Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі

Мазмұны:

Кіріспе

1 Руна жазбалары
1.1 Түрік руна жазулары
1.2 Түрік қағанатының дамуы мен құлдырауының тарихы

2 Түрік тарихындағы Орхон.Енисей жазбалары
2.1 Орхон жазулары, оның құрылуы мен шығуы
Жазбалар дерек ретінде
2.2 Күл.тегін мен Білге.қаған ескерткіштері

3 Руна жазба ескерткіштерінің түріктердің тарихын зерттеудегі орны мен қызметі.
3.1
3.2 Руна жазбаларының тарихи.мәдени маңызы
Павлодар.Ертіс өңірін зерттеудегі руна жазуларының алатын орны

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Қосымша
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Тақырыптың өзектілігі ғылыми және тәжірибелік факторлармен анықталады. Руна жазуларының түріктер тарихын зерттеудегі алатын орнын, тарихи маңыздылығын, көлемділігін, баға жетпес қажеттілігін айқындап көрсету. Соныдақтан біз ерте түріктердің тарихының жазба дерегі – Күл-тегін, Білге-қаған, Төныкөк сияқты ескерткіштерді алдық.
Мақсаты: Бұл ескерткіштерді зерттей отыра, түрік халқының қалыптасуы мен мемлекеттілігін дамуын қарастыру. Б.з.д. 7-8 ғасырлардағы Шығыс Түрік қағанатының дамуы дәуірін ашып көрсету.
Тақырыпты зерттеудің міндеттері:
• тарихи-лингвистикалық тұрғыдан мәселені ашу;
• руна жазбаларының түрік тарихындщағы алатын орнын анықтау;
• Күл-тегін жолдауы түрік тарихына деректік сипат беретінің дәлелдеу.
Жұмыс жаңашылдығы: Шығыс Түрік қағанатының дамуы тұрғысында Білге қағанның өмірі мен іскерлігін жарқын ашып көрсетуге талпыныс жасалған.
Жұмыстың зерттеу нышаны: Күл-Тегін, Білге-қаған, Төныкөк ескерткіштеріндегі руна жазбалары.
Зерттеу кезеңдері:
1. Мәліметтер жинау, және деректерді қорыту;
2. Руна жазбаларын зерттеу, монографияларды оқу;
3. Жобаның жазылуы, слайд-таныстырудың жасалуы.
Әдістемелік негіз. Тарихи принциптерді қолдану, обьективтілік тұрғыда жасау, танып-білу әдісі.
Нәтижелер тәжірибелік негіз береді: Қазақстан тарихы сабағында көрнекілік ретінде қолдануға болатын: мәліметтер, фотосуреттер, құжаттар және т.б.
Деректік негіз. А.С.Аманжоловтың «История и теория древнетюрского письма», С.Г.Кляшторныйдың «История Центральной Азии и памятники рунического письма» еңбектері қолданылды.
Белгілі ғалым В.В.Бартольдтың «Древнетюркские рунические надписи как источник по истории Средней Азии», «Собрание сочинений» атты еңбектері қолданылды.
Біздің ойымызша, бұл жұмыс басқа зерттеушілерге анализ жасауға, қорытуға көмек береді. Болашақта өлкетанулық тұрғыда /Павлодар-Ертіс өңірінің аумағындағы руна жазбалары/ жұмысты жалғастыру.
        
        Аннотация
Бұл жұмыста Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі
қарастырылған. Тақырыптың ... ... және ... факторлармен
анықталады. Руна жазуларының түріктер тарихын зерттеудегі алатын ... ... ... баға ... ... ... ... біз ерте түріктердің тарихының жазба дерегі – ... ... ... ... ... алдық.
Бұл ескерткіштерді зерттей отыра, түрік халқының қалыптасуы ... ... ... ... 7-8 ... ... Түрік
қағанатының дамуы дәуірін ашып ... ... ... ашу; руна ... түрік тарихындщағы алатын орнын анықтау;
Күл-тегін жолдауы түрік тарихына деректік сипат беретінің ... ... ... ... ... Білге қағанның өмірі мен
іскерлігін жарқын ашып көрсетуге талпыныс ... ... ... ... руна ... ... және деректерді қорыту; Руна ... ... оқу; ... ... ... жасалуы.
Тарихи принциптерді қолдану, обьективтілік тұрғыда жасау, танып-білу
әдісі. ... ... ... ... Қазақстан тарихы сабағында
көрнекілік ретінде қолдануға болатын: мәліметтер, фотосуреттер, құжаттар
және т.б.
«РУНА ЖАЗУЛАРЫ – ЕРТЕ ... ... ... ЖАЗБА ДЕРЕГІ»
АТТЫ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫ
(Күл-Тегін, Білге-қаған, Төныкөк мысалында)
Мазмұны:
| ... | |
|1 ... ... | ... ... руна ... | ... |Түрік қағанатының дамуы мен құлдырауының тарихы | |
|2 ... ... ... ... | ... ... ... оның құрылуы мен шығуы | |
| ... ... ... | ... |Күл-тегін мен Білге-қаған ескерткіштері | |
|3 ... ... ... ... тарихын | |
| ... орны мен ... | ... ... ... ... маңызы | ... ... ... ... руна ... алатын | |
| |орны | |
| ... | |
| ... ... ... | |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... ... және ... ... Руна жазуларының түріктер тарихын зерттеудегі
алатын орнын, тарихи маңыздылығын, көлемділігін, баға жетпес ... ... ... біз ерте ... ... ... ...
Күл-тегін, Білге-қаған, Төныкөк сияқты ескерткіштерді алдық.
Мақсаты: Бұл ескерткіштерді зерттей отыра, түрік халқының қалыптасуы
мен мемлекеттілігін дамуын ... ... 7-8 ... ... ... ... дәуірін ашып көрсету.
Тақырыпты зерттеудің міндеттері:
• тарихи-лингвистикалық тұрғыдан мәселені ашу;
• руна ... ... ... ... орнын анықтау;
• Күл-тегін жолдауы түрік тарихына деректік сипат беретінің
дәлелдеу.
Жұмыс жаңашылдығы: Шығыс ... ... ... ... ... ... мен іскерлігін жарқын ашып көрсетуге талпыныс жасалған.
Жұмыстың ... ... ... ... Төныкөк
ескерткіштеріндегі руна жазбалары.
Зерттеу кезеңдері:
1. Мәліметтер ... және ... ... Руна жазбаларын зерттеу, монографияларды оқу;
3. Жобаның жазылуы, слайд-таныстырудың жасалуы.
Әдістемелік негіз. Тарихи принциптерді қолдану, ... ... ... ... тәжірибелік негіз береді: Қазақстан тарихы сабағында
көрнекілік ретінде қолдануға ... ... ... ... ... ... А.С.Аманжоловтың «История и теория древнетюрского
письма», С.Г.Кляшторныйдың «История ... Азии и ... ... ... қолданылды.
Белгілі ғалым В.В.Бартольдтың «Древнетюркские рунические надписи как
источник по истории Средней ... ... ... атты ... ойымызша, бұл жұмыс басқа ... ... ... ... береді. Болашақта өлкетанулық тұрғыда /Павлодар-Ертіс
өңірінің аумағындағы руна жазбалары/ жұмысты жалғастыру.
1. Руна жазбалары
1.1 Түрік руна ... ... ... ... өзгерістертен
қашу мүмкіндігі болмағанда біз өзіміздің тамырымыз бен тарихтағы ... ... ... ... ... баулу, тәрбиелеу қолға
алынған. Соның нәтижесінде ежелгітүріктік ... ... ... ... сезім туады.
Тарих, мәдениет, тілді зерттейтін ... ... ... ... ... ... ... бірі – материалдық мәдениет және жазба
мәдениеті. Бұл екі ұғым ... ... ... ... олар ... ... жұмыстарын жүргізуде. Түрік әлеміне ... ... біз оны ... ... ... ... іздейміз. Ал,
жазба деректері түріктердің тек тарихы ғана емес, сонымен ... ... ... ... береді.
Түрік елдерін ерте орта ғасырларда әлемге танытқан олардың ерлікке
толы мәрт ... ... ... мен ... жазу мәдениеті,
тәңіршілдік дүниетанымы, балбал тастары болды. Қашанда ұлы ... тән ... және ... рух бұл ... өзге ... ... ... Рухани мәдениет түрік тілінің, ... ... ... ... ... жол ... ... жағынан
Еуразиялық құрылықтың негізгі бөлігін біріктірген алып ... ... ... ... ... рухани мәдениеттің серпілісін
туғызды.
Оның ішінде көне ... жазу ... ... орны ... ... ... ең алғашқы мәліменттерді қытай ... ... ... ... жазуының пайда болған уақыты V ғасыр деп
есептеледі. Ал нақтырақ айтқанда түріктер I V ... ... ... ... кең ... қолданған. Түріктер басқа мемлекеттермен қарым-
қатынас жасағанда өзі жазуларын қолданғаны жайлы көптеген мәліменттер бар.
Мысалға алғанда ... ... ... ... қағанның жазған хатын
алып барған. Мұны ... ... өз ... ... Жалпылама
ерте орта ғасырда алғанда түріктердің төл жазуы және ... ... ... таңбалары негізінен жасалған алфавиттік құрамында 35 әріп бар. Ал
көне түрік жазуы – рунанемесе сына жазуы деп ... Көне ... ... Орталық Азия аумағында көп табылған. Олардың ішіндегі ... ... ... ... ... Селенга, Толы өзендерінің
табылған тастағы жазулар. Бұл тастарда түріктердің атақты билеушісі ... ... ... ... ... ... ... жазылған руна
жазулары сақталған. Ал Қазақстан аумағында Талас, Іле өзендерінің аңғарынан
да көне ... ... ... ... ... жазба
ескеткіштерінің көп кездесетін жері - ... ... ... ... ... құлпытастарға, қыш пен металдарға және басқа да заттарға қашалып
жазылған. Осыдан ... ... VII – IX ... ... ... ортағасырлық ортағасырлық мемлекеттерде көне руналық түрік жазуы
қолданылу аясы біршама зор болған.
«Түрік руна жазбалары» – бұл ұғым ... ... ... таныс. Бірақ барлығы қазіргі ... жиі ... ... сөздерінің қандай мағына беретінің ағара қоймайды.
«Руна» «әріп» және «белгі» дегенгі білдірмейді. Оны – ... ... ... ... ... ... сөзі ... «арканум»
(мысалға «Таро арқаны») немесе грекше ... ... ... Бұл ... руна ... ... ... құнды дәлелдер береді.
Руналар – ежелгі герман әліпбиінің белгілері (II в. ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік Причерноморье, Ескі Ладога және Новгород елді-
мекендеріндегі ... ... ... ... ... Руналардың нақты шығу тегі бүгінгі ... ... ... ғалымы К. Марстрандердың ойынша рунадар солтүстік
италийлік ... ... ... ... ... ... көбінесе бір немесе бірнеше сөздерден тұрады.
Мысалы, зат есім, қабылдану немесе магиялық ... ... ... ... ... ... ... тұратын жазулар сирек
кездеседі.
Ертедегі түрік жазуын тұңғыш рет ... ... ... І ... атқарған неміс ғалымы Д.Мессершмидт пен оған еріп жүрген шведтің
тұтқын ... ... ... ... ... Олар ... ... ұқсастығына қарап, оны «руналық» жазу деп атады. Атау онша
дәл болмағанымен, қолайлы ... ... және ... осы атау орнығып қалды.
1889 жылы Н.М.Ядринцев Солтүстік Моңғолияда, Орхон өзенінің ... ... бар ... зор ... тапты. Табылған тексті оқудың
бірінші болып кілтін тапқан дат ғалымы В.Томсен және жазбаларды ... ... орыс ... ... ... ... ... табылған
жері бойынша жазу «орхон-енисей» ... деп ... ... ал ... /тілі және жазылу сипаты/ бойынша ол ертедегі түріктердің руналық
жазуы деп ... ... ... ... ... ескерткіштері ішінде Солтүстік
моңғолияның негізінен алғанда Орхон, Тола және ... ... ... ... ең ірілері болып отыр. Олардың бәрі
екінші Түрік қағанаты /689-744 жж./ және Моңғолиядағы Ұйғыр қағанаты ... жж./ ... ... Ең ...... мен оның ... Күл-тегіннің құрметіне 732-735 жылдары ... ... ... ... қағанатының алғашқы қағандарының кеңесшісі Төныкөктің
/716 жыл/ құрметіне ... тірі ... ... ... Азия мен ... ... руналық ескерткіштердің екі тобын –
ферғаналық тобы мен жетісулық тобын бөліп қараған жөн. Бұларға ... ... ... ... ... ... тоғыз жазу және Талас
өзенінің аңғарындағы Терексай қойнауындағы жартас бетіндегі жазулар, ... ... ... керамикадағы жазулар, теңгелер мен тұрмыстық
бұйымдардағы ұсақ жазулар мен ... ... ағаш ... жазу
/Талас өзені бойынан кен қазу жұмыстарында кездейсоқ ... ... ... табылған екі қола айнадағы руналық жазулар, Талғар қала
жұртынан табылған қыш ұршықбастағы ұсақ жазулар жатады.
|2 ... ... ... ... | ... ... ... оның құрылуы мен шығуы | |
| ... ... ... | ... ... ... 1962 ж. ең ... хабар берген адам Амстердам
қаласының бургомистрі Н.Бидзен.
С.Ремезовтың 1969 ж. ... 1967 ж. ... ... ... ... шөл жалалар мен асуы қиын таулы өлкелерінің
чертежі» ... ... ... тасы» деп көрсетілген жер бар. Ол 1896-1897
ж. әйгілі Талас ескерткіші табылатын ... сай ... ... ... петр Алексеевич патшаның нұсқауымен 1701ж. «Сібірдің,
қалалардың және өлкелердің атласы» деген еңбекті жасау үшін пайдаланылған.
1721-1722 жылдары Сібір ... ... ... ... ... ... ... элементтері жөнінде қысқаша мәліметер жазып қалдырған
болса, айдауда /13 жыл/ ... ... ... істеген швед офицері
Ф.И.Табберт – ... тіл ... жаңа ағым ... теориясының
авторы, 1730 ж. Орхон-Енисей жазуының бірнеше үлгілерін тапқан. 1793 ж.
П.С.Паллас Орхон-Енисей жазуының ... ... ... ала ... ... азын-аулақ хабарлардан кейін Орхон-Енисей
жазуының ескерткіштерін іздеуге баса ... ... ... 1818 жылы
бірқатар жазу нұсқаларын Г.Спасский «сібір естеліктерінің ... ... ... ... Оны ... 1828 ж. ... тіліне аударып
басты. Еңбекті сол уақыттың көрнекті ғалымдары А.Гумбольд пен Р.Ремюза өте
жақсы бағалады. 1847 жылы М.А. ... ... ... Минусинск
округіндегі Шушинск болысынан рунакалық құпия жазу ... ... ... да оны ... 1857 жылы ... ... Бұл ескерткіштің
мәтіні 1859 жылы тағы да жарияланды. 1887-1888 жылдары фин ғалымы Ж.Аспелин
арнаулы экспедициямен барып, Енисей ... ... ... ... Оның ... 1889 жылы жарияланды. Ж.Аспелин 1884 жылы Одесса
қаласында өткізілген археологиялық сьезде жасаған баяндамасында ... ... ... ашу үшін оны оңнан солға қарай оқу керек деп ... әрі руна ... әр ... ... ... ... қыза түсті.
1881 жылы И.С.Боголюбский /Енисей, Абакан өзендерінің оң жақ ... ... т.б. ... ... ... ... маңайынан/,
1885 ж. И.В.Савенков /Тува өзенінің ... ... ... ... жазуы бар бірталай тас кездестіреді. Өзіне дейінгі жазушылардың
пікірін талдап, Н.М.Ядринцев 1885 жылы үлкен ... ... да, 1889 ж. ... ... ... ... ... арқылы экспедиция ұйымдастырады.
Ол Күлтегін мен Могилян ханға арналған ескерткіштерді ... ... ... ұйымдастырған фин ғалымдары /1890 ж./ мен В.В.Радлов ... ... /1891 ж./ ... ... қайтты. Олар жүргізген
жұмыстардың қорытындылары өз алдына жеке-жеке еңбек болып басылып шықты.
Жан-жақты жиналып, мол ... ... ... ... ... ... де ұзамай қолға алына бастады. Дания ғалымы В.Томсон ... ... ... бір ... ... тіркесіп келу заңдылығын
қадағалады. Сонда ол кейбір таңбалардың әрдайым өзара іліктес келіп, кейбір
белгілердің, керісінше қарап, ... ... ... тілінде
дауысты дыбыстардың қолданылуына байланысты жуанды-жіңішкелі болып
айтылатын екі түрлі жүйе бар ... ... ... ... ... ... 38-40 әріп бар, ол әріптердің
847 түрлі таңбасы бар деп ... еді. ... ... осы күні ... 150-ге ... ғана таңбасы бар екендігі айқындалып отыр.
Енисей ескерткіштері деп Енисей өзенінің ... және ... ... ... тобы ... Бұл ... табылған
ескерткіштердің ұзыны елудің үстінде. Бұлардың алғашқылары – ХҮІІІ ғасырдан-
ақ белгілі болғандар. Содан кейін әр ... ... ... ... ... таба берген. Соңғы жылдардың өзінде бұл ... Тува ... ... ... отыр. Енисей
ескерткіштері көлемі жағынан көбінесе шағын болып келеді. Ең үлкені 10-15
жолдан ... да, ең ... 1-2 ... ғана ... ... жағынан Енисей ескерткіштері – ескі түркі жазуының
ең ескісі, ол шамамен Ү-ҮІІ ғасырларға жатады деп есптеледі.
Ескі түркі ... ... ... алқабында көптеп табылған жері –
Улукем және Кемчик өзендерінің ... Бұл – жер ... ... ... ... аса қолайлы жер көрінеді. Маңайдағы далалық өңірден ... ... ... ... жер. ... ... ескерткіш көп табылған
жердің осы ерекшелігін ... ... ... мәдениетінің өркендеуіне
табиғи жағдай болған деп шамайлайды.
Ескі дәуірлерде Енисей бойын қырғыздар, солардың қоластына ... ... ... ... ... ескерткіштерін ескі қырғыз
тілінің ескерткіші болу керек дейтін жорамалға осы факт ... ... ... Бұл ... ... ең ... ... Тянь-Шань тауларына
Енисей бойынан келгендігін еске ... ... осы ... мына ... ұмытпаған жөн. Енисей ескерткіштерінің тілі бар жағынан бірдей осы
заманғы қырғыз ... ... ... ... ... қырғыз
тілімен қабыспайтын толып жатқан фактілер бар. Оның бер ... ... ... ... осы заманғы түркі тілдерінің көпшілігінде-
ақ /әсіресе Орта Азиялық тілдерде/ кездеседі. Бұның өзі, бір жағынан кейбір
зерттеушілер айтып ... ... ... ... ... ... ... тіл болып қалатын диалектілік ерекшеліктер де
соның салдары болуы ықтимал.
Сөйтіп, Енисей ескерткіштері бір ғана ескі ... ... ... ... ... ескі ... ... түркілік» тілдің
ескерткіші, олай болса осы күнгі тірі түркі тілдерінің көпшілігене ортақ
деп қарау ... ... ... деп ... Селенга, Толы өзендерінің аңғарынан,
Минусинск ... ... ... тобы ... жүр. ... ... ... тарихи оқиғаларының мерзімі, жазу стилі
жағынан ескі түркі жазуының соңғы жаңа ... ... ... ... ... оған ... аймаққа ескі түркі жазуы Енисей өзені
бойындағы түріктерден тараған болу ... ... ... гөрі ... ... таңбалырының әлдеқайда жетілгендігі,
олардың жақсы сақтаулы сол жайды танытатын тәрізді. Оның бер ... ... ... ... ... таралған болуы да мүмкін. Күлтегін
ескерткішінде ... ... ... аңар көрү білін, түрк амты бідін
белгілері /Мынаны оқып біліңдер, түріктің ендігі халқы мен бектері/. ... ... ... де: Түрік білге қаған еліне бітідім деп білге
Тоныкөк /Түріктің Білге ханының ... ... ... мен, ... ... ... бар. ... қарағанда ескерткіш қойғызып, өсиет
айтып отырған авторлар басқа да түріктердің жазуды оқи ... еске ... ... ... ... сан ... көп, әрі ... болып
келеді. Олардың ішіндегі ең көлемділерінің біразын әңгімелей кеткен дұрыс.
Орхон ескерткіштерінің ең көлемділерінің бірі – Онгин ескерткіші деп
аталады. ... ... ... аңғарындағы сайын Ноян шіркеуінен 1891
жылы Н.Ядринцев тапқан. Оның айтуынша ескерткіш тегістелген әдемі, ... ... ... Тас ... ... ... ... Жазу оның
алдыңғы жағы мен бір жақ беткейіне жазылған. Айнала басы жоқ арыстандар ... ... ... ... ... 500 ... ... төселген
аллеялар бар. Ескерткіш Илтерес /кейде Елтерес, Гудулу, ... хан ... ... Илбилге хатунға, яғни Могилян мен оның інісі Күлтегіннің ... ... ... ... жазылған мерзімі ҮІІ
ғасырдың басы. Бір мәліметтер бойынша Илтерес 690 не 693 ... ... ... ... қоғамының мүшесі Н.Ядринцев 1889 жылы Орхон өзенінің
Моңғолия жеріндегі Хошо-цайдам ойпатынан ағып өтетін жерінен кейін «Хошо-
цайдам ескерткіштері» ... ... ... ... ... аталып кеткен ескерткіш тастарды табады. Бұл ескерткіштердің иелері –
Н.Ядринцевтің айтуынша, Моңғолоиядан ... ... ... ... ... ... дейінгі елдерді түгел жаулап алып,
Қытай мен ... ... ... ... жасаған түркі
тайпалары.
1827 жылы Селенга өзенінің бойындағы Налайха станциясынан әкелі-балалы
Д.А.Клеменц пен Е.Д.Клеменц кейін ... ... ... «Тоныкөк
ескерткеші»/ деп аталып кеткен. Жазулы тасты табады. Ол Шығыс ... ... ... Илтерес /693 жылы қайтыс болған/, Қапаған /716
жылы ... ... ... /734 жылы ... ... тәрізді үш билеушіге
бірдей қызмет еткен, өз заманының білгір дипломаты ... ... ... ... ... ... жазуының бұлардың басқа да нұсқалары мол екенін айттық. Қосымша
ретінде айта ... бір жай – ... мен ... ... өзенінің
аңғарларында ескі дәуір куәсі болатын молалар мен ... әр ... ... ... ... мен ... әр ... хайуанаттардың
суреттері өте көп. Тарихшылардың айтуынша, бұлардың барлығы да өзара жақын,
ұялас тайпалардың бір кездегі өмір сүру куәсі, ... ... ... ... мен ... ... ... рулық таңбалары мен Орхон-Енисей жазуының
арасындағы генетикалық жақындық жайындағы өткен ... ... ... ... ... ... ... да қостап отыр. Тарихшы С. В.
Киселев бұл жазу ... ... ... ... ... ... ... халық арасында тыңнан туған қолтума үлгі
деп қарау керек деп қорытындылайды. Өз ойын ... үшін ол тағы да ... мен жазу ... ... ... жазбаларының дәуірі Ү-ҮІІ ғасыр аралықтары деп айттық.
Бұл түркі халықтарының арасында ислам діні ... ... кез. Олар ... табиғи құбылыстарға табынып, соларды құдай тұтты. Соған орай жазбалар
тілінде ислам дініне байланысты айтылатын діні ... де, ... ... де ... ... ... түгелдей дерлік табиғи түркі
сөздерінен құралады.
Орхон-Енисей жазуы ескерткіштерінің ... ... ... ескерткіштердің біздің еліміздегі зерттелу тарихын негізінен
алғанда, үлкен-үлкен үш дәуірге ... ... ... – Орхон-Енисей
жазуының әрбір үлгілерін жинау дәуірі, яғни ХІХ ғасырдың ... ... ...... ... материалдарын оқып аудару және
оларды бастырып ... ... ... ... ... ... дейін/.
Бұл дәуірде кейбір ескерткіштер ... ... ... да ғылыми-зерттеу
жұмыстары жазыла бастады. Үшінші ... – осы ... ... ... түрде жан-жақты /тарихи, лигвистикалық, этнографиялық, археолгиялық
және т.б./ ғылыми талдау дәуірі болды.
Орхон-Енисей ескерткіштерінде ... ... ... мен ... ... түркі халықтарының құрамында кездесетінін айтып өтпеске болмайды.
Өйткені бұл – жай ғана, ... ... ... сол ... сөйлеген
тайпалар мен рулардың қазіргі түркі халықтарының құрамына ... ... ... түскендігін дәлелі. Ескерткіштер текстіндегі қырғыз,
оғыз тайпаларының кейінгі дәуірде жеке-жеке түркі ... ... ... ... ... ... да қазіргі бірсыпыра түркі
халықтарының құрамында бар екендігі ... ... ... ... ... ... ... байлағаз, чигат тәрізді ру аттары кездеседі.
Зерттеушілер осы ру ... ... ... ... ... ... аз, чик тәрізді этникалық атаулардың қалдығы дегенді айтады.
Бұл пікірге дәлел болатын тағы бір жағдай: алтайлықтардың ... ... ... сол ... ... географиялық орынға сай келеді.
Сондай-ақ қазіргі тува ... ... ... ... деп аталатын
этникалық топ сақталса, тағы да алтайлықтардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... тайпаларды білдірмей тайпалар
тобын, тайпа одақтарын білдіруге тиіс ... ... ... шығарды.
Сонымен қатар қазақ тілінің тарихын зерттеушілер де, тарихи деректерге
сүйене отырып, ескерткіштерде кездесетін ашин, дулу ... ... ... ... ... арғы ... болуға тиіс дейтін пікір
айтады.
Сөйтіп, ескерткіштер тілінде кездесетін этникалық топтардың ... ... ... ... ... отырады.
Түркі халықтары мен тілдерінің өте ескі ... ... ... ... ... ... шығу тарихы, зерттелу жайы, тіл
ерекшелігі және оның қазіргі қазақ тіліне қатысы жайындағы ... ... ... ... ... Білге қаған атынан жазған
жазулардың авторы Иоллығтегін. ... ... ... ... ... бұл ... ... аты – Иоллығтегін», - деген анықтама.
Түркі мәдениетін зерттеуші ғалымдардың пікірінше Иоллығтегін 739 ... ... ... ... ал ... 732 жылы жазған. Бұл түркі қағанатының
күшті кезі болғанымен, ... ... ... кіре ... белгілі еді.
Мүмкін осы жай саясаткер Иоллығтегіне Күлтегін батыр қазасына арнап сөз
жазуға ой салған ... ... ... ... 684 жылы туып, 731 жылы 47
жасында дүниеден өткен. Осы қаза әсіресе ... ... ... әсер ... ... ... ... жазылуы да содан болар.
Данышпан сол бабамыздың бізге қалдырған мына сөздерін оқып, ойланайық:
«Көк тәңірі жаратқан, көк тәңірге ұқсас мен ... ... міне ... ... ... ... ... аталастарым, туыстарым,
бауырластарым, менің соңыма ерген барлықтарың менің бір ... де ... ... көк аспан жаратылғанда, жер төменде қарайып ... ... ... ... ... ... адам ... үстінен менің
бабаларым Бұлқын қаған мен Естемі ... ... ... ... ... ... тайпа өзінің одағын құрды. Солардың бірі түркі халқы болды. Дүниенің
төрт бұрышы олардың жауы ... ... алып ... ... төрт ... ... ... алды. Сөйтіп оларды бейбіт өмір ... ... Басы ... ... ... тізесі барлардың тізесін бүктірді. Менің
інім Күлтегін өмірден өтті, мен ... ... ... ... ... ойым ... ... білмейтін көк тәңірі. Адам баласы туғанда өмірден өту үшін
туады»,- деп жазылған. Зираттың басына қойылған көк ... ... ... ... ... ой сөзінің қарапайымдылығында.
Біздің бүгінгі ұрпақтарымыздың өз тілін, өзінің арғы тегінің тарихын,
кім ... ... ... ... бабаларымыздың қалдырған сөздері
бірден-бір ем, дауа болуы сөзсіз.
Данышпан Тоныкөк қаған: «Мен қартайдым, дәрежем көкке жетті. Егер жер
бетіндегі ... бар бір ... ... жұмысқа құлқы жоқ, жұмыс ... бір ... ... ол сол халық үшін қандай қасірет болған болар
еді. Мен данышпан ... ... ... ... ... үшін осының бәрін
жазуға бұйырдым»,- деген сөзін тасқа қашатқан.
Ұққан адамға еңбек сүйгіш бол, ... ... ... ... ... ... адам ... халқын кері тартады, қырсығы тиеді», - деп
кейінгі ұрпақтарға өсиеті, ақыл, нақыл, ой ... ... ... ... Абылхожин Ж.Б., Бурханов К.Н., Кадырбаев А.Ш., Султанов Т.И. Страна в
сердце Евразии.-Алматы: 1998г.
2. Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің ... ... ... Арон Атабек. Руны и годы или Слово об Учителе. //Отан. 2002.№3, с.40
4. Байбатша Әділхан. Қазақ даласының ежелгі тархы.-Алматы: 1998.
5. Баласағұн ... ... ... ... 1986 ж.
6. Есімов Ғ. Абай хакім. –Алматы, 1994.
7. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... ... ... ... Ә., ... Т. Көне ... ... –Алматы, 1998.
9. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий.-
Алма-Ата, ... ... Ә.Х. ... ... ... ... Садықова К. Түркі дәуіріндегі мәдениет /Жазба мұралары/.-Павлодар.2005
ж.
Ернур мугалим
Орхон-Енисей жазуы туралы 1962 ж. ең ... ... ... адам ... бургомистрі Н.Бидзен.
С.Ремезовтың 1969 ж. бастап, 1967 ж. жазып бітірген «сібір қалаларының,
жерлерінің, шөл ... мен асуы қиын ... ... чертежі» деген
еңбегінде «Орхон тасы» деп ... жер бар. Ол ... ж. ... ... табылатын рунктке сай ... ... ... петр ... ... ... 1701ж. «Сібірдің,
қалалардың және өлкелердің атласы» деген еңбекті жасау үшін пайдаланылған.
1721-1722 жылдары Сібір өлкесін ... ... ... ... ... кейбір элементтері жөнінде қысқаша мәліметер жазып қалдырған
болса, айдауда /13 жыл/ ... ... ... ... швед ... ... тіл ... жаңа ағым Орал-Алтай теориясының
авторы, 1730 ж. Орхон-Енисей жазуының бірнеше үлгілерін тапқан. 1793 ... ... ... бірсыпыра материалдарын жариялады.
Алдын ала берілген осындай азын-аулақ хабарлардан кейін ... ... ... баса назар аударыла бастады. 1818 жылы
бірқатар жазу нұсқаларын Г.Спасский ... ... ... ... ... ... Оны ... 1828 ж. латын тіліне аударып
басты. Еңбекті сол уақыттың көрнекті ғалымдары А.Гумбольд пен ... ... ... 1847 жылы М.А. ... ... ... ... Шушинск болысынан рунакалық құпия жазу ескерткіштерінің жаңа
түрін тапты да оны ... 1857 жылы ... ... Бұл ... 1859 жылы тағы да ... ... жылдары фин ғалымы Ж.Аспелин
арнаулы экспедициямен барып, Енисей өзенінің бойындағы ... ... Оның ... 1889 жылы ... ... 1884 жылы ... өткізілген археологиялық сьезде жасаған баяндамасында Орхон-
Енисей жазуының сырын ашу үшін оны ... ... ... оқу ... деп ... әрі руна ... әр алуан үлгілерін жинау жұмыстары қыза түсті. 1881
жылы И.С.Боголюбский /Енисей, ... ... оң жақ ... ... т.б. ... ... /Саян тауынын маңайынан/,
1885 ж. И.В.Савенков /Тува өзенінің бойынан/ сияқты ... ... ... бар ... тас ... Өзіне дейінгі жазушылардың
пікірін талдап, Н.М.Ядринцев 1885 жылы үлкен мақала жазады да, 1889 ж. ... ... ... ... бөлімі арқылы экспедиция ұйымдастырады.
Ол Күлтегін мен ... ... ... ... ... Осыдан соң
Г.Гейкель ұйымдастырған фин ғалымдары /1890 ж./ мен В.В.Радлов ... ... /1891 ж./ ... ... ... Олар ... ... өз алдына жеке-жеке еңбек болып басылып шықты.
Жан-жақты жиналып, мол сараланған ескерткіштердің сырын ашып, жазуын ... де ... ... ... ... ... ғалымы В.Томсон ең ... ... бір ... өзара тіркесіп келу заңдылығын қадағалады.
Сонда ол кейбір таңбалардың ... ... ... келіп, кейбір
белгілердің, керісінше қарап, В.Томсен Орхон-Енисей жазуынын ... ... ... ... ... ... екі ... жүйе бар деген тоқтамға келген.
Ж.Асперин Орхон-Енисей жазуында небәрі 38-40 әріп бар, ол ... ... ... бар деп ... еді. Шынына келгенде, осы күні 24
дыбыстың 150-ге тарта ғана таңбасы бар екендігі айқындалып отыр.
Енисей ... деп ... ... ... және Тува ... ... тобы ... Бұл алқаптан табылған ескерткіштердің
ұзыны елудің үстінде. ... ... ... ... белгілі
болғандар. Содан кейін әр кезде зерттеушілер ... ... ... таба ... ... ... өзінде бұл жазудың үлгілері Тува
республикасының территориясынан табылып отыр. Енисей ... ... ... ... болып келеді. Ең үлкені 10-15 жолдан тұрады да, ... 1-2 ... ғана ... ... ... Енисей ескерткіштері ескі түркі жазуының ең
ескісі, ол шамамен ... ... ... деп ... ... жазуының Енисей өзенінің алқабында көптеп табылған жері Улукем
және Кемчик өзендерінің жағасы. Бұл жер ... ... шөбі ... аса қолайлы жер көрінеді. Маңайдағы далалық өңірден биік ... ... ... жер. ... ... ... көп табылған жердің
осы ерекшелігін ескеріп, мұнда ... ... ... ... ... деп ... дәуірлерде Енисей бойын ... ... ... қарайтын
тайпалар мекендеген. Кейінгі кездерде Енисей ескерткіштерін ескі қырғыз
тілінің ... болу ... ... ... осы факт себеп болып жүрсе
керек. Бұл пікірді қостаушылар ең алдымен қырғыздардың ... ... ... ... еске алатын. Дегенмен, осы орайда мына ... ... жөн. ... ескерткіштерінің тілі бар жағынан бірдей осы
заманғы қырғыз тілімен астаса бермейді. Ескертекіштер ... ... ... толып жатқан фактілер бар. Оның бер жағында Енисей
ескерткіштерінің тілдік фактілері осы заманғы ... ... ... ... Орта ... ... кездеседі. Бұның өзі, бір жағынан кейбір
зерттеушілер айтып ... ... ... ... ескерткіштерінде
бірнеше тайпаларға ортақ тіл болып қалатын диалектілік ... ... ... болуы ықтимал.
Сөйтіп, Енисей ескерткіштері бір ғана ескі қырғыз тілінің көрінісі дегеннен
гөрі, ... ескі ... ... түркілік» тілдің ескерткіші, олай
болса осы күнгі тірі түркі тілдерінің көпшілігене ортақ деп қарау ... ... деп ... ... Толы өзендерінің аңғарынан,
Минусинск ... ... ... тобы ... жүр. Орхон
ескерткіштері тілі, баяндайтын тарихи оқиғаларының мерзімі, жазу стилі
жағынан ескі ... ... ... жаңа ... ... ... ... сондай-ақ оған жалғас аймаққа ескі түркі жазуы Енисей ... ... ... болу керек. Енисей ... гөрі ... ... ... ... ... жақсы сақтаулы сол жайды танытатын тәрізді. Оның бер ... ... ... ... кеңінен таралған болуы да мүмкін. ... ... ... кезедеседі: аңар көрү білін, түрк амты бідін
белгілері /Мынаны оқып ... ... ... ... мен бектері/. Сол
сияқты Тоныкөк ескерткішінде де: Түрік білге қаған еліне бітідім деп ... ... ... ... ... ... жаздырдым мен, данышпан
/Тоныкөк/ ... ... бар. ... қарағанда ескерткіш қойғызып, өсиет
айтып отырған авторлар басқа да түріктердің жазуды оқи ... еске ... ... жазуының ескерткіштері сан жағынан көп, әрі көлемді ... ... ... ең көлемділерінің біразын әңгімелей кеткен дұрыс.
Орхон ескерткіштерінің ең көлемділерінің бірі Онгин ескерткіші деп ... ... ... аңғарындағы сайын Ноян шіркеуінен 1891 жылы
Н.Ядринцев тапқан. Оның ... ... ... ... төрт ... жазылған. Тас жалпақ плитаның үстіне орналытлған. Жазу оның алдыңғы
жағы мен бір жақ беткейіне жазылған. Айнала басы жоқ ... мен ... ... ... ... 500 қадамдай тастан төселген аллеялар
бар. Ескерткіш Илтерес /кейде Елтерес, Гудулу, Кутлуғ/ хан мен оның ... ... яғни ... мен оның інісі Күлтегіннің ата-аналарына
қойылған. С.Е.Масловтың шамалауынша, жазылған мерзімі ҮІІ ... ... ... ... ... 690 не 693 жылдары қайтыс болса керек.
Орыс географиялық қоғамының ... ... 1889 жылы ... ... жеріндегі Хошо-цайдам ойпатынан ағып өтетін жерінен кейін «Хошо-
цайдам ескерткіштері» /немесе «Күлтегін ... ... ... аталып кеткен ескерткіш тастарды табады. Бұл ... ... ... ... ... дейінгі жерлерді
жайлаған, Қара-қорымнан Ыстық ... ... ... ... ... алып,
Қытай мен Үндістан арасындағы халықтармен қарым-қатынас жасаған түркі
тайпалары.
1827 жылы ... ... ... ... ... ... пен Е.Д.Клеменц кейін «Селенга ескерткіші» /немесе «Тоныкөк
ескерткеші»/ деп аталып кеткен. ... ... ... Ол ... ... ... ... Илтерес /693 жылы қайтыс болған/, Қапаған /716
жылы ... ... ... /734 жылы қайтыс болған/ тәрізді үш билеушіге
бірдей қызмет еткен, өз заманының білгір дипломаты болған ... ... ... ... ... ... бұлардың басқа да нұсқалары мол ... ... ... айта ... бір жай ... мен Толы, Селенга өзенінің аңғарларында
ескі дәуір куәсі болатын молалар мен қорғандар, әр ... ... ... ... мен плиталар, әр түрлі хайуанаттардың суреттері өте көп.
Тарихшылардың айтуынша, бұлардың барлығы да өзара жақын, ұялас ... ... өмір сүру ... ... ... ... ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШІ ЖӘНЕ ОНЫҢ КӨЗДЕРІ
Әрбір дәуірдің елеулі, кезеңді оқиғаларын ... ... ... ойшылдары тарих-шежіреге айналдырып, шеберлер сәулет
өнерінде бейнелеп қалдырған.
Тек түркі халықтары мәдениетінің ғана ... ... ... ... ... ... тарихында елеулі орын алатын ондай ескерткіштердің мәні өте
зор. ... ... ... ... қазақ жерінде де көптеп жасалғандығы
біздің халқымыз үшін үлкен мақтаныш.
Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір ... ... ... ... ақын тас, ... тас – ... ... (VІІІ ғ.).
V-IX ғасырларда түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және ... Азия ... ... ... егін, әдебиет өнері, тарих ғылымдарының,
діни сенімдердің, Орхон жылнамасы мен ... ... ... ... жазу ... табылған уақыт түркі тілдерінің даму
тарихындағы «Көне түрік» дәуірінде сай келеді. ... ... ... ... ... осы ...... жазуын қолданып, осы жазу тілінде
сөйлеген. Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің ең көп ... жері – ... ... және Талас бойы.
Орхон-Енисей жазуы өзінің жазу ерекшеліктері мен қолдану өрісіне сай Орхон-
Енисей және Талас жазуы делініп екі топқа бөлінеді.
Енисей ... ... ... ... ... тас бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... кейіннен
Тува мен Хакасия Краснояр өлкелерінен де осындай жазбалар табылған. Енисей
жазбаларының жалпы саны - 85 ... ... ... кіші – гірім
жазбалармен қатар ірі тестер кездеседі. Енисей ескерткіштері көлемі жағынан
негізінен ... ... ... Ең ... 10-15 ... ең ... 1-2 жолдан
ғана тұрады. Қолданылуы жағынан Енисей ескерткіштері – ескі түрік жазуының
алғашқы шығып ... ... ... Бұл жазу ... ... одан ... өзені өңіріне тарады. Бұл тұжырымның шындыққа
жанасымдылығы жеке ... ... ... мен ... де
байқалады. Енисей жазба ескерткіштерінің ең көне ... ... ... Бұл ... түркі халқы белгілі мөлшерде отырықшы
болып, металл өңдеушімен айналысқанын, мәдениетті ел болғанын көрсетеді.
Орхон жазуы көне ... ... ... ... ... тектес халықтардың
бәріне ортақ көне түркі әдеби тілінде жазылған. Ол кезде ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... қағандығының қол
астына қараған болатын. VI ғасырдың ортасында қазіргі Солтүстік Монғолия
жерінде бас құраған түркі ... сол ... аяқ ... ... ... ... ... бұғазына дейінгі аралықты аралық алып жатқан ұлы
империяға айналды. Кейін келе Батыс ... және ... ... ... ... екі ... қағандыққа бөлініп кеткені белгілі. Солай бола тұра, ... ... ... ... мен тас ... сондай-ақ кейбір
ыдыстардың желгі, түбі және ... ... ... көне ... ... ең маңыздысы – Орхон жазба мұралары. Орхон өзенінің
бойынан табылған бұл ескерткіштердің ішінде ... ... ... ... мұра ерекше аталады. Оның біріншісі - 731 жылы ... хан ... ... – 735 жылы ... Білге қағанға, ал үшіншісі –
Тоныкөкке арналған ескерткіштер. ... ... ... ... ... мен ... ханымның еңбектерінен мынадай мағлұмат ала аламыз: ... ... ... деп ... ... ол – үш
ханның ақылшысы және ... ... ... ... адам. Қытай жазбаларында
Тоныкөк жайлы 716 жылы айтылған. ... ... ... ... ... ... ... және Тоныкөк жазбаларында толық көрсетілген.
Көне түркі жазбаларын кейде «руна» ... деп ... Оның ... ... ... швед офицері Страленберг пен неміс ғалымы ... ... ... өзі ... жат жазуды өз
елінің тілінде «руна» ... деп ... еді. Бұл сөз ... ... ... ... таралып кетті.
Орхон ескерткіштері оқиғалар мерзімі, жазу стилі жағынан ескі ... ... – жаңа ... ... Оның бер ... Орхон жазуы, сірә,
халық арасына кеңінен тараған болу керек. Күлтегін ескtрткіштерінде мынадай
сөйлемдер кездеседі: «Түркі салқын тиып, ел еткендеріңді де ... ... ... де мұнда бастым. Барлық сөзімді айтар мәңгілік тасқа
бастым, ... ... ... түркінің қазіргі халқының бектері» -
дейді.[1]
Орхон ... осы ... ... көрінісін берген. Бұл жерде бұрын
өз ... ... ... ... ... ... 50 жыл бойы
қытай билігінде болып, кейбір княздар қытай титулдарын ... ... ... ... ... ... жай ... «Менің өзімнің ханым
бар, мемлекетім бар халық едім, енді ... ... ... ... ... дей [2] ... қытайларға шығады. Бұдан біз арасындағы күресті, ханның
халық өкілі ретінде күрес жүргізгендігін көреміз.
Орхон жазбаларында әскери күш және ... рух ... ... ... одан адамшылққа жат пиғыл кездеспейді, мәдениетті
деген халықтардан ... ... ... ... ... ләззат алу элементтері мұнда атымен жоқ. Жазба ескерткіште
империяның құралуы – халыққа ... ... ... ... ... әскери тұрмысқа келетін болсақ, әрбір, жауынгер ... ғана ... ... де ... әрі ... ... керек екенін ескертіп
отырады.
Жазба ескерткіштегі Білге қаған ... ел ... ... - ... ... ... ... - әрі батыр, әрі шешен, жырау, әрі
кемеңгер ақыл иесі. Тастағы жазбада Тоныкөк ... ... ... ... ... ... өз ағасы Білге қаған кезінде ... ... оның ... сол ... ... дара ... ... беріледі.
Сол жазбалардың ішінде күні бүгінге дейін өз мәнін жоймаған шешендік ... мен өлең ... ... арнаулар мен жоқтаулар молынан
кездеседі. Мысалы: «Көрур көзум көрмес тег бопты, білер білігім ... ... «Түн ... ... ... ... аздаған дыбыстық
ерекшеліктері болмаса, күні бүгінге дейін тілімізде сол күйінде қолданылып
келеді.
Талас жазу ... ... ... ... ... ... ескерткіштері» деп аталып жүр. Талас өзенінің бойынан, ... ... 23 ... ... Таластан табылған ескерткіштер
көлемі тар көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан да аз.
Талас алқабынан 1932 жылы ... руна ... бар ... та ... Оның төрт ... да көне ... алфавитімен жазылған. Бұл алатаяқ
шыршадан жасалған. Оның ... да ... ... ... Санкт-
Петербургтегі мемлекеттік Эрмитажда сақталуы. Орхон-Енисей ... ... ... ... ... Талдықорған өңірінен,
Сарыарқадан және Алматы маңынан табылған. Сонымен ежелгі түркі елі белгілі
бір аумақта өмір ... ... ... жазуын, тілін, өзге де мәдениетін
дамытқан. Ежелгі түркі ... ... ... ... ... өзендерінің бойы, Минуевльск ойпаты, ... ... ... ... ... аймақтары болды. Оған Шығысы Хангай, Сарыөзеннен, батысы ... ... ... – Қытайдың Аққорғанынан, Теріскейі – Ленаға
дейінгі аралықтағы байтақ аймақты мекендеген түрік ... ... ... ... ... енуі. Ғылым әлемінде түрік жұрттарының
жәдігері ретінде танылған жазулар 2500 ... бері бар деп ... ... болған есеп бойынша, көне Түрік жазуымен тас бетіне 240-тай
қағаз бен теріге 310 ... ... ... ... ... 554 ... мұралар, ұйғыр әрпімен 1000-ға тарта мәтіндер, 10-ға жуық кітаптар
жасалыпты. Араб ... ... ... дүниелер қаншама жалпы түрік
халықтары XVI ғасырға дейін оннан астам жазу үлгісін қолданып, пайдаланған
кездерінде ... ... ... ... ... болар атақты Күлтегін, Тонына, Білге, Бумын қағандар әрі
тарихи, әрі әдеби дастан жыраулардың ... ... ... ... ... ел ... сақтау үшін сол заманның данагой
білімдарияры өркениеттің белгісі ... ... ... сына ... ... ... тайпаларынан қалған бұл ескерткіштер көне дәуірдің қоғамдық мәдени,
әрі әдеби ... ... ... ... ... ... ретінде
бүгінгі күні барлық түркі тектес халықтарға ортақ мұраға айналды. Түркінің
сары ... ішкі ... ... сіңірген таңбалы тастар қас батырдың
ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының ... ... ... еш ... күні ... ... ... Болашақ
ұрпаққа мұра етіп қалдырған көне түркілік жазба ескерткіштер кең байтақ
Қазақстанның барлық аймақтарынан табылып ... саны жыл ... ... ... көне ... жазба ескерткіштерін географиялық, мазмұндық
әрі дәуірлік ... ... ... ... және ... деп үш ... бөледі.
Соның ішінде Талас жазбалары Қазақстанның ... ... ... тікелей жалғасы болып табылатын орта ғасырлық мұралар мен
тарихи орындар осмы таулы-қыратты, өзенді аймақтарда ... Сан ... ... барысында Орталық Азия территориясында ағаш тақтайшаға
ойылып жазылған көне жазу табылды. Бұл жазу ... ... ... ... ... басқа тас жазулардан ерекшеленеді. Іле-шала ... ... қола ... ... ал 70-ші ... Іле ... ... (Есік
қорғанынан) күміс тостағандағы жазу ... ... ... мәні зор
жазулардың бүгінде Қазақстанның кез-келген өңірінде өз сырын ішіне ... ... ... ... ... ежелгі түркі тайпалық ... өмір ... ... жазумен ойылып жазылған үй-тұрмысына қажетті заттар, қой тастар
табылып жатыр.
Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... Орхон таңбаларынан өзіндік ерекшелігімен дараланады. Мұнда Орхон
немесе ... ... ... ... жазулардағы барлық
таңбалардан бөлек өзгеше жазылған көне ... ... ... өзі ... жүйесінің ертеден қалыптасқан, жүйелі әліппе, жазу мәдениетіміздің
тереңде екенін аңғартады.
Ежелгі түркі туралы Орхон материалдарынан басқа да ... ... ... Бұл ... оқып білу әлі ... дейін
кешуілдеп, нақты тарихи деректерді көрсететін мәліметтердің көбінен әлі
басы ашылмай келеді. Оған мына ... да ... ... Х ... ... ... мен түркілердің өздері) өздерінің исламға дейінгі
жазбаларына қарсы шығып, бұрын жасалған түркі мәдениетін ислам ... ... ... ... ұмыт ... Бұл ... ... үкіметі,
кезінде де толастамады. «Пантюризим» деген желеумен Түркі мәдениеті
қуғындалды. Ол саясат ... ... де ... ... ... шығатын
«Молодая гвардия» журналыныі (1990-№12№-256 бетінде) жамбылдық А. Хмелов
Қазақстандағы тіл саясаты туралы сыңаржақ пікір айтты: ... ... оқу ... бұл ... (қазақ тілін) қалаңыз, қаламаңыз зорлап
оқытады» деп жазды. «Өзімнің сұлу орыс ... ... ... ... ... ... деп қана ... жалған айтып, «қазақ, қырғыз тәрізді көшпелі
халықта жазу,сызу атымен болмаған» - деп бұл ... ... ... ... ... қазақтардың әрпінің бәрі орыстардан алынған. Ендеше
ондай тілді үйретудің не ... бар, - деп ... өз ... VI ... да ... бойындағы қабырға жаңа,
ескі түркі әріптерімен ойып ... орыс ... әлі ... ... ... Орыс жерінде кириллицаның келіп тууына әлі 300 жылдай ... бар ... А. ... ... білсе «көшпенді халықта әріп деген қайдан болсам»
деп ауа ... ... ... ... ... біраз мағлұматтарды өзі шығарып тұрған
«Сибирский вестник» журналында Григорий Спасский жариялайды. Оның ... ... ... ... ... да, ... ескерткіштері басқа елдердің
ғалымдарына да белгілі бола бастайды. Бұл хабарды естіген фин археологиялық
қоғамы 1875 жылы Минусинскіге екі рет экспедиция ... 1889 жылы ... ... атпен 32 таблицалы, 8 фотосуретті атлас ... ... бір жай, ... ... табылғанша бұл мұраларды фин
ғалымдары өз халқының ескерткіші деп танып келген. Алайда бұл ... ... олар ... ... жылы орыс ... Н.М. ... ... өзенінің бойынан, Енисей
өзені сағасынан табылған ескерткіштерден әлдеқайда үлкен ... ... ... ... ... төрт ... биік тасты көреді.
Н. Ядринцев тасқа мынадай сыпаттама ... ... - 3,5 ... төменгі
ені - 1,32 метр, жоғарғы жағының ені – 1,22 ... ... ... ... жоғарғы бөлігі өрнектелген. Тастың төрт жағы бірдей жазылған.
Батысқа қараған бетінде қытай жазуы да, ... ... ... ... толған.
Н. Ядринцевтің айтуына қарағанда, ескерткіштен 25 метрге дейін созылған
аласа ... ... ... ... нәтижесінде бұл қытай кірпішінен
жасалған қабырға екендігі анықталды). Осы ... ... басы ... жасалған 7 түркі статуясы табылған. ... ... ... басы ... ... қираған екі хайуанның мүсіні бар (ғалымдар
мұны мазарға кіретін есіктің белгісі болу керек деген ... ... ... кіре ... ... арасы 10-12 метрден, беттері ... ... сын ... ... 4,5 шақырымға дейін созылып жатыр
екен. Мұқият зерттеудің ... әлгі ... ... ... ... өлтірген дұшпандарының келбеті екені және айқындалып
отыр.
Көп кешікпей Н. Ядринцев Россия ... VІІІ ... ... сло ... ... көне ... аударады. Осыдан
бастап бұрын тек Енисей ескерткіштері деп қана аталып келген жазбалар енді
Орхон, яки Орхон-Енисей ... ... атқа ие ...... орта ... Жетісу, Алтай, Орталық Азияны мекен еткен
түрлі ру-тайпалар бірігіп, ... ... деп ... мемлекет құрғаны
тарихтан жақсы мәлім.
Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби мәдени өмірін жыр еткен
ғажайып ... бар. ...... ... қаған», және «Тоныкөк»
жырлары деп аталады. Бұдан 1250 жыл ... ... ... ... осы ... ... идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік
шеберлігі тұрғысынан да күні ... ... ... ... ... ... жәдігерліктер жанры туралы ... ... ... ... ... жүр. Бұларды біресе прозалық шығарма десе, екінші ... ... ... Ал ... ... ... ... совет ғалымы И. В. ... – VІІІ ... ... поэзиясы» деген еңбегі басылып ... руна ... ... ... ... ... деп танылады.
«Сонымен қатар дәл Стеблеваның ұғымындағыдай, ескерткіштегі сөз біткеннің
бәрін бірдей ағыл-тегіл өлең ... ... ... ... ...... «Алпамыс», «Қобыланды» тәрізді әйгілі жырларында кездесетін өлең
арасындағы әлқисса-түсіндірме көркем қара сөздер ... да ... ... Көне ... ... өзімізге әбден қанық қазақтың
батырлар жырларындағыдай, болашақ жорықтарды немесе өткен оқиғаны ... ... ... баяндай отырып, өздеріне елеусіз деп есептеген
сәттерді жыр арасында қара ... ... те ... ... ... жолдардың көркем болуы шарт емес, керісінше тусінікті болу жағына
баса мән ... Осы ... ... Білге Қаған, Тоныкөктерге
арналған үш шығарманыңүшеуінде де кездестіреміз. Өз ... ... ... соғыстарда көрсеткен есепсіз ерліктерін сүреттеуде сан түрлі
бояуды, бейнелеу ... мол ... ... ... ... ... сәт ... баяндауды да қолданады. Мұны біз көне түркі ғұламаларының
эпикалық мұра жасаудағы қалыпты, дәстүрлі әдісі ме деп ойлаймыз.»1
«Күлтегін» жырындағы мынадай өлең ... ... ... ... ... тау боп жатты...
Бек ұлдарың құл ... ... күң ... бүктірдік,
Бастыны еңкейттік...
Еліміз қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық ... осы ... пен ... ... пен ... ... пен ... тебірене толғайтын ғажайып жыр жолдарын ақын бұдан бір мың екі ... ... ... жазыпты. Демек, әрбір шумағы әсем айшық-өрнектерге, сезім
толғаныстарына, жанды бейнелерге толы бүгінгі өресі биік ... ... түп ... көне ... ... ... ... ғой.
Көне түрік қағанаты дәуірінде, дәлірек айтсақ VІІІ – ғасырда әрбір әрпі
құлпытасқа ... ... ... сөзі ... жан ... ... әрбір шумағы астарлап айтылған ой-толғаныстарына толы, қадым
замандардан сақталып, бізге жеткен сөз ... ... ... да ... – оған ... ... ... ой мен сезім әлеміне жетелейді.
Қиыннан қиыстырып, айтар сөзін айшықтап, ажарлап, сан ... ... ... ... ... ... шеберлігіне таңырқап, талантына
тәнті боласыз.
Адамзаттың көркемдік талғамы ерте замандардан бастап дамығанын дәлелдейтін
ғажайып көркем сөз ... тек көне ... ғана ... ... да жиі ұшырайды. Мәселен, ежелгі вавилон елінің «Көрмегені ... деп ... ... поэмасы біздің заманымыздан бұрынғы екі мыңыншы
жылдар шамасында жазылыпты. Бұл адамның сұлулығы мен ... ... ... ... гимн деуге болады. Ал, енді үнді жұртының бұдан да
ертерек жазылған «Махабхарата» ... ... ... адам ... ... ... арналған. Бұл дастан он тоғыз кітаптан тұрады, жалпы
көлемі екі жүз он төрт мың жол өлең болып ... ... ... В.В. ... ... Ж. Бітігтастағы Білге танушы «Егемен Қазақстан» 2002, 28
сәуір.
3. Ертедегі қазақ әдебиеті, ... ... ... ... ... 29 ... ... Е. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы,
1976. 10б.
5. Келімбетов Н. Ежелгі ... ... ... Ана тілі ... ... М. Асыл ... ... Жазушы 1990.
Орхон бітіктастары мен ескерткіштері455
«...Культурный вес, цена этих ... ... ... ... ... ... они бесценны... Наш долг сохранить эти
каменные
книги, они ... ... ... не ... ... Это наша
родная
история и в то же время - общечеловеческое достояние»
Олжас ... 1975 ... ... ... ... көне түрiк бiтiктастар ... ... ... деп атау ... Оның өзіндік
себебі бар. Өйткені Орхон өзенiнiң бойы Еуразиялық кеңiстiктегi ... ... ұлы Хұн (қыт: ... ... ... (б.з.б.
209 ж-б.з.II ғ.) орталығы-астанасы болды, одан кейінгі кезеңде Сянби (II-IV
ғ.), ... ... (IV-V ғ.), ... Елі ... (VI-IX ғ.), ... (IX
ғ.) , «қырғыз» ( IX-X ғ.) этносаяси мемлекеттері мен Моңғол ( 1189-XIV ғ.)
империясының негізгі ... ... қара ... жер ...... ... Демек осы өңiр мыңдаған жылдар бойы далалық көшпелi төл
табиғатының кiндiгi, сарқылмас бастау ... ... ... ... ... сан ... тарихи ескерткiштерге аса бай өлке."
Орхон бітіктастары мен ескерткіштерінің кеңiстiк аймағы – ... ... ... тау ... Гоби ... шөл ... және осы тау-
жота, дала алқабындағы Орхон, Селеңгi, Туыл, Онгин, Керулен, Онон, Ханұй,
Хүнүй, Тэс, ... ... бойы мен ... ... ... ... ... Демек көне түрік бітіктастар мен ... ... ... солтүстiгiнен оңтүстүгiне дейiнгi төрт
тарабында кездеседi."
Жалпы, Моңғолиядағы түрiк ... ... ... олардың iрi
ескерткіш кешендерде орнатылуы деуге болады. ... ... ... ... ... тасбақа немес тұғыртас, бәдіздер, балбалдар (
саны 10 - 400 данадан астам), қорған, сандықтас және т.б."
Түрік ... ... ... ... ... тастарда, зат бұйымдарда,
тиын ақшаларда, жартастарда қашап түсірген. Кейбір жартастарда жоса ... да ... ... ... ... ... көне ... мәтін
(Тұрпан ескерткіштері секілді) Моңғолияда әзірге табылмай ... . ... ... байланысты Ордубалық, Байбалық, Тоғұбалық ... ... ... қоныс мекендерінің орны айқындалғанымен бұл
қалаларға қатысты археологиялық кешенді зерттеулер жоқ дерлік.
Орхон бітіктастары мен ... ... ... ... ... ... ... чұр, тархан және т.б.билік иелерінің, түрік
бекзаттарының құрметіне ... ... ... ... да ... ... алғаш табылған жер-су атауларымен аталып,
ғылыми ... ... еді. ... зерттеулердің нәтижесінде аталмыш
бітіктастар мен ескерткіштер ... бiр ... ... арналғаны
анықталып, қазір оны сол тұлғаның ... атау ... ... ... Татпар қаған («Бугут ескерткіші» ), Бiлге қаған, Күлтегiн («Хөшөө
цайдам ескерткіштері») , ... ... ... Ел ... ... шинэ ус ескерткіші»), Күлі-чұр («Их хөшөөт» ... ... ... ( «Их Асгат» ескерткіші), Күл тархан (« Ар ханан» ... және ... ... Орхон түрiк бiтiктастары мен ескерткіштері ... ... ... орай ... оның ... жер-су атымен
аталып келедi."
Орхон бітіктастары мен ескерткіштері ... ... мен ... аса ... Онда Түрік Елінің саяси тарихы толықтай қамтылмаса да,
едәуір дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... ең ірісі Білге қаған бітіктасы мен ... көне ... ... ... этномәдениеті және және
т.б. жақтарына қатысты мол деректер бар. Одан кейін ... Ел ... ... (Ел ... ... және ... сол ... және этносаяси жағдайлардан нақты мәліметтер кездестіруге
болады."
Көне түріктерде «мәңгітас» деген ырым жосындық ұғымы ... ... ... ... ... ... өсиетті баяндамасы тасқа қашалып хатталды.
Бір сөзбен айтқанда, сол замандарда-ақ «тастар сөйлей бастады» ... ... ... ... ... кең ... ... соның куәсі екені сөзсіз."
Орхон бойында көне түрік ... ... ... үнді ... брахми, соғды
және т.б.жазу үлгісінде қашалған бірнеше ескерткіш ... ... ... ... қаған («Бугут») бітіктасындағы жазудан көне соғды
мәтіні анықталынды. Ал Хүйіс толағай («Хүйіс толгой») бітіктасының сыры ... жоқ, оның ... ... ... ... ... қатар Моңғолияның кең алқабында, жартастарда қашалынған ... ... жаңа ... табылып жатыр (Дэл-уул, Қара-қату (Эрээн-
харганат), Ақ-шоқы, Өртең-бұлақ және ... ... мен ... Моңғолияның астанасы Ұланбатыр
қаласында, әкімшілік аймақтардың өлкетану музейілерінде ... Ал ... ... мен ... ... негізінен алғаш орнатылған
жерлерінде тұр.457
1889 жылы Орыс патшалығы география қоғамының шығыс ... ... Н.М. ... ... ... тобы ... өзенi бойындағы
Күлтегiн, Бiлге қаған ескерткiш кешендерін, Қарақорым, Қарабалғасұн (Орду-
балық) қала орындарын зерттедi. ... ... ... ... ... және ... ... көлемi жағынан олардан үлкен Орхон
бітіктастары мен ескерткiштерi таныла бастады.
1890 жылы фин ... А. ... ... 1891 жылы Орыс ... ... мәшһүр түркологi В.В. Радлов басқарған экспедициялары Орхон,
Туыл, Селеңгi өзендерi бойындағы ... ... ... ... қазбалар жүргiзiп, бітіктас, ескерткiштердiң қағаз
көшiрмелерiн (эстампаж), фотосуреттерiн алып қайтқан едi."
1893 жылы ... ... ... В.Томсен түрiк бiтiктің оқылу
кілтінің ережесiн ашты. 1894 жылы ... ... ... ... көне ... мәтінді орысшаға, немiсшеге аударып, әйгілі
«Орхон экспедициясының есептері» сериялық басылымдарына жариялады. ... мен ... ... ... ... түрiк бiтiктану
саласының iрге тасы қаланды."
1891 ж. Н.М. ... ... ... кешенiн, 1897 ж. Е.Н. Клеменц Тұнықұқ
(Тоньюкук) ескерткiш кешенін алғаш рет тауып, бүкіл ... ... ... ... ... ... тектес этностардың төлтума тарихын, ... ... ... ... және ... қырларын зерттеуде
жалпы әлемдік түріктануда іргелі-іргелі теориялық нақтылы қадамдар жасаудың
бастамасы бола білді."
Орхон ... ... 1909 ж. ... ... ғылыми
қоғамының Г.И. Рамстедт, С. Пелси басқарған экспедициясы көп ... ... ... ... ... ... ескерткiшi» деп атап және осы
кешеннiң алғашқы жоспарлы кесте-суретiн ... ... ... ... де ... зерттеді."
1912 ж. әйгілі алтайтанушы ғалым В. Л. Котвич Күлi-Чұр ескерткiш кешенін
іздеп ... ... ... П.К ... В.А. ... Б.Я.
Владимирцов, Б.Б. Бамбаев, Д.Д. Букинич, Г.И. Боровка, К.В. Вяткина ... т.б. ... көне ... ... байланысты ескерткіштерді іздестіру,
анықтау мен зерттеуге байланысты жұмыстарды қолға алды."
1956 ж. моңғол ... Ц. ... ... ... ... ... Тариат бітіктасын тапты. 1957 ж. ... ... ... ... кешенінде қазба жүргізген."
1958 ж. Н. Сэр-Оджав, Л. Ийсл бастаған Моңғол-Чехословакия бiрлескен
археологиялық ... ... ... археологиялық қазба
жұмыстарын жүргiзді. 1962 ж. Моңғолия-Польша ... ... ... ... ... үш ... бөлшегiн тапты. 1974 ж. Моңғолия-
Венгрия бірлескен экспедициясы көне ... ... ... ... ... ... Моңғолиядағы көне түрік бітіктастары мен ескерткіштерді зерттеуде
1960, 1969, 1970, 1975, 1976, 1977, 1978, 1983, 1984, 1986, 1987, ... ... ... ... ... ... бірлескен
экспедициясының үлесі мол болды. Атап айтқанда, Е.И. Убрятова, Б. ... С.Г. ... Х. ... М. ... Ю.С. Худяков,
В.Е. Войтов, В. В. Волков, В.А. Лившиц, Г.Сүхбаатар, Г. ... ... Д. ... Д. ... Л. ... Ц. ... және және ... археологиялық, тарихи, эпиграфикалық және басқа да жақтарынан кең
көлемде зерттеулер жүргізді, біршама еңбектер жарияланды."
Көне түрік бітіктастары мен ... ... ... ... ... бірлескен экспедициясы 1996-1998 жылдары
«Моңғолиядағы тарихи жазбалар мен ескерткіштер» атты жобаны жүзеге асырды."
2000-2001 ... ... ... Д. Баярдың жетекшілігінде Білге қаған
ескерткіш кешенінде Моңғолия-Түркия бірлескен археологиялық қазба ... Осы ... ... көне түрік археологиясында сенсациялық
жаңалықтар ашылды. Бұл Білге қағанның ... ... ... асыл ... ... (2800 дана зат бұйымдар) табылуы еді."
Орхон бітіктастары мен ескерткіштерін зерттеуге XIX ғасырдың 80 ... XXI ... ... ... Орыс ... ... ... бұрынғы Кеңес Одағы, Моңғолия, Ресей, Венгрия, Польша, Жапония,
Түркия, Қазақстан және т.б.елдердің ғалымдары ат ... ... ... ... ... сезіммен атап өтетін тарихы оқиға деп 2001 ... ... ... ... ... ... ... ғылыми (жаңа технологиялық) көшірмесі орнатылуын ... ... ... мен ... ... ... ... археографикалық және т.б.этносаяси, этноәлеуметтік,
этномәдени тұрғыдан көптеген жайттарды анықтауға мол септігін ... ... ... ... ... точки зрения ... ... ... индивидуум, критически
мотивирующий абстракцию, не ... ... ... ... концептуально интерпретируя общепринятые дефанизирующие
поляризаторы, поэтому ... ... ... материальной
классификацией всеобщих мотиваций в парадогматических связях предикатов,
решает проблему усовершенствования ... ... всех ... ... ... ... из ... пришли к выводу, что каждый произвольно выбранный ... ... ... мистической индукции можно ... с ... ... ... ... типа при ... детекторно-архаического дистрибутивного
образа в Гилбертовом конвергеционном пространстве, однако при параллельном
колаборационном анализе спектрографических множеств, изоморфно релятивных к
мультиполосным ... ... ... ... ... ... ... гентильной теории психоанализа, в результате чего надо
принять во внимание следующее: ... не ... ... но ... ... ... ... пассивизированный
высокоматериальной субстанцией, обладает призматической идиосинхрацией, но
так как валентностный ... ... то и, ... ... ... в ... направлении,
поскольку, находясь в препубертатном состоянии, практически каждый субъект,
меланхолически осознавая ... ... ... ... ... интеграции и дифференциации в ... ... ... что в ... синхронизации, ограниченной
минимально допустимой интерполяцией образа, все методы конвергенционной
концепции требуют ... ... ... ... ... ... имеют вегетационный период от трёх
до восьми ... ... но все они ... ... ... ... ... криогенно-креативного
процесса геронтологизации. Увеличить этот базис можно с ... ... ... ... клеток контагиозной
конкретизации, однако введение конкретизации ... за ... ... теории множеств и дистрибутивного анализа, что обусловлено тем, что
трансцендентальная ... ... в ... ... ... комплексный морфоз только тогда, когда конституент доминанты
квазитенденциально универсален, и происходит довольно внезапно. Очевидно,
что всё ... ... свет на ... ... ощущений
субъекта, абсолютно нефункциональных в условиях абстрактного хаоса.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орхон - Енисей ескерткіштерінің зерттелуі11 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Орхон - Енисей жазба ескерткіштері22 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Жылқы және ту12 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь