Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты

КІРІСПЕ
Тіл – адамдардың өзара түсінісу, қатынас құралы болуымен қатар, ол – адамның рухани өмірінің, қоғам мен табиғат құбылыстарының бірден бір көрсеткіші. Ұлт пен адамның, ұлт пен қоғамның, табиғаттың арасындағы тікелей байланыс халықтың танымынан, білімдер жүйесінен көрініс табады. Ал тіліміздегі теңеу құбылысы – осы танымның нәтижесі. Қазақ тіліндегі теңеулер ұлттық үрдістің күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан бұл дәстүрден басталуы да, қалыптасып, кең тарау уәждері де тарихта белгілі этномәдени көне құбылыстарға жатады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ғасырлар бойы қалыптасып, тіл қорының қат-қабат қойнауларында сақталып келе жатқан, үнемі дамып, жаңаланып, толығып отыратын тілдік бірліктердің бірі – қазақ теңеулері. Ойымызды бейнелі, мәнерлі етіп, айқын жеткізуде өзінің бейнелілігін, экспрессивті-эмоционалды бояуымен көзге түсетін теңеулердің маңызы ерекше құнды. Теңеу модельдерінің табиғаты бұрыннан зерттеліп келе жатса да, олардың этнос болмысын, оның көркемдік, бейнелі дүниетанымдық мәні мен тілдегі қызметін терең де жан-жақты қарастыру антропоцентризмнің өзекті мәселелеріне жатады. Өйткені мыңдаған теңеу модельдерінің уәжі мен нысаны, сайып келгенде, халықтық дүниетанымға, ұлттық менталитетке және оның құндылығын айқындау принципіне тікелей байланысты.
Бұл тіркестердің қай-қайсысын алсаң да, олардың мазмұнында халықтың тарихы, мәдениеті, оның өмір сүру салты, ассоциациялық ой-қиялы жатыр. Тілімізде мыңдап саналатын бұл тіркестер тақырыбы, мағынасы, құрамы мен құрылымы, уәждік негізі және көркемдік ерекшеліктері жағынан сан алуан. Теңеудің басты ерекшелігі қандай затты, құбылысты болсын, я қандай затпен, құбылыспен болсын салыстырса да, айналып келіп, адамның іс-әрекетін, сын-сымбатын, қалып-күйін т.б. қасиеттерін сипаттауға бағышталады.
Теңеу тіркестерін зерттеу – бұл өз ұлтыңның тұрмыс-тіршілігін, оның болмысын, табиғатын танып білу. Теңеу тіркестерінің тілдік болмысын тану ол сол халықтың тарихымен тығыз байланыста зерттеу болып табылады. Сондай-ақ, -дай, -дей, -тай, -тей қосымшалары арқылы жасалған теңеулерге, оларға негіз болып тұрған тіліміздегі әртүрлі атауларға этнотанымдық сипаттама беру арқылы өткен замандағы қазақ халқының тұрмысынан, әдет-ғұрпынан, салт-санасынан, шаруашылық дәстүрінен мол мағлұматтар алуға болады.
Сонымен қатар, кез келген тұрақты теңеулердің жасалуында белгілі бір қалыптасқан жүйелі логикалық ой болады. Теңеу тіркестері фразеологиялық тіркестермен бір қатарда көркем сөз қорынан ерекше орын алып, ғылыми зерттеу нысаны болуының себебі, біріншіден, олардың сан жағынан көптігі
        
        ӘОЖ:  811.512.122:39                            ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей  ... теңеу мәнді тілдік
бірліктердің этнотанымдық сипаты
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінің Қазақ тіл білімі
кафедрасында орындалды
Ғылыми жетекшілері: ҚР ҰҒА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ұйым: ... хан ... ... ... ... ... 2010 жылы «12» ... сағат 14.00-де ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.02 – қазақ тілі және ... ... ... ... ... ... ... докторы ғылыми
дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д 53.38.01 ... ... ... (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациясымен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында ... ... (050010, ... ... Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2010 жылы «11» қазанда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ...... ... түсінісу, қатынас құралы болуымен қатар, ол ... ... ... ... мен ... ... бірден бір
көрсеткіші. Ұлт пен ... ұлт пен ... ... ... ... халықтың танымынан, білімдер жүйесінен көрініс табады. ... ... ... – осы ... ... Қазақ тіліндегі
теңеулер ұлттық үрдістің күні ... ... ... келе ... бұл
дәстүрден басталуы да, қалыптасып, кең тарау уәждері де ... ... көне ... ... ... ... Ғасырлар бойы қалыптасып, тіл қорының қат-
қабат қойнауларында сақталып келе жатқан, үнемі дамып, жаңаланып, толығып
отыратын ... ... бірі – ... ... ... ... етіп, айқын жеткізуде өзінің бейнелілігін, экспрессивті-эмоционалды
бояуымен көзге түсетін теңеулердің ... ... ... ... ... бұрыннан зерттеліп келе жатса да, олардың этнос болмысын, оның
көркемдік, ... ... мәні мен ... қызметін терең де жан-
жақты қарастыру антропоцентризмнің ... ... ... ... теңеу модельдерінің уәжі мен ... ... ... халықтық
дүниетанымға, ұлттық менталитетке және оның құндылығын айқындау принципіне
тікелей байланысты.
Бұл тіркестердің қай-қайсысын алсаң да, ... ... ... ... оның өмір сүру ... ... ... жатыр.
Тілімізде мыңдап саналатын бұл тіркестер тақырыбы, мағынасы, құрамы мен
құрылымы, уәждік негізі және ... ... ... сан ... басты ерекшелігі қандай затты, құбылысты болсын, я қандай затпен,
құбылыспен болсын салыстырса да, айналып келіп, адамның іс-әрекетін, ... ... т.б. ... ... ... тіркестерін зерттеу – бұл өз ұлтыңның тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... білу. Теңеу тіркестерінің тілдік болмысын тану ол
сол халықтың тарихымен тығыз байланыста зерттеу болып ... ... -дей, -тай, -тей ... ... жасалған теңеулерге, оларға негіз
болып тұрған тіліміздегі әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... халқының тұрмысынан, әдет-ғұрпынан, салт-
санасынан, шаруашылық дәстүрінен мол ... ... ... қатар, кез келген тұрақты теңеулердің жасалуында ... ... ... ... ой болады. Теңеу тіркестері фразеологиялық
тіркестермен бір қатарда көркем сөз қорынан ... орын ... ... ... ... себебі, біріншіден, олардың сан жағынан көптігі
болса, екіншіден, қолданыс ... ... ... мазмұн-тақырып
жағынан ауқымдылығы және тіл тәжірибесінде жиі қолданылуы болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны: Қазақ ... -дай, -дей, -тай, ... ... ... тілдік бірліктердің танымдық мәні, жасалу ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... этнотанымдық сипаты.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты -
қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... этнотанымдық сипатын ашу. Осы мақсатты орындау үшін
төмендегідей ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... тілдік бірліктердің қазақ
тіл біліміндегі зерттелу тарихына шолу жасау;
– мағынасы көмескіленген -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... ... ... зерттеулерді талдау;
– халықтық өлшемге қатысты теңеу тіркестерінің мазмұн-межесін ұлттық
таным негізінде жан-жақты ... ... ... -дай, -дей, тай, -тей ... ... ... ... «Адам-Қоғам-Табиғат» үштігіне ... ... ... ... сүйене отырып топтастыру;
– ер адамдар мен әйел ... ... ... ... ... ... анықтау;
– этностың білімдер жүйесінен, танымынан туындаған ... ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің лексика-семантикалық
ерекшелігінің ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық факторлары мен
уәжділік сипатын айқындау;
– ұлттық нақышын танытып ... ... ... ... ... алу.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Зерттеу жұмысында лексика-семантикалық
талдау, этимологиялық түсіндіру, уәждемелік ... ... ... ... ... жинақтау, тақырыптық-мағыналық топтастыру, жүйелеу сияқты
лигвистикалық әдіс-тәсілдер қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... түсіндірме 10 томдық сөздігі», (Алматы, 1974-1986), Қазақ тілінің
қысқаша этимологиялық ... ... 1966), ... ... ... ... (Алматы, 1977), 15 томдық Қазақ әдеби тілінің
сөздігі (жарық көрген тоғыз томы: Алматы, ... ... ... ... 2004) және ... метких и образных выражений: казахско-
русский фразеологический ... с ... ... 2003) атты ... ... ... ... тұрақты теңеулері сөздігі (Алматы, 1990), Қазақ ... ... ... 2005) ... лексикографиялық көздерден, Ж.Бабалықұлының,
Х.Арғынбаевтың, А.Тоқтабайдың, С.Қасимановтың этнографиялық еңбектерінен
және көркем ... ... ... туындылардан жаппай сұрыптау
тәсілімен жинақталған -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы ... ... ... ... жуық картотекалық қоры құрайды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктер
лингвомәдени және ... ... ... халықтың көп
ғасырлық білімдер жүйесінен, дүниетанымынан қалыптасқан теңеу мәнді ... ... ... ... рет ... ... төмендегі
нәтижелерге қол жеткізілді:
– мағынасы көмескіленген -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеулердің шығу
тегі жан-жақты қарастырылып, ... ... аясы ... тіліміздегі халықтық өлшемге қатысты -дай, -дей, -тай, -тей теңеу
мәнді тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... анықталды;
– қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы тұрақты теңеулер «Адам-
Қоғам-Табиғат» үштігіне байланысты айқындаудың тілтанымдық ғылыми-теориялық
тұғырына сүйене ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... теңеу
мәнді тілдік бірліктердің гендерлік ерекшеліктері анықталды;
– қазақтың тілдік қорында қалыптасқан соматикалық ... ... ... ... ... ... ... болғаны
этнолингивстикалық талдау арқылы дәйектелді;
– қолданыстағы тұрақты теңеулер арқылы ... ... ... көрінісі ашылды;
– «Адам» факторының тілдік сипаты зоонимдік, орнитонимдік,
фитонимдік ... ... ... ... ... ... ... талданды;
– теңеулерді тақырыптық-мағыналық топтарға бөліп, лексика-
семантикалық маңызын анықтау арқылы қазақ халқының түп ... мен ... өте ... ... ... ... ... және практикалық маңыздылығы. Қазіргі тіл
білімінің антропоөзектік бағыттағы лингвомәдениеттану, ... ... ... теориялық мәселелерін шешуде,
принциптерін айқындауда және бұл ... алға ... ... ... ... ... мен тұжырымдары өз деңгейінде үлес қосады.
Жұмыстың нәтижелерін ... оқу ... ... ... ... ... когнитивті лингвистика,
стилистика пәндері бойынша оқулықтар мен оқу құралдарын жазуда, теориялық
курстар мен арнайы ... ... ... ... ... ... жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– мағынасы көмескіленген -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеулер қазіргі
тілімізде лексикаланған сөздер болып саналады;
– қазақ ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... жағынан жылдамдық, қашықтық, көлемдік, ауырлық,
сапалық, мезгілдік т.б. ұғымдарды салыстыру арқылы қолданылады;
– адамның жыныс ... ... ... ... ... ... ішкі ... рухани-мәдени өмірін өз бойына сіңірген
маңызды лингвомәдени бірліктер ... ... ... ... ... ... ... теңеу мәнді тілдік
бірліктердің адамның қалып-күйін бейнелеуде көбірек қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... әлемімен көре білген
этностық ой-ұғымымыздан туындайды;
– қазақ тіліндегі зоонимдер, ... ... ... мәнді тілдік бірліктер – адамның дене-бітімі, мінез-
құлқы, іс-әрекеті, ... ... ... ... көрініс;
– наным-сенімге байланысты теңеу мәнді тілдік бірліктердің
этномәдени, ... ... ... ... ... ... болады;
– теңеу модельдерінің уәжі мен нысаны халықтық дүниетанымға,
ұлттық менталитетке және оның ... ... ... ... ... талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының мазмұны
мен нәтижелері атап айтқанда «Профессор С.М.Исаев және мерзімді ... атты ... ... ... ... ... ... және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2005), «Мемлекеттік тіл саясаты:
терминология, ... ... ... ... атты ... ... ... (Алматы, 2007), «Профессор С.М.Исаев: ... ... мен ... ... және әдістемелік мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-теориялық ... ... 2008), ... 110 ... ... ... ... (Алматы, 2009), «Этнос және тіл» атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференцияда (Алматы, 2009), сондай-ақ, ҚР БҒМ ... Тіл ... ... ... «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-
әдістемелік лингвистикалық семинарда (2008, мамыр) баяндалды.
Сондай-ақ ҚР бақылау комитеті бекіткен тізімдегі ... ... мен ... ... ... ... 11 ... жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі тараудан және
қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... мен ... ... ... ... бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу
нысаны, негізгі мақсаты мен міндеттері, жұмыстың ғылыми ... ... ... айқындалып, теориялық және практикалық маңыздылығы,
зерттеу барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған тілдік дереккөздер,
жұмыстың ... ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... теңеу мәнді
тілдік бірліктердің лингвомәдени аспектісі» деп ... ... ... ... ... ... байланысты зерттеулерді талдай отырып,
оның ішінде -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... сипатта жан-
жақты қарастырылады.
1.1 -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеудің зерттелу тарихы. ... әр ... сөз ... ... ... компаративті мағына
беру үшін қолданылатын аффикстер тобының бірі – -дай, -дей, -тай, ... Бұл – зат ... сын есім және ... ... ... ... ... негізгі семантикасы теңеу, ұқсату семантикасы екендігін қазақ
тілі мамандары бірауыздан ... ... ... ... сыры әлі ... ... әлі де ... зерттеулерді қажет ететін қосымшалардың бірі
-дай, -дей қосымшасы. -дай, -дей қосымшаларының ... ... ... өте
кең. Жалғанған сөздеріне үстейтін мағыналары да әртүрлі болғандықтан,
түркологтардың бұл қосымша жөнінде көзқарастары ... ... ... ... о баста жеке-жеке сөз болғандығы ... ... жоқ. ... көпшілігі екінші бір сөздің шылауында ... ... ... ... мағынасынан айырылып қалып, ... ... ... ... әртүрлі грамматикалық мән-мағына үстеп,
көмекші, шылау сөздерге айналып, негізгі сөздің ықпалынан әртүрлі ... ... ... ұшырап, вариантталып, қосымшаға айналған.
Мәселен, көне түркі жазба ескерткіштерінің тілінде қазіргі -дай, ... -тей ... -дағ, -дег, -тақ, -тег ... ... ... Б.Сағындықұлы, Ж.Тектіғұл, А.Жаңабекова, Е.Өмірбаев сынды
ғалымдардың еңбектерінде айтылған.
Бұл -тег (тек) аффиксінің қолданысы Жүсіп ... ... ... ... ... Жалайыр, Әбілғазы Бахадур т.б. еңбектерінде де
ұшырайтыны ортағасырлық ескерткіштерді ... ... ... ... -дай, -дей ... көне бастауларын сөз
еткенде, сол дәуірдегі ... ... ... ... өте ... ... түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV
ғасыр)» атты еңбегінде «Хұсрау Шырын», «Махаббат-наме», «Гүлстан» жырларына
ортақ -дақ, -дағ, -дек, -дег, -тек, -тег ... ... зат есім ... сілтеу есімдіктеріне жалғанып, «ұқсату», «салыстыру» мәніндегі сын
есімдер жасайтынына мысалдар келтіріледі: Толун айдек – ... ... ... Булутлар йел тек көкрәб йүрүрләр – Бұлттар желдей күркірет жүрер ... тек тіл білә ... ...... ... тұттым жаһанды (МН).
Нагаһ бір йылдырымтек көкрәр ерсә – ... бір ... ... ... зағтек фәләк тотысыдын түн – Қашып қарғадай аспан тотысынан түн (ХШ).
Алматег ... ...... ... ... (ХШ, 59). Ажунда тогмады антег
жеһангер – әлемде тумады ондай жеһангер (ХШ, 60) [1, 55 б.].
1.2 Қазақ ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... -лай, -лей
қосымшасымен варианттылығы. Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, ... ... ... ... ... және семантикалық варианттар
өзара байланыста болады. Сөздердің лексика-семантикалық варианттары бір
түбірлес және әр түбірлес ... ... ... ... -дай, -дей, ... жұрнағы қосылса да, оның мағынасын өзгертіп жібере ... ... ... қатты – денесі мұздай боп қатты; Тас қараңғы – тастай қараңғы. От боп
жанды – ... ... ... қара – ... ... Бұл сөйлемдердегі мұз,
мұздай, тас, тастай т.б. сөздері грамматикалық вариант есебінде қолданылып
тұр. Бұлай болу -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... сөз бір ... ... бір ұғым бір ... ... тиіс, бірақ
өмірде барлық жағдайда бұлай бола бермейтіні байқалады. Атаулар фонетикалық
және морфологиялық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей, -лай, -лей ... ... ... ... ... ... әрқайсысына -дайын, -дейін,
-тайын, -тейін форманттары вариант бола алады. ... бұл – өте ... Бұл ... ... ауызекі тілге тән. Бұл жұрнақтардың бір-
біріне варианттылығы және -ын, -ін ... көне ... бері ... келе ... зат ... үстеу тудыратын өнімсіз жұрнақ. -дай,
-дей жұрнағынан кейін -ын, -ін қосымшасы ... ... ... ... ... ... жұмсалатыны И.Ұйықбаев еңбегінде айтылды [2, 54
б.]. Мысалы, Бурадайын сақылдап, күліседі көп шайтан, қылған ісін мақұлдап
(І.Жансүгіров). ... ... ... ... бір ... ... ... «-дай жұрнағының -дайын варианты поэзия тілінде бұрын
да, қазір де қатар қолданылатын бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... бұлардың бір ғана (көбінесе ықшам) варианты
норма (немесе актив) болса, өлең тілінде бұлардың екеуі де ... ... ... ... ... буын саны ... болса, ықшамы жетпей жатса,
бірінің орнына екіншісі еркін қолданыла береді. Ал ... ... ... тілі ... ... [3, 18 ... ... варианттардың тілдің даму тенденциясына лайықты түрін
өрістете жұмсап, артықшылық беріп отыру, олардағы нәзік ... ... ... тап ... тани білу т.б. ... тіл ... оңай ... – деп, тілдегі варианттар құбылысына лингвистикалық барлау жасап
көруге болатынын айта келе, жарыспалы жүйенің ... ... ... ескілей-ескідей, жылылай – жылыдай, жаңалай –
жаңадай, өлілей – өлідей, пісілей – пісідей, ...... ... ... ... – ыссыдай т.б. түрілерін жиі кездестіруге болатынын
айтады. л/д ... ... ... екі ... ... ... ... лайықтысын былайша көрсетеді: ақшалай (ақшадай емес), жылылай
(жылыдай емес), тірілей (тірідей емес) т.б. Ғалым ... ... ... ... сай ... арқау ете отырып норманың кейбір босаң ... ... ... ... де ...... [4, 127 б.].
Демек, қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтары арқылы келетін
мұндай сөздердің кейбіреулері ғана варианттылыққа ие. Қазақ тіліндегі ... -тай, -тей ... ... ... жеке бөліп алып, сөз
етуіміздің ... зор. ... ... ... морфологиялық,
фонетикалық варианттар тілдің бір қалыпқа түспеген, стандартталып бітпеген
әлі де ... ... ... ... ... бұлардың барлығы бірдей
нормасыздықтан туған варианттар емес екенін де ескеру қажет.
1.3 Мағынасы көмескіленген ... ... ... Біздің
күнделікті тілдік қорымызда өткен ... ... ... мен ... ... кездесетіні белгілі. Бірақ та олардың біразы күнделікті
қарым-қатынаста айтылса да, бәрі ... ... ... ... бола да
бермеуі мүмкін. Олардың арасында қолданыс аясы ... о ... ... не мүлдем ұмыт болғандары да аз емес.
Кейбір сөздердің тілдегі ... ... ... сай ... ... тіпті қолданыстан шығып қалып жатады. ... ... ... ... ... ... бірқыдыру лексикаланған
элементтер кездеседі. Лексикалану процесінде дербестігінен айырылған сөздер
қазіргі ... ... ... ... мүлдем қол үзіп, алшақтап
кеткендігі байқалады.
Мысалы, ... ... ... сөзі тіліміздегі -дай, -дей, -тай, -тей
жұрнағы арқылы жасалып, лексикаланған кейбір ... ... ... ... ... ... осы -дай жұрнағымен
қалыптасқан күйінде қолданылатын сөздерді көптеп кездестіреміз.
Тілдік қолданыста кездесетін ... ... ... ... ... ... ... қолдануға келмейді. Осындай түбір мағынасын
жоғалтқан, мағына жағынан күңгірттенген, ... ... және ... ... ... (-дай, -дей, -тай, -тей) арқылы ғана қолданылатын
сөздер өте көп. ... ... ... ... ... ... (қуану, шаттану), дүрдей//дардай (айбарлы), дыңдай (сап-сау, аман-
есен, зақымданбаған), дыраудай (үлкен), дырдай (үлкен, ірі, ... ... ... ащы), ... (семіз, үлкен), жұрдай («жоқ») мағынасын
білдіреді, барлығынан айырылған) т.б. жатады. Бұл ... ... ... ... ... әрі бұл ... ... түрлі себептермен
күңгірттелінген, сөздің өзі сақталса да, халықтың жадында оның ... ... ... ... ұмыт ... Бір қызығы осы
сөздердің барлығы да ... ... ... ... көңіл-күйіне, жас ерекшелігіне т.б. ... ... ... қату – жіп-жіңішке болып жарау. Мысалы, Қаншырдай
қатып қалыпты ғой жылқылар (Ғ.Мүсірепов). ... ... бура мен ... ... ... ... (Есенжанов X. Ақ Жайық). Осы тіркестегі
қаншыр сөзіне ... ... ... ... 1. далалы жерде, қырда жүретін
еті адал, кішірек келген сұр құс. 2. ... ... ... мағыналарда
түсіндірілген [ҚТӘС, 9, 243 б.]. Ал М.Әлімбаев болса, түлкінің ... деп ... [5, 9 ... ... ... ... кез ... адам тілдік қолданысында
пайдалана бермейтіні мәлім. Академик Р.Сыздық бұл сөздің өзі аса ... ол ... ... қатып тұлпарлар, бірде қанжардай болып
жазылып жүргенін айтып өтеді [6, 171 б.]. Қазақ тілінде бұл атау ... ... ... фразада сақталған. Белгілі этнограф Ж.Бабалықұлы бұл
фраза жөнінде былай дейді: «Қаншырдай қатқан қыз, қаншырдай ... ... сөз ... бар. Бұл ... көп ... әйел затына қаратып айтады.
Кейде қазақ бәйге аттарды жаратқан кезде терін алып, іш майын ... ... ... ... ... ... келген ат жарап, жіптіктей
болады. Аттың осындай сәттеріне көзі ... ... ... пай, мынау
қаншырдай қатқан екен!» – дейді. Сонда атқа теңеу болған қаншыр сөзі нені
білдіреді? Ұзын ... ... ... ... ... ... ... тік тұратын құсты қаншыр дейді. Құсқа қаншыр деп ат ... ... ... қан – ... шыр – «сөл», «ет пен майды»
білдіреді. Мал мен адам арық ... ... әлгі ... ... Шыр ... ... күйлілікті білдіреді. Қан мен шырды бірге қосып, қаншыр
деп жазғанда ұғым өзгеріп, арық ... ... ... ... семіп
қалған деген ұғымды білдіретін болған» [7, 32 б.]. Біздіңше, шыр ... – ет алу, ... ... білдіреді. Арыстанның ұрғашысының
күшіктегеннен кейінгі физиологиялық ... бой ... ... ... ... ... тәрізді. Яғни іші тартылған сәті. Осы қасиетін
сақтап қалудан туындауы да ... Бұл ... ... ... ... ... мұндай сөздер -дай, -дей, -тай, -тей жұрнағы арқылы
жасалып, ... ... осы -дай ... ... ... ... Лексикалану процесінде өз дербестігінен айырылған сөздер
қазіргі уақытта өзінің заттық мағынасынан мүлдем қол ... ... ... атап ... ... ... ... теңеулердің лексика-семантикалық мәні.
Әрбір қауым, тайпа мүшелері өздерінің айналасын, ортасын, әртүрлі заттарды
танып-білу үшін «сандық», «кеңістік», ... ... ... ... де ... ... анықтау үшін түрлі әдіс-тәсілдер пайдалана
білген. Әр халықтың күнделікті өмір сүру, ... ... ... ... болды. Тіл тарихында кездесетін қашықтық, көлем, өлшем
бірліктерін зерттеудің тіл ғылымы үшін де, метрология ғылымы үшін де ... ... да бұл – ... қажет ететін тың мәселе. Халық өлшемдерін
ата-бабаларымыз бірнеше ғасырлар бойы қолданып және сол ... ... ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыс-
тіршілігіндегі мал шаруашылығымен, көшіп қонумен, ... ... ... ... өмір ... туындаған деуге
болады.
Белгілі бір тілдің ... ... ... ... ... ... объектілермен ұқсастыру, салыстыру, теңеу
арқылы ... ... ... ... ... ... этносы
алғаш өмірге келгеннен бір заттың бір заттан ұзын-қысқалығы, аз-кемдігі,
биік-аласалығы, ... ... ... т.б. ... ... ... ... салыстырып, анықтап, өлшеп,
межелеп, сырын ұғып тани білуінің ... ... ... дәл айтып, дөп басып суреттейтін теңеу бірліктері молынан
кездеседі.
Жылдамдық, қашықтық өлшемі. ... ... ... ... ... ... ... тұрған мекеннің айналасындағы мекендерді де
өлшем, меже, шама ретінде танып білген. Бұған тіліміздегі ... ... ... ... білдіретін -дай, -дей жұрнағының жалғануы арқылы
жасалған бие бауындай жер, желі басындай жер, қой ... жер, ... жер, ... қой аулындай жер, қозы ... жер ... ... ... ... ... оның алыс-жақындығын білдіретін толып жатқан тұрмыстағы
харакеттерге теңей өлшейтін ... ... ... ... ... ... төрт ... малмен байланысты болғандықтан,
біраз қашықтықты білдіретін бірсыпыра өлшем атаулары малға қатысты ... бие ... жер – өте ... ... бір ... бойы жер; қозы
өрісіндей жер – 2-3 шақырым; қой өрісіндей жер – 5-6 ... ... ... ... ... ат ... жер – 25-30 ... жер; ... жер – 8-10 ... жер; тай ... жер – ... ... қашықтық (4-5 шақырым шамасында). Бұл тіркестер сол
тобымен сөйлем ішінде ... ... ... сөз ... ... ... жұмсалады. Осындағы шақырым деген сөз қазір километр
сөзінің ... ... жиі ... ... ... бірдей мағына беретін
ұғым деп ... ... ... кең ... далада айқайлаған адамның
дауысының жеткен жерін шамамен белгілесе, шын ... ... ... дәл ... ... ... ... факторларға байланысты. Мәселен: екі
адамның құлағының естуіне, ауа ... ... ... жағдайына
байланысты объективті, субъективті жағдайларға байланысты нәрселер. Демек,
шақырым деген сөздің өлшем ретінде алынуы о ... ... ... ... ... көреміз.
Сонымен қатар жылдамдықты, қашықтықты білдіретін ... қас ... ...... сідік шаптырым жердей – тиіп тұрған, өте жақын
қашықтық; желі басындай жер – жақын жерге ... ... ... ұшу –
жылдамдығына көз ілеспеу; құстай ұшу – жүрісіне көз ілеспеу, зымырау; есік
пен төрдей – өте ... бір ... ғана жер; ағын ... ...... ... ... ағу, сынаптай ағу – көз ілеспес жылдамдық
т.б. лингвокультуремалар жатады.
Салмақ-көлем өлшемі. Бұл өлшем бірлік түрін мынадай ... ... ... ... ... ... ашу – ... кең ашу; балтыры
бесіктей (келідей) – жуан ... қол ...... ... ... ... ... – көлемі тар, кішкене ғана; аядай
жер – азғантай, тар жер; ... ... ...... т.б.
деген мағынада дене мүшелерінің қатысуымен жасалған салмақ-көлем өлшемін
білдіретін теңеулер көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... ат басындай алтын, ат басындай қорғасын, қой басындай ділда; қойдың
құмалағындай, қой боғындай қорғасын, ... ... от ... ... ... де жиі ... қойдың құмалағындай ... ... ... ... мен әскери жетекшілер өздерінің сарбаздарының санын, межесін,
шамасын анықтау үшін қойдың құмалағын алып салып сол ... да ... ... тағы бір тәсілі – ұзын ... ... сол ... ... да ... ... есебін, санын анықтап отырған [8, 365
б.]. Сол сияқты түйе санын ... жүру ... ... ... ... жүз ... бірінің көзін шығарып, соқыр жасап қою да сандық мөлшерді
білдірген.
Уақыт-мезгіл өлшемі. Уақыт мезгілдерін анықтауға және оның жиіліктерін
жіктеп, айыруға ... ... ... теңеулері мен өлшемдері әрі
қызық, әрі анық, әрі түрге де өте бай. Халық ... ...... ... мен ... білдіреді. Мысалы: бие сауымдай жер – биенің
екі ... ... бір ... ... мезгіл (1,5-2 сағат); тайдай
тал түсте – күннің тас төбеге келген тұсы, тапа тал түс ... ... ... – 15-50 мин ... арақашықтық, ет пісірімдей уақыт – 2-3
сағат ... ... бір ... ... егер осы ... ... ... тіркессе арақашықтықты, уақыт сөзімен тіркесіп ... ... ... ... ... Ұзындық өлшемдері бір заттың (таяқтың, арқанның)
ұзындығын, мөлшерін анықтайды. ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге ... ... ... найза, қамшы, садақ сияқты сөздері басқа сөздермен
тіркесуі арқылы кейде ұзындықты, биіктікті білдерген. ... Биік ... ... ... ... ... ... түсті (С.Сейфуллин). Қысқа ғой қамшы
саптай қыз көктемі (М.Әлімбаев). Сонан әбден жақындап, екі-үш ... жер ... ... ... ... ... ... келіп,
тиіп кеп кеттік (М.Әуезов). Осы мысалдардағы тіркестердің «ұзындық»,
«биіктік», «уақыт» мағынасында ... ... ... өлшемі. Қара құрттай қаптады – өте көп мөлшерде; ұлтарақтай
жер – азғантай, ... жер ... ... ... ... ... теңдей
– шамадан, мөлшерден артық ... әлі ... ... ... ... жер теңгедей, аспан тебінгідей – кіп-кішкентай, болар-болмас қана
деген мәнде; тулақтай – мал терісінің көлемі т.б.
Жас ... Бұл ... ...... жас ... ... тілдік
бірліктердің жиынтығы. Адамның жас шамасын білдіретін теңеулер нақты жасын
айтпай, көбінесе мағынасын астарлай отырып ... ... ... ... ... – жасы жетіп, қартаю. Мысалы, Маңдай бар ... ... шағы ... жар ... ... ... кәрі қойдың жасындай
жасы қалған кейуанаша ... ... ... ... Ә. ... ... жас ... – жап-жас. Мысалы, Өсті бала өрімдей боп,
Молқылдаған жас ... ... ... ... Көктей солмаса, ырық
бермейтін қызыл езудің өзі (Ғ.Мұстафин).
Халықтық өлшемдер ... ... өмір ... және ... ... ... ... Көшпенді, малшылық тұрмыста
адамдарға қажетті белгі, бағыт-бағдарды білдіру үшін ... ... ... бүгінгі күнге дейін көркем шығарма тілінен
көптеп кездестіреміз. Халықтық өлшемге негіз болатын ... және ... ... ... ... ... мәдени ассоциациялардың
байлығымен ерекшеленеді.
1.5 Қазақ тіліндегі теңеу ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... тілде қолданылмайтын сөздердің бәрін диалектизм,
аймақтық сөздер, жергілікті ерекшеліктер қатарына жатқызуға болмайтыны
белгілі. 22 мың сөз бен сөз ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей арқылы жасалған салыстыру, теңеулерді өз
алдына жинақтадық. Мәселен, -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... ... ... оның бәрін біз диалектілік ерекшеліктер
деуден аулақпыз. Бұл диалектілік тіркестерден адам, табиғат, ... ... ... жағдайына байланысты кездестіруге болады. Сол 133 тілдік
бірліктердің ішінде халық арасына кең ... ... ... ... тәрізді 70-тен астам халықтық теңеулер жүр.
Соның ішінде үлкен, кішкентай деген сөздерге берілген аймақтық теңеулер
өте көп ... ... ... аймақтық сөздердегі «үлкенділік»,
«ірілік», «ұсақтық», «майдалық» ұғымдары мейлінше кеңінен, терең «танылған»
ұғымдардың бірі болып ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... өте көп ... Кей кезде -дай, -дей
арқылы туған ... ... ... гөрі ... қимылдың
көрінісіне байланысты белгілері басым болады. Бұл ... ... шегі ... ... ... ... тілде баламалары бар.
Сонымен, аймақтық сөздікке енген тіліміздегі «үлкен», «кіші» ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... тілдік бірліктерді
ара-жігін ашып көрсетуге болады.
Аймақтық қолданыстағы үлкендікті білдіретін ... ... ... ... – «үлкен», «зор» деген мағынаны үстейді.
Бұл қос ... ... ... ... ... ... тілінде
кездеседі. [ҚТАС, 64 б.]. Дәңгілдей– «үлкен», «енгезердей». Бұл теңеу ... ... ... ... ... ... және көршілес жатқан
Түрікменстан қазақтарының тілінде айтылады. Мысалы, Темір ... ... ... ... ... болып, ол жерде саған не бар. Алайда, қазақ
әдеби тілінің сөздігінде дәңгіл сөзі «бос ... ... ... ... 4, 567 б.]. ... – «үлкен», «сомадай». Зіңгірдей
теңеуі Тәжікстан қазақтарының тілінде кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... 294 б.]. ... ... батыс және оңтүстік,
оңтүстік-шығыс аймақтарында ... ... ... ... ... ... ... Айдың-күннің аманында қара жерді қолымен тырналап тары
салатын. Сол әлдерінше шетінен мауыздай, ... ... Б. ... мағынасын білдіретін теңеу мәнді лексикалық бірліктер. Сақадай
– Атырау ... ... ... мағынаны білдіреді. Мысалы, ... ... 573 б.]. Ал ... тілімізде бұл сөз «ірі, үлкен, дәу» деген
мағынаны ... ... 8, 105 б.]. ... ... ... ... үшін
с а қ а д а й он ... ... ... ... Ерткен есепсіз көп
дивизиясы, С а қ а д а й солдаттары ... ... ... ... ... ... ортасынан асқан жасы (О.Шипин, Дастан.).
Сонымен қатар, қазақ тілінде ... сай, ... ... ... ... сай ... ... бар. Мысалы, Біздің атқыштар
ротасы да ... ... сай ... ... Шүкіметтей –
кішкентай, титтей. Бұл ... ... ... өңірінің тұрғындары
қолданады. Мысалы, Осы кезде баланың ... ... ... ... ... ... бірдей болып кетті [ҚТАС, 768 б.]. Баспақтай болу
тіркесі Моңғолия қазақтарының ... ... ... ... ... береді. Мысалы, Баспақтай боп жатқанын қарашы! Ал әдеби тілімізде
баспақтай теңеу сөзі «үлкен, добалдай» ... ... ... ... 3, ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... теңеу мәнді тілдік
бірліктердің антропоөзектік аспектісі» деп ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... жасалатын тұрақты
теңеулердің этнолингвистикалық табиғатын, уәжділік сипатын, танымдық мәнін
«Адам-Қоғам-Табиғат» ... ... ... ... ... ... жасалды.
2.1 Тұрақты теңеулерді топтастырудың принциптері. Академик Ә.Қайдар
«Хаос ... ... ... ... о бастан-ақ қалыптасқан табиғи
реттілік бар. Ол реттілікті біз барлықтағы ... ... мен ... үш салаға топтастырып, ішкі жүйесі мен мағынасына қарай шоғырландырып
қарағанда ғана көре аламыз» [9, 134 б.] дей ... ... ... түрде «Адам
– Қоғам – Табиғат» деп ... ... ... ... ... ... осы үш саланың аясына толық сияды ... ... ... ... ... бір жолы – ... принципі.
Осыған орай қазақ тіл білімінде тұрақты теңеулерді тақырыптық топтарға
бөліп, мазмұны, мағынасы жағынан жіктеп, күнделікті қолдануда ... ... көп, қай ... аз ... ... ... себептерін айқындай түсуге мүмкіндік аламыз.
Тұңғыш рет қазақ теңеулер сөздігін жасаған ... ... ... қатар алфавиттік принцип те қолданылған. Ғалым
тақырыптық принциптің тиімділігі – оқырман ... ... ... ... қандай өсімдіктердің – қанша рет ... ... (В) ... және ... ... ... ... белгілерінің теңеуге негіз
(С) болғанын ешбір қиындықсыз бірден тауып алуға септігін тигізетіндігін
айтады. Қазақ ... ... ... ... ең ... ... ... қолданыс аясы анықталады. Бұл
принципті қолданудың нәтижесінде қазақ тілі теңеулеріне образ болған ... мен ... 12-і ... ... ... теңеулері «Адам – Қоғам – Табиғат» факторларының үшеуіне де тегіс
қатысты. Осы үштіктің негізінде Т.Қоңыровтың ... 12 ... ... ала ... ... өз ішінен бірнеше микротоптарға
бөліп қарауға болатыны анықталды.
Сан мыңдаған теңеулерді ... ... ... ғана ... тіл ... қала ... ... қандай кәсіптермен
шұғылданғанын, қалай, немен өмір кешкендерін анықтауға және топтастырудың
негізінде этностың ұлттық-мәдени ерекшеліктерін байқауға болады.
2.2 Гендер ... және оның ... ... ... тіл ... лингвистика жаңадан қалыптасып келе жатқан тіл ғылымының бір
саласы ретінде ... ... ... ... әйел мен ... ... туралы түсініктер мен құндылықтар, соған байланысты стереотиптер мен
әлеуметтік үрдістер өзекті мәселе болып табылады. Ал ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылып жүргені белгілі.
Жыр-дастандарда, көркем әдебиетте, поэзияда әйел ... ... өте көп ... ... ... ... ғалымдар негізінен
дәстүрлі «әйел мәселесі» шеңберінде қарастырады да, ер адам ... ... ... тыс ... ... ... ... әлем бейнесіне әйел
факторы белсенді қызмет атқаруда.
Қазақ тіл білімінде гендер ... ... ... ... ... және т.б. ... көреміз.
Г.Мамаева қазақ тіліндегі ерлер мен әйелдердің сөз қолданыстарындағы
ерекшеліктерді ... ... ... етсе, гендерлік стереотиптерді
зерттеп жүрген Г.Шоқым ер мен әйел образын көркемдеген теңеулерді ... ... ... ... ашып көрсетеді.
Адамның жыныс ерекшелігін бейнелейтін қазақ теңеулері ұлттың тарихын,
дүниетанымын, психологиясын, рухани-мәдени өмірін өз ... ... ... ... ... ... Мәселен, қазақ халқында жас
ерекшелігі мен тұрмыстық ... ... әйел ... қыз, бойжеткен,
бикеш, келіншек, қатын, ана, шеше, апа, бәйбіше, тоқал, әже, кемпір, өгей
ана, ене т.б. ... ер ... ... ... ... аға, әке, ата, ... ақсақал т.б. лингвомәдени бірліктермен сипатталады.
Бүлдіршіндей қыз – «кіп-кішкене», «сүйкімді», «уыздай жас», «әп-әдемі»
деген мағынадағы бұл теңеу ... ... ... ... 2 жасқа толар-
толмас түйенің ұрғашысына ұқсастырылудан туған. Бүлдіршіндей әдемі қызбен
Асқардың таныс болғысы кеп ... ... ... бүлдіршін көзін
сүзбесе, буыршын бұйдасын үзбес деген мәтел бар.
Өрімдей қыз – «түp-түс, ... адам ... ... ... салғандай жас қыз». Мысалы, Бір өңкей қоңырқай өңді, қара шаш, қара
көзді өрімдей қыз, жігіттер қаптап кеткен ... ...... ... ... «бойындағы күш-қуатына сенуге
болатын жігіт». Омар қолын таяна ... ... ... ... ... ... ... (О.Бөкей).
Қыздай (сызылған) жігіт – «мінезі жайлы, жұмсақ, сызылып тұратын, биязы,
артық сөзі жоқ, ... ... ... әдепті әрі сыпайы жігіт».
Айғай шоқыдай азамат деп «Қытай қазақтарының тілінде беделді, ... ... ... Өз ... ... озған айғай шоқыдай азамат қана
елестейді көз алдыма ... ... // ... ...... ... ... кең танылған, ерен еңбегі елге сіңген ерлерді», арба-шананың
көлік жегетін қос жетегі, тәртесі – арыс тәрізді елін алға ... ... ... ... ... ... ... белағашы – арысы тәрізді елдің
ауыртпашылығын көтеретін білікті де ... ... ... ... ... ... екі ұлы да ... үлкен, қабыландай қайратты
болатын (М.Әуезов).
Сонымен, адамның жыныстық ... ... ... мен ... ... өте көп және олаp мазмұн-мағына, тақыpып жағынан да
сан алуан. Гендерлік ерекшелік адамға тән ... ... ... жеке ... мен сөз тipкестеpi аpқылы сипатталады.
2.3 Құрамында соматикалық ... бар ... ... ... ... теңеулер үнемі даму үстінде болатын, мағына ... ... ... ширап, сараланып отыратын –тұрақты сөз тіркестері.
Адам – өмірдегі барлық құбылыстың ... бола ... ... ... өз ... баға беріп, өзіндік ерекшеліктерін ашуға тырысады.
Соның нәтижесінде тілімізде адамға байланысты, адамның дене ... ... ... ... сан ... сөз ... ... қалыптасады. Тіл білімінде ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдер деп
атайды. Соматикалық ...... ең ... лексика-семантикалық
қатпарлардың бірі. Себебі, адам қоршаған табиғи ортаны сезініп білуді
өзінен ... ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысты, бір-біріне тәуелді бөлшектері мен бөліктерін дене мүшелері деп
танылады. Бұл жөнінде орыс және ... ... ... ... ...... өмірге келген сәтінен бастап әрқашан
өз бақылауында болады, оның ... ... ... ... «болмыс» ретінде танылады», – дейді [10, 69 б.].
Соматикалық атаулардың негізінде жасалған теңеулер – адамның өзі ... ... ... негіз етіп, соның негізінде пайда болған
неше ... ... сөз ... мен сөз ... Адам дене ... ... ... білуде өзінің жадында олардың ең басты айрықша
белгілерін сақтаған. Кейін заттардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... белгілері анықталған. Жалпы адам
табиғаты, оның дене ... ... ... ... ... ... негіз болды.
Зерттеуде қазақ тіліндегі тек қана адамның дене мүшелері мен ағзаларына
қатысты соматикалық ... ғана ... ... ... ... ... салыстыруда анатомиялық атаулар, әсіресе ... көз, ... ... ... ... іш, жүрек, кеуде т.б. сияқты соматизмдер жиі
қолданылады.
Теңеуге образ болған әрбір ... ... әр ... өзіне ғана
тән мінез-құлқы, ақыл-парасаты, бет-пішіні, күш-жігері, батылдық ... мен ... ... мен ... т.б. ... Қазақ тіліндегі соматикалық атаулардың теңеу жасаудағы өнімді
қызметін білу үшін, зерттеу жұмысында ... көз, ... ... ... тараған теңеулік бірліктер алып қарастырылды.
Көз соматизмі – ең алдымен көрудің жалпы ... ... ... ... ... Ал енді осы ... адам ... неше түрі бар және
атқаратын қызметі, ерекшеліктері қандай екеніне назар аударайық (1-кестені
қараңыз).
Кесте 1. Көз соматизмі ... ... ... ... ... ... ... тұрақты |Мағынасы |
| ... | |
| |~ [-i] ... болу |не ... ... ... сасу, үрейі |
| | |ұшу |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... | | |
| |~ [-iне] ... ... ... жылы ... ... ыстық |
| | ... |
| |~ [-ге] ... ... ... ерекше көзге түсіп, жеккөрінішті|
| | ... |
| |~ [-i] ... болу ... сәттегі көрініс |
| |~ [-i] ... жану ... көзі ... көзі нұр ... |~ [-i] ... ... ... тарап кету, сергіп сала беру |
| |~ ... ағы мен ... ... ... ... |
| |қарасындай ... ең ... жан |
| |~ [-i] ... ... ... жалт-жұлт еткен, қатты |
| | ... ... ... адам ... ... ұйытқы сөз көз – сезім күйді сыртқа білдірудің тәсілі
ретінде берілген. Бір ғана көз ... сөз ... ... белгілі етіп
салыстыруда көбінесе заттық ұғымда (сипатталушы мүше) жұмсалады. Осындай
тұрақты теңеулердің ...... от, ... ... ... Бұл ... ... жұптасып қолданғанда ғана бейнелі сурет жасайды, фразалық
сипатқа ие болады. Көз ... ... ауыз ... ... бұл
қасиетінен ажырайды. Яғни, тұрақты теңеу болу қасиетімен бейнелілік-
әсерлілік қасиетін де ... және ... ... қалады.
Сонымен, адамның өзіндік болмысын, күрделі табиғатын, қимыл-қозғалысын,
психологиялық күй кешуін, физиологиялық ... т.б. ... ... теңеулерде этностың дүниетанымындағы ой-санасымен қатысты
ұғымдардың жүйеленуінің ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер әуел бастан-ақ адамдардың
өзін-өзі тануға ұмтылуынан пайда болған дүниелер деуге болады.
2.4 Құрамында зоонимдік, орнитонимдік, ... ... ... ... ... ... және ... әлеміне байланысты
қалыптасқан теңеулер, ең ... ... ... ортада таралу,
таралмауына, халық тұрмысындағы, ... ... ... ... ... тілде о бастан ассоциативті ... ... ... ... ... ең ежелгі көне тобын құрап,
көптеген теңеулік тіркестердің ... ... ... ... – кең ... жиі ... өздеріне тән құрылымдық
және мағыналық ерекшеліктері бар, көркем ойлаудың ұлттық бояуын жинақтаған,
дүниетанымның ұлттық ... ... ... сөз ... ... ... – «адамның рахат сезімге бөленіп, демалып, қатты
қуанышты сәтіндегі іс-қимылы, көңіл-күйі жайраңдаған қалпы». Алғаш ... сол ... ... ... ... құлпырып, түгі түрленіп шыға
келеді. Мысалы, Қарға аунаған ... ... ... бір қыз ... таласқан иттей – «адамның бойынан табылатын ашкөздік пен
тойымсыздықты, ерекше бір ... пен ... бір ... Бұл ... ... үй ... тату ... иттер иесі алдарына
сүйек-саяқты тастаса болды, татулықты («әдепті») ұмытып, бәрі ... ... тап ... ... ... алуға тырысады, ырылдасады,
таласады, жұлысады. Ал соның негізінде адамға қатысты ... ... ... ... да ... болып тұратын осындай жағдайларды итке ... ... ... ... сүйекке таласқан иттей бірінің
қолындағысын бірі тартқылап, бір тиын үшін ... ... ... ... ... малға байланысты туындаған теңеулер. Қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі төрт түлік малға ... ... ... ... білдіретін бұл атауларды ауыспалы мағынада қолдану өте
жиі ... ... ... ... түсінігін, философиялық
пайымдауларын, ой-арманын, түрлі құбылыстарға ... ... ... биігін көбіне төрт түлікке ... ... Төрт ... ... қатысуымен жасалған теңеулер – тілдің
мазмұндық жағынан санғасырлық дамуының нәтижесі деуге болады. Олар ... ... ... жағдайларды бейнелі және ... ... ... ие. ... ... малды ертеден кешке дейін бағып қана
қойған жоқ, бағып жүрген малдың мінез-құлқына, қимыл-жүрісіне қарап ... ... ... адамдардың бет-пішінін, мінез-құлқын, іс-
әрекетін сипаттау кезінде ұтымды пайдалана білді. Қазақ ... ... сүру ...... бағу болғандықтан, теңеулердің жалпы мазмұнында
адамдардың мінезі, болмысы, ... төрт ... ... жүріс-тұрысы мен
қимыл-қылығымен салыстырылады.
Т.Қоңыровтың сөздігінде тек қана -дай, -дей ... ... ... ... малға қатысты 320 теңеу мәнді тілдің бірліктер берілген.
Зерттеуімізде ғалымның ... ... және ... ... ... жинақталған төрт түлікке қатысты -дай, -дей қосымшалы теңеу
тіркестерінің сандық көрсеткішін ... ... ... ... (1,
2-суреттерді қараңыз). Сол көрсеткіштерден халқымыздың жанына төрт түлік
малдың қайсысы жақын, қайсысы алыстау ... анық ... Бұл ... о
баста төрт түлік малға қаратып айтылғанымен, ... ... ... ... ... көңіл-күйін, түр-тұрпатын, кескін-келбетін, мінез-
құлқын, жүріс-тұрысын т.б. бейнелеу үшін ... ... ... орны ... ... ... көркемдік
түсінігіндегі сөз бедерінен, бейнесінен да аңғаруға болады. ... ... ... ... ... нар ... семіз нардай теңкею, шөккен
нардай теңкею т.б. тілдік ... бар. ... ... ... ... үшін ... мақтауға, жоғары баламаға көтеріліп,
нардай, нар жігіт т.б. теңеулердің шығуына ... ... Нар, ... нар атандай, қара нардай, нар түйедей теңеулері ер ... ... ... ... ірі, ... ... басқа түскен қиыншылыққа төзімді адамдарға
қаратылып ... Сол ... Нар ... жігітке нарға мінген жарасар;
Жүк ауырын нар көтерер, сөз ауырын ер көтерер; Түйе жисаң, ... жи ... ... ... ... жанынан жүрген нар жейді; Нар жолында
жүк қалмас деген сияқты паремиологияның жүйедегі, фольклордағы қолданыстары
оның күштілігін, мықтылығын анық ... ... ... -дай, -дей ... ... сандық
көрсеткіштері
Сурет А 1 – Т.Қоңыровтың сөздігі бойынша -дай, -дей қосымшасы арқылы
жасалған төрт түлік малға қатысты теңеулердің ... ... А 2 – ... ... -дай, -дей ... ... ... түлік малға қатысты теңеулердің сандық көрсеткіші
Елді ала тайдай бүлдіру. Бұл тіркес «адамдар арасына лаң, бүлік ... ... ... ... ... ... ... абыр-
сабырға душар еткен адамдарға» қаратылып айтылады. Мысалы, Бір уақытта
елдің іші ала тайдай ... адам басы дал ... да ... ... ... кәрі ... // ... өлген інгендей боздау – «біреуді
жоқтап, ұзақ дауыстап зорлана ... Бұл ... ... ... өліп, не одан
ұзақ көз жазып қалған енесі – інгеннің желіні ... өзін ... ... ... аласұрып, оқтын-оқтын ұзақ дауыс ... ... ... бейнелі теңеу. Мысалы, Қарт жырау қара ... ... ... ... ... ... боздатып, қарлыққан кәрі даусымен...
(І. Есенберлин).
Қаңтардағы бурадай тісін қайрау. Қаңтардағы бура – ... ... мен ... ... ... ... су ішпей өз-өзінен күркіреп, ақ
көбік шашып, ... ... ... ... нағыз таза қанды айыр бура. Тісін
шықырлатып, қайрап, жанынан өткен адамға қорқыныш ... ... ... ... ... ... бейнелеуде қолданылатын теңеу қалыптасқан.
Мысалы, Қылған соң қаһарланып қатты қысым, Бурадай қаңтардағы қайрап тісін
(Рүстем-Дастан).
Ботадай боздау – ... ... зар ... жан ... ... ... құйқа тамырын шымырлата жылаған адамның дауысын» ... «боз ... ... «боталаған нардай боздады», «ботасы
өлген түйедей ... ... ... де ... ... ... ... ботасы өлген інгендей, енесі өлген ботадай боздап
бақыруы іспеттес, еңіреп, ағыл-тегіл ... ... ... ... ... ... Байбөрі, Ботадай боздап өкірді (Батырлар жыры).
Аусыл сиырдай – «адамның көзі ... ... ... ... тамаққа
тәбеті шаппай, жата беретін ірі қара малда болатын індетке» ұқсату. Мысалы,
Аусыл сиырдай аузы-басы сілекейленіп кетіпті ... ... – «май ... ... тыс ... семіріп кеткен,
семіздіктен аяқтарын әрең, зорға алып ... жай ... ... туындаған теңеу.
Орнитонимдердің қатысуымен жасалған теңеулер. Қазақ ... ... ... әрекет-қимылымен байланысты тілдік деректердің біразы
адамға тән жағымды, жағымсыз ұғымда теңеудің ауыспалы мағынада ... ... Оның бір ...... ... ... өнері
халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланыстылығынан осымен
байланысты адамдардың іс-әрекетін алғыр, ұшқыр, құстарға ... ... ... ... ... ... көп ... қыран құстарға
салыстыру кең таралған дәстүрлі тәсіл болып табылады.
Тояттаған бүркіттей. Бұл тіркес адамға қатысты ... ... жеп, ... ... жеп, жан-баласына бермей өзі тойса
да көзі ... ... ... ... ... артында» дегенге саяды.
Мысалы, Ойынды еті ... ... ... бүркіттей салқы төсті
(Абай).
Қаздай байпаңдап жүру // Балалы қаздай байпаңдау // Қаздай майпаңдау ... ... ... ... ... ... ... сүйрете басып, жан-
жағына барлай қарап жүретін адамдарға тән жүрістің» ... ... ... ... Танадай көзі жайтаңдап (Батырлар жыры).
Қырғидай тию – «астан-кестенін шығарып, талқандады, бүлдірді» деген
мағынада жұмсалады. Қырғи – өте ... де ... өжет ... ... ... ... ... етене жақын келмей, ылғи да жабайылық мінез
сақтағысы келеді. Шама-шарқына ... ... ... ... өзгеріп, құйқылжып, бірде дос, бірде жау бола ... ... райы ... аяқ ... ... бола ... мінезі бар. Қазақ
халқының «қырғи қылтың, қырғи тыртаң, қырғи қырбай, ... ... ... ... да қырғидың аумалы-төкпелі мінезіне байланысты. Кейде осы
сөз ... ... ... ... ... адамдардың мінез-қылықтарын
ұқтыру үшін де айтылады [11, 149-150 б.]. Мысалы, Қырғидай бір ... ... соң, ... жауың тозар ырың-жырың (Рүстем-Дастан).
Фитонимдер арқылы жасалған теңеулер. Халқымыздың ерте ... ... ... ... қамқорлық жасап келген табиғи байлықтарының бір тобы ... ... ... ... келген теңеулер адам табиғаты ... ... ... ... байланыстылықты көрсетіп, адам
мінезіндегі күрделі құбылыстарды өсімдік дүниесімен салыстыра бейнеленеді.
Мәселен, сұлулық феномені ... ... ... гүл ... ... жайқалу, қызғалдақтай құлпыру, қырдың қызыл гүліндей жайнау,
аршылған жуадай ақ ... жас ... ... жүзі ... ... жайнау сияқты теңеулерде айқын көрінеді. Өсімдік әлемі біздің
зерттеуімізше көп жағдайда әйел адамның бейнесін сомдауда көп ... ... ... жан ... тән ... ішкі ... ... келбеті
т.б. көбіне-көп өсімдік әлеміне теңеледі. Әйел ... ... ... ... ... ... нәтижесінде сұлулық, әдемілік
ұғымы нақтыланып, бейнелі теңеу жасалады.
Мыcалы, әйел затына қатысты гүл, ... ... тал, ... т.б. ... ... ... жас ... қиыншылыққа тап
болған адамды бейнелеуде де теңеулер көп қолданылады: ... ... ... күзгі гүлдей қуару, сарғалдақтай үзілу, ... ... ... сыну, сабағынан үзілген алмадай т.б. Ер адамға
қатысты бәйтерек, терек, томар, емен, ... ағаш т.б. ... ... тұлғалы биік азаматты сипаттауда қолданылады:
айқасып өскен шор ағаштай, бала қайыңдай сом, ... ... ... биік ... ... ... мықты, жас емендей ұл
т.б.
Сонымен, адам кез келген нәрсені ... ... ... ... ... салыстыра отырып, өзінің ой-пікірін бейнелі түрде
жеткізіп отырған. Үй ... ... ... ... және өсімдік
атаулары этностың ... ... ... мен ... ... ... ... түрде беруде кеңінен
қолданылатынын ... ... ... ... ішкі жан-дүниесін, мінез-
құлқын, ... ... ... т.б. ... уәждік, образдық, фондық негіздері халықтың ақиқат дүние туралы
білімдер жүйесінен хабар береді. Адам мен ... ... ... біз ... теңеулердің жалпы мазмұнында зоонимдердің,
орнитонимдердің қимылынан, жүріс-тұрысынан және фитонимдердің ... ... ... ... ... ... ... т.б. көрініс береді. Жоғарыдағы құрамында зооним, ... бар ... ... тілдік талдаулардың қорытындысын сызба
арқылы былай көрсетуге болады (2-сызбаны ... 1. ... ... ... ... ... ... «Адам»
факторының сипаты
2.5 Наным-сенімге байланысты теңеулердің танымдық мәнділігі. Тілдің сан-
алуан байлығының негізінде этностың рухани, мәдени өмірінің ... ... мен ... дүниетанымын жан-жақты ашып көрсете ... ... ... ... жиынтығы –көнеден келе жатқан
магиялық, мифологиялық таным нәтижелерінің ... толы ... ... ... көне ... мен ... ... туралы деректердің бізге берері мол. Қазақ халқының бай рухани
мұрасын әлем жұртына кеңінен таныту ... ... діни ... ... ... де қосар үлесі мол. Ал мыңдаған
теңеулердің уәжі мен ... ... ... ... ... ... ... принцип-ұстанымына, салт-дәстүр, наным-сенім ... ... ... ... құмырсқадай көп болсын! Төрт түлік малдың өсіп-өніп, көбеюі үшін
жасалынатын қадамның бірі – көшпелі ел ... ... ен ... Ен,
таңба салу кезінде кесілген қанды құлақтарды жинап, үстіне ақ ... ... ... ырымы болған [12, 166 б.]. «Малымыз құмырсқадай
көп ... ... ... ... ... илеу ... ... құлақты
қан талапай жасаудағы ғұрыптық түсініктің этимологиялық ассоциациясында,
магиялық тәсіл арқылы – «құмырсқадай быжынаған, көп мал бітсін» деп ... ... ... да «мал да ... көп ... ... ... Әрі мал енін құмырсқа илеуіне тастаудың мәнісі келер жылы мал
басының көбейіп, өсіп-өнуіне жасалған ... ... ... ... [13, 73 б.]. Бұл ... мал санының көп болуын арттыру ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптық
сөз үлгілеріне сенуден туындаған.
Терідей жұмсақ болсын! Қазақта жаңа түскен келіннің бетін ашу рәсімінде
аяғының ... ... ... қойдың терісін төсеген. Мұндай жосын-
жоралғы кей ... ... ... ... ... келе ... ... рәсімді қолдануды Ә.Т.Төлеубаев «келін қайын атасы мен ... ... ... ... ... аяғы ауыр ... ... сәтте
толғағы қатты болмай терідей жұмсақ және қойдай өсіп-өнсін» деген ... айта ... Орта Азия ... мен ... үшін қой ... тек ... өзі ғана ... оның терісі де өсіп-өнудің ... ... ... ... [14, б. 29-30]. Г.А.Гаджиев осы
дәстүрдің ... ... да бар оның мәні ... ... мен ... деген тілек дейді [15, 58 с.].
Сөздің магиялық күшінің сипаты жоғарыда талданған ... ... ... иландыруға байланысты туындаған және мифологиялық
наным-сенімге ... ... ... ... тура, ауыспалы
мағынада қолданылып, олардың ... ... ... ... ... танымдық қызметін айғақтайды.
Қорыта айтқанда, зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... теңеу мәнді тілдік
бірліктердің өзіндік орны мен үлес салмағы бар екенін және ... ... ... ... бойы ... ... әдет-
ғұрпы, наным-сенімі, өзіндік дүниетанымы, кәсіп-тіршілік т.б. ерекшеліктері
мен ұлттық қасиеттерінің көбі теңеу бірліктерінен ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... теңеу тіркестерінің дыбыстық
варианттары, мағынасы күңгірттенген теңеулердің этимологиясын ашу ... ... ... ... негізінде -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу ... ... ... мәні ... тұрақты теңеулердің
этнотанымы, уәжділігі әлеуметтік-мәдени, табиғи-тарихи ... ... ... ... ... Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар
(ХІV ғасыр). – Түркістан: ... 2005. – 244 ... ... И. ... ... ... варианттылық проблемасы. – Алматы:
Ғылым, 1976. –141 б.
3. Сыздықова Р. Абай ... ... ...... ... – 173 ... Уәли Н. ... сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол. ғыл. док. ...
дис.: 10.02.02. – Алматы, 2007. – 330 б.
5. ... М. Наз ... ... сері //Алматы ақшамы. – 2008, 22 ... 9 ... ... Р. Тіл және ұлттық мәдениет (ғылыми мақалалар жинағы) // Хатқа
түскен сөз тағдыры. –Түркістан: Тұран, 2005. – Б. ... ... Ж. ... ... ... // Алматы ақшамы. – №29, 13 наурыз,
2008 жыл.
8. Базен Л. Концепция возраста у древних тюрков // ... ... ... 1986. – 365 ... ... Ә. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі
және зерттеу). – Алматы: Тоғанай Т, 2004. – 560 ... ... О. ... ... ... ... русского
и туркменского языка: дис. ... канд. филол. наук. – Ашхабад, 1973. – ... ... Ж., ... А. ... –Алматы: Қайнар, 1983. –176 б.
12. Төлеубаев А.Т. Қазақтың мал ... ... ... ... // ... АН ... – 1984, № ... Арғынбаев Х., Тоқтабай А., Сейтқұлова Ж. ... мал ... ... // ... ... ... мен әдет-
ғұрыптары. Т. І. – ... ... 2005. – 323 ... Толеубаев А.Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности
казахов (ХІХ – нач. ХХ вв.). – ... ... 1991. – 214 ... Гаджиев Г.А. Доисламские верования и обряды народов ... – М.: ... 1991. –182 ... ... мазмұны мен тұжырымдары төменгі басылымдарда
жарияланған:
1 Қазақ тіліндегі -дай, -дей ... ... ... ... // ... ... және ... баспасөз
тілі» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –
Алматы, 2003. –85-88 бб.
2 ... ... ... ... // ... Ш.Ш.Сарыбаев
және қазақ тіл білімі ... атты ... ... ... ... ... 2005. –280-286 бб.
3 Тұрақты теңеулердегі ... ... және ... ... ... тіл ... ... аударматану, ресми құжат тілі» атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Арыс,
2007. –152-156 ... ... ... ... білдіретін теңеулер // ҚР ҰҒА Хабарлары,
филология сериясы. –2007. –№2. –88-91 бб.
5 Анатомиялық атаулар негізінде ... ... // ... ... –146-151 бб.
6 -дай, -дей қосымшасының зерттелу ... ... // ... Қазақ тіл білімі мен әдебиеттанудың теориялық және әдістемелік
мәселелері» атты халықаралық ... ... ... 2008. ІІ том, ... ... -дай, -дей ... -лай, -лей ... // Тілтаным. –2008.
–№3. –85-90 бб.
8 Мифологиялық ... ... ... // ҚР ҰҒА ... ... –2009. –№4. –79-82 бб.
9 Төрт түлік мал атауларына қатысты теңеулердің ... // ... 110 ... ... ... тіл ... ... мәселелері»
атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы, 2009.
–99-103 бб.
10 Гендер категориясы және оның ... ... // ... 85 ... ... ... және тіл» атты ... конференция материалдары. –Алматы, 2009. –306-309 бб.
11 Т.Қоңыров ... ... ... ... ... –2010. –№1. ... бб.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по специальности 10.02.02 – казахский язык
Утебаева ... ... ... ... ... словосочетаний
(конструкций) на –дай, -дей, -тай, -тей в казахском языке
Диссертационная работа ... ... ... описанию
сравнительных конструкций ... ... ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей, ... ... объемную
информацию этнокультурологического характера об ... ... ... ... и иных ... ... народа.
Актуальность исследования. Сравнительные языковые модели казахского
языка являются средством ... ... ... ... ... ... ... на протяжении многих
веков. Актуальность исследования связана с ... ... ... в новой антропоцентрической ... в ... ... на ... системы народных знаний,
поведенческих стереотипов и духовно-этических ... ... ... ... связана также с тем, что в казахском
языке насчитывается ... ... ... ... на
-дай, -дей, -тай, -тей и безгранична ... их ... они ... и образно передают то или иное состояние человека. И, главное,
актуальность ... ... с тем, что ... сравнительных
конструкций тесно связано с прошлой историей, национальным менталитетом,
отражают большой нравственный, ... ... ... ... народа, модель познания окружающей его действительности.
Объектом ... ... ... ... ... ... ... культурно-познавательной специфики
языковых единиц казахского языка, образующих сравнительную ... на -дай, -дей, -тай, ... ... Этнокультурная и познавательная специфика языковых
единиц казахского языка, представляющих собой устойчивые ... на -дай, -дей, -тай, ... и ... ... ... диссертационного исследования является
описание этнокультурной и языковой специфики устойчивых ... на -дай, -дей, -тай, -тей ... ... Для ... цели в ... ... и решаются следующие задачи:
– краткий обзор истории изучения устойчивых сравнительных сочетаний ... дай, -дей, -тай, -тей в ... ... ... ... научных исследований, ... ... ... ... на -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... на основе национальных представлений содержательную
структуру устойчивых сравнительных конструкций, выражающих ... ... ... языковых единиц, представляющих собой устойчивые
сравнительные сочетания на -дай, -дей, -тай, -тей на ... ... ... ... ... ... ... этнокультурную, познавательную специфику ... на -дай, -дей, -тай, ... ... семантику сравнительных сочетаний на -дай, -дей, -тай, ... ... ... к ... ... и ... пола;
– раскрыть лексико-семантический аспект ... ... ... на ... ... знаний и на особенностях
национального восприятия окружающего мира в ... ... ... ... ... и этнокультурную природу
сравнительных сочетаний и предопределяющих их ... ... и ... исследования. В диссертации использовались методы лексико-
семантического, этимологического, ... ... а ... были
использованы лингвистические приемы этнолингвистического, сравнительно-
ассоциативного, статистического анализа, лексико-тематическая классификация
и инвентаризация, систематизация языковых ... ... и ... ... В ... впервые в
казахском языкознании рассматриваются устойчивые сравнительные сочетания ... -дей, -тай, -тей, ... ... мировоззрение казахского народа,
представляют систему народных знаний об окружающей действительности. В ходе
исследования получены следующие результаты:
– рассмотрена ... ... ... словосочетаний на
-дай, -дей, -тай, -тей с ... ... ... ... ... выявлено, что семантика сравнительных конструкций на -дай, -дей, -тай,
-тей, связанных с ... ... ... ... на ... с ... понятиями;
– устойчивые сравнительные сочетания на -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... со ... на научно-теоретическиое положение
триединого гуманитарного комплекса «Человек-Общество-Природа»;
– определена гендерная специфика сравнительных сочетаний на -дай, ... -тей на ... ... ... на ... ... анализа установлен факт изначального
образования соматических устойчивых сочетаний казахского языка на ... ... ... самого себя;
– раскрыта национальная специфика и национальное мировосприятие в
содержании находящихся в ... ... в ... ... ... ... ... анализ языковых особенностей человеческого фактора с точки
зрения мотивации устойчивых сравнительных конструкций, ... ... ... ... и ... ... и ... значимость исследования. Результаты и
положения исследования внесут ... ... в ... ... и ... принципов, в дальнейшем развитии лингвокультурологии,
этнолингвистики, когнитивной лингвистики. ... ... ... быть ... при ... ... пособий, чтений теоретических
курсов, проведении спецсеминаров по ... ... ... ... этнографии в высших учебных
заведениях и в лексикографической практике.
Научные положения, выдвигаемые к защите:
– сравнительные сочетания с ... ... на -дай, -дей, ... в ... ... ... относятся к лексикализованным словам;
– сравнительные сочетания на -дай, -дей, -тай, -тей, ... ... ... меру ... ... в семантическом плане на
основе ... ... ... как ... ... ... тяжесть,
качество, периодичность и т.п.;
– сравнительные языковые единицы, выражающие половую принадлежность,
являются значимыми лингвокультурными ... ... ... ... ... духовного, культурного мировоззрения;
– относительно частое употребление сравнительных конструкций при
описании ... ... ... от ... ... с ... национальным менталитетеом, мировосприятием;
– сравнительные словосочетания казахского ... ... ... ... фитонимической лексикой, являются языковым
элементом, отражающим физические ... ... его ... ... и иные ... ... рассмотрение этнокультурных и ... ... ... ... с ... ... раскрыть
заключенные в них познавательные компоненты;
– мотивы и объекты образования ... ... ... на ... ... его мировоззрение и систему
ценностей народа;
– классификация сравнительных сочетаний на тематичесие группы, а ... их ... ... ... ... ... общность с мировоззрением и ... ... ... с древних времен.
Апробация работы. Содержание и результаты исследования отражены в семи
докладах республиканских и международных научных ... и 11 ... ... Диссертация состоит из введения, двух ... ... ... ... ... и ... ... presented on competition of a scientific degree ... on a ... 10.02.02 - the Kazakh ... Elmira ... features of steady comparative word combinations (designs) on
- дай, -дей, -тай, -тей in the Kazakh language
Dissertational work is devoted ... ... cultural ... the ... of ... designs of the Kazakh language formed ... of the ... - дай, - дей, - тай, -тей, which contain ... ... ... cultural science character about figuratively
esthetic representations, customs, ... beliefs and ... - cultural values of the Kazakh ... urgency. Comparative language models of the Kazakh language
are means figuratively - esthetic thinking, result of ... ... of the Kazakh people ... many ... The ... is ... with ... of studying of comparative models for
the new anthropocentric paradigm, focused, first of all, on reflection ... of national ... ... of the Kazakh ethnos. ... ... is ... also by that the ... of comparative designs
is closely connected with last history, national mentality, reflect the big
moral, artily esthetic ... a ... of the Kazakh people, ... ... of the validity ... ... of research is studying of ways of ... and ethno
linguistic features, cultural – informative specificity of language ... the Kazakh language forming a ... design, ... on – ... - тай, - ... of ... Ethno cultural and informative ... ... units of the Kazakh language ... steady ... word
combinations on – дай,-дей, - тай, - тей.
The purpose and research problems. The purpose of ... is the ... of ethno cultural and language ... ... ... ... on – дай,-дей, - тай, -тей ... For ... of the ... purpose in work ... are put and solved:
– the short review of history of studying of steady ... on – ... - тай, - тей in the ... to carry out the analysis of the ... ... ... revealing of an origin of comparative combinations on ... - тай, - тей with blacked out ... to define on the basis of national ... ... of the steady ... designs ... a
national measure of size;
– classification of the language units ... ... ... on -дай,-дей, - тай, - тей, on the
basis of scientifically - theoretical position the general of ... complex «the Person – the Society – the ... to open ethno - ... ... ... of
comparative combinations on;
– to reveal semantics of comparative combinations on -дай,-дей,
- тай, - тей, the Kazakh ... ... ... and ... to open lexical semantic aspect of the specified comparative
combinations based on system of national ... and ... of national ... of world around in an ... ... to define lexical - semantic features and the ethno - cultural
nature of comparative ... and ... ... ethno - ... factors and ... methods. In the ... methods lexical – the semantic,
etymological, motivational analysis were used, and also ... ethno- ... rather – the ... static ... thematic ... and ... ordering of the ... have been ... novelty and results of ... In the dissertation for the
first time in the Kazakh linguistics steady comparative combinations ... ... - тай, - тей, which reflect outlook of the ... ... system of national ... of the ... validity.
During research following results are received:
– the problem of an origin of ... word ... ... on ... ... - тай, - тей with blacked out ... the sphere
of their use is defined;
– it is revealed that ... of ... designs on ... - тай, - тей ... with a measure of national ... used on a basis with certain ... steady comparative combinations -дай,-дей, - тай, - тей in the
Kazakh language are grouped ... to ... ... position of a triune ... complex the
Person – the Society – the ... gender ... of ... ... is defined ... - тай, - тей, on the basis of a ... on the basis of the ... analysis an ... of primary ... of somatic steady ... of the
Kazakh language on the basis of aspiration of the person to
learn itself;
– national specificity and national attitude in the ... in the active use in modern Kazakh language ... word ... is opened;
– the analysis of language features of the human factor from ... of view of ... of the steady ... ... at participation mimicry of lexicon is carried out.
Тhe theoretical and practical importance of research. Results ... ... will bring the certain ... the decision ... problems and scientific principles, in the further development
linguistics- cultural science, ... and ... Results of research also can be used at a writing of ... of ... courses, carrying out ... seminar on ... ethno - linguistics, linguistics- cultural science, к and
cognitive to ... ... in higher ... ... in ... ... ... positions which are put forward to protection:
– comparative a ... to blacked out ... on ... - тай, - тей, in modern Kazakh language concern to ... ... ... ... on -дай,-дей, - тай, - тей expressing
in the Kazakh language ... sizes, are used in ... plan on the basis of ... of such concepts ... ... size, weight, quality, ... ... the comparative language units expressing a sex, ... ... cultural science the ... features of national history, ... spiritual,
cultural outlook;
– rather frequent use of comparative designs at The description
of a condition of the person, formed from somatic ... it is ... with original national ... ... ... and ... cultural ... of the comparative combinations connected with
beliefs, allows to open ... in them ... the ... word combinations of the Kazakh ... with mimicry lexicon, are the language ... physical features of the person, its ... ... ... and other mental qualities;
– motives and objects of ... of ... ... are focused on national ... its outlook ... of values of the ... сlassification of comparative combinations on the ... and also ... of their ... has allowed ... ... continuity, a
generality with outlook and ethnic culture of the Kazakh people
since ancient times.
Work approbation: the maintenance and results of research are ... seven reports of ... and ... ... ... ... scientific articles.
Dissertation structure. The dissertation consists of the introduction,
two basic ... the ... the list of the used work ... ... ... ... ... майысу,
- иілу,
- бұралу
Дене-бітім:
- нәзіктік,
- сұлу мүсін,
- сұлу келбет
- мықтылық,
- жастықты,
- күштілікті,
- қайсарлықты
- қатаңдықты,
- қарттықты
Дене-бітім:
- алып ... ... ... ... ... батылдық,
- алғырлық,
- ұшқырлық,
- өжеттік,
- сезімталдық,
- қайсарлық,
- ашкөзділік,
- қомағайлық,
- меншіктілік,
- тектілік,
- адал достық,
- еркіндік
Дене-бітім:
- алып дене,
- ебедейсіз,
- қара күш иесі,
- семіздік,
- ... ... ... ... ... ... ... жалғыздық,
- қыңырлық,
- надандық,
- қарапайыдық,
- жеңіл мінез
ЗООНИМ
ОРНИТОНИМ
ФИТОНИМ
АДАМ

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірліктер жүйесі5 бет
Лексикалық интерференцияның лингвистикалық аспектісі13 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Физикалық шама10 бет
Физикалық шама бірліктер жүйесі6 бет
Физикалық шама бірліктері жүйесі5 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь