñòàíå â 1918-1919ã.ã. "Ñîâ.
Ïåäàãîãèêà", 1956, №12, ... ... Æ. ... " ... Êiì ... "Àðàé", 1990, №9.
1 Ìұðòàçà Ø. Áàóûðæàí, Ðàºûìæàí, ʸÊiìæàí. "Åãåìåí ºàçàºñòàí". 1999, 11
ìàìûð.
1Îñòðîóìîâ Í.Ï. Âîñïîìèíàíèÿ î ... ... ïðè ... ... Êàçàíь, 1899, ñ. 12.
1Àëòûíñàðèí Û. Òà»äàìàëû øû¹àðìàëàð. ... 1955, ... ... ... ... ... ... Ì. Øû¹àðìàëàðû: Ìàºàëàëàðû ìåí çåðòòåóëåð. Àëìàòû, 1997, 20-á.
1 "ºàçàº", 1913, №2.
2 "ºàçàº", 1915, №141.
1 " ... 1914, ... " ... 1913, № 4.
1 ... ... Ê.Æ. ... ýòíîïåäàãîãèêà: ìåòîäîëîãèÿ, òåîðèÿ,
ïðàêòèêà. Àëìàòû, "¹ûëûì", 1998
2 æàðèêáàåâ Ê.Á.Ðàçâèòèå ïåäàãîãè÷åñêîé ìûñëè â äîðåâîëþöèîííîì Êàçàõñòàíå:
Àâòîðåô.äèññ.. Äîêò.ïåä. ... ... Å.Ë. ... ... è è ... ... Àâòîðåô.äèñ..Êàíä.-Ì.1988, 20 ñ.
4 æàðèêáàåâ Ê.Á.Ñîñòîÿíèå è ïåðñïåêòèâû ðàçâèòèÿ ýòíîïåäàãîãè÷åñêèõ è
ýòíîïñèõîëîãè÷åñêèõ èññëåäîâàíèé â Êàçàõñòàíå //Ìàòåðèàëû íàó÷íî-
ïðàêòè÷åñêîé ... ... ... ... ... ... â ó÷åáíî-âîñïèòàòåëьíîì ïðîöåññå"-Àëìàòû: "Ðàóàí", 1992.-127 ñ.
1
ºîæàõìåòîâà Ê.Æ. êàçàõñêàÿ ýòíîïåäàãîãèêà: ìåòîäîëîãèÿ, òåîðèÿ, ïðàêòèêà.
Àëìàòû, 1998, ñ.30.
1 Áàéòұðñûíîâ À. ... ... ... Áұë äà ... , ... ... À. ... Àëìàòû, 1989, 245-á.
1 Äóëàòұëû Ì. Øû¹àðìàëàðû: Ìàºàëàëàð ìåí çåðòòåóëåð. Àëìàòû, 1997, 2-ò.,
276-277 ... ... Ì. ... Àëìàòû, 1992, 19-á.
1Æұìàáàåâ Ì. Ïåäàãîãèêà. Àëìàòû, 1992, 35-á.
1 Æұìàáàåâ Ì. Ïåäàãîãèêà. Àëìàòû, 1992, 115-á.
1 Æұìàáàåâ Ì. ... ... 1992, ... ... Æ. Øû¹àðìàëàðû. Àëìàòû, 1989, 20-á.
-----------------------
қазақ халқының өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... беру ... жақсарту керек.
жан-жақты дайындығы бар кадр мен жақсы қамтамасыз ... ... база ... мен оқыту әдістерін жетік меңгерген адамдар болуы қажет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Ресейдің жүргізген әлеуметтік-экономикалық реформалары15 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
XIX ғасырдың 70 жылдарындағы халықаралық қатынастар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь