Қазақ тіліндегі фузия құбылысы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

1. Жұмыстың жалпы сипаттамасы
І Тарау. Қазақ тіліндегі фузия құбылысы ... ... ... ... ... ... ..4
І.1. Қазақ тіліндегі фузия құбылысының зерттелуі ... ... .5
І.2. Фузия құбылысының кездесетін орындары ... ... ... ...9
І.2.1. Фонетикадағы фузия құбылысы ... ... ... ... ... ... ... ...19
І.2.2. Морфологиядағы фузия құбылысы ... ... ... ... ... ... ..26

ІІ Тарау. Қазақ тіліндегі фузия
құбылысы және сөзжасам ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
ІІ. 1. Есім сөздердегі фузия құбылысы ... ... ... ... ... ... ... ... 36
ІІ. 2. Етістіктердегі фузия құбылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Кіріспе
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Қазақ тіл білімінде сіңісу, жылысу, ығысу өзін аша түзілген сөздердің өзара сіңісу жайы жан-жақты түсіндіріледі.
Диплом жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде сіңісу құбылысына байланысты еңбектер бар болғанымен, олар жүйеленбегендіктен, классификациялық жіктелісі жасалмағандықтан жаңадан зерттеу жұмыстарын жүргізу қажеттігін туындатты. Ғылыми жұртшылық сіңісу құбылыстарынан хабардар болғанымен, олар жеке дара ізденіс нысанына айналмаған болатын. Өзара тығыз байланысты осы фонетикалық құбылыстар тақырыбымыздың өзектілігін белгіледі. Түркі тілдеріне ортақ теориялық мәселелерді сөз еткен А.Н.Кононов, А.М.Щербак, Э.В.Севортян сияқты ғалымдардың еңбектері жұмысқа әдістемелік негіз етіп алынды.
Диплом жұмысының зерттеу нысаны. Ауызекі сөйлеу тілінде, түсіндірме сөздіктерде, көне мұраларда, көркем әдебиетте баспасөз материалдарында ұшырасатын сіңісу құбылыстарының әсеріне ұшыраған сөздер мен қосымшалар.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты-сөз құрамындағы, сөз жігіндегі сіңісу құбылыстарының әсерінен пайда болған фонетикалық өзгерістерді, морфологиялық түзілістерді, лексика-семантикалық даму процестерін анықтау. Осыған байланысты зерттеу жұмысында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
• қазақ тіліндегі бірен-саран ғалымдардың еңбегінде ғана аталып жүрген фузия, сіңісу сөздер ұғымына толығырақ, кеңірек түсінік беру;
• сіңісу құбылысын жан-жақты түсіндіру, түбір мен түбірдің, түбір мен қосымшаның, сөз тіркестерінің өзара ажырамастай болып кірігп кету, дыбыстық өзгерістерге ұшырау себептерін нақты дәлелдермен түсіндіру;
• тіліміздегі сіңіскен сөздердің топтастыру принциптерін анықтау;
• сіңісу құбылысының фузия деп аталу себептерін анықтау;
• Сіңісу құбылысының қыр-сырын ашудың ғылым үшін маңызы зор екендігін дәлелдеу;
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ тіліндегі сіңісу құбылыстары бұрын-соңды зерттеулерде сөз бола тұрса да әр құбылыстың өзіне тән ерекшеліктері жеке дара талданып, фонетикалық, лексикалық, грамматикалық өзгерістері арнайы қарастырылмаған болатын.
• зерттеу жұмысымызда сіңісу құбылысының нәтижесінде сөздер қалай, қандай жағдайда қалай өзара кірігіп кетті, олар қандай дыбыстық өзгерістерге ұшырады деген сұрақтарға жауап қайтарылады;
• түркологияда бірінші рет өзара сіңіскен тілдік бірліктердің классификациялық жіктелісі жасалды;
Диплом жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Дипломда сөз болып отырған мәселелердің жалпы фонетика мен морфологияның ғана емес, тарихи грамматиканың да еншісіне жататындығы ақиқат. Тіл білімінде сіңісу құбылыстарының зерттелуі, олардың өздеріне сырттай ұқсас құбылыстардан ажыратылуы, семантикалық, лексикалық мәселелері тілдік, этимологиялық тұрғыдан қарастырылуы осы мәселенің болашақтағы зерттелу бағдарына жәрдемін тигізеді. Тіліміздегі жылысу құбылысы мен сіңісу құбылысының айырмашылығын, өзіне тән белгілерін айыра танып білу, зерттеулердің нәтижелерін этимологиялық сөздіктер құрастырғанда, қазіргі қазақ тілінің лексикология, тарихи грамматика, сөзжасам курсы бойынша аудиториялық сабақтарда, арнайы курстарды оқытуда пайдалануға болады.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері. Зерттеу барысында ғылыми сипаттама әдісі, салыстырмалы әдіс, тарихи-салыстырмалы әдіс, компоненттік талдау әдісі, құрылымдық-семантикалық әдісі қолданылды. Сөздердің түпкі тамыры, шығу тегін айқындау барысында талдаудың диахронды, әрі синхронды принциптеріне сүйендік. Тіліміздегі сіңісу процестері өте күрделі. Соған сәйкес біз олардың тұлғалық табиғатын тануда ретроспективті бағыттағы морфемалық және дыбыстық талдап-тарату тәсілдерін де кеңінен пайдаландық.
Диплом жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
        
        Қазақ тіліндегі фузия құбылысы
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................2
1. Жұмыстың жалпы сипаттамасы
І Тарау. Қазақ ... ... ... ... ... ... құбылысының зерттелуі.........5
І.2. Фузия құбылысының кездесетін орындары...............9
І.2.1. Фонетикадағы фузия құбылысы...............................19
І.2.2. Морфологиядағы фузия ... ... ... ... ... және ... ... 1. Есім сөздердегі фузия құбылысы................................36
ІІ. 2. Етістіктердегі фузия құбылысы..................................43
Қорытынды.................................................................
..............48
Пайдаланылған
әдебиеттер....................................................49
Кіріспе
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Қазақ тіл білімінде сіңісу, ... ... ... ... ... ... жайы жан-жақты
түсіндіріледі.
Диплом жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде сіңісу құбылысына ... бар ... олар ... ... ... жаңадан зерттеу жұмыстарын жүргізу қажеттігін
туындатты. Ғылыми жұртшылық сіңісу құбылыстарынан хабардар ... жеке дара ... ... ... ... ... тығыз байланысты
осы фонетикалық құбылыстар тақырыбымыздың өзектілігін белгіледі. Түркі
тілдеріне ортақ теориялық ... сөз ... ... ... ... ... еңбектері жұмысқа әдістемелік негіз етіп
алынды.
Диплом жұмысының зерттеу нысаны. Ауызекі ... ... ... көне ... ... ... баспасөз материалдарында
ұшырасатын сіңісу құбылыстарының әсеріне ұшыраған сөздер мен қосымшалар.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің ... ... сөз ... ... құбылыстарының әсерінен пайда ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты зерттеу жұмысында төмендегідей
міндеттерді шешу көзделді:
• қазақ тіліндегі бірен-саран ғалымдардың ... ғана ... ... ... ... ... ... кеңірек түсінік беру;
• сіңісу құбылысын жан-жақты түсіндіру, ... мен ... ... ... сөз ... ... ажырамастай болып кірігп ... ... ... ... ... ... түсіндіру;
• тіліміздегі сіңіскен сөздердің топтастыру принциптерін анықтау;
• сіңісу құбылысының фузия деп аталу себептерін анықтау;
• Сіңісу құбылысының ... ... ... үшін ... зор ... ... ғылыми жаңалығы. Қазақ тіліндегі сіңісу құбылыстары бұрын-
соңды зерттеулерде сөз бола тұрса да әр құбылыстың өзіне тән ... дара ... ... лексикалық, грамматикалық өзгерістері
арнайы қарастырылмаған болатын.
• зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қалай өзара кірігіп кетті, олар ... ... ... ... сұрақтарға жауап қайтарылады;
• түркологияда бірінші рет өзара ... ... ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. Дипломда сөз болып
отырған мәселелердің жалпы фонетика мен морфологияның ғана ... ... да ... ... ... Тіл білімінде сіңісу
құбылыстарының зерттелуі, олардың өздеріне сырттай ... ... ... ... ... ... ... қарастырылуы осы мәселенің болашақтағы зерттелу бағдарына жәрдемін
тигізеді. Тіліміздегі жылысу құбылысы мен сіңісу құбылысының ... тән ... ... ... білу, зерттеулердің нәтижелерін
этимологиялық сөздіктер құрастырғанда, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... аудиториялық сабақтарда, арнайы
курстарды оқытуда пайдалануға болады.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... салыстырмалы әдіс, тарихи-салыстырмалы әдіс, компоненттік талдау
әдісі, құрылымдық-семантикалық әдісі қолданылды. Сөздердің түпкі ... ... ... ... ... диахронды, әрі синхронды
принциптеріне сүйендік. Тіліміздегі сіңісу ... өте ... ... біз ... ... ... тануда ретроспективті бағыттағы
морфемалық және дыбыстық талдап-тарату тәсілдерін де кеңінен пайдаландық.
Диплом жұмысының ... ... ... ... екі ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау
Қазақ тіліндегі фузия құбылысы
Қазақ тіл білімінде фузия құбылысы «сіңісу құбылысы» деп ... ... ... «Лингвистика терминдерінің сөздігінде»
мынадай анықтама берілген ... ... ... ... ... взаимопроникновение контактирующих
морфем, при котором проведение ... ... ... ... Тілдің морфологиялық даму заңдылықтары жайлы сөз болғанда,
грамматикалық ... ... ... факторды аттап өтуге болмайды.
Богородицкий оларға қарапайымдану (опрощение) морфологиялық ығысу, аналогия
және ... ... ... сөз ... ... ... ... Түп төркіні тұрғысынан тіліміздегі бірсыпыра
сөздер бірнеше түбірлерге, түбір мен әр ... ... ... мүмкін.
Бірақ күнделікті қолданыста ол сөздердің әрқайсысы-беретін ... ... ... бір ғана ... ... ... ... бар ашудас, айқабақ, ақ ... ала ... ... елкезер, жамбас, көлбақа, құрқұлақ, сегізкөз, Жанұзақ,
Тоқсанбай тәрізді кісі аттарын қолданғанда, ... ... және о ... ... жатпаймыз. Біз бұл сөздерді осы мағынасында түсінеміз
де, осы тұлғасында ... Сол ... ... ... ... ... сөздерден де байқауға болады. Мысалы, соққы, ... ... әрі, ... ... де біз ... мен ... ... қараймыз.
Осы қалпында тұтас түсінеміз. Өйткені, осы сөздер құрамындағы –қы, -қары,
-лық, -рі қазіргі ... сөз ... ... аффикстері емес. Қалай болғанда
да, ... ... –шы, -лы ... сөз жасайтын аффикстер сияқты
қабылдаймыз. Түбір мен қосымшаның өзара жымдасып кетуі ... ... ... дербес мағынасын жоғалтып, ескіруінен болуы мүмкін.
Бұны анықтау үшін түбірдің бастапқы сипатын басқа сөздермен салыстыру
керек немесе, ... ... ... ... Мына ... назар
аударайық: ілгері, айт, кет, жоры, алда, байла, арт, сан, т.б. Осы сияқты
сөздер түбір мен ... ... ... ... ... тек ... ... ғана байқауға болады. Айталық, айт сөзін
онымен мағыналас айқай, ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Ал т-түбірмен кірігіп кеткен қосымша болып шығады.
Сол сияқты айқай, айқын сөздерінің құрамындағы –қай, -қын, -да ... ... Кет ... ... ... кел, ... ... сөздерімен
салыстыру арқылы анықтауға болады. Алғашқы сөздің соңындағы –т ... айт ... ... ... ... Бұл ... де етіс қосымшасы
болу керек. Байырғы түбір өз дербестігін жоғалтқаннан кейін барып, етіс
қоысмшалары жалғасып, жымдасып ... ... ... ... ... деп
қаралатын толып жатқан бір буынды сөздердің морфологиялық қарапайымдану
процесінің нәтижесінде барып ... ... мұны ... ... ... «сращение» деп атайды.
Морфологиялық жымдасу, фузия тек түбір мен қосымшаның бірігіп, ... ... ... ие ... ғана әсер етіп ... керек. Бір
фонемадан ғана тұратын алғашқы қосымшалардың фузияның нәтижесінде өзара
жымдасып, ... ... ... осы ... бір ... ... ... А.Н.Кононов осындай топқа мына аффикстерді жатқызады:
- ғылтым-ғы+л+ты+м
- сымақ-сы+ма+қ
- мтыл-м+ты+л
- дық-д+ық [Кононов 1960,446].
Егер осы пікірді негізге алсақ, ... ... ... ақшал, қарамық,
базарлық, сарғалдақ сөздерінің құрамындағы –қан, -шыл, -лық, ... ... ... аффикстің жымдасуынан пайда болуынан, әр түрлі
аффикстердің бір-біріне қабаттасып, бірігуі түбірге ... ... ... ... ... ... шығудан қалуына, кейде
соңғы компоненттің күңгірттенуіне байланысты болса керек. Айталық, ботақан
сөзінің құрамындағы –қ өз дербесітігін жоғалтқаннан ... ... ан ... ... ... дыбыс) жалғануы мүмкін. Солай екендігін кішкентай
сөзінің құрамымен салыстыру арқылы көреміз.
Кіш+ке+н++тай. Ескі түркі тілінде соңғы ... ... ... 2 ... айтылғаны белгілі. Ал қарамық сөзінің құрамындағы –мық аффиксін
құранды деуге себеп-қарам сөзінің жеке ... ... ол зат ... ... ... ... айтылып, түбірі өз мағынасын сақтаған, оған ... ... да (-м) ... ... соңғы аффикстің дербестігі жоқ.
Сөйтіп, фузия – ... ... оның бірі ... ... морфологиялық
құрылысына үлкен із қалдырған процестің бірі. Сіңісу арқылы жеке түбірлер,
түбір мен қосымшалар бір-бірімен жымдасып, ажыратып ... ... ... ... ... ... тілдік элементтер өзінің о бастағы дербестігін
жоғалтқанымен, жеке алғанда ... ... ... ... ... сіңісу нәтижесінде қалыптасқан сөздер көп.
Олардың қыр-сырын ашу ұзақ ... ... ... ... морфологиялық форма
қандай жағдайда қай формамен кірігіп адам танымастай өзгеріске ұшырап
кетті, олардың ... ... ... сыртқы факторлар немесе ішкі
себептер әсер етті деген ... ... ... болашақ ізденушілердің
міндеті деп білеміз.
І.1. Қазақ тіліндегі фузия құбылысының зерттелуі.
Бұл тарауда сіңісу ... ... ... ... ... ... мен ... түбір мен жұрнақтың, түбір мен түбірдің, ... өзы ... ... в ... ... ... с ... тюрксикими языками» (1953), А.Н.Кононовтың «О фузии в
тюрсксих ... атты ... ... ғалымдары К.Ахановтың «Тіл
біліміне кіріспе» (1993), Ә.Т.Қайдаровтың «Структура односложных корней и
основ в ... ... (1986), ... ... тілі ... (1999), А.Ысқақовтың «Қазіргі қазақ тілі» (1991), ... ... ... грамматикасы» (1988), Б.Сағындықұлының «Қазақ тілі
лексикасы дамуының этимологиялық негіздері» (2005), Б.Қ.Қалиевтің ... ... ... ... (1984), Н.Оралбайдың «Қазіргі
қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі» (1984), А.Салқынбайдың «Қазақ
тілінің сөзжасамы» (2003) еңбектерінде әр ... ... ... авторлардың еңбектерінде айтылған тұжырымдарға сәйкес
тіліміздегі ... ... ... ... ... ... сіңіскен
жұрнақтар», «Түбірге сіңіскен жалғаулар», «Сіңіскен тіркестер» деп
топтарға бөлінді. ... ... ... құрамындағы бөлшектері бір-
біріне сіңісе келіп, бұл күнде мүшеленбейтін дәрежеге жетеді. Жекелеген
кейбір дыбыстардың ... ... ... ... ... ... ... өзге дыбыстарға ауысуы сияқты ... ... ... құбылысымен байланысты қараған жөн. Ғалым
Б.Қ.Қалиев «Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы» ... ... ... құбылысының мәні мынада: қандай да болмасын белгілі
бір дыбыс сөздегі фонетикалық жағдайна байланысты өзінің әдеттегі ... ... саны ... да ... ... да ... ... қасиеттерін мүлдем жоғалтып алып, «нольге айналады» немесе ... ... ... ... [Қалиев,1984,116]. Сіңіскен сөздердің
ішкі мағыналық жағы, ... ... жағы да ... ... ... ... тілімізде әр алуан сөздер бірімен-бірі бірігіп жаңа мағына
беретін ... ... ... ... Олардың компоненттері,
көбіне бастапқы формасын өзгертіп, ортаңғы не соңғы бір ... ... ... көп ... жоғалтқан. Ғалым К.Аханов «Тіл біліміне кіріспе»
еңбегінде: «Сөз құрамындағы морфемалардың ... ... ... бір-
біріне кірінгіп кетуіне, соның нәтижесінде сөз жігінің әбден күңгірттеніп,
морфемаларға мүшеленбеуіне әкелетін морфологиялық процесс ... ... ... ... құбылысының нәтижесінде түбір
мен жалғау, түбір мен жұрнақ, түбір мен түбір, сөз ... ... мен ... өзара кірігуін ғалым М.Томанов бастапқы түбір сөздің
өзінің дербес мағынасын жоғалтып, ... ... ... ... жалғауларының түбірмен кірігіп кетуін профессор
Н.Оралбай «Қазіргі қазақ ... сан ... ... жүйесі» еңбегінде
айтып өтеді [Оралбай,1988,38)]. Тарихи сөзжасам мәселесін зерттеуші ғалым
А.Салқынбай ... ... ... орта ... ескерткіштерде
үстеулік сипатта орныққандығын пайымдайды [Салқынбай,2003,199].
Академик Ә.Т.Қайдаров ... бір ... ... ... ... жасай келе, бүгінде өлі түбірлердің тілде қосымшалармен
кіріккен күйде ғана кездесетіндігін айтады [Қайдаров,1986,28]. ... ... сөз ... морфемалар өзара әбден кірігіп
кетеді де, олардың қандай морфемадан құралғаны бірден аңғарылмайды. Сонымен
қазақ ... ... ... ... ... этимологиялық
талдауларды қажет етеді.
І. 2. Фузия құбылысының кездесетін орындар
Өзара сіңіскен жұрнақтар.
1) –шылық (-шілік) ... Бұл ... ... ... ... (-шы-лық, ші-лік) жеке-жеке бөліне алатын дара ... ... ... ... ... бөліне алмайтын бір күрделі
жұрнақ ретінде ... ... ... ... оқушылық, зарығушылық деген сияқтылардың –шылық, (-шілік)
формасын іштей жеке-жеке ... ... Ал ... ... тіршілік,
баршылық, кәріпшілік, айшылық дегендердегі –шылық формасын бөлуге болмайды.
–шылық жұрнағы арқылы мынандай сөздер жасалады: ... ... ... ... ... ... ... артықшылық, тіргілік, кеңшілік, құрғақшылық. А.Н.Кононов өзбек
тілінде бұл қосымшаның ... зат ... ... ... А.М.Щербак оның көне өзбек тілінде де өнімді болғанын
[Щербак,1962,122], ... ... ... ол ... ... бірқатар
сөзді көрсеткен [Баскаков,1951,182]. ... ... ... ... сөздер Түркменстандағы қазақ говорына
түрікмен ... ... ... ... б]. Екінші,
бірқатар сөздің –шылық жұрнағымен айтылуын ауызекі-диалектілік ... ... ... ... ... ... нормаланбауынан деп түсіндіруге
болады. Мысалы: маманшылық, мұғалімшілік, білмесшілік, ... т.б. ... ... келмейтінін көреміз. Берілген жұрнақ
қазіргі қазақ тілінде сіңіскен ... ... ... Яғни ... өзара сіңісіп кеткен жұрнақ деп түсінген жөн.
2) –нқы (-нкі), -нқы (-іңкі) жұрнағы. Бұл жұрнақ ... ... ... сол ... ... ... ... байланысты
туынды сын есімдер ... ... ... ... ... басыңқы, қамығыңқы, шашыраңқы, кебіңкі, ... ... ... ... ... -нқы ... ... талдауға болмайды. Бұл жұрнақтар өзара кірігіп кеткен.
–нқы (-нкі), -нқы (-іңкі) ... ... ... есім ... ... ... жұрнақ екенін айтады [Айғабылов,1995,85].
3) –нды (-інді), -ынды (-інді) жұрнағы. Ғалым А.Ысқақов –нды (-інді), -ынды
(-інді) қосымшаларын –ын және –ды формаларынан ... ... ... ... ... Бұл ... ... сабақты етістікке
жалғанып белгілі бір іс-процестің нәтижесін білдіретін я заттық ұғамдардың
атын жасайды. Мысалы, ... ... ... ... сарқынды,
ерітінді, қорытынды. Сонымен қоса аталған жұрнақтар сын есім тудыру жағынан
да өнімді екені белгілі. Аталған жұрнақтар етістіктерге ... ... ... ... туған сындық ұғымның атауын білдіреді. Мысалы,
асыранды, құранды, серпінді, түйінді, туынды, жаттанды, жырынды, ағынды,
шұбырынды, жасырынды, т.б. ... ... нды, ... -інді жұрнақтары бөлшектенбейді. Берілген жұрнақ туралы орыс
ғалымы Э.В.Севортян ... ... ... в азербайджанском
языке» еңбегінде былай дейді: «Салыстырулар көрсеткендей ... ... ... ... ... ... ... жұрнағы кездеседі.
Тілдердің қатарында бұл жұрнақтың беретін мағыналары белгілі дәрежеде
екендігі ... Бұл ... ... ... ... тува тілдерінде
қолданылады. –ынды, інді туынды жұрнағының нәтиже ... ... ... ... ... ... болып табылады, ал басқаша айтсақ,
берілген жұрнақтар перфетивті мағынаға ие болады» ... ... ... -кілікті (-гілікті) жұрнақтары. Бұл жұрнақ-қы,
-лық, -ты компоненттерінен құралған. Бұл қосымша кейбір салт және ... және ... ... ... ... зат ... ... сөзінің мағынасына байланысты туынды сын есімдер жасайды. ... ... ... [Ысқақов,1991,181]. Жоғарыда келтірілген
мысалдарда –қылықты, -ғылықты жұрнағын құранды жұрнақ, сіңіскен аффикс деп
түсіндіреміз.
5) -мпаз (-ымпаз), -імпаз жұрнағы. Берілген ... –ым және паз ... ... Бұл форма сезімпаз, білімпаз, жағымпаз ... ... ... ... ... ... өзі жалғанатын
етістіктерден сол аталған іс-әрекетке ... ... ... ... ... сын есімдер жасайды. Мысалы, ... ... ... Келтірілген мысалдардан –ымпаз, -імпаз жұрнақтарын
бөлшектеуге келмейтінін көруге болады.
Э.В.Севортян «Аффиксы ... ... в ... еңбегінде былай дейді: «Бұл жұрнақтың беретін ... ... ... ... ... ... жұрнағы басқа тілдерде де осы
мағынаны ... ... ... ... жұрнағы арқылы мынандай
сөздер жасалады: ағымпаз «беловатый» ағ ... ... ... ... ... ... ... от сары «желтый», гырмызымпаз
«красноватый» от гырмызы «красный». Берілген сын есімдер (ағымпаз ... ... ... де ... ... ... ... -ыңқыра,(-іңкіре,) жұрнағы. Бұл жұрнақ өзі жалғанған
етістік негізінің лексикалық мағынасына амалдың (істің) үдей ... реңк ... ... ... ... көріңкіре, оқыңқыра,
түсініңкіре, байқаңқыра, өсіңкіре, беріңкіре. Берілген мысалдардан –ыңқыра,
-іңкіре жұрнақтарын бөлшектеуге болмайтынын көреміз.
«Өзара ... ... деп ... ... ... ... ... жұрнақтардың әр басқа элементтерге ... ... сөз ... атты ... былай деп жазады:
«Н.А.Баскаков бұл жұрнақтың тегін көне түркілік гьыкъ/гик ... ал ол ... ... ... [Баскаков,1951,402].
М.Хабичев –къа-/-ке, къы/ки жұрнақтарын бірге алып қарайды [Хабичев,1971,53-
69]. Қазақ тілінің фактілері түпкі негізгі бір болғанымен, ... ... ... ер бұқа, бұғы. Көптеген зерттеушілер бұл жұрнақты
етістіктен есім тудырушы жұрнақтардың қатарына жатқызады ... ... ... –қы, -кі, -ғы, -гі ... сіңісіп кеткен сөздер:
алғы, ауызғы, батқы, соққы, сойқы, қайқы, қалтқы, қатырғы, таңқы, ұйытқы,
шайқы, ... ... ... ... ... ... ... ұңғы, ұрғы,
торалғы, жоралғы, кедергі.
Алғы. Алдыңғы ретте. Жарқын мақсат жолында, Алғы ... ... Алғы ... ... ... бұрын соның ішкі сырын
нақтылап ашатын тұжырымды қысқа түсінік; ә) жиылыс ашар алдындағы
сөйленетін тастама пікір. Алғы шөп соғыс ... ... жағы ... ... ... –ғы ... ... сіңісіп кеткен. өйткені, бұл сөзді
ал-түбірі, -ғы-жұрнақ деп бөлмейміз. Алғы күйінде ... Бұл ... яғни ... мағынасында жұмсалып тұр, бір нәрсені алу, ал алғы
деген сөздің мағынасы қазіргі тілімізде түбірмен бірге айтылады.
Жұмысқы. Іш ... ... ... ... күлкі (ұры адам) [Қазақ тілінің
сөздігі,262]. Жұмысқы сөзі қазіргі тілдік қолданыста түбір сөз ...... – көне ... бірі. Әуел баста есім сөзді етістікке
айналдыратын өнімді ... ... ... самарқауланып, тек
бұрынғы кезде жалғанған сөздердің аясында ғана қалып қойған. Мысалы: ат-а,
ас-а, дем-е, жи(ы)на, с-е, от-а, ор(ы)н-а, ой(ы)н-а, өрт-е, ... ... ... ... ... салдыра-а, сылдыр-а, тең-е, т.т. осылардың
ішінен ата, үсте, деме, тіле, нықа, (нықта, нығызда), түзе (түзу, түзік)
дегендердің түпкі есім негіздерінің ... ... ... ... ұмытылып, байырғы естістіктердің сипатына көшіп бара
жатқаны байқалады [Ысқақов,1991,234]. Түбірге –а, -е жұрнақтары сіңісіп
кеткен сөздердің бір ... ... ... кежеге, кексе, көпене, топса.
Жүлде. Жарыста озғандарға берілетін бәйге, сыйлық, приз. Қажымұқан ... ... ... ... озып, бәйге алды [Қазақ тілінің
сөздігі,255]. Жүлде сөзінің түбірі-жүлд. Бұл ... өлі ... ... ... да ... ... ... сөздер түбір мен қосымшаға
бөлінбей, тұтас түбір сөз ретінде қолданылады.
Бопса. Қоқан-лоқы, байбалам, құр, сес. Бопсадан қорыққан жоқ. Көне.
Әскерді аттанысқа шақыратын ... ... ... ... ... ... тілімізде бопс деп қолданылмайды. Бұл сөздің түбірі
болғандықтан, қазіргі тілдік қолданысымызда түбір мен қосымшаға
ажыратылмай, тұтас сөз ретінде қлданылып жүр.
Қазіргі ... ... ... ... –зор, ға-барыс жалғауы немесе үстеу
тудыратын қосымша деп талданбайды. Зор сөзі: ірі, нән, ... дәу, ... ... ... Ал енді ... сөзі ... зордың күшімен деген
мағынада жұмсалады.
Қазіргі тілімізде –да, -де, -та, -те ... ... ... ... алда, әлгінде, кезде, жылда, жөнінде, қорда, баяғыда,
күнде, үсте, мұнда, сонда, мұндайда, қалайда, анда-мұнда, беріде.
Әлгінде. Жаңа бір ... ... Мен ... ғана ... [Қазақ тілінің
сөздігі,67]. Әлгінде ғана бір ауылға түсіп, аш -өзекке қымыз ішіп аттанған
ек,-деді Қайрақбай (С.Мұқанов). Әлгінде ғана ... ... ... ... ... ... гүлдеріне тамшы ілініп, ашылған күн сәулесімен жақұттай
жарқырап, мың құбыла ойнап тұр (Ш.Мұртаза). Әлгінде сөзі үстеудің ... ... –де ... бұл жерде мекендік ұғымды білдірмейді.
Кезде. Көзбен өлшеу, метрлеу. Матаны кездеді, жер ... ... ... ... Сол кезде есік алдының адамдары сиреп, артта Найзабек
көріне қалды. Бір кезде бойымды шамаласам, басым айналып, жүрегім өрекпіп
барады (С.Мұқанов). ... ... –де ... ... ... ... ... кеткен көнелеген сөздері жатады. Мысалы,
шалқасынан, жүресінен, етпетінен, төтеден, келтесінен, шетінен, лажсыздан,
тосыннан, кенеттен, қатеден, т.б.
Шалқасынан. Адамның көкке (төбеге) ... ... ... ... ... ... Айқара ашу. Есікті шалқадан ашты, шашын шалқасынан
қайырған. Шалқасынан түсті-оғаш мінез ... шарт ... ... ... ,717]. ... ... кісінің бұрын шоқша сақалы жоғары қарай
шаншылып селтие қалыпты (Ш.Мұртаза). берілген сөйлемдерде ... ... мен ... ... жалғауы деп қарауға болмайды. Тілімізде шалқасы деп
қолданыламйды. ... да ... ... ... ... айтылады.
Жүресінен. Жүресінен отыру-екі тізені бүгіп, тізерлеп отыру [Қазақ тілінің
сөздігі,256]. Тілдік қолданыста жүресінен сөзінің түбірін жүресі деп
қолданбаймыз. Сол ... ... ... ... ... кеткен.
Ғалым Ә.Төлеуов осыған байланысты: «Кейбір сөз таптарына тән белгі
өздерінің объектілік қызметінен алшақтап, жалғанған сөздерінің айырылмайтын
бөлшегі болып қалыптасады. Ондай қалыптасқан, орныққан ... ... ... ... деп атайды»,-дейді [Төлеуов,1974,42].
Тіл білімінде көмектес септік іс-амалдың құралы мен тәсілін, мекені
мен мезгілін, ортақтасу мен ... ... ... ... ... және ... әр ... мағыналарды білдіреді. Көмектес септігінің
түбірге сіңісіп кеткен сөздеріне қалпымен, жайымен, түйдегімен сөздері
жатады.
Жайымен. Алаңсыз, қаннен-қаперсіз, жайбарақат. Байсалды түрде, ... ... ... ... ... ... ... берді (Әбішев).
Берілген сөйлемде жайымен сөзі көмектес септік мағынасын емес, ... ... тұр. ... сөзі тәртіппен, бірінен соң бірі, қатар-
қатарымен деген ұғымды білдіреді. Мысалы, Жұртты төрден төмен ... ... ... ... ... Жоғарыда талдағанымыздай,
ретімен сөзіндегі –мен көмектес септігі түбірден бөлінбейді, яғни тұтас
түбір сөз болып қолданылады.
Сіңіскен тіркестер.
Тілімізде кейбір сөз ... ... жағы ... ... ... ... күйінде айтыладытндары кездеседі.
Қазіргі тілімізде сіңіскен сөздерді проф. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ
тілі» ... ... ... ... ... ... А.Ысқақов
кіріккен сөздердің қалыптасуы тілдің дыбыстық жүйесіндегі әр қилы ... ... ... ... сөздердің ішінде бас-басына
мағыналары бар дербес сөздерден біріккендері де (бел-беу, ... ... ... т.б.), ... ... көмекші сөздерден біріккендері бар.
Бірақ осы кіріккен сөздердің ішінде салаласа құрылған тіркестерден гөрі
(қолғанат, ағайын, көнетоз, ... ... т.б.) ... ... туғандары (бәйшешешек, қонағасы, қарлығаш т.б.) әлдеқайда көп
кездеседі [Ысқақов,1991,105]. Кіріккен сөздің тууына, біріншіден, әуелгі
жай тіркестің ... ... ... жоғалуы, екіншіден
олардың формасының өзгеруі себеп болады. Мысалы, белбеу деген сөздің екінші
сыңары бастапқы өз ... ... ... ... ... ол сөз өзінің
әуелгі формасынан да айырылған [Ысқақов,1991,105]. Сіңіскен сөз тіркестерін
зерттеу жұмысымызда «Сіңіскен түйдекті сөз ... ... ... ... ... « деп ... ... түйдекті сөз
тіркестеріне содан, бүйтіп, нетіп, әкел, бүгін, биыл, сөйде, неғып, апар
деген сөздерді жатқызуға болады.
Нетіп- не істеп деген етістіктің қысқарған ... ... -Оу, ... сен әлгі ... ... ... ... нетіп. өлсе-өлді, нетіп...
Менің сені алмастыра қоятын адамым жоқ. өліктің жанында нетіп, ... не, ... Сен ... ... ... адам ... тірілмейді ғой,
деп ойлаймын нетіп (Ш.Айтматов). Берілген сөйлем көркем шығарма тілінде
түбір сөз ретінде қолданылып тұр.
Өзара сіңіскен ... ... ... абысын сияқты сөздерді
жатқызуға болады.
Қарлығаш сөзі қара ала құс деген тіркесінің кірігуі арқылы ... ... ... бұл ... ... ... ... Ғ, л дыбыстары өзара
ауысқан.
қанаттары ұзын айыр құйрықты, кішкене ала құс.
ауысп. Белгілі бір ... ... ... ... ... алғаш қанат қаққан топ қарлығаштың бірі-Елубай Өмірзақов
(Бадыров). Қарлығаш қанатының ... ... боп, ... ... ... ... шабар жендеттің жебесіндей (М.Әуезов).
Қара ала құс тіркесі мынандай ... ... : ... заңы ... ... ... ... да, қ-ғ дыбысына, с-ш дыбысына ауысқан.
Ағайын. Ағайынмен бар, сырлас, Тегін тамақ ... ... Ал ... өзі ... ... өліп еді деп, енді ... ... көлік сұрап
жүруді лайық көрмеді. Бертінде сол Жамантайдың балас ... ... ... ... ... жерге таласты (М.Әуезов). Бұл сөз аға және
іні деген жеке сөздерден құралған. Қазірде аға-іні деген қос сөз қазақ
тілінде жеке ... ... ... ... ... татар, башқұрт,
өзбек) бұл сөз осы толық түрінде қолданылып жүрсе, қазақ, қырғыз және
қарақалпақ тілдерінде фонетикалық заңға бағынып, аға мен іні ... ... ... ... ... О ... аға-іні «жасы үлкен мен кіші
ағайындар» деген мағынаны білдірсе, кейін жалпы туған-туысқан мағынасында
жұмсалатын болған [Қазақ ... ... ... ... сөз ... мына ... мысал бола алады:
Айдын. Қаланың оңтүстігінде түбінен теңге ... ... көлі ... Қараған айдын көктің жүзіне көп, мұнда да ... бар ... ... ... ... өмір ... ... Мехди-хан бірсыпыра
түркі тілдерінде қолданылып жүрген айдын сөзі туралы ... ... ... ... Оны біз А.Щербактың жазғандарынан білеміз:
айдын (айлы түн)› ай+түн. Шынында да айдын сөзі осы күнгі көптеген түркі
тілдерінде ... ... ... ұйғыр (айдың, айдын, айдун) т.б.
Осы тілдердің сөздіктері бойынша, айдын сөзінің орыс тіліндегі аудармасы
былай беріледі: ойлы түн, ай ... ай ... ... ... ... Сонда бұл сөз ай+түн › айтүн › айдын болып қалыптасқанға ... ... ... ... ... Түбір сөздегі т (түн)
дыбысының д-ға айналуы оны қоршап тұрған дыбыстардың (й мен ын) әсерінен
болса ... ал ү ... ы-ға ... ... ... компоненттегі а
дыбысының жуандығына қарай үндесу болса, екіншіден ерін үндестігінің соңғы
буынында әлсізденуінен болар деп топшылаймыз. Басқа ... ... ... ... ... ... ... сияқты:
түнгі ай мен оның сәулесі;
ай сәулесінің су бетіне түсіп, шағылысқан жарығымен жарқырап (шағылысып)
жатқан нәрсе;
беті ашық, мөлдір не ... ... бір ... ... ... ... тілінде айдын сөзінің тек 2,3
және 4-мағыналары ғана қолданылатын тәрізді [Қазақ тілінің қысқаша
этимологиялық ... ... ... осы бір ... адам ... ... ... Л.Буданова: «Или апырмай вм (ай+пірім+ай) о старец
мой, о, покровитель, о Боже мой (выражение ... ... ... ... ... Бұл ... а+пыр(пір)+ым(ім)+ай деп
төртке бөлшектеуге болады. Осындағы а-одағай сөз, пыр//піп-пір тұту
дегендегі пір-иран тілдерінен енген «діни общинаның бастығы, магтардың
әулиесі» деген ... ... сөз. ... сөзіне жалғанып тұрған
ым/ім аффиксі (апырмай болып тәуелдік жалғаусыз айтылатын түрі де бар)-
тәуелдік жалғау, ай-одағай төркінді шылау. Сөз басындағы жуан ... ... ... пір сөзі мен ім ... пыр, ым болып жуан
айтылып кеткен (бұл сөз кейде япірімай болып жіңішке түрінде де айтылады).
Көкпар. Көкпарда аттан ... ... ... қол сынған
(Ж.Молдағалиев). Қазақ тіліндегі көкпар сөзі екі сөзден құралған: көк+бөрі.
Бөрі сөзі көпшілік түркі тілдерінде «қасқыр» деген ұғымда жұмсалады. ... ... ... боу; тува ... ... ноғай, татар, башқұрт, ұйғыр
тілдерінде бьори, бүре, борө болып айтылады. Бурят-моңғол тілінде буруу деп
бұзауды және әр түрлі тағы ... (аю, ... т.б.) ... ... ... төлін айтады. Көк көзі басқа түркі тілдеріндегідей қазақ тілінде
де «заттың түсі, аспан, жас балауса шөп, жаңа шыққан жесім-желең , ... ... ... ... Бөрі сөзіне қосылып көк сөзі «мықты,
азулы, нағыз көкжал қасқыр» деген ұғымды білдіреді. Тува тілінде көк жал
қасқырды көк бору дейді. ... ... бөрі ... ... сөзі ... тілден ығыстырғанға ұқсайды. Бірақ бөрі сөзі тілімізден қолданылудан
шықпаған, жалпыға бірдей түсінікті. Сөйтіп, көкпар сөзі көк және бөрі ... ... ... Бастапқы б дыбысының қатаңдап п-ға айналуына бірінші
сөздегі қатаң к дыбысы әсер еткен. Екпін алдындағы түсуімен байланысты і
дыбысы түсіп қалған. ... ... ... ... ... көкпар сөзі
кейін келе ұлт ойынының түріне айналып, қасқыр (бөре) емес, көкпарға
тартатын лақ, ешкі, қозы сияқты асыранды малдардың төлі болған ... ... ... сөздігі,105].
І.2.1. Фонетикадағы фузия құбылысы.
Біздің байқауымызша, үнемдеу құбылысы ... ... ... да,
лексиканы да, морфологияны да, синтаксисті де қамтиды. Алайда бұл заңдылық
тіл білімінде әр ... ... ... жүр. ... ол ... ... ... деп аталса, лексикада метонимия, морфологияда-
сіңісу, кірікке сөздер, синтаксисте ... ... ... ... ... ... үнемдеу процесінде пайда болатын соңғы нәтиже –
белгілі бір дыбыстың, буынның, сөздің, ... ... ... ... ... ... ... терминдердің барлығының басын
қосып үнемдеу заңы деп атаған дұрыс. Мұның өзі бір жағынан үндесу, ұқсату
заңымен лингвистикалық үндесім табады. Екінші ... өте ... ... ... ... ... үшін оның ... әр саласындағы
көріністеріне жеке-жеке тоқталалық.
Белгілі ғалым К.Аханов өзінің «Тіл білімінің негіздері» атты кібында
былай деп жазады: ... ... ... ... ... түсіп
қалуы элизия деп аталады. Дауыстылардың элизиясы (түсіп қалуы) сөздің
тіркесінің ... ... ... ... біріккен сөздердің
құрамында да кездесуі мүмкін. Мысалы, торы ат айтылуы- торат, алты ай
айтылуы-алтай, келе алмады айтылуы келалмады, қайын аға ... ... ... ... Келтірілген мысалдарда ы, е, а дыбыстары
айтылуда түсіп қалған. Алайда бұл дыбыстар дауысты дыбыстардан басталатын
сөздермен ... ... Яғни ... өзгеріс: дыбыстардың түсіп
қалуы, яки түспеуі қолданылу позициясына байланысты анықталады. Қазіргі
тілдердің тұрғысынан қарағанда ... ... Ал ... тұрғыдан
қарағанда, кейбір дыбыстар әр түрлі себептермен элизияға ұшырайды да, бірте-
бірте мүлде айтылмайтын жағдайға келеді, тұрақтанған тілдік құбылысқа
айналады. Мысалы, диалектілерде ... егер сөзі ... ... ер (көлікке
салт мінгенде тоқымның үстінен салатын арнаулы жабдық. Тарихи
ескерткіштердің лексикасында кездесетін йегрен сөзі қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл сөздерден г
дыбысының түсіп қалуы-уақытша құбылысы емес, этимологиялық талдау барысында
анықталатын тарихи ... бір ... ... сөздің соңындағы дыбыстар түсіп
қалып ықшамдалады. Мысалы, «сары» сөзінің алғашқы формасы «сарығ» екені
тілшілер қауымына белгілі. Тілдің даму барысында қазақ тілінде ... ... ғ ... айтылмайтын болған. «Ұлық болсаң, кішік бол»
деген мақалдағы «ұлық» сөзінің «ұлы» болып, «кішік» сөзінің «кіші» болып
өзгеруі де апокопаның нәтижесі.
Сөз басындағы ... ... ... ... ... ... Мысалы, «еш нәрсе қамады» деген тіркесте «қалмады» сөзінің л
дыбысы түсіп қалған. ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ әдеби тілімізде жарыса қолданылатын «тарқау-тарау»
сөздерін бір-бірімен салыстырсақ, қ дыбысының тұрақсыздығын байқар едік.
Сөйлеуші дыбыстау ... күш ... ... ... ... буындарды да түсіріп айтады. Бұл факті әсіресе ауызекі тілімізде
елеулі орын алады. Мысалы, «болып-боп», «қалып-қап», «келіп-кеп», «барамын-
барам», «көремін-көрем» т.б.
Сөйтіп, мысалдардан көрінетіндей, ... ... ... ... ... ... ... айтылса, кейде толық сыңары мен толық емес
сыңары жарыса қолданылады. Белгілі бір дыбыстың немесе буынның ... ... ... орнығуы, сөз жоқ, қысқарып ықшамдалудың жемісі.
Қатарласып келген екі буынның біреуінің түсіріліп айтылуы (мысалы, қайсысы-
қайсы) тіл білімінде «гаплология» деп ... ... келе ... ... ... ... ... түсуі сөздің формасын адам танығысыз дәрежеде
өзгертіп жібереді. Үнемдеу заңы ... ... ... де, ... де ... ізін ... Сол ізге түсіп, түбірлердің,
қосымшалардың ең алғашқы күйі қандай болғанын болжамдауға болады. Ең
алдымен тілдік фактілерге назар аударалық. Орхан-енисей ескерткіштерінде,
«Қутадғу ... ... ... ... ... ... «Гулстан бит-
турки», «Хусрау уа Ширин» әдеби нұсқаларында мына төмендегідей дыбыс
қысқарулары жиі ұшырайды.
қ,к,ғ,г ... ... Көне ... ... ... бұл
дауыссыздардың сөз басында түсіріліп айтылуы байқала бермейді. Сөз
ортасында, сөз ... ... ... ... түсірілмей қолданылуы
нәтижесінде жарысып жүрген варианттар баршылық. Мысалы:
сөз ортасында: чомғуқ-чомуқ; кергак-керак, қазғуқ-қазуқ, ... ... ... қуртға-қурта, йалбырғақ-
йапырғақ, тамғақ-тамақ т.б.
ҮІ-ХІҮ ғасыр аралығындағы ескерткіштерде қ,к,ғ,г дауыссыздарының сөз
құрамында бірде ... ... ... ... ... ... ... тездеген, гуттурал дыбыстар көп жағдайда мүлде айтылмайтын болған.
Көне нұсқалардағы тілдік фактілер ... ... ... ... ... айқындала түседі: буғра-бура, буғдай-бидай, күргәк-
күрек, оғры-ұры, оғуз-уыз, тоғра-тура, тумағу-тұмау, игнә-ине, қағун-қауын,
қуғу-қу, тарғақ-тарақ, қулғақ-құлақ, қуруғсақ-құрсақ, қуруғсақ-құрсақ т.б.
Уақыт өте келе адам организмінің ... ... тіл арты ... ... тіл ... қарай жылжуы гуттурал дыбыстарды ығыстырды, бұл
процесс келешекте де жалғаса береді.
қ,к,ғ,г дыбыстары сөз соңында, сөз ортасына қарағанда, көбірек түсіріліп
айтылған. Бұл құбылыс ... ... ... ... мықтап орын
тепкенге ұқсайды. Қазіргі тілдерде сан жағынан әлдеқайда артқан.
Н,ң дыбыстарының түсірілуі. Ежелгі дәуірде түркі тілдерінде бұл дыбыстар
сөз ... ... ... н мен ң сөз ортасында , сөз ... ... ... Сөз ... да н мен ң түсе бермейді. Жұрнақ,
жалғау қосылғанда ғана кейбір түбірлерден бұл дыбыстардың түсіп ... ... ... ... ... ... ... жұрнақтардың түбірін табу қиын. Анықтап зерттесе ғана
түбірін ажыратуға болады. Мысалы, сын есімнің жұрнақтары тег-тег-тек-ата
тегі. Оны салыстыра қарастырса, ... ... ... ... еді. ... , ... бір ... яғни бір түбір тұлғадан жұрнаққа ауысқанда олардың
түрі көбейеді. Етістік бір түбірден жұрнаққа ауысқан түбір екеу екені
бірден көрінбейді. ... ... деп ... атаса, малға шабады-мыс
деген ұғымнан шаққанын білеміз. Мұның екі түбірі де айқын. Ұш-қыр дегенде,
жаңағы қыр жұрнағына толық үйлестік бар екені ... ... олай ... екі компоненті де өзгерген ұс (ас) және қар. Ұш-құстың ұшуы емес пе?
Сол ұшудан алынған, ол-рас. ... ұш ... ... ұс, арғы ... ... ... айтылған қар, қарай, қару, ар.
Сөз тудырғыш жұрнақтар негізгі екі арнадан шыққанын айта кету керек. Біреуі
басқа сөздердің шылауына ере жүре ... ... ... Бұлардың
жұрнаққа айналу жолдары негізінен сыбайлас. Ал, жұрнақтың өзгеруі сан қилы.
Сондықтан тақыр тақ+йер ... ... жер ме? ... тақ+қыр ма? Осы
сияқты жалаң түбірлер мен қатар есім сөздер етістік түбірден ... ... айта ... М.Қашқари бұрын ешкім айтып көрмеген, қолданылмаған
жаңа қағида шығарды. Жұрнақ арқылы сөз жасаудың жаңа жолын тапты. Сөйтіп ол
жоғарыда саналған он екі ... 22) ... ... онан да ... ... ... Енді сол жұрнақтарды қарастырайық.
М.Қашқаридың диванындағы өлі жұрнақтар. Бұған бүкіл дауысты дыбыс
жұрнақтары айтылуымен ... ... ... бар жұрнақтар арқылы етістік
түбірден жаңа сөз жасайтын аффикстер ... ... ... ... ... біл-деген етістік дейді. Олай болса, түбір-біл болады да,
жұрнағы –ге, мұны арабша –ға деп ... да, -ға ... а ... өлі ... ... түбірі-шыр дөңгелек кесе, шыны), татыр+ға, түбірі –тат
(таза, тақыр), чег+р+ке, шек-шегіртке. Мұнда +ға, -қа, -ке ... ... аян, ... ... диуанындағы реестр сөздерді алфавит тәртібіне
құрмай, дыбыс санына, әріп санына, сөз таптарына құрған. М.Қашқари ... ... сөз ... ... соңғы дауысты дыбысын жұрнақ
белгісі еткен. –ке, -ге жұрнақтарының е ... ... ету үшін ... ... үке ... ... ... өзбек тіліндегі ака, қазақ тіліндегі
еке (Би+еке, Тас+еке) осы үке –ден шыққанға ұқсайды. Мұның арғы тегі ақа
(аға). Егер осы сөздің ... а ... ... оның түбірі өк, өг (ой)
ақыл мағынасында қолданған деген пікір туады. Бірақ осындағы мысалға
қарағанда, ... ... тек қана ... ... –ма, ме ба, ... пе , қа, ға, ке, ге, кі, гі, лы, лі ... ... әліп ... ... ... ... ... жасалған сөздерді топтастыруы ашық
қалып отырады. Қылынышланма (қыл+ын+ыш+ла+н+ма) деген сөздің морфемаларын
жіктесек: қыл-түбір етістік, -ын –ырықсыз етіс, -ыш қимыл атауының жұрнағы,
-ла етістіктің ... рай ...... ... -ма ... ... ... Сөйтіп, бір түбірге қат-қабат жалғанған бес жұрнақ бар
екен. Бұл алуандас сөздер диуанда баршылық. Мысалы: юм+ыр+т+ға үш жұрнақты
болса да, М.Қашқаридың ... өлі ... ... ... ... ... топтастыру дұрыс десек: қарын+ча а жұрнағы тобына жатады
да, қарын+чак қ жұрнағы тобына жатады. Сөйтіп бір жұрнақ екі ... ... ... міне ... ... ... де ... болуы
оңайға соқпаған. Сондықтан да ол :-Осы сөздік түбіме жетті (өмірімнің
ақырына жеткізді),-деп, қынжылған. өлі жұрнақ тобындағы жұрнақтардың жайы
міне осындай. Есте болатын жай, ... ... ... ешбір жұрнақ
жалаң дауыстыдан жасалған емес.
Т жұрнағы. Етістік түбірден есім жасайтын –т жұрнағы туралы бар ... (қаш) ... ... ... қою) мұның түбірі –қи қиг.
М.Қашқари диуанында бұл жұрнақ арқылы жаңа сөз жасалуда –ат, ет, ыт, іт, ... ... ... ... тіг, ... тігу етістігінен, чығ-шығыт
(шығу), түб (түп)-түбіт, сығ (сық)-сығыт (сықпа, сығынды), құр-құрт, көч-
көчет, у-уыт, өл-өліт (өлітші-өлтіруші) тағы басқалары іт дыбысына
аяқталатын ... ... ... ... ... ... өте көп.
Ондайлар М.Қашқари диуанында жиі ұшырайды. Мысалы, ұлтланды, үгітілмек, ... ... ... қоысмшалар қосыла береді.
Ч жұрнағы. Етістік түбірге –ч –жұрнағы қосылу арқылы жасалғандар. Мысалы:
көм+ач, немесе көм+аш. Калач тайпа аты-қал+аш, бұл сөздердің ... ... ... Өт етістігінен өт+ін болып, одан әрі ч жұрнағын ... ... ... ... ем+ін+ч тағы басқа туынды сөздер
жасалған. Тексте: ол анар өкініч қылды делінген. Бұл ч ... мен ... ... ... білу ... ... ... негізгі үш жолы бар.
Біріншіден, ч мен ш біріне-бірі –жақын дыбыстар болса да, бірі ... ... ... ... ... сан есімдердің реттік
түрі ч дыбыстары арқылы айтылған. Мысалы, онынчы-онынч. Үшіншіден, көне
түркі тілдерінде бұл жұрнақтың ш түрі басым ... ... ... ... ... ... қолданылатын қазақ тілінің өзінде де ч –ні
кейбір жерлерде, әсіресе, албан, суандар (шал дегенді чал, шақ ... ... ... чөл, шым ... чам деп ... ... ... анлауытта жиі
қолданылатыны бар. әдбеи тілге әсер ете алмаса да, бұл ... ... ... керек. өйткені әдеби тілдегі ш-ның қолданылуында қандай заңдылық
болса, бұл ч-ның айтылуында да сондай заңдылық әрі оның тарау шегі ... ... Сөз ... ш-ең ... ... ... Ш жұрнағына мысал етіп:
біл-біліш, ұр-ұрыш, тұқ-тұқыш сөздері көрсетілген. әрине ш/с дыбыстары
түркі тілдерде ... ... ал бір ... ... ш/с ... ... ... етіс формасына тым бейім екенін ескерген жөн. Мысалға
күрес, ұрыс, шығыс, мініс дегендерді алсақ, есім сөздерге жақын, сол ... ... ... есім деген. Солай-ақ болсын. Бірақ, оның өзінде,
яғни Махмуд Қашқари заманынан бері ... ... өтсе де, ... етістіктен
ажырап кете алмауы бар емес пе? Неге бұлай?
Мысалы, ұр етістігінен ұр+ыс ... ... ... ... екі ... ... ... таяқпен ұрыс, екіншісі ұрыс, ұрысты, сөзбен ұрысады. Аз да
болса, дыбыстық жарықшақ кіре бастаған. Алдыңғысы-бір құрал алып ұрысу,
соғысу, сол баяғы ... ... ... –сөзбен ұрысады маған-деп,
жұрнақтағы қысаң ы – дыбысы түсіріліп айтылу нәтижесінде іргесін аулақтата
бастаған. ... ... бәрі де ... ... ... ... ... дифференцияны қолданады. Ортақ етіс жасағысы келсе,
ұрысады болады. ... бірі ... ... болып бөліне бастаған екен.
Осылай бола тұрса да, ортақ етістен ажырап кетті дей алмаймыз. ... ... ... ... ... екі, онан да көп ... етеді. Мысалы, күрес –кіммен, немен деген сұрауды ойымызға ... ... ... орын туралы ұғымнан ажырамайды. Ойнап қырға шығысты
дегенде , екі батыр бір төбеге шықса да, екеуі екі төбеге шықса да ... ... ... ... ... да ... екеуінің әрекетін ұластыруға
дәнекер –осындағы ыс жұрнағы. Қорытып айтқанда, бұл жұрнақ есімде де,
етістікте де қалайда аралас қатыстықты білдіреді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Марков құбылысы16 бет
Электролиттердегі электр тоғы4 бет
Өсімдіктердің мерзімді дамуы және фитоценоздың ерекшеліктері7 бет
8-сыныпта «жылу құбылысы» бөлімін оқытуда компьютерлік технологияны қолдану36 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері14 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері9 бет
Интерференция құбылысы118 бет
Интерференция құбылысының теориялық негіздері10 бет
Ньютон ашқан дисперсия құбылысы9 бет
Селекция құбылысы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь