Дін және мәдениет

Жоспар:

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім
2.1 Дін әлеуметтануы
2.2 Дін және мәдениет

3. Қорытынды

4. Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе. Елiмiзде дiн социологиясы iлiмдерi соңғы жылдары ғана жандана, негiзделе бастағанын ескерген жөн. Бұл туралы пiкiрлерiмiздi баяндамас бұрын, алдымен дiн социологиясының зерттеу тақырыбы және дамуы хақында айталық. Қысқаша айтқанда, дiн социологиясы адамдардың дiнге негiзделген әлеуметтiк қатынастарын зерттейдi (Kehrer G. Religionssoziologie. – Berlin: Walter de Gryter und Co., 1968). Әлеуметтiк қатынастардағы дiннiң ықпалды рөлiн жоққа шығаруға болмайды. Соңғы ғасырларда Батыс қоғамдарында дiннiң нормативтiк күшi шектелген сайын дiни феномендердiң зерттелуi таза теология мәселесінен гөрi социология, саясаттану, антропология, құқық, психология сияқты эмпирикалық iлiмдердiң зерттеу нысанасына айналған. Сондықтан, дiн әлеуметтiк феномен ретiнде социологтар үшiн аса маңызды зерттеу объектiсi ретiнде қарастырылуда. Дiн социологиясы дiннiң кейбiр бағыттары бойынша адамдарды белгiлi әлеуметтiк әрекеттерге жетелейтiн қоғам сегменттерiнiң пайда болуын зерттейдi. Мәселен, белгiлi бiр дiннiң яки сектаның (тариқаттың) мүшелерi өздерiнiң дiни нанымдары негiзiнде белгiлi бір әлеуметтiк іс-амалдарды жүзеге асырып жатса, белгiлi бiр формада киiнiп, белгiлi қоғамдық қатынастарға түсiп жатса, бұл тiкелей дiн социологиясының зерттеу саласына кiредi.
Батыста дiн социологиясы мынандай негiзгi зерттеу салаларына бөлiнген:
1-Дiндердiң әлеуметтiк тұрғыдан пайда болуының себептерiн түсiндiру: негiзiнен ХIХ-ғасырдың өзектi зерттеу саласы. Бұл салада Х. Спенсер (Herbert Spencer, 1820-1903), Эдуард Бернетт Тайлор (Edward B. Taylor, 1832-1917), Сэр Жеймс Фрейзер (James Frazer, 1854-1941), Карл Маркс (1818-1883) және Эмиль Дуркгейм (Emil Durkheim, 1858-1917) қомақты еңбектер жазған (Din Sosyolojisi, Der.: Yasin Aktay-M.Emin Köktaş, - Istanbul: Vadi Yayınları, 1998, 130-152 беттер).
2-Шiркеу табының әлеуметтiк һәм дiни өмiрiн зерттеу. Бұл саланың белгiлi зерттеушiсi француз Габриел Ле Брас (Gabriel Le Bras, 1891-1970).
3-Дiн мен зайырлы (светский) қоғам арасындағы ықпалдасушылық. Әсiресе, ХХ-ғасырда қызу зерттеулер жүргiзiлген бұл саланың уәкiлдерi Макс Вебер (Max Weber, 1864-1920), Йоахим Вах (Joachim Wach, 1899-1955) және Г. Меншинг (Gustav Mensching, 1901-1978). Дегенмен, ғалымдардың басым көпшiлiгiнiң ортақ пiкiрi – дiн социологиясының зерттеу тақырыптарын бұлармен ғана шектеуге болмайды. Ол құрамында «дiн» бар әр түрлi әлеуметтiк феномендер мен олардың себеп-салдарын зерттейдi.
Дiндердi зерттеген Батыс социологтары дiннiң эмпирикалық, бiрақ құндылық қоюшы емес ғылымнан, эмпирикалық һәм құндылық қоюшы идеологиядан және эмпирикалық уә құндылық қоюшы емес философиядан парықты қасиеттерi бар екенiн анықтаған. Себебi, адамдардың дiннен туындайтын әлеуметтiк қатынастарында дiн анықтаған «киелi» және «киелiден тыс» ұғымдар, ұстанымдар уә мәмiлелердiң айтарлықтай маңызды әсерi бар. Осы мәлiметтер негiзiнде дiн социологиясы мына ғылым салаларымен тығыз байланыста болады: этно-социология, әлеуметтiк философия, құқық, дін психологиясы, теология, әлеуметтiк антропология, дiндер тарихы және феноменологиясы.
Ендi, дiн социологиясының зерттеу әдiстерi туралы айталық. Эмпирикалық, яғни тәжiрибеге сүйенген iлiм ретiнде дiн социологиясы нақтылы зерттеулер мен тәжiрибелердi жүзеге асырады. Жоғарыда аталған ғылым салалары тарапынан дайындалған ғылыми материалдар негiзiнде дiннiң әлеуметтiк сыр-сипаттары жөнiнде тұжырымдар жасалады. Дiннiң қоғам өмiрiндегi маңызды орны уә ықпалын анықтаудағы ең тиiмдi әдiс адамдармен сұхбаттар жүргiзу (тiкелей кездесу әдiсi) және дiни топтар мен секталардың, маргиналды дiни ағымдардың (суфи тариқаттары сияқты – М.Б.) ритуалдерi мен жыйналыстарына қатысу және тәжiрибе жыйнақтау (эмпирикалық әдiс). Бұған қоса дiни мәтiндер мен баспасөзде келтiрiлген дiни ақпараттарды сұрыптау, талдау, герменевтикалық сараптау пайдалы әдiстерге жатады. Жыйналған материалдар сапалы һәм саналы сарапқа салынбайынша ғылыми нәтижелер шығаруға болмайды дейдi белгiлi зерттеушiлер Эмиль Дуркгейм, Макс Вебер және Б. Малиновски (1884-1924).
Дiн социологиясы жөнiндегi материалдарды сонау антикалық дәуiр авторларының еңбектерiнен ұшырастыруға болғанымен, қазiргi ғалымдар бұл саланың ХIХ-ғасырдың бас шенiнде қалыптасқанын атап айтады. Дiн социологиясының негiзiн салушылар Клауд Анри де Сен-Симон (Claud Henri de Saint-Simon, 1760-1825), Август Комте (Auguste Comte, 1798-1857) және Карл Маркс (Karl Marx, 1818-1883) саналады.
Дiни iс-әрекеттер екi формада жүзеге асырылуы мүмкiн: бiрiншiден, кейбiр адамдардың яки тұтастай қоғамның белгiлi уақыттарда белгiлi iс-әрекеттердi жүзеге асыруы. Мұндай жағдайда дiни өмiрдi ұйымдастырушы дiни ұйымның болуы шарт емес. Екiншiден, дiни iс-әрекеттердi белгiлi ұйымдардың ұйымдастыруы (діни институт – М.Б.) және олардың мән-мағынасын белгiлеуi. Осы тұрғыдан алғанда дiн социологиясы дiни ұйымдар мен қоғамның әлеуметтiк тұрғыдан талдауын мына мәселелер бойынша жүзеге асырады:
1-дiни ұйымды сипаттау
2-дiни ұйымдардың тармақталуы
3-дiни ұйымдардың типологиясы
4-дiни ұйымдардың дамуы
5-дiни жамағатты сипаттау
6-дiни жамағаттың құрылымдық жүйесi
7-дiни жамағат мүшелерiнiң дiни ұстанымдары мен әрекеттерi
8-дiни жамағат пен қоғамның ара қатынасы
9-дiни сипаттары бойынша қоғамның әлеуметтiк таптарға жiктелуi
10-әлеуметтiк жiктер жүйесінiң дiнмен ара қатынасы
11-әлеуметтiк таптардың спецификалық дiндарлығы
12-дiни көпшiлдiк және әлеуметтiк таптарға жiктелу
13-дiн және әлеуметтiк динамикалардың ара қатынасы.
Бұларға қоса, әсiресе Макс Вебер «Протестант этикасы және капитализмнiң рухы» атты еңбегiнде дiннiң экономикалық өмiрдегi рөлiн – экономикалық iс-әрекеттердегi дiннiң рөлi, дiн және экономикалық әдiс тақырыптары бойынша зерттеп, Қытай, Жапон, Үндi және Еуропа экономикаларындағы бұл елдердiң дiни нанымдарының әсерiн талдаған (Вебер М. Избранное образ общества. – Москва: Юрист, 1994. 600-623 бб.).
Адамдардың саяси өмiрiндегi дiни әрекеттер мен ұстанымдарды зерттеу дiн социологиясының мiндеттерiне жатады. Зерттеулер азаматтардың дауыс беруiнде дiни факторлардың айтарлықтай рөл атқарғандығын дәлелдеген. АҚШ президентiнiң Библияға қолын қойып ант беруi, АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландиядағы орташа һәм төменгi ауқаттағы католиктердiң көбiнесе солшыл партияларға, ал жоғары ауқатты буржувазияны құрайтын протестанттардың көбiнесе оңшыл партияларға дауыс беретiнi дiн мен саясаттың әлеуметтiк қатынастарына мысал. Германиядағы католиктердiң басым көпшiлiгi CDU (Christlische Demokratische Union – Христиан демократиялық одақ) партиясына, ал протестанттардың басым көпшiлiгi солшыл бағыттағы SPD (Германия социал-демократиялық партиясы) партиясына дауыс беретiнi анықталған. Түркиядағы жағдайға келер болсақ, ұлттық-дiни ұстанымдарды күштi сақтаған кедейлер мен төменгi тұрмыстағы азаматтар дiни және ұлттық бағыттағы партияларға, ал әл-ауқаты жоғары және орташа ауқаттағы азаматтар болса оңшыл яки солшыл партияларға дауыс беруде. Түркияда солшыл партияларға дауыс беретiндер көбiнесе зайырлы қоғамды жақтаушылар мен сүнни топқа жатпайтын азаматтар һәм кірмелер.
Пайдаланған әдебиеттер: Әлемдік әлеуметтану антологиясы ҚР-2007 ,Дінтану. Алматы-2004. авторы Сергалиев, Кулкенов.
        
        Жоспар:
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
2.1Дін әлеуметтануы
2.2Дін және мәдениет
3.Қорытынды
4.Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе. Елiмiзде дiн социологиясы iлiмдерi соңғы жылдары ғана ... ... ... жөн. Бұл ... ... ... алдымен дiн социологиясының зерттеу тақырыбы және ... ... ... ... дiн социологиясы адамдардың дiнге негiзделген
әлеуметтiк қатынастарын зерттейдi (Kehrer G. Religionssoziologie. – Berlin:
Walter de Gryter und Co., 1968). ... ... ... ықпалды
рөлiн жоққа шығаруға болмайды.
Соңғы ғасырларда Батыс қоғамдарында дiннiң нормативтiк күшi шектелген сайын
дiни феномендердiң зерттелуi таза теология мәселесінен гөрi социология,
саясаттану, ... ... ... ... ... ... нысанасына айналған. Сондықтан, дiн әлеуметтiк феномен ретiнде
социологтар үшiн аса маңызды зерттеу объектiсi ретiнде қарастырылуда. Дiн
социологиясы дiннiң кейбiр бағыттары ... ... ... ... ... ... сегменттерiнiң пайда болуын зерттейдi.
Мәселен, белгiлi бiр дiннiң яки сектаның (тариқаттың) мүшелерi өздерiнiң
дiни нанымдары негiзiнде белгiлi бір әлеуметтiк іс-амалдарды ... ... ... бiр ... ... ... қоғамдық қатынастарға түсiп
жатса, бұл тiкелей дiн социологиясының зерттеу саласына кiредi.
Батыста дiн ... ... ... зерттеу салаларына бөлiнген:
1-Дiндердiң әлеуметтiк тұрғыдан пайда болуының себептерiн түсiндiру:
негiзiнен ХIХ-ғасырдың өзектi зерттеу саласы. Бұл ... Х. ... Spencer, ... ... ... Тайлор (Edward B. Taylor, 1832-
1917), Сэр Жеймс Фрейзер (James Frazer, 1854-1941), Карл Маркс (1818-1883)
және Эмиль ... (Emil ... ... ... ... ... (Din
Sosyolojisi, Der.: Yasin Aktay-M.Emin Köktaş, - Istanbul: Vadi Yayınları,
1998, 130-152 беттер).
2-Шiркеу табының әлеуметтiк һәм дiни өмiрiн зерттеу. Бұл саланың ... ... ... Ле Брас (Gabriel Le Bras, ... мен ... (светский) қоғам арасындағы ықпалдасушылық. Әсiресе, ХХ-
ғасырда қызу зерттеулер жүргiзiлген бұл саланың уәкiлдерi Макс Вебер (Max
Weber, 1864-1920), Йоахим Вах (Joachim Wach, ... және Г. ... ... ... Дегенмен, ғалымдардың басым көпшiлiгiнiң
ортақ пiкiрi – дiн социологиясының зерттеу тақырыптарын бұлармен ... ... Ол ... ... бар әр ... әлеуметтiк феномендер
мен олардың себеп-салдарын зерттейдi.
Дiндердi зерттеген Батыс социологтары дiннiң эмпирикалық, бiрақ құндылық
қоюшы емес ғылымнан, эмпирикалық һәм құндылық ... ... ... уә ... ... емес ... ... қасиеттерi бар
екенiн анықтаған. Себебi, адамдардың дiннен туындайтын әлеуметтiк
қатынастарында дiн анықтаған ... және ... тыс» ... уә мәмiлелердiң айтарлықтай маңызды әсерi бар. Осы мәлiметтер
негiзiнде дiн ... мына ... ... ... ... болады:
этно-социология, әлеуметтiк философия, құқық, дін психологиясы, теология,
әлеуметтiк антропология, дiндер тарихы және феноменологиясы.
Ендi, дiн социологиясының зерттеу әдiстерi туралы айталық. Эмпирикалық,
яғни тәжiрибеге ... iлiм ... дiн ... ... зерттеулер
мен тәжiрибелердi жүзеге асырады. Жоғарыда аталған ғылым салалары тарапынан
дайындалған ғылыми ... ... ... ... ... ... жасалады. Дiннiң қоғам өмiрiндегi маңызды орны уә
ықпалын анықтаудағы ең тиiмдi әдiс ... ... ... ... ... және дiни ... мен секталардың, маргиналды дiни ағымдардың
(суфи тариқаттары сияқты – М.Б.) ритуалдерi мен жыйналыстарына қатысу және
тәжiрибе жыйнақтау (эмпирикалық ... ... қоса дiни ... ... ... дiни ... ... талдау, герменевтикалық
сараптау пайдалы әдiстерге жатады. Жыйналған материалдар сапалы һәм саналы
сарапқа салынбайынша ғылыми нәтижелер шығаруға болмайды дейдi белгiлi
зерттеушiлер Эмиль Дуркгейм, Макс ... және Б. ... ... ... ... материалдарды сонау антикалық дәуiр авторларының
еңбектерiнен ұшырастыруға болғанымен, қазiргi ғалымдар бұл саланың ХIХ-
ғасырдың бас шенiнде қалыптасқанын атап айтады. Дiн социологиясының негiзiн
салушылар ... Анри де ... (Claud Henri de ... ... ... (Auguste Comte, ... және Карл Маркс (Karl Marx, 1818-
1883) саналады.
Дiни iс-әрекеттер екi формада жүзеге асырылуы мүмкiн: бiрiншiден, кейбiр
адамдардың яки ... ... ... ... ... ... асыруы. Мұндай жағдайда дiни өмiрдi ұйымдастырушы дiни ұйымның болуы
шарт емес. Екiншiден, дiни iс-әрекеттердi белгiлi ұйымдардың ұйымдастыруы
(діни институт – М.Б.) және ... ... ... Осы ... дiн ... дiни ... мен қоғамның әлеуметтiк тұрғыдан
талдауын мына мәселелер бойынша жүзеге асырады:
1-дiни ұйымды сипаттау
2-дiни ұйымдардың тармақталуы
3-дiни ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... жүйесi
7-дiни жамағат мүшелерiнiң дiни ұстанымдары мен әрекеттерi
8-дiни жамағат пен ... ара ... ... бойынша қоғамның әлеуметтiк таптарға жiктелуi
10-әлеуметтiк жiктер жүйесінiң дiнмен ара қатынасы
11-әлеуметтiк таптардың ... ... ... және ... ... жiктелу
13-дiн және әлеуметтiк динамикалардың ара қатынасы.
Бұларға қоса, әсiресе Макс Вебер «Протестант этикасы және капитализмнiң
рухы» атты еңбегiнде дiннiң ... ... ... – экономикалық iс-
әрекеттердегi дiннiң рөлi, дiн және экономикалық әдiс тақырыптары бойынша
зерттеп, ... ... Үндi және ... ... бұл ... нанымдарының әсерiн талдаған (Вебер М. Избранное образ общества. –
Москва: Юрист, 1994. 600-623 бб.).
Адамдардың саяси өмiрiндегi дiни әрекеттер мен ... ... ... мiндеттерiне жатады. Зерттеулер азаматтардың дауыс беруiнде
дiни факторлардың айтарлықтай рөл атқарғандығын дәлелдеген. АҚШ
президентiнiң ... ... ... ант ... АҚШ, ... және Жаңа
Зеландиядағы орташа һәм төменгi ауқаттағы католиктердiң көбiнесе солшыл
партияларға, ал жоғары ауқатты буржувазияны ... ... ... ... ... ... дiн мен саясаттың әлеуметтiк
қатынастарына мысал. Германиядағы католиктердiң басым көпшiлiгi CDU
(Christlische Demokratische Union – Христиан демократиялық ... ал ... ... ... ... ... SPD
(Германия социал-демократиялық партиясы) партиясына дауыс беретiнi
анықталған. Түркиядағы жағдайға келер болсақ, ұлттық-дiни ұстанымдарды
күштi сақтаған кедейлер мен төменгi тұрмыстағы азаматтар дiни және ... ... ал ... жоғары және орташа ауқаттағы азаматтар
болса оңшыл яки солшыл партияларға дауыс беруде. Түркияда солшыл
партияларға дауыс беретiндер көбiнесе зайырлы қоғамды жақтаушылар мен ... ... ... һәм ... ... ендiгi зерттеу саласы – жанұя қатынастарындағы дiннiң
рөлi. Бұл сала жанұяның дiни-әлеуметтiк тұтастығын, жанұя өмiріндегi ... рөлi мен дiни ... ... ... ... ... ... жыныстарына қарай тәрбиелену ерекшелiктерi, жанұядағы қарт
мүшелердiң орны, экзогамия-эндогамия, полигамия-моногамия, туыстық
қатынастардағы дiннiң әсерi т.т.) жан-жақты зерттейдi. Дiн социологиясы,
сонымен қатар, дiн және ... ... ара ... ... ... ... ... топтар мен діндерден құралған Қазақстандық
зерттеушiлер үшiн бұл сала тың һәм маңызды...
Бiзде дiн социологиясы, оның iшiнде ислам социологиясы ... ... ... келе ... айта ... жөн. ... себебi
ретiнде дінге қарсы негізделген бұрынғы томаға-тұйық қоғамның әсiре
позитивист һәм «профан» ... мен ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге бейiмделген бiржақты шолақ
харекетiнiң салқын ызғарын айтуға болады. Бiзде жалпы дiн мәселесi көп
жылдар бойы еленбей келе ... ... де ... ғылым саласы. Дiн
дегенде тек дiннiң ғибадат жағын яки ... ... ... ... ... бар. Ал, ... есiмдерi аталған Батыс зерттеушiлерiнiң
еңбектерiнде ислам дiнi туралы материалдар тым аз һәм көбiнесе бұрмаланған
түрде келтiрiлген. Батыс зерттеушiлерi көбiнесе ... ... ... уә ... Америка мен Тынық Мұхит аралдарындағы отарланған
тайпаларды зерттеумен һәм олардың қаншалықты ... ... ... Ең ... ғалымдардың өзiнiң еуропа-центризмге яки
этноцентризмге негiзделген бақылаулардан аса алмағанын көресiң...
Батыс елдерiнде дiн социологиясы ... ... ... ... ... ... Алайда, мұсылман елдерiнде бұл сала бойынша
алғашқы материалдардың пайғамбарымыз Әз Мұхаммедтен (с.а.у.) кейiнгi
ғасырларда-ақ, пайда болғанын ... ... ... Кәрімдегi исламға
дейiнгi қауымдар мен Пайғамбарымыздың кезiндегi араб, йаһұди (еврей) және
христиан қоғамдарының дiни-әлеуметтiк өмiрiн суреттейтiн аяттарды
айтпағанның өзiнде, хадис және тарих кiтаптарында ... ... ... ... ... дiни ... ... пайда болған өзгерiстер туралы аса құнды материалдар кезiгедi.
Еуропа халықтары қараңғылықты бастан кешкен VII-XII ғасырлар аралығында
мұсылман авторлар ... ... ... дiн ... ... ... уә ғылыми тұжырымдарды табуға болады. Дегенмен,
мұсылман ғалымдардың пiкiрiнше ислам елдерiндегi дiн социологиясы туралы
арнайы ғылыми ... ... Әбу ... ... ... ... Араб, парсы, түркi, үндi, санскрит, грек, ибрани
(иврит), арами, сұрия тiлдерiн әбден меңгерген әл-Бирұни көптеген ... ... ... ... ... ... дiни нанымдарын зерттеген.
Әл-Бирұни «Китаб-ұт тахқиқ мә ли-л-Һинд» (Үндiстандағы зерттеулер туралы
кiтап) және «Китабұ Батенжел әл-Һинди» (Үндiстанның Патанжали кiтабы) атты
еңбектерiнде үндi халықтарының дiни ... мен ... өмiрi ... ... ... ... ... келтiредi (G. Tümer,
Biruni’ye Göre Dinler ve İslam Dini. – Ankara: D.İ.B. ... 1991. ... ... ... ... ... мұсылмандарының iрi жұлдызының бiрi Әбу
Мұхаммед Әли Хазмұлы (Ибн Хазм, 994-1064) «әл-Миләл уә-н ... ... ... ... және ... ... ... зерттеп, дiн социологиясы тұрғысынан аса құнды мәлiметтердi
сыныптайды. Тарихшы, әлеуметтанушы һәм ... Ибн ... ... ... ... алғашқы әлеуметтанушылардың бiрi ретiнде қабылданған.
Соңғы ғасырда дiн социологиясы саласында қомақты еңбектер жазған ғалым
ретiнде ... ... ... ... ... Зия Үлкендi (Hilmi
Ziya Ülken, 1901-1974) айтуға болады. Ол Түркиядағы дiн социологиясының
негiзiн қалаушылардың бiрi. Оның ... рет ... және ... ... ... айналған еңбектерiнен социологияға қатыстылары
мыналар: «İctimai Doktrinler Tarihi» (Әлеуметтiк ... ... ... ... Giriş» (Әлеуметтануға кiрiспе),
«Dini Ictimayat» (Дiн социологиясы). Түркияда дiн социологиясы саласында
келелi еңбектер жазған ғалымдар Сабри Үлгенер (Sabri Ülgener, 1911-1983),
Ерол Гүнгөр (Erol ... ... ... ... (Amiran Bilgiseven,
ислам социологиясы туралы құнды еңбектер жазған) және Шериф Мардин (Şerif
Mardin, 1927- ). Ислами ... ... ... Кэмбридж
университетiнде iстейтiн пәкiстандық ғалым, профессор Әкбар Ахмед (Akbar S.
Ahmed, 1947- ) ... ... ... ... ... ... ... дiн социологиясы саласындағы зерттеулерде батыстағы ғылыми
ағымдардың шылауына түспей, мәселеге шынайы ... ... ... ... ... ... ... материалистiк-позитивизм уә
ұлттық-нәсілдік және діни үстемдікке негізделген алғыойлылық ... М.Б.) дiн ... да ... ... Ұзақ ... бойы дiн мен
ғылымның арасындағы қақтығыстарға сахна болған ... дiн көп ... ... ... белгiсi ретiнде қабылданады. Марксизм
сияқты әсіре реалист-материалист жүйелер дiнге өндiрiстiк барыстың
вертикалды нәтижесi һәм таптық қоғамға тән мәселе деп қарайды. Шынтуайттап
айтқанда, материалист ... ... ... дiн ... өмiр мен
қоғамдағы құбылыстардың бiрi. Сондықтан, дiн тек онтологиялық ақиқат
ретiнде қарастырылады да онтикалық (жеке және ақырғы ... ...... ... ... ... ұстанымдарды Дуркгейм мен Вебердiң
еңбектерiнен кездестiру бiздi таңырқатпауы керек. Мәселен, Дуркгеймнiң
эволюционист үрдiсi бойынша барлық ... ... ... ... ... табылады да тотемизмнен (пұтқақұлдық) бастап,
монотеизмге (біртәңірлілік) қарай дамиды. Ал, Вебердiң еңбектерi протестант
сенiмі маңайында өрбiгендiктен, оның материалдарын басқа дiндерге
пайдалануға ... ... ... ... елдерiнде қолданылып келе жатқан
әдiстердiң бiрi – «социография» әдiсi. Бұл әлеуметтiк қарым-қатынас
феномендерiн сипаттауға бағытталған әдiс. Осы әдiс бойынша ... ... бiр ... ... ... ... ... санақтар жүргiзiледi және жыйналған мәлiметтер салыстырмалы түрде
талданады. Социографиялық талдаулар практикалық тұрғыдан пайдалы
болғанымен, терең ғылыми нәтижелерге апармауы мүмкiн. Сонсоң, мұндай ... ... ... тек өз ... үшін ... дiнi өзге ... ... ұқсас жақтары болғанымен нақтылы
монотеизм, яғни «тәухид» қағидасына негiзделген, көптәңірлі (политеистiк)
қоғамда пайда болғанына қарамастан, Мекке қоғамының мәдени үрдiстерiне
қарсы бағытта қалыптасқан дiн. ... дiнi ... ... ... ... оның орнына бас тәңiр емес, бiрегей және бiрлiк ... ... ... иман ... Одан ... ... ешнәрсеге құл
болмауды, табынбауды бұйырады. Сондықтан, ислам нанымы адамдарға толықтай
материалдық һәм рухани азаттық бередi. Бұның әлеуметтiк өмiрдегi
көрiнiстерi пұттарға табынатын яки ... бiр дiни ... ... басқа дiни-әлеуметтiк жүйелерден (христиандық, суфизм т.т.)
айырмашылықтары орасан зор. Демек, ислам социологиясы мен мұсылман
қоғамдарды ... ... ... ... мен ... ... ... тән әдiстердi қолдану тиiмдi болады. Ислам
социологиясы туралы зерттеулерде осы дiннiң универсалдылық, күллі ғаламдық
сипатын ескерген жөн...
Қазақстан Республикасы жас мемлекет. ... 10 ... ... ... ... ... ... елiмiздегi экономикалық-құқықтық
реформалармен барабар күрделi әлеуметтiк өзгерiстер де жүзеге асуда.
Заманауи мәдени ықпалдастық, жиһандастыру (глобализация) және ұлттық
идентификация, дәстүрлi құндылықтардың өзгеруi, гео-саяси және ... ... Мiне, осы ... ... және ертеңгi
нәтижелерiн анықтауда дiн социологиясының, оның iшiнде елiмiз халқының
басым көпшiлiгiн құрайтын мұсылмандардың дiни социологиясын зерттеудiң
маңыздылығы айқын. Бiрақ, ... iлiм ... ... ... ... ... тым алыста. Жалпылап алғанда дiн социологиясын, жалқы
ислам социологиясын зерттеуде жоғарыда аталған проблемаларға қоса мынандай
қыйыншылықтарды айтуға болады:
1-Дiн социологиясы саласында жазылған ... я тым аз, я ... ... ... мен ... зерттеушiлердiң маңызды еңбектерiнiң бiрде
бiрi қазақшаға аударылмаған. Бұл проблема тәуелсiз ел ... ... ... аса ... ... ... дiн ... зерттеулерге, оның iшiнде, әсiресе ислами
зерттеулерге зайырлылық қағидасы алға тартылып, мән берiлмеуде. Христиан
мемлекетi болғанына қарамастан, Германиядағы ... ... яғни ... ғылымдары» бөлiмдерiнде мыңдаған
студенттердiң бiлiм алып жатқанын айтсақ жеткiлiктi. Батыс елдерi және
Америкада көптеген институттар уә арнайы зерттеу орындары йаһұдилiк,
христиандық, ислам және өзге де ... ... ... ... құқық, философия т.т. тұрғысынан зерттеуде. Жаппай
жұмыс iстеп жатқан бұл ... ... ... әлеуметтiк, саяси және
экономикалық өмiрiне айтарлықтай маңызды үлес қосуда. Олардың бізде жүрген
зерттеуші барлаушылары да арнайы материалдар жіберіп, өз ... ... ... ... ... деп ... Бұл да
терiс пiкiр. Жоғарыда айтқанымыздай, дiн социологиясы мен теологияның ортақ
мәселелерi бек көп. Бiрақ, христиан теологиясының қағидаларын басқа
дiндерге, мәселен исламға ... ... ... жөн. Батыс
ғалымдарының өздерi өскен христиан ортаның әсерiмен дайындаған қалыптарын
басқа дiндерге қолдануға болмайды. ... ... ... ... ... ... тән феномен етiп
көрсетуге тырысушылық бар.
Елiмiздегi философия ғылымдарының дiн саласымен шұғылданатын бағыттары даму
үстiнде. Соңғы ... дiн ... ... дiн ... ... ... ғылыми еңбектердiң жарық көруi, диссертациялардың
қорғалуы қуантарлық жағдай. Ал, аталмыш ғылыми еңбектерде теологиялық және
тарихи материалдардың жиi қолданылатыны назар аудартады. ... ... ... ... ... түсiнудiң ең басты
қажеттiлiктерiнен туындайды.
Алдымен, дiнтану iлiмi мен теологияның ара қатынасын анықтап алайық: «Дiн
философиясы» сөзiнiң философиялық ... ... ... ... Ол, ... ... (Georg Hegel, ... «Дiн философиясы
туралы конференциялар» атты еңбегi 1832 жылы жарық көрген соң пайда ... ... ... ... ой ... үшiн ... дiн
ғылымдары уә өзге де ғылымдар (антропология, этнография, социология,
психология, филология т.т.) белгiлi даму деңгейiне жетуi керек ... ... ... ... ... және ислам сияқты дамыған
дiндердiң болмауы салдарынан Платон (м.б. 427-347) кейде «тәңiр», ал кейде
«тәңiрлер» десе, Аристотель (м.б. 384-322) ... қоса ... ... ... ... философия жасау дегенiмiз дiннiң негiзгi притұжырымдары туралы
рационалды, объективтi, жан-жақты ойлар мен пiкiрлердi ... ... ... ... ... ... бiлдiрiлген Құдайдың
барлығы, рухтың мәңгiлiгi, уахидың (откровение – М.Б.) мүмкiндiгi
қағидаларын рационалды айғақтарға арқа сүйей отырып, дәлелдеуге тырысқан.
Дiн психологтары дiндi ... жаны мен ... әсер ... ... ... ... ... болса, дiндi әлеуметтiк институт
ретiнде, қоғам өмiрінiң компонентi ретiнде зерттейдi. Ал, теологтар болса,
дiндi ақыл және ... ... ... ... ... ... Осы ... «теология» сөзінің негізінен христиан діні тұрғысынан
қолданылатынын ескерелік. Ислам ... ... ... ... ... сияқты дінді өз монополиясында ұстайтын құрылымның жоқтығы назарда
болғаны жөн. Дiн философиясының ең басты мәселесi болып табылатын ... ... Мұса ... ... ... ... және ... философтар көптеген жағдайларда теологиялық, діни дәлелдерге
жүгiнген. Белгiлi философ Ибн Рұшдтың (1126-1198) пiкiрiнше философиямен
шұғылдануды Құран Кәрiмнiң өзi талап етедi. Ол ... ... һәм аса ... дiни ... деп санаған.
Дiн философиясының екiншi бiр функциясы – дiн ... ... ... үкiмдерiн философиялық тұрғыдан түсiндiру, керек болғанда – сынау.
Бұл жағынан қарағанда да философиялық дiнтану мен теология ... ... ... ... ... ... Ал, ... және әсiре позитивист философиялар дiн философиясы тұрмақ,
дiннiң өзiне де қарсы. ... 70 жыл бойы ... және ... мен ... ... өктемдiк жасағанын, атеист режимнiң
ғылымның дiнмен айналысатын салаларына иелiк еткенiн ... ... ... ... ... ... өмiр ... бiлiм алған
бағзы зерттеушiлерге дiннiң ғылыммен етене байланысуын түсiну қыйын сияқты.
Философиялық дiнтану негiзiнен мына мәселелермен де шұғылданады:
1-) Метафизикалық және ... ... (И. ... ... ... ... негiзгi қағидаларын эпистемологиялық талдау, сынау (Людвиг
Витгенштейн (Ludwig Witgenstein, 1889-1951), Ян ... (1923- ), ... ... Kuhn, ... Дiн тiлiн логика (мантиқ) және герменевтика тұрғысынан қарастыру ... – Paul Ricoeur, ... ... этика, өнер және ғылыммен ара қатынасын анықтау (Г.М. Андреева
(Galina Andreeva, 1924- ), Г. Геффдинг (Харальд Геффдинг, Harald ... Дiни ... ... ... ... ... (Lucien ... 1857-1939), Mери Дуглас (М. Douglas, 1921- ), У. Томпсон (William
Hepworth Thompson, 1810-1886), ... ... ... нысанасы жағынан философиялық дiнтануға ең жақын iлiм теология мен
дін ілімдері болып табылады. Дiн философиясы көптеген жағдайларда
теологиямен қоян-қолтық араласады. Осы екi ... ... ... ... ... ... «дiн ... «философиялық
дiнтану» iлiмдерiн «теологиялық философия» деп атау керек ... ... «Can God’s ... Be ... New Essays in ... ed. A. FLEW & A. ... London, 1955; FLEW A., ... and Human Freedom», New Essays in Philosophical Theology, ed.
A. FLEW & A. McIntyre, London, 1955; TENNANT F.R., ... ... II, ... 1930). Ал, теология деген сөзден бiз ненi ұғамыз? Ислам
дiнiндегi «кәлам» iлiмi ұзақ жылдарға ұласқан еркiн пiкiр таластар мен ... ... ... ... Сондықтан, ислам ғылымдары
тек теологиядан емес, «әл-Фиқһ» секiлдi дүнияуи мәселелермен шұғылданатын
және «әл-Сарф», «әл-Наху» секiлдi араб тiлi ... ... ... ... ... ... пен ... теологияның
рухани-иерархиялық таптарға жол бермейтін мұсылмандықта жоқ екенiн,
жоғарыда айтқанымыздай, ескеру жөн. Бiз ... ... ... ... дiн ... яғни ... пен табиғат ғылымдарын қамтитын Құрани
ғылымдарды түсiнгiмiз келедi.
Философиялық дiнтану iлiмi ... ... ең көп ... ... ... ... еңбектерi болмаса философтар не туралы ойланып, не
туралы пiкiр өндiрмек? Өйткенi, тарихшылар құдды социологтар ... ... дiни ... ... ... ... ... нәтижелерге жетудi мұрат етедi. Сондықтан, философиялық дiнтанумен
шұғылданатын ғалымдар тарих және теологиядан ... ... ... Бұл өте заңды, түсiнiктi жағдай.
Осы тұрғыдан алғанда, ... уә дiн ... ... ... және ... ... мол келтiрiлуi әбден түсiнiктi, тiптi
қажеттi жағдай. Дегенмен, бiзде дiнсiз қоғамның салқын ызғары әлде де ... Дiн ... үрке ... да бар. Дiндi ... ғылым
саласында дiннiң болмысы мен мәнiн айқындайтын деректердiң келтiрiлуiнiң
өзiне жатырқай қараушылық бар. Бiздiңше, елiмiзде дiн ғылымдары бiрте-бiрте
дамып, ... ... ... ... рөлi ... сайын, дiнге деген
«аллергияның» бұлты сейiлмек, бұрмалаушылықтар азаймақ. Мұның нақты
мысалдары да жоқ емес. Ислам шариғаты саласында заң ... ... ... ... ... жеткiлiктi. Сол секiлдi, соңғы
жылдары суфизм әдебиеттерi мен ... дiн ... ... ... ... ... кандидаттық және докторлық қорғауда. Басқа
ғылым салаларында шариғаттың, теологияның материалдары еркiн ... ... ... ... қорғалып жатқан диссертацияларда
тақырып қажеттiлiгінен туындаған деректердiң келтiрiлуi объективтi деп
санаймын.
Батыс елдерi мен Ресейде дiн философиясы және тарихы жөнiнде сүбелi
еңбектер ... ... мен ... ... ... теологтар
(богословтар) екенi күмән тудырмайды. Ислам философиясында өзiндiк орын
алған Нұриддин әл-Жәми (1414-1492), Жалаладдин әл-Рұми (1207-1273), әл-
Ғазали (1058-1111), Хафиз әл-Ширази (1230-1291), Омар ... ... Әбу ... ... ... Ибн әл-Араби (1165-1240), Ахмед әл-
Йесеуи (уаф. 1166), Фәридұддин ... ... діни оқу ... алған, көптеген дiни-философиялық еңбектердiң авторлары.
Кез келген дiндi тану үшiн оның теологиясы мен өзге iлiмдерiн зерттеуiмiз,
пайдалануымыз шарт. Бұрынғы атеист жүйе ... ... да ... ... ... ... ... талап еткендей сыңай танытады да, дiнге
бейтарап қарау үшiн ... ... ... болу керек дейдi. Атеистiң өзiнiң
дінсіздік сенiмi болғандықтан, яғни атеизмдi өзiне дiн етiп ... ... ... ... ... алмайды. Әрқандай бiр дiнге сенген зерттеушi ғылыми
мәселелердi талдағанда өзiнiң дiни сенiмiн басшылыққа алуы заңды да ... ... И. Кант ... ... ... ... дерлiк
христиандық нанымға негiздеген: «Для Канта христианство – высший этап
нравственно-религиозного развития человечества. Все остальные – шаг ... ... ... философия ғылымдарының докторы А.В. Гулыга (Кант
И. Трактаты и письма. – Москва: Наука, 1980. 24-бет). Гегель де
философиясын христиандық негiзiнде жасаған. ... ... ... ... ... ... Аквиналық Фома (1225-1274,
теолог-философ), Елена Петровна Блаватская (1831-1891, дiни-философ),
Северин Боэций (теолог-философ, 480-524), Сергей Николаевич ... ... ... ... ... ... (1877-1954, теолог-
философ), Василий Васильевич Зеньковский (1881-1962, теолог-философ), Иван
Александрович Ильин (1882-1954, дiни-философ), Серен Кьеркогор ... ... ... ... дiни ... Уильям Оккам
(1285-1349, монах-философ), Рамакришна (1836-1886, үндi дiни философы),
Пьер Тейяр де Шарден (1881-1955, теолог-философ), Павел Александрович
Флоренский ... ... ... ... ... теолог-
философ), Владимир Францевич Эрн (1882-1917, дiни философ) т.т. Мiне,
бұлардың бәрi де теология саласында бiлiм ... ... ... деректерiн жиi пайдаланған ойшылдар уә философтар.
Ислам әлемiнде де ұқсас жағдай болған: әл-Фараби (870-950), әл-Бирұни (973-
1048), Ибн Сина ... Ибн Рұшд ... ... ... әл-
Кинди (800?-873), әл-Ғазали (1058-1111), әл-Матұриди (уаф. 944), әл-Әшари
(873-936) сияқты мәшһүр хакiмдерiмiз алғашқы бiлiмдерiн медреселерде, діни
оқу орындарында алған. Олардың ... ... ... ... ... ... Ибн Сина 10 ... келгенде Құран Кәрiмдi түгелдей жатқа бiлушi едi.
Сондықтан, мұсылман философтар да ойларын, хикметтi сөздерiн ислам iлiмдерi
негiзiнде қалыптастырған деп қорытынды жасауға ... ... бар. Ал, ... ... ... аталған ұлы ойшылдарды адамзатқа сыйлаған мұсылман
әлемі неліктен ... ... ... ... байланысты құлдырауға ұшырады
дегенді де ойластырған жөн. Нағыз ғылым мен терең ойлау жоқ жерде құр
жаттаушылық пен ... тән ... ... ... Ойлау
көкжиегі кең, көзі ашық және Құранды басшылыққа алатын мұсылмандар ішінен
тағы да ... мен ... ... ... Олардың алдыңғы легі
шықты да...
Тәухид нанымы негiзiндегi ислам дiнi уә мәдениетiн, әдебиетi уә өркениетiн
зерттейтiн ғылымдардың жыйынтық аты. ... ... ... болу, берiлу,
мойынсұну; сәлеметтiлiкте һәм бейбiтшiлiкте болу» мағыналарындағы «ислам»
сөзi Құран Кәрiмдегi көптеген аяттарда кезiгедi. Мәселен; «Аллаһтың
хұзырындағы бiрегей хақ дiн – ... (3/19), ... ... ... қылдым, сендерге нығметiмдi тәмам еттiм және сендерге исламның ғана
дiн болуына разы болдым» (5/3), «Аллаһ кiмдi тура жолға салғысы ... ... ... ашады» (6/125).
Исламтанудың дінді зерттейтiн ғылым салалары (дiн ғылымдары) ... ... деп те ... бұл сала ... ... ... мен ... ислами иманның шарттарын, Аллаһ Тағаланың
сипаттарын т.т. зерттейдi. Осы саланың ... ... Әбу ... ... (уаф. 944) және Әбу ... Әли ... ... Ислам құқығын зерттейтiн ғылым. Фиқһта негiзiнен төрт сала
қарастырылады;
ғибадат – ... бес ... деп ... ... ... ... және ... ғибадаттарға тән мәселелер;
мұнакахат – неке, ажырасу және жанұя қатынастары;
мұғамалат – сауда-саттық, мирас, риба (пайыз алу), ... ... ... ...... мен ... ... жазалар.
Фиқһ мәселелерi бойынша келелi еңбектер жазып, өз аттарымен аталған
мектептердi (мәзһәбтер) бастаған белгiлi мұжтәһидтер мыналар: Нұғман
Сәбитұлы (699-767). Ол Имам ... Әбу ... ... ... ... болған.
Мәлiк Әнесұлы (708-795), Мұхаммед Идрисұлы әл-Шафиғи (767-820). Ахмед
Мұхаммедұлы Ханбалұлы (780-855). Бүгiнгi мұсылмандардың басым көпшiлiгi
көбiнесе осы төрт мұжтәһидтiң фиқһ мәселелерi ... ... ... ... Олардың ақида мәселелерi бойынша пiкiрлерiнде парық
болмағанымен, фиқһ саласына кiретiн ... ... ... ... ... әһли ... ... қоса шиға (шииттер – М.Б.)
мәзһәбтерінің де бар екенін айта ... ... ... ... ... мұсылмандардың көбейгенін айта кеткен жөн. Әсіресе, Батыс
елдерінен ислам дінін қабылдап жатқандардың басым көпшілігі ... ... ... мұсылмандар.
3-ТӘФСІР: Тәфсiрдiң сөздiктегi мағынасы – жабық нәрсенi ашу, жарықтандыру,
анықтау, тәуил ету (баяндау, ... ... ... ... ... термин ретiнде көбiнесе Құран Кәрімнiң аяттарына түсiнiктеме берудi
бiлдiредi. Тәфсiр ... араб ... ... мен тiлбiлiмiн
қамтитын сарф уә наху да кiредi. Ислам дiнiнiң негiзгi ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеу исламтануда
аса маңызды мәселе ретiнде қарастырылады. Дүние жүзiндегi ешбiр тiлдiң
тарихы мен синтаксисi, морфологиясы мен этимологиясы, филологиясы ... ... ... көп ... ... шығар. Тiл саласының
мәшһүрлерiнен Әбу Осман Амр Бахрұлы ... ... Әбу ... ... ... (уаф. 928), Әли ... әл-Рұммани (уаф. 994), әл-Шәриф әл-
Мұртаза (уаф. 1044), Абдұлқаһир әл-Жұржани (уаф. 1078), Әбу ... ... (уаф. 1012), ... Омарұлы әл-Замахшари (1075-1144), әл-
Хұсайн Мұхаммед Рағыб әл-Исфаһани (уаф. 1108), Жалаладдин әл-Сұйұти (уаф.
1505) атауға тұрарлық. ... ... ... әт-тәфсир) сонымен қатар
уахи, аят, сүре, Құран Кәрімнiң жазылуы және мұсхаф ретiнде жыйнақталуы,
аяттардың түсу себептерi, «мұхкәм» уә «мұтешәбиһ» аяттар, ... ... ... ... ... Кәрімдегi анттар мен
қасамдар, қиссалар мен қайталаулар, мисалдар мен ауыспалы мағыналар,
сұрақтар мен жауаптар ... ... ... зерттейдi. Тәфсiр
iлiмiнiң қалыптасуы мен дамуында Абдұллаһ Мәсғұдұлы (Ибн Мәсғұд, уаф. 652)
мен Абдұллаһ Аббасұлы (Ибн Аббас, уаф. 688?) сияқты сахабалардың
(Пайғамбарымыздың ... – М.Б.), ... ... (уаф. ... Жәбрұлы (уаф. 721) және Икрима Мәула Аббасұлы (уаф. 725) сияқты
табиғиндердiң (сахабалардан кейінгілер – М.Б.), Әли Әбу ... ... ... ... (уаф. 767), Йахйа Салламұлы (741-815) және
Абдұрраззақ Һәммамұлы (743-827) ... ... ... – М.Б.) ... зор ... ... ... қоса Сұфйан әл-Сәури
(725-777), Шұғба әл-Хажжажұлы (уаф. 776), Сұфйан Ұйайнаұлы (уаф. 813),
Исхақ Рахұйаұлы (уаф. 852), Мұхаммед Жәрирұлы әл-Табери (839-923), Әбу
Хамид ... ... ... ... әл-Рази (1149-1209), Қазы
Абдұллаһ Омарұлы әл-Байдауи (уаф. 1286), Ибраһим Мұсаұлы әл-Шатыби (уаф.
1388), ... ... ... (Ибн ... ... ... Омар ұлы ... (Ибн Кәсир, 1301-1372) тәфсiр саласында маңызды
еңбектер жасаған. ... ... ... ... ... Мұхаммед Хамди Йазыр (1877-1942), Әбу әл-Ала әл-Мәудұди (1903-
1979), Сәййiд Құтб (1903-1966), Мұхаммед Хамидұллаһ (1906-2002), Мұхаммед
Абдұһ ... ... жаңа ... ... және ... ... мүмкіндігінше ескере отырып, жаңаша көзқарастармен түсiндiрген.
4-ХАДИС: Ислам пайғамбары Әз Мұхаммедтiң (с.а.у.) сөздерi мен фиғылдарын,
қысқаша айтқанда сүннетiн ... пән. ... iлiмi 4 ... дамыған:
Тәсбит – Пайғамбарымыздың хадистерiнiң сахабалар тарапынан жазбаша яки
жаттау арқылы сақталуы. Дәстүрлі хадистану ғылымы бойынша ... ... ... осы дәуiрде Абдұллаһ Омарұлы әл-Хаттабұлы (уаф. 703?),
Әнес Мәлiкұлы (612?-709?), Айша Әбу Бәкiрқызы (614?-678), Абдұллаһ Аббасұлы
Абдұлмұтталибұлы (уаф. 688?) көп ... ... ... ... ... мен ... деректерде пайғамбарымыздың өз аузынан Құранның
аяттарынан басқа сөздердің жазылуына рұқсат етпегені аңғарылады. Мұндағы
мақсат Құранға фәни адам ... ... ... ... ... және ... ... түскен күйінде сақтау еді.
Тәдуин – «хадис» деп саналған сөздердің ресми түрде жазылып, кiтап ретiнде
жыйнақталуы кезеңi. Һижри екiншi ғасырды қамтиды. Әмәуи ... ... (уаф. 720) ... тәдуин, яғни жыйнақтау жұмыстары
басталған. Тәдуин жұмыстарына үлкен үлес қосқандар Мұхаммед әл-Зұһри (уаф.
741), Ләйс Сағдұлы (уаф. 791), Абдұррахман ... (уаф. 773), ... ... (уаф. 776), ... ... (уаф. ... – тәдуин кезеңiнде жыйнақталған хадистердi сұрыптау, тақырыптары мен
сенiмдiлiк дәрежелерi бойынша жіктеу, классификациялау, жүйелеу дәуiрi.
Негiзiнен һижри 3-4 ғасырларды қамтиды. Хадистердiң ... ... ... ... ... ... Мәлiкұлы (708-795), Ахмед Ханбалұлы
(780-855), Мұхаммед Исмаилұлы әл-Бұхари (810-870), Мұслим әл-Хажжажұлы әл-
Құшайри (817-875), Әбу Дәуiт Сүлейман Ашасұлы (817-888), Әбу Иса әл-Тирмизи
(824-892), ... ... ... ... ... Йәзидұлы Мажеұлы
(Ибн Маже, 824-886). Соңғы алтауы атақты «кұтұб-ұс ситтә» деп аталатын алты
хадис жыйнағын құрастырушылар.
Тәһзиб – хадистану ... ... ... ... ... дейiнгі
зерттеу жұмыстарын «тәһзиб» деп атайды. Тәһзиб дегенiмiз өңдеу, толықтыру,
кемелдендiру, жақсарту, тазалау дегендi бiлдiредi. Хадис ғылымы
исламтанудың маңызды салаларының бiрi. Дәстүрлі фиқһтағы бек көп ... ... ... ... ... ... ... етушi
сахабалар мен олардан кейiнгi ұрпақтардың өмiрiн зерттейтiн «табақат» iлiмi
осы салаға жатады. Мұнда он мыңдаған адамдардың өмiрбаяндары туралы
мәлiметтер келтiрiледi. ... ... ... мәселесінде аса құнттылық
танытқаны жөн. Ислам дінін бұрмалаушы топтар мен ағымдар ... ... ... таба ... ... ... хадис жасау арқылы
дінімізге үлкен қиянаттық жасаған. Сондықтан, әрқандай бір хадистің мәтіні
мен мағынасын Құран таразысына салып, тексеріп ... жөн. ... ... ... еңбектерді оқу арқылы мәліметтенуге де болады.
5-ИСЛАМ ТАРИХЫ: Пайғамбарымыздың өмiрi мен ғазауаттары жөнiнде жазылған «әл-
Сияр» кiтаптарымен тарих ғылымының алғашқы туындылары ... ... ... араб ... Пайғамбарымыздың шежiресi, жастығы, нәбилік
дәуiрi осы салаға кiредi. Бұған қоса ... төрт ... (Әбу ... Осман, Әли) тарихы мен Әмәуи, Аббаси, Мәмлүк және ... уә ... ... ие ... ... ... ислам тарихы пәнiнiң зерттеу саласына кiредi. Ислам тарихын тек
Құранның толықтай ... ... ... ... да бар. Бұл пікір
бойынша ислам дінінің тарихы Құранның ... ... ... ... біткен, одан кейінгісі – мұсылмандардың тарихы. Ислам тарихы
саласының танымал тұлғаларынан Әбу Абдұллаһ Мұхаммед Исхақұлы (Ибн ... Әбу ... ... ... әл-Уақыди (747-823), Әбу Осман Амр
Бахрұлы әл-Жахиз (775-868), Мұхаммед Жәрирұлы ... ... Әбу ... Әли ... ... ... Исмаил Имадұддин Омарұлы
Кәсирұлы (Ибн Кәсир, 1301-1372), Мұхаммед Ахмедұлы әл-Мақдиси (әл-Мұқаддаси
деп те аталады, 946-1000?), Иззеддин әл-Әсирұлы (Ибн әл-Әсир, 1160-1233),
Әбу әл-Аббас ... ... (Ибн ... ... ... ... ... (811-892), Әбу Бәкір Мұхаммед Жағфарұлы әл-Наршахи (899-959),
Йақұт әл-Хамауи (1179-1229), Ахмед әл-Аббасұлы Рашидұлы Фадланұлы ... Х ғ.), ... ... ... Әбу ... Исмаил Әлиұлы
(Әбіл Фида, 1273-1331), Абдұррахман Мұхаммедұлы Халдұнұлы (Ибн ... ... ... мәшһүр тарихшыларды атауға болады.
Жоғарыда аталған дiнтану ғылымдарына қоса ислам философиясы, кәлам,
тасаввуф (суфизм) iлiмдерiн де айтуға болады. Исламтануға ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде
құрастырылған пәндер де кiредi. Мұсылман саяхаткерлер мен теңiзшiлер
әлемнiң бұрыш-бұрышын аралап, кезген елдерi хақында егжей-тегжейлi
мәлiметтердi жазбаша түрде қалдырған. Әбу әл-Қасым Ұбайдұллаһ ... (Ибн ... ... яки 912?), ... ... (уаф.
851?), Әбу Әли Ахмед Омарұлы Рұстеһұлы (Ибн Рұстеһ, уаф. 913), Әбу Исхақ
Ибраһим Мұхаммед әл-Истахри (уаф. 950?), Әбу ... ... ... ... ... ... (Ибн ... уаф. 995), Әбу Абдұллаһ
Мұхаммед әл-Идриси (1100-1166), Зәкария Қазуини (1203-1283), Әбу ... ... ... (Ибн ... ... яки 1286), Шәмседдин Мұхаммед
әл-Димашқи (1256-1327), Абдұррашид Салихұлы Нұриұлы әл-Бақуи (Ибн әл-Бақуи,
ХV ғ.), Ахмед Әлиұлы әл-Мақризи (1364?-1442), Әбу әл-Фадл (Әбіл ... ... ... ... ... ... химия, мантиқ (логика),
физика, математика, экономика, музыка, психология, социология салаларында
да көптеген ғылыми жаңалықтарды ашқан. Бұлардың басқа авторлардан парқы –
ислам ғылымдарының ... ... ... ... мен универсалдылық
қағидасы бойынша қалыптасқандығында.
Бүгiнгi күнi исламтану саласында Америка мен Еуропа ... ... ... ... ... ... ... университеттерде
исламтану мамандығы бойынша студенттер бiлiм алуда. Исламтану саласында
Т.У. Арнолд (T.W. Arnold, 1864-1930), Станлей Лейн-Пул (Stanley ... ... ... (Aloys ... 1813-1893), Э.У. Лейн (Edward
William Lane, 1801-1876), А. Винсинк (A.J. Winsinck), Р.А. Николсон ... ... ... ... (Philipp Hitti, 1886-1978), Карл
Брокельман (Carl Brockelmann, 1868-1956), У. Смит (W.C. Smith, ... Гибб (A.R. Gibb, ... ... ... (Arnold Toynbee, ... еңбектер жазған.
Мұсылман елдерiнде де исламтануға қызығушылық жыл сайын арта түсуде.
Мәселен, елiмiздегi бiрнеше жоғары оқу орындарында дiнтану, исламтану
мамандықтары ... ... ... мен ... дайындалуда. Оның
ішінде халықаралық мәртебеге ие Нұр-Мүбәрәк атындағы «Мысыр ... ... ... ... ... Осы оқу ... елімізде тұңғыш рет
ғылыми негізде және араб тілін терең меңгерген ... ... ... ... ... ... Йұсұф әл-Қардауи
(1927- ), Әбу әл-Хасан әл-Недеуи (1913-1999), Абдұллаһ Йұсұф Әли (1872-
1953), Мұхаммед Хамидұллаһ (1906-2002), ... ... ... Әсед ... Мәриям Жәмиле (1934- ), Шибли Нұғмани (1857-
1914), Сүлейман әл-Недуи (1884-1953), Мәулана Әбу әл-Калам Азад ... ... ... (1932- ), ... ... ... Арслан (1879-1946), Мұстафа
Ахмед әл-Зарқа (1904-1999), Нәдим әл-Жиср, Сәййід Құтб (1906-1966),
Мұхаммед Құтб ... ... ... – М.Б.), ... ... (1912-
1981), Мұхаммед Хұсайн (1935- ), Мұхаммед Абдұһ (1849-1905), Жамаладдин әл-
Афғани (1839-1898), Рашид Рида (1865-1935), Әли ... ... ... ... Ерол Гүнгөр (1938-1983), Хайреддин Қараман (1934-
), Сүлейман Хайри Болай (1937- ), Йашар Нұри Өзтүрiк (1945- ), Фұад
Көпрүлү (1890-1966), ... Зия ... ... ... Заим (1926- )
т.т. еңбектерi көптеген тiлдерге аударылған, өзiндiк ғылыми ... ... ... ... және ... арақатынасы жөнінде қыруар пікірлер айтылуда. Соңғы
кездері діни экспансия алаңына айналған елімізде «дініміз ... ... ... ... ... ҚӘ, №14, ... ... ора шолақ пікірлер де айтылуда. Осы мәселеге байланысты ғылыми
қорытынды ... үшін ... ... ... ең ... ... саналатын дін
мен мәдениеттің арақатынасын анықтайық.
Бүгінгі мәдениеттану, антропология және социология саласының ... ... ең ... ... бөлігі деп санайды (мысалға Э.Б.
Тайлор, Леслие Уайт, Радклифф Броун, Рут Бенедикт, Франц Боаз, Бронислав
Малиновский, Уиллиам Хавиланд қатарлы ғалымдардың еңбектерін айтуға ... М.Б.). ... ... ... ... мәдениет те болмайды. Дін
әлеуметтік құбылыс һәм қоғамды қалыптастыратын ұйытқы ретінде адамзат
өмірінде аса маңызды рөл атқарады. ... ... мен ... ... осы ... ... ... Бүгінгі күні дүниежүзінде орын алып
жатқан саяси, әлеуметтік, ... һәм ... ... негізінде
діни факторлардың бар екенін айту жаңсақтық болмас. Әсілі, дін осы
салаларға бағыт-бағдар беретін ... ... ... ең ... Қоғам
құрылымының анатомиясында діннің алатын орны ерекше. Қоғамдарды басқа
қоғамдардан ажырататын ең негізгі қасиеттің бірі осы діннің өзі ... ... ... ... психология, антропология,
мәдениеттану, философия, филология, саясаттану, өнертану дінді зерттеумен
шұғылданады. Бұлар дінге әлеуметтік феномен, қоғамдық уақиға және қоғамға
пішін беретін құдірет ретінде қарайды. ... ... кең ... ... мен ... өзі ... әсерлі екені баршаға белгілі.
Діннің мәдениетті қалыптастырушы басты күш екеніне дау жоқ. Әсіресе,
бүгінгі өтпелі кезеңде азаматтардың өзін-өзі танып-білуі, ... ... ... және ... ... ... басты
құралы дініміз.
Маркс еңбектерінде идеология мәселесіне өзін жетектеген күштің дін болғанын
жазған. Мұндай жағдайды Людвиг Фейербахтың (Ludwig Feuerbach, 1804-1872)
еңбектерінен де табуға ... ... ... ой ... сезім арқылы
білінетін нәрселердің ғана бар екендігіне негізделуші еді. Сол себепті
Құдайдың барлығын растайтын нақтылы дәлел болмайынша Оның барлығын
дәлелдеуге болмайды деген философ. ... дін ... ... ... жатқызбай, жай қараңғы сенім қатарына қосқан. Сөйтіп, ол Карл
Маркс пен Фридрих Энгелске ... Engels, ... ... ... Осы материалист-атеист Фейербах философиясының әсеріне шалдыққан
адамдар бізде де жеткілікті. Маркстің ... ... ... ... ... ... ... сын» атты мақаласы осы сарында жазылғаны
белгілі. Маркстің пікірінше дін адамды белгілі қағидалардың құлына
айналдырады, ... ада ... адам осы ... да азат ... ... дін мен ... арақатынасын мойындайды. Дегенмен Маркстің
йаһұди (еврей) және христиан қоғамда өскенін және оның пікірлеріндегі дін
туралы ... осы екі дін ... ... айта кеткеніміз жөн.
Әлеуметтану ғылымдары ішінде ең көп дау-дамай туғызғандардың бірі
мәдениеттану. Мәдениет дегенде кейбіреулердің есіне тек Пабло ... Picasso, ... ... Моцарт (Wolfgang Mozart, 1756-1791),
Петр Чайковский (Petr Chaykovskiy, 1840-1893) түседі. Ал, шындығына
келгенде мәдениет ұғымы өте кең ... ... Әр ... ... материалдық және рухани тамырлары бар. Мәдениет дегеніміз ... және ... ... ... бойы ... араласуы нәтижесінде
қалыптасатын нәрсе. Сондықтан, заман өзгеріп мәдениеттің кейбір тұстары
өзгеріске ұшырағанымен, ... ... ... мен оның ... ... тырысады.
Ислам дінінің көшпелі һәм руларға бөлінген араб қоғамында пайда ... ... ... діні ... отырықшылықты, қалалық мәдениетті
уағыздайды. Қазақ халқының тарихына қарайтын болсақ, ірілі-ұсақты рулар мен
тайпалардың ... ... күш осы ... діні ... ... ... түркі тайпалары болса мүлдем басқа мәдениет тобына ... ... ... ... ... ... ретінде бұлғарларды,
мажарларды, чуваштарды, сібір халықтарын т.т. айтуға болады. Америкада
зорлықпен ... ... ... ... ... ... ... де тағдыры ұқсас. Демек, әр халықтың
мәдени ортасын анықтайтын басты фактор – дін. Мұсылман халқымыздың басты
қасиеттерінен меймандостық, ағайынмен тату болу, Ораза айт пен ... ... ... ... ... ... ... мұсылман
үмметіне уағыздаған қасиеттері.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда ислам діні:
1) Қоғамға бағыт-бағдар береді,
2) Қоғамды біріктіреді,
3) ... және ... ... ... қоғамға телиді,
4) Жеке тұлғаның және қоғамның мүдделерін қорғайды,
5) Этникалық негізден гөрі адами, рухани құндылықтарға мән ... ... ... ... екені туралы тәжірибелік (эмпирикалық)
дәлелдер:
1) Діннің жеке тұлға және қоғам өміріндегі нақты функциялары бар.
2) Дін әр адамға сол адам ... ... ... құдіреттің алдында жеке
басының сенімділігі сезімін береді.
3) Дін адамға өзінің төңірегіндегі әлемді түсіну тұрғысынан өзіндік жүйе
ұсынады.
4) Дін қоғам қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қақтығыста жеңіске
жеткен мәдениеттің өзі жеңіліске ұшыраған мәдениеттің белгілі элементтерін
сіңіріп алуға мәжбүр болады. Нәтижеде ... ... ... болады.
Ислам діні мәдениеттердің арасындағы парықтарды қабылдаған дін. Нәсілдер
мен тілдердің, тіпті діндердің әртүрлілігін ислам діні таниды. Құранда
адамдардың тайпаларға, түстерге бөлінгендігі, ... діні ... ... ... және ... мұны ... ... ретінде көрсеткен.
Қоғамдар арасындағы парықтар адамдардың бірін-бірі танып-білуі және қарым-
қатынас ... ... ... рөл ... да ... Бұл ... нәрсе. Сондықтан, ислам дініндегі жүйені толеранттылықтан да
жоғары қойған жөн. Тарихқа қарағанымызда сан ... аз ... ... ... ... ... ... басқа дін
уәкілдерін де қорғаумен шұғылданған. Мұсылмандар негізінен бір мемлекеттің
туының астында біріккен басқа тілдегі және діндегі халықтарға, олардың
мәдениетіне хошкөрушілікпен қараған.
Адамзат ... ... ... ... ... қоғамдық құрылымнан
бері қарайғы уақытта пайда болған мәдениеттердің барлығы да діни сенім
негізінде қалыптасқан. Ал, сенім жүйесі ең ... ... ... ... ... ислам діні осы дінге қосылған халықтардың мәдениетіне
орасан зор ықпал жасаған, түбегейлі ... ... ... ... ... бірінші дәрежеде ықпал жасайтын құдірет.
Ислам діні мәдениеттің негізгі салаларымен шұғылданады да егжей-тегжейде
адамға таңдау еркі береді. ... ... ... киінуі мәселесінде
негізгі қағидаларды белгілейді, бірақ дәл қандай киім үлгісін киюге
араласпайды. Ислам діні адамдардың халал тағамдарды жеуін сұрайды, бірақ
тамақты дайындау және ... ... ... ... Қытайдағы
мұсылмандар ағаш таяқшамен, Еуропадағы мұсылмандар қасықпен, араб
елдеріндегі мұсылмандар қолымен тамақ іше ... ... ... ... ... ... таза тағамдарды жеу.
Кейбір әдебиеттерде, мәселен Жоржи Зейданның (Джирджи Зейдан, Jurji Zeidan,
1861-1914) «Ислам мәдениеті тарихы» атты еңбегінде мәдениет былайша
сипатталған: ... ... бір ... ... ... жамиғат,
ұлтты ұлт жасайтын, оны өзге ұлттардан ажырататын өмірлік көріністердің
топтамасы. Осы өмірлік көріністер әр ұлттың өзіне тән ... ... ... ... ... «әр ... ... тән ойлау және өмір сүру
салтының жүйесі» болып табылады.
Мәдениеттің негізгі қасиеттері мыналар:
1.Ұлттық ... ... және ... және ... ортақ мұрасы болып табылады
5.Өзегі өзгермейді
6.Үйлесімді тұтастық болып табылады
7.Ұрпақтан ұрпаққа ... осы ... ... зер сала ... ... ... халқының мәдениетіндегі ең маңызды бөлік екенін көреміз. Ендеше,
Қазақстан мемлекетінің сыйлығын алған жазушы Дулат Исабеков (1942- )
ағамыздың «дін ... ... ... емес ... ... ... мәдениетіміз өзгермесін...» деген сөздерінің ғылыммен үш қайнаса
сорпасы қосылмайтыны анық болады. Ал, ... пен ... ... ... ұлттық сипатта болғанымен, өркениет дегеніміз халықаралық, ғалами
сипаттағы нәрсе. Бір мәдениетті екінші мәдениетке тұтастай аударудың мүмкін
еместігін жоғарыда айтқанбыз. Өркениет болса ... ... тән ... ... ... мыналар:
1. Дін: Әр ұлттың өзіне тән иман және ... ... Тіл: Әр ... ... тән ... және ... ... Өнер: Әр ұлттың өзіне тән сән, зауық және сезімдердің ... ... ... Әр ... өзіне тән өмір сүру салтының, мәдени байлығының замана
ағымындағы көрінісі, іс-әрекеттердің даму барысы.
5. Әдет-ғұрыптар: Құқықтық-қалыптық құжат еместігіне қарамастан, қоғам
тарапынан есепке ... іске ... ... ... ... ... халқының мәдениетінің жоғарыда көрсетілген
тармақтарының барлығында да ислам дінінің ... ... ... ... ... ... ... өзгерсе өзгерсін» деген сөздің қандай
мақсатпен айтылғанын түсіну мүмкін емес. Қазір, ... ... ... ... ... күн ... ... жоқ, яғни қазақ халқының күн
тәртібінде жоқ. Ал, енді халқымыздың мәдениетімен, дінімен, тарихымен
қақтығыста жүрген бір-екі адам айтты деп, ... ... ... ... ... деп ... біздің халық та жоқ. Халқымыздың, мәдениетіміздің
толып жатқан көкейкесті проблемалары тұрғанда жазушы ағамыздың қажетсіз
әңгімені көтеруі көңілге күмән келтіреді. Сол себепті, ислам ... ... ... ... ... ... те, ... һәм орынсыз айтылған
деуге толық хақымыз бар. Бүгінгі конференция өткізіліп жатқан осы Орталық
Мұражайды аралағанда қазақ ... ... ... ... ... ... ... паш ететін жәдігерлерді көруге болады. Тек көретін
көз болса болғаны...атын мамандар қажет.
Қорытынды: Дiн ... ... ... ... я тым аз, ... жоқ. ... авторлары мен мұсылман зерттеушiлердiң маңызды
еңбектерiнiң бiрде бiрi қазақшаға аударылмаған. Бұл проблема тәуелсiз ... ... ... ... аса жойқын соққы беруде.Сол себепті, біз
жас ұрпақ, осы дін социологиясына аз да болса өз үлесімізді қосайық!
Пайдаланған әдебиеттер: Әлемдік әлеуметтану ... ... ... ... ... ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениет және ұлтаралық қатынастардың әлеуметтануы. Жастар және дін18 бет
Ислам және өркениет5 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет
Қазақ өнері9 бет
Қайта жаңғыру дәуірі мен Реформация кезеңінің мәдениеті11 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь