Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы

КІРІСПЕ

Жұмыстың өзектілігі. Қазақ балалар әдебиеті - өз даму кезеңінде өзіндік тарихы бар сала. Балаларға арналған әдебиет ұлт тарихында сонау ауыз әдебиетінен бастау алып, қазіргі кезеңге дейін өзінің тілдік, стильдік жағынан, мазмұны мен құрылымы жағынан үлкен белеске көтерілді.
Көркем әдебиеттердегі баланың, яғни кейіпкердің тілдік ерекшелігі мен сөз қолданысы, эстетикалық таным деңгейіне сай символдық таңбалардың қалыптасуының өзіндік ерекшелігі де бар. Осы орайда, жекелеген ақын-жазушылардың тілдік тұлғасын қарастырған зерттеу еңбектері болғанымен белгілі бір кезеңге тән балалар тақырыбына жазылған шығармалардағы кейіпкердің тілдік ерекшелігін, ой-танымы мен болмыс-бітімін салыстыра отырып, оны антропоцентристік аспектіде, жас ерекшелік психологиясына сай бала танымын этностың танымдық дүниесімен тығыз байланыстыра зерттеу осы кезге дейін қазақ тіл біліміндегі когнитивтік лингвистикада арнайы қарастырылмағаны белгілі. Осыған байланысты таным – мәдениет – тіл үштігінің принциптері негізінде, балалар шығармаларындағы кейіпкерлердің танымдық ерекшелігін тілдік фактілер арқылы когнитивтік құрылым тұрғысында ғылыми талдау қай кезде болса өзекті мәселе болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Зерттеудің негізгі мақсаты - қазіргі антропоцентристік бағыттың ғылыми теориялық қағидаларына сәйкес балалар әдебиетіндегі кейіпкердің дүниетанымы мен болмысын, тілдік қолданысын этностың ұлттық танымымен байланысты концепт ретінде тұжырымдау, сондай-ақ, балалар шығармалары ономастикалық кеңістігіндегі жалқы есімдер мен тілдік көріктеуіш тәсілдерді, бала психологиясының когнитивтік құрылымын анықтау. Бұл мәселелерді анықтау үшін мынадай міндеттер қойылды:
- балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілінде көрініс табатын ономастикалық атауларды анықтап жүйелеу, инвентарлау;
- шығармалардың ономастикалық кеңістігіндегі антропонимдік жүйе мен кейіпкерлердің лақап есімдерінің қолдану жиілігін айқындау;
- көркем шығармалардағы баланың тілдік тұлғасының қалыптасуына ықпал ететін прецеденттік есімдерді көрсету;
- жоғарыда көрсетілген ономастикалық кеңістік, прецеденттік есімдер негізінде М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың, М.Қабанбаевтың шығармаларының этнотанымдық жүйесін айқындау;
- балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің тілдік құралдарды – фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, диалект сөздер, өзге де көріктеуіш тәсілдерді қолдану аясында
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.Қарсыбекова Ш. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді топтастырудың этнолингвистикалық принциптері: филол.ғыл.канд. ... автореф.: 10.02.02. – Алматы, 2004. – 20 б.
2. Сыздық Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Санат, 2002. - 360 б.
3. Жанұзақов Т. Ономастика және қоғам // Сөзтаным. – Алматы, 2003. - №3. - 45 б.
4. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. - М.: Наука, 1987. - 261 с.
5. Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б.Соқпақбаев шығармалары бойынша: филол.ғыл.канд. ... автореф.: 10.02.02. – Алматы, 2006. – 19 б.
        
        ӘОЖ                         ... ... ... ... ... КЕЙІПКЕРЛЕРІНІҢ ТІЛДІК ТҰЛҒАСЫ»
(Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаевтың шығармалары бойынша)
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
кандидаттық ... ... ... Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... Тіл ... ... ... жетекшісі: филология ... ... ... ... ... ... ... доцент Ж.Б.Саткенова
Жетекші ұйым: ... ... ... ... 2008 жылы «24» ... күні ... ... ҚР БжҒМ
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06 - ... және 10.02.02 - ... тілі ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01. диссертациялық кеңестің ... ... (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым ... ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2008 жылы «___» ________ ... ... ... ... ... ... ... ... балалар әдебиеті - өз даму кезеңінде
өзіндік тарихы бар сала. Балаларға арналған ... ұлт ... ... әдебиетінен бастау алып, қазіргі кезеңге дейін өзінің тілдік, стильдік
жағынан, ... мен ... ... ... ... ... әдебиеттердегі баланың, яғни кейіпкердің тілдік ерекшелігі мен
сөз қолданысы, эстетикалық таным деңгейіне сай ... ... ... ерекшелігі де бар. Осы орайда, ... ... ... ... ... ... еңбектері болғанымен
белгілі бір ... тән ... ... ... шығармалардағы
кейіпкердің тілдік ерекшелігін, ой-танымы мен ... ... оны ... ... жас ерекшелік психологиясына сай
бала танымын этностың танымдық дүниесімен ... ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі когнитивтік лингвистикада ... ... ... ... ... – мәдениет – тіл
үштігінің принциптері ... ... ... ... ... ... фактілер арқылы когнитивтік құрылым тұрғысында
ғылыми ... қай ... ... өзекті мәселе болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Зерттеудің негізгі мақсаты - қазіргі антропоцентристік бағыттың ғылыми
теориялық ... ... ... әдебиетіндегі кейіпкердің дүниетанымы
мен болмысын, тілдік қолданысын этностың ұлттық танымымен байланысты
концепт ... ... ... ... ... ономастикалық
кеңістігіндегі жалқы есімдер мен тілдік көріктеуіш ... ... ... құрылымын анықтау. Бұл мәселелерді анықтау үшін
мынадай міндеттер қойылды:
- балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілінде көрініс ... ... ... жүйелеу, инвентарлау;
- шығармалардың ономастикалық кеңістігіндегі антропонимдік жүйе ... ... ... ... ... ... ... шығармалардағы баланың тілдік тұлғасының қалыптасуына ықпал
ететін ... ... ... ... ... ... кеңістік, прецеденттік ... ... ... М.Қабанбаевтың шығармаларының
этнотанымдық жүйесін айқындау;
- балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің тілдік құралдарды – фразеологизмдер,
мақал-мәтелдер, диалект ... өзге де ... ... ... ... ... ... анықтау;
- М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың, М.Қабанбаевтың шығармаларының ұлттық
мазмұны негізінде көркем тілінің концептуалдық құрылымын ... ... ... кейіпкерлерінің санасындағы эстетикалық танымға сәйкес
символдық ұғымдардың қалыптасуын нақты дәйектеу;
- М.Гумеровтың, ... ... ... ... ... ... тұлға тұрғысынан сипаттама беру;
- шығармада қолданылған ... ... ... ... ... сәйкестендіре қарастыру;
- балалар тақырыбына ... ... ... бала ... ерекшелігін айқындаудағы мәнін ашу.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде тіл біліміндегі лингвокогнитивтік,
психолингвистикалық зерттеудің жаңа бағыттарында анықталған танымға ... ... ... ... ... ... жұмысының дереккөздері. М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың,
М.Қабанбаевтың шығармалары.
Зерттеудің негізгі әдістері мен тәсілдері. Зерттеу ... ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау мен
жинақтау, концептілік талдау, ... және оны ... ... ... және ... мәні.
Зерттеу барысында қол жеткен нәтижелер мен тұжырымдар, талдау ... ... ... тіл ... ... ... өз
деңгейінде толықтыруға үлес қосып, лингвомәдени, этнолингвистикалық бағытта
арнаулы курстарда талдау жүргізуге септігін тигізеді. Сондай-ақ ... ... ... ... лингвистика,
көркем мәтінді лингвистикалық талдау пәндерінен ... ... ... ... тиеді.
Зерттеу жұмысының әдістанымдық негізі. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... сөз ету, оған ... ... талдау жүргізу барысында ресейлік когнитолог ғалымдар
В.А.Маслова, Е.С.Кубрякова, А.Бабушкин т.б. және ... тіл ... ... ... ... ... ... Қ.Рысберген, Б.Тілеубердиев т.б. ғалымдардың зерттеу еңбектері,
теориялық тұжырымдары басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... ... тілінің ерекшелігі мен
тілдік тұлғасы анықталып, ... ... ... ... ... ... балалар әдебиеті кейіпкерлеріне лақап есімдердің берілуінде ұлттың
мәдени болмысы мен ... ... ... ... қабылдаудағы ұлттық
менталдық танымның ерекшелігі анықталды;
- Б.Соқпақбаевтың, М.Гумеровтың, М.Қабанбаевтың ... ... ... қолданысына тән тілдік көріктеуіш ... ... ... ұғымы кешенді құрылым деп танылып, балалар әдебиетіндегі кейіпкер
дүниетанымын нақтылайтын концептінің типтері анықталды;
- бала ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық ерекшелігін анықтау мақсатында кейіпкердің тіліне
психолингвистикалық тұрғыда талдау ... ... ... ... ... ... анықтау мақсатында жұмыста
алғаш рет синэргетика ... ... бала ... әсер етуші
энергетикалық қуаты бар ... ... ... ... ... ... М.Қабанбаевтың балаларға арналған
шығармаларындағы тілдік бірліктердің семантикасы ... ... ... ... ... ... ... қабылдаудағы ұлттық менталдық танымға
байланысты қалыптасады;
- баланың ғалам ... жас ... ... ... ... ... ересек адамның ғалам бейнесінен
өзгеше болып келетінін зерттеу нысаны айқын көрсетеді;
- баланың тілдік тұлғасы ұлттық ... ... ... қабылдайтын
өсу, қалыптасу процесіндегі тілдік тұлға;
- жасөспірімдердің танымдық деңгейі, қоршаған дүниені қабылдау, ... ... ... ... ұжымдық тілдік тұлғасы
қалыптасады;
- балалар тілінің қолданысындағы жалқы есімдер ... ... ... ... ... ... бола ... тіл білімінің когнитивтік саласында лақап есімдер концептқұраушы таңба
ретінде танылады;
- баланың ... ... ... ... ... ... ... есімдер болып табылады;
- шығармадағы фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер, теңеулер, диалект сөздер,
авторлық қолданыстар, ұғымдық мәні ... ... ... ... ... концептілік құрылымдар арқылы бала ұғымындағы ... ... ... ие ... балалар әдебиетіндегі бала санасына ықпал жасаушы синэргетикалық тілдік
бірліктердің психолингвистикалық мазмұнын сипаттау арқылы ұлт ... ... ... ... мен ... ... жұмысының негізгі
нәтижелері мен ... ... ... хан ... ... ... конференцияда (Алматы, 2005); Әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінде өткен « ... және орыс ... шет ... ... ... технологиялары» атты халықаралық ... ... ... 2005); ... ... «Мемлекеттік
тілде маман даярлау “Жаңа мақсат, жаңа жүйе”» атты ... ... 2006); ... атындағы Тіл білімі
институтының «Тілтаным» журналында (Алматы, 2007); ... ... ... ... ... 2007) және ... Тіл ... институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-
әдістемелік семинарда (2008, маусым) баяндамалар жасалды. Зерттеу жұмысы
бойынша ... ... ... мен ... 7 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, ... ... ... ... ... кіріспесінде тақырыптың өзектілігі негізделіп, зерттеу
нысаны, ... ... ... ... ғылыми
жаңалығы мен нәтижелері, теориялық маңыздылығы мен практикалық құндылығы,
қорғауға ұсынылатын тұжырымдар жинақталып ... Әр ... ... қорытындыда тұжырымдар беріледі.
Бірінші тарау «Поэтонимдердің көркем мәтіндегі терминдік, функционалдық
сипаттамасы» деп аталады.
Қазіргі қазақ тіл білімі өзінің дамуында жаңа бағытты ... ... ... ... когнитивтік тұрғыдан қарастыру ... ... ... ... ... ... ... алды. Бұл орайда ономаст ғалым ... ... ... ... ... жаңа ... жол ... бұл
дегеніміз бұған дейінгі этнолингвистикалық, дәстүрлі, жүйелі-құрылымдық,
лингвомәдениеттанымдық, ... ... ... ... ... ... ономастикалық процестерді жаңа тұрғыдан көрсету
мен ұғынуға ұмтылыс жасайды» (1.21). Осыған орай, біздің мақсатымыз ... ... ... ... ... ... ... бала санасы арқылы дүниені тану мен қабылдаудың мәнін ашу ... ... ... ... есімдердің қолданыс аясы.
Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаев қазақ балалар әдебиетінде ерекше
қолтаңба ... ... ... ... шығармаларындағы
кейіпкерлер мен олардың лақап аттары, жер-су атауларының мәні ұлттық ... ... ... ... ... Балаларға арналған
әңгімелері мен повестерінде дүниені танудағы жас ерекшелік психологиясы мен
танымның когнитивтік санадағы көрінісі айрықша рең ... ... ... атым – ... ... тілдік жүйесі Қожаның психологиялық
қабылдауы мен оның когнитивтік ... ... ... ... басты кейіпкері Қожаберген өз есіміне деген танымдық
көзқарасты психологиялық тұрғыдан былай көрсетеді: Атымды айта ... ... ... ... ... да ... Адамның атының сүйкімді
болуы да зор бақыт па деймін. ... ... ... Ербол, Бақыт деген
аттарды алып қараңдаршы. Айтуға да ықшам, естір құлаққа да ... ... ... да ... тілінен сабақ беретін Майқанова тәтейше айтқанда,
бұлар жоғары идеялы ... [Б.С.] т.б. Бұл ... ... ... ... ... оның таным деңгейін түсіне білу қажет. Мұндағы ең басты әсер
етуші фактор қоршаған орта, қоғамдық сана. Егер ... ... жеке ... ... ... сананың пікірімен байланыстыра алмаса, онда
мұндай логикалық құрылым ... ... еді. ... ... ... құбылыс «Ортаншы ұл» шығармасында былай суреттеледі: Тақыр бас
бала тақылдап біраз сөйледі. Алмастың ... ... шын аты ... ... бір ... ... атын ... үшін, оны ойнап
жүрген балалардың көзінше ылғи «Өлмес» дей беріпті. Бұл сөз ... ... ... ... олар оны «Өлмес» деп атай бастапты [М.Ғ.].
Мұндағы бір ... ... ... ... ... ... келіндердің
жаңа түскен үйдегі адамдардың атын атамай, астарлап жеткізудің әсерінен
болғанын байқатса, ... ... ... ... де ... ... бірге, «Қала және қыз бала» әңімесінде де адамға ... ... сену ... анық ... ... ... ... бала ылғи
мені сыртымнан бағып жүреді дедім ғой. Өзі аппақ шөлмектей жүдеу, ... ... ... ұзақ ... перзент көрмей, елу бір жасында осы
бала дүниеге ... ... деп сол ... ... ... ... өзі
адамзаттың, оның ішінде қазақ халқы, қай кезеңде өмір сүрсе де ұлттық ... ... ... дәстүрлі тәжірибесіне сүйенетінін байқатады. ... ... өз ... ... бір кезеңге, тіпті тұтас бір елдің
тарихына қатысты ... ... ... ... ... қолданыста
ерекше маңызды рөл атқаруы мүмкін.
Жазушы шығармаларындағы ... ... ... өскен ортасы мен
дүниетанымы тұрғысынан ұлттық болмысқа ... ... ... топониміне қатысты қызықты мәліметтер келтіре келіп, оны ... ... ... алып ... ... ... картасынан
Алматыны көзіңізді жұмып тұрып тауып алатыныңызға мен дауласпаймын.
Астанаға дәл ... ... ... енді тау ... шығысқа қарай
сырғытыңыз. Тоқтаңыз! Мен әңгіме етіп отырған үркердей шағын ауыл Қостөбе,
міне, осы ... ... дәл ... ... ... ... Текесім!
[Б.С.]. Сондай-ақ бұл атаулар денотаты, ... ... ... ... ... кездесетін реалды нысандар.
Машқар Гумеров өз ... ... ... ... ... оған тән ... ... бала санасында қалыптастыруға
ерекше көңіл бөлген. Яғни, әрбір ... бере ... оның шығу ... ... ... ... ... қаламгердің Шұңқыртомар, Қорасал
атауларына берген түсініктемелері осыған дәлел. Мысалы: Ауылдың шығыс
жағындағы осы бір ... ... аты ... ... ... ... ... тұсына таман екі арал бар. Тұрмысқа қолайлы ... ... үш ... ... ... ... осы Қорасал, екіншісі- теріскей жақта, бір жарым
шақырым жердегі Жалтыр. Колхоз орталығы да жеті жылдық ... те ... ... тағы бір жиі кездесетін атаулар – ру
атаулары. Бұл атаулардың ... да ... ... мен ... ... байланысты. Автор бұл атауларға қатысты ... ... ... бере ... кейбір ру аттарына қатысты этимологиялық
этюдтерді сәтті ашып ... ... ... ... ... ұры
ел болған. Рудың Беснайза атануы да ... ... Бір ... ... бес ... ұшы ... ... содан Беснайза атаныпты деген сөз
бар [Б.С.]. Осы берілген мысалда Беснайза руына ... ... ... ... бере ... ... ... негізінен, Құрмандар
тұрады. Құрманның «Киікбай», «Найза» деп аталынатын екі руы. Біз Найзамыз,
Дұрысы Беснайза. ... ... ... ... ... Біз – Жолышпыз.
Барлығы Алаштың балалары ғой [Б.С.] т.б. деген сөйлемдер арқылы Қостөбедегі
этникалық құрамды нақты ... ... ... ... ... тілінде жалқы есімдердің
қолданылуында айтарлықтай ерекшеліктер жоқ. ... ... ... кейіпкері де, оқырманы да – бала. Сол үшін автор ... ... ... оған ... ... ... – аңыз-әңгімелер,
тарихи оқиғалар, қоршаған ортаға тән белгілерді балаға ұғынықты, қабылдауға
ыңғайлы етіп қолданады.
1.2. ... ... ... ... ... ... ... лингвостилистикалық зерттеулерді жазушының таза ... яғни ... сөз ... ... ... ... т.б. сипатта қарастырумен ғана шектеуге ... ... ... ... тіркестер сөздің эмоциялық – экспрессиялық мәнін
арттырады. Мұндай тұрақты ... ... ... шығармаларында ұлттық
болмыс пен танымның белгісі айқын аңғарылады. ... ... ... үй орнындай жерге топтала өскен доланаға таянғанда, Кәрішалдың
даусы пышақ кесті тына қалды [М.Ғ.] деген ... ... ... ... ... бейнелі түрде берудің өзіндік ... ... бұл ... ... ... сөз ... ... шығармашылық көрігінде шыңдалған көркем туындылардан
кездестіруге ... ... та, ... те ... ... ... қолдана білген. Мысалы: Шал да, Мұқамеди де, әйелдері де, тіпті
кішкентай ... та мал ... ең бір ... ... ... ... жасы көл ... еңіреп жүр [Б.С.] деген сөйлемдерден екі
қаламгердің кейіпкер ... мен ... ... ... ... суреттеуін айқын аңғарамыз.
Фразеологизмдер арқылы кейіпкер тілінің сөз байлығын, әсіресе, балалар
тілінің тілдік қолданыс ерекшелігін дәл ... ... ... баланың өскен ортасына тән сөз саптау ... ... ... қаламгердің шеберлігін танытады. Мысалы: Бүйтіп қиюым келіспей, ... ... ... ... жүргені шат-шәлекейімді шығарды [М.Қ.] т.б.
Тілдегі дағдылы қолданыстан тыс құбылысты және ... ... ... ... ... ... табиғатын тануға
көмектесетін, негіз болатын ... ... бір ... бар. Ол ... құбылысы. Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев, ... ... ... ... қаламгерлердің осы дәстүрді шебер
пайдалана білгеніне айқын ... ... ... Біз ... ... ... бір ай шамасы уақыт өтті [Б.С.]. Отқа ... ... ... ... ... астынан құймақтардың құлағы қылтияды [М.Ғ.]. Түс
ауа шулы үлкен қала жастанып жатқан сүңғі шыңдардың басына бұлт ... ... ... сала берді [М.Қ.] т.б мысалдардағы трактордай бір
ай, ... ... ... т.б. ... қолданыстардың сәтті
пайдаланылғанын байқаймыз.
Көркем әдебиетте көп қолданылатын тілдің көріктеуіш ... бірі ... ... ... ... ... де ... мен ойды
беруде қолданылған мақал-мәтелдердің ... ... Бұл ... ... ...... этносына тән дүниетаным
мен сананың айқын айғағы, халық даналығы мен ... ... ... мен ... ... мен ...... айғағы» деген пайымдау айтады [2.3]. Мұндай ... ... ... әйтеуір ешкімге тимей, ұрынбай, жайыңа жүр. Тек
жүрсең, тоқ жүресің дейді атам қазақ..... Біреудің ала ... ... ... деген жақсы ат емес [Б.С.] т.б. сөйлемдерде берілген мақал-мәтелдер
арқылы айтылар ойды нақты ... ... ... ... ... ... ... көріктеуіш құрал
ретінде мәтін тілін жандандыра әсерлендіруге қызмет етіп, белгілі бір
құбылыстың ... дәл ... ... ... жұмсалады. Мысалы
М.Гумеров шығармасындағы: Жаңыл ұлына: - Е, ... – деп ... ... - ... ... ... «Ел ... елу» деген емес пе. Жұрт
кеңседегі шешім жайынан әп-сәтте хабарланып та үлгеріпті [М.Ғ.] ... ... ... мирас болып келе жатқан ұлттық этникалық
көзқарас пен салт ... ... ... ... ... алсаң, қарадан қашық, ақ атаулыға асық жүр. Ақ атаулы ... бара ... ... жалыңды, түйедейін шудаңды төсе, қарғам!"
[М.Қ.] деген сөйлемдердегі қарадан ... ақ ... асық жүр ... мақал-мәтелдерден халықтың бағзы замандардан келе жатқан этносқа
тән өмір ... ... ... ... әдебиет тілі туралы сөз болғанда, әдетте оны құрайтын ... ... ... ... бірі – ... ... тіл ... – кейіпкер тілі. «Шыңырау» әңгімесінде кейіпкер тілінің ерекшелігі
автордың тілі арқылы өте сәтті берілген. Мысалы, Алма ... ... ... пен ... онда ... ... ... жетектеп алды да, әйелдерді
бастап үйге кірді [М.Ғ.] т.б берілген тілдік бірліктерді автор халықтың сөз
байлығы ... ... ... ... ... ... айтар ойдың мазмұнын
аша алатын лексикалық қор ретінде пайдаланып отыр.
Мысалы «Пысық болдым, ... ... ... - ... жездем
тізесімен оюлы киізді егей түсіп, жылжып барып, Түйе атаның мұздатқышта көп
тұрып қалған тұшпара секілді быт-шыт ... ... ... [М.Қ.] ... ... сөз ... шеберлігі мен айтылар ойдың бала
танымына қатыстылығын талғампаздықпен бейнелегенін байқаймыз.
Көркем шығармада кейіпкер табиғатын, болмысын ашуға ... ... бірі – ... Бұл жазушының когнитивтік танымы мен талғамына,
шеберлігіне байланысты. Мысалы, «Үш күн, үш түн» ... ... ... сөзге сараңдықтың белгілерін былай береді:
-Немене, поездан қалып қойдың ба?
-Иә.
- ... ... Мына ... ... отырсаң болмады ма? – Билетің
бар ма?
- Жоқ.
- Түу-у! ... ... ... ... [М.Ғ.] ... ... диалогтың құрылымдық қызметі тиімді
пайдаланылған. Диалог ауызекі сөйлеу тіліне жататын ... ... ... ... ... ... түрлі сөз орамдарын салу
арқылы мінезін, ... ... ... ортасын және қарым-қатынас
жасайтын адамдарды әр қырынан көрсетіп тұр.
Көркем ... ... ... ... ... ... Р.Сыздық:
«Көркем шығарма тілін талдағанда жазушының суреткерлік шеберлігі ... ... ... ... ... өз шығармасының поэтикалық
деңгейіне сай етіп тілдік құралдарға жүк арта алады ма, әр сөздің, фразаның
құдіретін ... ... ... ... ... қабілетін жарата білді ме
деген жайттар осы әңгімеден туындайды» деген пікір ... ... ... ... ... ... ... қолдана отырып стильдік
мақсатта құрады. Мұндай құбылысты М.Қабанбаевтың шығармаларынан да айқын
аңғаруға ... Жүз ... Аз емес пе? – деді ... күліп.
Циркші шал:- Аз болмаса... мардымсыз жалғыз пенсия жетпейді. ... ... ... - деп жыланды.
Ағай жомарт екен: -Мә, тағы он сом. Баламның ... үшін бәрі ... ұл... ... пе ? – ... Қол ... [М.Қ.] ... та, ... те, М.Қабанбаев та монологты беруде
кейіпкер тілінің ерекшелігіне аса мән берген секілді. Мысалы, ... оқи ... ... монологтың аса талғампаздықпен берілгеніне
куә ... ... ішкі ... ерік беру ... ... ... мен дүниетанымын, ментальді дүниесін дәл көрсетуді мақсат
етеді. Мысалы:. Мен табиғатты сүйемін. Мен ... ... ... ... ... ... ... да менің сусыным қанбайды. Қайталап оқи ... оқи ... ... Мен Құрманғазы мен Дәулеткерейдің ... ... өзім ... ... ... ... әр сөзінің астынан
дүрсілдеген ат дүбірін, қарш-құрш сілтескен найза, қылыш үндерін естігендей
болам. О, қасиетіңнен айналайын, қазақ ... ... бәрі ... ... ... кереметтер емес пе... [Б.С.]. Ішкі монолог кейіпкердің ... ... ... сөзі ... ... ... тәсілінің өзі де
ішкі монологтың табиғатына тән қасиетпен, яғни эстетикалық таным ... бала ... ... ... берілу құбылысы «Қала және қыз
бала» ... ... ... ... ... ұшқан ақ құстар-ау,
білесіңдер-білмейсіңдер, бойыма біткен бар ақтығым мен пәктігімді ... ол аз ... ... қоңыраудай сыңғырлаған ән-үнімді қоса ұсынып,
асыл мен жасыл қасиетімнің бәрін ... ... ... ... ... ... – айналып кеп, алақаныма бір қонып кетіңдер, асыл ... ... ... ... сол болғай! Көп кергімей ... ... ... монологы арқылы бала психологиясының тағы бір ... ... ... ... тәсілдерінің бірі – мінездеу. Шығармада
кейіпкер характерін ... оның ... ... ... ... ... мимикасын бейнелеу шығарманың желісі мен
композициялық құрылымын жетілдіруде маңызы зор. Мысалы, Мен болсам ... тез ... тез ... Ыза болсам, күйіп-жанып дызақтап кетем.
Ойланбай істеп, ойланбай сөйлеп, өкінетін кездерім көп болады. Соңынан сол
үшін ... өзім жек ... ... ... Ал Саматтың жүріс-тұрысы,
жаратылыс, бас терісі басқа жаратылған бала. Қазан бас ... ... ... Жүрісі сылбыр, сөзі аз [М.Ғ.] т.б. ... ... ... мінез-құлқын, психологиялық ахуалын, көзқарасын ... ... ... жиі ... ... тәсілдерінің бірі – суреттеу.
Оқиға құбылыс жайын, ... ... ... ... ... жазушы суреттеуге көп барады. Суреттеу арқылы қаламгерлер өз
кейіпкерінің нақты образын, түрін, болмысын дәл беруге тырысады. ... ... ... ... ... жуан ... сом денелі, қарынды кісі
екен. Түсі ... ... ... адам ... ... ерні ... беттерінің әр жері тыртық, саусақтарына қарасам, бір саусағының өзі
менің мына үш саусағымдай екен. ... ... ... икемге
келмей, сөзді добалдап бұзыңқырап ... [Б.С.] ... ... ... ... ... әрекеті мен болмысына, өмір
сүру ортасына тән ... мән ... Ал, ... тағы бір үлгісі
М.Ғұмардың шығармасында былай берілген: Біздің ауылда Жетпісбай атты ... ... ... ... ... оның жеті мүшесі зақымдалған екен. Атап
айтқанда:1. Оң көзі жоқ, орнында тек ағараңдаған без ... ет ... 2.Сол ... ... ... түп жағы шұнтия түрісіп қалған. 3.
Мұрны сол ... ... ... сол ... оң жақ танауы үңірейіп көрінеді.
4. Аяғы ақсақ. 5. Сол қолы шолақ, шынтағына дейін жоқ [М.Ғ.].
Қазіргі кезеңде ... ... ... ... дамуымен байланысты әдеби тілдің функционалдық-стильдік ... ... ... ... Осыған байланысты диалектизмдерді де әдеби
тілдің нормасымен сыйыспайды ... ... гөрі ... ... ұлттық әдеби тілді байытудың қайнар көзі деген пікірлер де
көп айтыла бастады. Бұл құбылыс ... ... ... ... әдебиеттердің тілінде жергілікті тілдің ... ... ... ... ... өз ... ... сөздерді
бала тілінің қолданысына сай былайша береді: Арық тізесі ... ... ... ... ... жез шәугімнен ақ су құйып отыр [Б.С.]. Жарты
сағаттай әуреленіп, бір құшақ шөпті зорға жұлдым. ... ... ...
деймін өзіміздің қораны еске алып. –Онда мына маяны оп-оңай үңгіп кірер
едім» [М.Ғ.]. Электр ... ... ... ... ... басталды
да, сонсын сенекке кіре берісте, сенектің ... ... ... жарқырап тұр [М.Қ.] деген мысалдардағы шәугім, шотаяқ, сенек
т.б. ... ... ... бір ... айтылатын сөз сол өңірдегі
тұрғындардың кәсібіне, шаруашылығы мен мәдениетіне, өнер мен ... ... ... ... құрамында әдеби тілді
байытуда пайдасы орасан зор.
Көріктеуіш құралдар – шығарманың өңін кіргізетін ең ұтымды ... ... ... мәні ерекше зор. Сондай-ақ автор тілінде теңеулер
өңдеуден өтіп, ... ... ... ... ... Мен Сұлтанның
мұншалық жаны тәтті жарғанат екенін біле қойған жоқ едім [Б.С.]. Оның ақ
шаршысының ... ... шашы ... ... әйнектен түскен күн
сәулесімен шағылысып, аққудың мамығындай ағара үлпілдейді. [М.Ғ.] т.б. ... ... ... да ... ... ... бір стильдік
мақсаттарға орай қолданылатынын байқаймыз. Көріктеуіш құралдар ... ... ... ... дәл ... ... ... айтылған мәселелер ... ... ... тығыз
байланысты. Себебі, бала тілінде де ұлттың ... ... ... ана
тілінің бейнелі сөз оралымдары жиі қолданылады.
1.3. Балалар әдебиеті кейіпкерлеріне тән лақап ... ... ... ... кісі ... ... бір түрі –
лақап аттар. Алдын-ала анықталмай, ... ... ... болған
есімдердің қатарына осы лақап аттарды жатқызуға ... ... ... ... ... ... автордың шығарма тақырыбы мен мазмұнына сай,
ондағы кейіпкерлердің жас ... ... ... ... алынған
есімдер болып келеді. Бұл - балалар ... ... тән ... өз ... ... Т.Жанұзақовтың: «Лақап есімдердің табиғатын,
оның әртүрлі қасиет-сипаттарын социолингвистикалық тұрғыдан зерттеудің мәні
айтарлықтай. Лақап есімдердің түрлері, ... ... ... жүріс-
тұрысы, адамдармен өзара қатысына т.б. байланысына тағылған лақап есімдер
тілімізде аз емес. ...Әсіресе ... ... ... ... ... ... өте ... да, ғылыми тұрғыдан
салиқалы болары ... ... ... ... алдық [4.35].
Көркем әдебиеттегі балалар тақырыбына жазылған шығармаларда кейіпкерге
лақап есім қоюдың өзіндік ерекшелігі де бар. Ол шығармадағы ... ... ... ... жүріс-тұрысы, келбетіне байланысты
лақап есімдерді дәл тауып қоюы. «Пысық ... ... ... бала Тілешке қойылған лақап ... ... ... ... ... шіркін адамдарды жаратып келіп, кезек Үшбасқа
жеткенде қатты ... ... ... ... ... қателесіп
кетіп, төбе деп шүйдені томпита салса керек. Үшбастың шын аты –Тілеш ... ... ... әлде ... бола ма, ... оған ... да ... мысалдармен келтіреді. Осы тұста қаламгер лақап ат қоюдағы бала
танымы мен ... ... ... ... білген. Тіпті балалар
әдебиетіндегі жалқы есімдердің ішінде адам аттарының кейбірі мазмұны ... ... ... ... ... атқа ... тұратыны тағы бар.
Мысалы, «Сабаз бен Нөкербек» әңгімесіндегі: ... суын төге ... ... ... Уақ ... былай қойғанда, үлкендеулерінен
Сабаз, Нөкербек, Өміртай, Кетік Кетебек, Шұнақ Шотбай, Тағай таз, ... бәрі ... [М.Ғ.] ... мысалдардан шығарма кейіпкерлерінің есімдері
осыны аңғартады. Бұл ... ... ... ... кез ... ... ... беруде объектіге қатысты физиологиялық, психологиялық фактілерді қалт
жібермей, дәл қоя білетінін көрсетеді.
Балалар әдебиетіндегі ... ... тән ... ... адамның сыртқы келбетіне орай берілген ... ... ... ... «Менің атым Қожа» әңгімесіндегі: Сүттібайдың үлкен
баласының аты да ... ... ... шатастырып алмас үшін өңімізге
қарап, мені Қара Қожа, оны Сары Қожа деп ... [Б.С.] т.б. ... өз ... ... ат ... өзіндік себептерін дәл таба қоятынын
байқаймыз. Болмаса, шығармадағы ... шын аты – ... ... ... ... келбетіне орай лақап ат бергенде оның азан шақырып
қойған есімінің мазмұны мен ... ... ... ... құбылыс
балалар әдебиетіндегі лақап есімдердің табиғатына да тән. ... ... өзі ... ... ... тікелей байланысты. Лақап
есімдерді жайдан-жай қоя салмайды. Ол жоғарыда айтып өткеніміздей, адамның
мінез-құлқы, ... ... ... мамандығына байланысты
берілуі мүмкін.
Екінші тарау « Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері» деп ... ... тіл ... ... ... тілін прагматикалық,
когнитивтік, психолингвистикалық парадигмада қарастыруда біршама нәтижеге
қол жетті десе ... Жаңа ... ... сай ... ... негізгі
назар тілдік тұлғаға аударылады, сонымен байланысты тілді зерттеудің ... ... ... мен ... метатілдік теориялық негіздер
қалыптаса бастады. Жалпы тіл табиғатын когнитивтік негізде ... ... Т.А. ван ... ... И.Потебня тәрізді ғалымдардың
еңбегінен бастау алады..
Бұл ретте жемісті еңбек еткен қазақ ғалымдары ... ... ... ... т.б. зерттеулері тек этнолингвистика
үшін емес, когнитивтік зерттеулер үшін де құнды ... ие. ... ... ... ... мен оның адам ... арқылы объективтенуі
лингвомәдениеттанымдық, когнитивтік аспектіде зерттелуі өз нәтижесін беріп
келеді. Ал тілдік таңбалардың қызметі мен ... ... ... ... ... құрылымдар арқылы талдаудың мәні зор.
2.1. Балалар әдебиетінің лингвоконцептуалдық құрылымы.
Жалпы ғалымдардың кейбірі когнитивтік талдауда ақиқат пен ... ... ... ... ... ... өйткені оның нақты
ғылымдарда алынатын тәжірибелік деңгейдегі нанымды ... ... ... мен ... топтардан үздіксіз алынып жататын жаңа мәліметтер
арқылы үнемі өзгеріп отыратын «ішкі ... ... ... ... оның ... ... ... келісімдер мен
қайшылықтарды, саяси және идеологиялық жүйелер ... ... әдіс ... ... атап ... Яғни тілді мәлімет беру мен
мәлімет қабылдаудың когнитивтік жүйесі ретінде бағалайды. Сол ... ... ... ... ... балалар тақырыбына жазылған көркем
дүниелеріндегі кейіпкердің тілдік тұлғасын қарастыруды мақсат тұттық.
Жалпы, тілдік тұлға дегеніміздің өзі ... тіл ... ... ... тәрбиеленген, ұлттық рух пен ұлттық тілді толық
меңгерген жеке ... ... ... ... ... ... ... тұлға мәселесіне қатысты ресей ғалымдарымен қатар, қазақтың ... да ... ... ... келеді. Дегенмен ұлттық тілдік тұлға
мәселесін орыс ... ... ... ... ... өз тілші
ғалымдарымыздың қатарында Ф.Терекованың зерттеуінде ... ... ... ... ... ... пікірінше [5,671], тілдік тұлғаның құрылымын мына
деңгейлер ... ... ... вербалды-семантикалық деңгей; бірінші
немесе лингво-когнитивтік деңгейді ұғымдар, концептілер, идеялар ... ... ... ... әдебиет тілін таным тұрғысынан ... сөз ... ... мен ... ... ... ғаламның
тілдік бейнесін жасаушы жазушының тілдік тұлғасын талдау бүгінгі күні
өзекті мәселе болып ... ... тіл ... ... ... ... ... Ш.Ниятова Махамбеттің тілдік тұлғасын, Ш.Елемесова
байырғы ұлттық танымның көркем ... ... ... ... шығармадағы кейіпкер тілінің когнитивтік ... ... ... ... ... Ф.Қожахметованың Тұрамағамбет Ізтілеуовтың,
А.Жуминова Олжас ... ... ... ... ... ... Ж.Сәткенова өз еңбегінде концептілерді жеке ... жас ... ... жалпыұлттық деп бөліп
қарастырады [6.26]. Яғни зерттеуші Б.Соқпақбаевтың тілдік ... ... ... ... шығармаларындағы концептілік құрылымның 25 түрін
көрсетеді. Ал біз өз жұмысымыздың нысаны ретінде ... ... ... да шығармаларын алғанымызбен, біз бұл қаламгерлердің
балаларға ... ... оның ... ... ерекшелігі мен
таным деңгейін арнайы қарастырамыз.
Бала ұғымына қатысты білімдердің концептуалдық жүйесін ... ... ... бері қарай топтастырсақ, онда халқымыздағы бесік ... ... ... ... ... алып, бүгінгі біз сөз етіп
отырған ақын-жазушылардың шығармаларымен ... ... ... ... поэтикалық мәтіндер мен прозалық шығармалардың тілдік тұлғасындағы
бірегейлік пен ... ... анық ... ... Ал біз
қарастырып отырған қаламгерлердің шығармаларындағы «Жалғыздық» концептісі
де ұлттық таным тұрғысынан айқын ... Біз ... ... етіп ... ... қайсысын алып қарасақ та бір ... ... ... ... ата-анасының жалғызы ... ... ұзақ ... ... ... елу бір ... осы бала
дүниеге келіпті. Елубір деп сол себептен атапты [М.Қ] деген мысалдардан
осы құбылысты ... ... ... ... ... тақырыбына
жазылған қай шығармасын алып қарасақ та онда қаламгердің бала психологиясын
жетік меңгергендігін байқаймыз.
«Жалғыздық» концептісін беруде ... қай ... ... ойды ... ... мән беріп отырған. Мысалы, Енді міне көптен
қалған ... ... көз ... ... ... ... ... қайтып оралмасына, өшкеннің жанбасына көздері жеткен екі қарт
енді соны медет етіп, тілеуін тілейді. ... енді ... ... ... өмір бер, қызығын көрсет», - деп таңды мінажат ... ... ... ... ... [Б.С.] ... ... менталды дүниедегі
ақиқат болмысты, бала мен ата-ана арасындағы нәзік байланысты, ... ... ... ... ... ... ... – ғалам туралы білім моделін құру
және ғаламның тілдік бейнесін түсіндіру. Қаламгердің халықтық ... ... ... ... ... меңгергеніне орай және ұлттық болмыс
пен ерекшелік ... ... ... ... ... ... де ... отырады. Балалар тақырыбына жазылған шығармаларда жазушының танымдық
білімдер жүйесін ... ... бірі – ... ... ... ... жоғарыда айтылған үш қаламгердің тілінде ерекше сипатқа
ие. Мысалы, «Қала және қыз бала» әңгімесінде Кіріп барсам, ... ... ұсақ бала ... ... ... у да шу. ... асыр салып, қым-
қуат ойнап жүр. Екеу-үшеуі шекісіп үлгерген бе, ұрттары ... ... ... отыр [М.Қ.] ... ... «Мен...Менікі...Маған!»
әңгімесіндегі. Баланы ұрсып-зекіп немесе ұрып-соғып тәрбиелеу Тоты әжейдің
әдетінде жоқ-ты. Өйтіп қорқытып ... бала өсе келе ... ... айналады, әйтпесе, керісінше, кектеніп жауыз болып өседі
[М.Ғ.] деген ... ... ... ... ... қай тұрғыдан
қарасақ та автордың айтпақ ... ... ... түсінігін таныту
үшін қолданылып тұрғаны белгілі. «Менің атым Қожа» әңгімесіндегі Әсіресе,
«балам» деген ... зәрі ... еді. ... ... ... менің
атымды атайтын. «балам» деген мынау ресми үні «үлкендердің сөзіне ... ... бұл ... ... ... деп, ... ... еді
[Б.С.] деген үзіндіден шығармадағы «Бала» концептісіне ... ... ... ... ... ... тақырыбына жазылған көркем шығармалардағы кейіпкердің тілдік
тұлғасын қарастыра отырып, жазушылардың тақырыптық, ... ... ... құрылымы жағынан стилі бір-біріне өте ... ... ... ... ... ... мына ... болады: Сабақтан Мұрат пен Шәкір бірге қайтып келе жатыр. Бұлардың
үйлері де бір ... ... ... ... Ал өз ... одан да ... ... Шәкірді Мұрат жолдастарының бәрінен артық көреді [Б.С.].
Осы тектес сауал ... өзін де ... келе ... Досы ... ... түсіп отыр. Егер өстетін болса, бұлар өздерінен бірер жасы кіші
Тоғайдың ... ... ғой ... Сол күні аула ... ең ... ... Крузо» кітабының мұқабасына алақан басып тұрып, кесір
баламен қайта достаспауға ант ... ... сырт ... бере ... ... екі көгершінге балап сатса, басқа не шара? ... ... ... ... мәселесін концепт тұрғысынан
қарастыру арқылы ұлттық болмыстың тілдегі көрінісін, тіл ... ... ... ... ... ... этика-эстетикалық
категорияларын, рухани мәдениетін тану, олардың қызметі мен орнын ... ... ... Осы орайда когнитивтік лингвистика пәнінің зерттеу
объектісінің ауқымы ұлттық мәдениеттің және ... ... ... ... ... ... ... кеңейе түсетіні байқалады.
Мысалы, «Достық» концептісін құрайтын Қыстақтың су жақ шетінде өзіммен
бірге ... ... ... үйі бар. Мен сонда келдім. Сыдықжанмен
ойнап, уақыт өткізіп қайтам [Б.С.]. «Ел ... ... ... ... ... отыз рулы елге ... ... халық. Әркімнің-ақ сырын ашатын үш-төрт
жақын адамы, сендерше айтқанда досы болады. Ол достарының да сыр ... ... досы бар емес пе? ... ... ай өтті. Бұл күнде ол ... ... ... ... барып, бірге қайтамыз. Өте тапқыр бала
[М.Қ.] деген сөйлемдерде достық туралы тілдік ... ... ... ... ... Оның себебі шығарма толықтай достық
тақырыбына құрылмаған, тек кейбір фрагменттер беріліп отырған.
Мектеп жасындағы бала танымында ... «үш» - ... ... ... ... «бес» - жақсы деген ұғымды жинақтайды. Біз ... мұны ... деп ... Бұл жас ... психологиясына сай, бала
санасындағы «жақсы», «жаман» ұғымын қоса білдіреді.
«Баға» концептісін ашуда Б.Соқпақбаев шығармаларынан ... ... ... ... ... алынған: Міне осыдан кейін Майқанова
маған қымс етсе, қаһарын тігіп тұратын болды. Қанша рет қыс ... ... ... алып ... ... жыл ... тәртібіме «төрттік»
баға қойып берді ... ... ... ... ... екінші рет
«екілік» баға алып отырсың. Үйге берілген ... ... ... ... басып, мұғалімді алдамақ боласың. Бұның жаман ... ... ... ... ... адам санасында
объективтенетін «жақсы», ... ... ... мерейі үстем болу немесе
жігері құм болу тәрізді тұрақты тіркестердің ассоциациясын байқаймыз. ... бір ... ... сай ... ... ... ... квантитативті баламасы «үш» сөзі ... ... ... ... ... Бұл ... ... «Аңсау»
әңгімесіндегі атасы мен баласының арасындағы мына бір ... ... ... ... Бүгін екі бірдей «үш» алдым. Сонда да ана Мизан
мазақтай береді. Жексұрын!... Итті де сол ... ... ... ... Ол
соңғы сабақта болған жоқ.
- «Үш» дейсің, ә? Сабағың мәз емес-ау, балам. Бүркітбай шал ... баға ... ... ғой жұрт ... - ... саласының термині ретінде белгілі. «Баға» ... ... ... Бұл атау мектеп оқушысының ой-танымында
білім деңгейін жаман, орта, ... өте ... деп ... ұғым ... ... ... және қыз бала» әңгімесінде бұл құбылыс: Әжем:
«Түсіңде тауға шықсаң «бес» аласың, - деп қуантып, - суға ... ... ... ... бер, қапы ... ... дайындал, қарағым», -
дейтін [М.Қ.] деген мысалдардан, ал «Се ля ви!» әңгімесіндегі: Шолпанның
көз ... ... ... ... қарап отырғанын кластастары көрген жоқ.
Әйтсе де ... ... – кіл ... мен «өте ... Ара-тұра ойын үшін
«үш» те алатын [М.Қ.] деген сөйлемдерден ... ... ... ... ... ... ең бірінші өзін қоршаған
ортамен, күнделікті қарым-қатынас дәрежесімен тығыз ... ... ... ең жақын ұғымдарға – мектеп, оқулық, күнделік, класс, сабақ
тәрізді сөздерді жатқызсақ, мектеп оқушысының ... ... ... ... ... және осы ... ... белгілі бір деңгейдегі
әлеуметтік, мәдени ақпараттардың ... ... ... ... ... ... бала танымындағы концептілік құрылымның
барлығы бір деңгейде болмайды. «Мектеп» концептісін алсақ, қоршаған ортаның
әлеуметтік жағдайына сай ... ... ... ... ... ... ... берілуін: Мектепке
кірдім, Бірінші кластан бастап оқып келе ... осы ... ... ... ... та бауырмал. Жаңадан сырланған мұнтаздай еден, ... ... ... ... ... Балалар! Біз бұрын отряд жиынына әр
салада жұмыс істейтін адамдарды шақырып, мамандық таңдау туралы екі-үш ... ... ... оқу ... ... осы ... клубта жалпы
мектеп бойынша мамандық ... кеші ... [М.Ғ.] т.б. ... концептілік құрылымның мазмұнында ауыл мектебінің бала танымындағы
сипатын аңғарсақ, «Қала және қыз бала» шығармасындағы: ... ... ... ... ... ... ... бірінші класта да бірге оқыпты.
Ойлап көріңізші өзіңіз, сегіз жыл бойы ... ... ... ... ... ... жайлы пәтерін тастап, басқа ... ... ... көшіп кетпейді [М.Қ.] тәрізді мысалдан қаладағы мектеп өмірі
суреттелген. Осы мысалдардан баланың ... ... ... ... қала ... ерекшелігін айқын аңғаруға болады
Бала санасында қалыптасқан және баланың физиологиялық, психологиялық
мүмкіншілігін ... ...... Бала қай ... болмасын,
қандай жағдайда болмасын ойынға деген ынтасы ерекше болады. Сондықтан
халқымызда балаға ... ... ... ... ... ... ... орай тілімізде «асық ойнаған ... доп ... ... тұрақты
тіркесінің жиі айтылатыны тағы бар. Айта ... ... ... ойын
түрлері де көп. Осы ойын түрлеріне қатысты ... ... қоры ... ... ... ... тірек таңбалар қатарын
толықтырады. Бұл концептілік ... ... ... ... бала ... ... ... рөл атқарады. Мысалы,
«Жетпісбай атайдың әңгімелері» атты әңгімесінде: Бір ... ... ... ... ... Ол – ұзындығы бір сүйемдей кеспелтек ... ... етіп ... ... ... таяқ лақтырып, арнаулы сызықтан соғып
шығаратын ойын [М.Ғ.]; Күні бойы футбол ойнап, әбден ... ... ... онша ... Енді ... ... ... өзімді өзім
әрең сүйреп келе жатырмын [Б.С.]; Құйылған мол сәуле қыз көзіне ... ... ... салып еді, бірер секундқа түк көрмей, ауа ... ... ... ашылып, балбырап жатқан қыз бала алма кезек қуаласқан бұл
соқыртеке ... ... ... ... [М.Қ.] ... мысалдарындағы
футбол, соқыртеке, городки тәрізді ойын ... ... ... ... ... өзі өмір сүретін ортасына әрі
тәуелділігін білдіріп, әрі оның ... ... ... ... тақырыбына жазылған шығармаларда авторлар өз
кейіпкерінің дүниетанымы мен ... ... ... ... қасиеттерін шынайы түрде бейнелеуге ерекше мән берген.
2.2. ... ... ... санасындағы символдардың
қалыптасуы.
Кез келген халықтың мәдениеті сол ... ... мен ... ... болып келеді. Халық эстетикалық талғамның нәтижесінде
қоршаған ортадан мол ақпарат жинақтайды. ... ... ... ... ... ... Соның бірі жас ерекшеліктің деңгейіне байланысты
қоршаған ортаны, дүниені ... ... ... ... ... ... ... Бұлай бөліп қарастыратын себебіміз, ересек
адамдарға қарағанда дүниені танудың ... ... бала ... ... ... ... қалыптасатындығында. Бала сонымен
қатар, үлкендерден естіген ғажайып дүниелерді, оқыған кітаптардан алған
көркем қиялын өзін ... ... іске ... үшін ... ... де жиі
барады. Бұл құбылысты М.Гумеров те, М.Қабанбаев та, ... та ... ... ... ... ... шығармаларында баланың дүниетанымына тән символдық
мәндегі тіркестер жиі кездеседі. Символ – адам ... аса ... бас ию, ... ... санада ерекше қасиетімен танылған
объектілерден туындайды. Мысалы, «Менің атым ... ... ... «Ж.... Қозы мен Баян секілді болайық» [Б.С.] деген сөйлемнің
символдық мәннің «махаббат» ... ... ... ... ... ... таңбаның символдық мәні бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде
айтылып та жүр.
Қазіргі ... ... жаңа буын ... ... ... ... «махаббат» ұғымдарын тілдік емес ... ... ... ... жиі ... Оны ... ... мүшелері бұл ұғымдардың
символдық мәнін математикалық «+» таңбасымен немесе эстетикалық танымға сай
жүректің бейнесі, қос ... ... ... ... ... Тілдік ұжымның санасында қалыптасқан мұндай таңбалық
белгілердің бала танымындағы көрінісі М.Қабанбаевтың шығармаларында ... ... - ... ... не бар. Саймасайдан кек алу керек болып
тұр. Кезекшісің ғой, көмектесіп жібер. Тақтаға бормен «Арын+Нағима» ... ... ... басқандай ғып жазсаң, сенің қолың екенін ешкім ажырата
алмайды [М.Қ.]. - Мәселен, мынаны алсақ... – ... ұшы ... + Алик ... ... ... тұр. Мұны ... біреу жазды деп ойламаңыз
[М.Қ.] деген мысалдардағы «+» таңбасы Арын мен Нағима, Зипа пен ... мен ... ... ... ... көру» ұғымдарын белгілеп
тұр. Тілдік символ қасиеті ... ... ... ... ... ... ... мотивациясынан тұрады. ... ... атау беру ... ... ... ... мәнін
сақтайды. Сондай ақ баланың тілдік тұлғасының қалыптасуына оң ықпал ететін
негізгі ... ... бірі ... және әмбебап прецеденттік есімдер
жүйесі. Мысалы, «Менің атым Қожа» ... ... өзі де ... ... күн ... ғана аудандық оқу бөлімінен келген ... ... ... ... ақыны, болашақ Сәбит ... - ... ме? [Б.С.] ... ... ... ... ... қол жетпес биіктік, ұлы суреткер, асқан данышпан, ... ... мен ... ... тану ... адамның санасындағы
эстетикалық талғамның деңгейін нақтылайды. ... бала ... ... ... тану барлығында бірдей бола бермейді. Мысалы, қала мен
ауылдың баласы, жоғарғы және төменгі сынып оқушылары арасындағы ... ... ... ... ... болмайды. Бірақ, этностың
болмысына, табиғатына тән ақпараттарды игеруде ортақ белгілер бар. Мысалы,
«Жекпе-жек» әңгімесіндегі: Қажымұқан ... кісі ... ... атақты
балуандардың біреуі. Французша күрестің дүниежүзілік чемпионы ... ... ірі ... ... ... шыққан [Б.С.] деп берілген Қажымұқанның
бейнесі балалардың ... ... ... ретінде қабылданады.
Себебі, ұлт танымында ... ... ... рухы ... ... ... ... Ал, ... бала ... ... символының тілдік бірліктер
арқылы объективтенуі «Се ля ви» әңгімесінде былайша ... ... шет ... ... ... ... көңіл өзін кей-кейде семсер,
сауытты серілерге де санап көретін. «Өстіп жетіле келе Дон Кихот, ... Ер ... ... ... ... ... ноқай балалардың
тәртібін қолға алсам, бағынбай бара жатса, маядай бақыртып, тақымға басып,
жандарын көзіне көрсетсем» ... ... ... дейін баратын [М.Қ.].
Қаламгер шығармадағы кішкентай Мәмбеттің Дон ... ... ... ... ... ұлт ... болсам деген қиялын баланың қоршаған ортасымен
тығыз байланыстыра суреттеген.
Бала танымындағы символдардың қалыптасуы оның ... орта ... мен ... сай ... ... нәтижесінде пайда болады.
Бала санасында символдың алғышарттары ұқсату мен ... ... ... ... ... оқушыларының танымында санада
қалыптасқан ұғымдарға баға беруді ең алдымен ... ... ... ... ... ... «Әйнектің арғы беті»
әңгімесіндегі:
- Айта ... ... осы ... ... ... ... тұрсыз ба? – Күлім көз келіншек қаламын ... ... ... ... ... - Өте беріңіз. Әуелі азагүл таңдап
алыңыз. ... сәл ... ... ... міне, қағаз! Қайтыс
болған адамға деген арнауыңызды жазып жіберіңіз. Сіз ... ... ... ... қалыпшылар матаға түсіре берсін [М.Қ.]
деген мысалда автор «қайғы» семантикасын беретін «азагүл» ... Бұл ... ... көп ... ... «венок»
сөзінің қазақ тіліндегі баламасы. «Азагүл» атауы ... ... ... ... ... ... ... қолданылған.
2.3. Балалар әдебиетіндегі кейіпкер тілінің психолингвистикалық сипаты
Бала психологиясын зерттеушілердің тұжырымынша ... ... ... ... ... қорының жан-жақты жетілуі, оны қоршаған ортамен тығыз
байланысты. Әсіресе мектеп оқушыларының ойлау мен ... ... ... ... ... ... ... болады. Баланың
дүниетанымы ес біле бастағаннан-ақ екі ... ... ... ... - ... дағды, яғни көрген-білгенін тез қағып алып ... ... кез ... ... ... әуес ... әр нәрсені
білуге, көруге, ұстауға, естуге, тіпті, дәмін татуға әуес болатындығы да
сондықтан. Екіншіден, бала жан ... ... бай, ... ... келеді.
Бұл, әсіресе, жеткіншек жаста ерекше байқалады. Олар ... ... ... ... ... сол ... ... асыруға талпынады. Бұл құбылыс
біздің зерттеу нысанымыз болып отырған Б.Соқпақбаевтың да, М.Гумеровтың да,
М.Қабанбаевтыңың да ... ... ... шығармаларындағы
кейіпкерлердің психологиясы мен мінез-құлқынан, ... мен ... ... Бұл ... қай-қайсысында да бала психологиясына
тән ерекшеліктердің дәл берілуі шығарма тілінің шынайылығын танытады.
Мысалы, ... атым ... ... бала ... ... мен ... шебер суреттеген: Жалпы үлкен ақындар өлеңді тек ... ... ... көрінеді ғой. Ал менің ... ... ... ... ... Тек ... тауып отырсам болды, көсілтіп жазып тастаймын.
Ол ол ма, ... ... жаңа ... ... тез ... асық ... пәлен шумақ өлең жазамын деп жоспарлап алып та жазамын. Адам деген
өседі ғой. Мен ... ... өсе ... Өлеңдерім класс, мектеп
қабырға газеттерінде тоқтаусыз жарияланатын болды [Б.С.] ... ... ... ... ... ... еліктеуін бала танымымен тығыз
байланысты екенін байқаймыз. Оқушы сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бір ұғымның мазмұнын құрайтын
негізгі белгілерінің қайсыбірінің санада вербализациялануы бала тіліндегі
лексикалық қорды ... ... ... ... «Менің атым Қожа»
повесінде жиі көрініс береді. Мысалы, Мамамның ... ... ... келе ме? ... ... ........ Біз, әжем үшеуміз, құдайға тәуба,
онсыз да ... ... ғой. ... тоқ, көйлегіміз көк. Мен әлі оқу
бітіріп, ер жетемін, ... ... ... болам... [6.342] деген
мәтінде Қожаның сыртқы ситуацияны ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруы осының дәлелі. Себебі ... ... ... қалыптасуы ойлау мен таным, білімнің жинақталуы және
олардың вербализациялануымен тығыз байланысты.
Қазіргі таңда психолингвистикада ғалымдар ... ... ... қабылдануы мен жадта сақталуын жан-жақты зерттей отырып, тіл
ғылымында синэргетика терминін қолданып жүр. Синэргетика – бұл ... адам мен ... ... ... ... сала ... Синэргетика – құрылым элементтері мен қоршаған орта энергиясының
арасындағы байланысты зерттейтін ... ... ... ... ... ... және тұспалдай айту
белгілерінің бейнелілігін туындатудың көзі болып табылады. Синэргетика
тұспалдай айту белгілерінің ... ... ... ... ... сұлба және эвристикалық көзқарас)
философиялық аспектісінің аса маңызды ... ... ... ... ... сөз ... тану оның ... мен сөйлемде
қолданылу факторларын кең ауқымда қарастыруды топшылайды. Көркем шығармада
кездесетін ... ... ... үш топқа бөліп қарастыруға
болады: 1. Жағымды ... ... ... 2. ... ... ... 3. Тілек ұғымды беруші қуатты сөздер.
Жағымды энергиялық қуаты бар тілдік ... ... ... ... әдебиетінде жиі қолданысқа ие болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... Мысалы, «Оқтаулы
мылтық» әңгімесінде берілген: -Е, айналайын-ай, сәби кезіңді сағынған
екенсің. Ал, ала ғой. ... ... ... Мен де атаң ... ... ... атанған едім. – Жадырап сала беремін. Әжем
аузынан: «айнымай маған тартқансың», - деген сөз шықса, бітті, қалағаныңды
алады [М.Ғ.] ... ... «Е, ... ... ... ... ... бала санасында «еркелету»,
«өзімсіну», «жақсы көру» ұғымдарын бейнелейді. ... ... ... ... ... әсер ... ... ұғымды беруші қуатты сөздер көбіне жасы үлкен ересектер
тарапынан бала санасына ... код ... ... ... ақпараттар.
Мұндай тілдік бірліктерде «жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... тәрізді ұғымдардың тілдік
семантикасы объективтенеді. Мысалы: -Аймаған, Қанат, бері ... - ... – Қыз бала - ... ... Өздерің қараңдаршы, Дәрігүл шынында да гүл
сияқты ғой. Сен екеуің де Дәрігүлді құрметтеп, қорғап жүріңдер. Оған сыпайы
сөйлеңдер. Сонда ол да ... ... ... ... осы ... ... ... қайталап, күтіміндегі екі ұлдың құлағына құя береді.
[М.Ғ.] қарағым, ылғи тату болыңдар, сыпайы ... ... ... осы ... ... ... келген адамның өзін-өзі ұстауы, сөйлеуі әр ортада әртүрлі ... адам ... ... өзін ... бір бөлек те, ал белгілі
ортада өзін ... ... ... ... ... Осы ... оның ... сөйлеуі, қимыл-қозғалысы ортаға байланысты болады.
Танымайтын, бөгде ... ... ... өзін ... бір ... ал өзінің құрбы-құрдастарының арасында өзін-өзі ұстауы бір басқа.
Көбіне тілдік қателер осы ... ... ... ... десек,
қателеспеген болар едік, өйткені адам санасына ерік беріліп, кейде ... ... ... ... ... Ал ... ... адам
өзінің айтайын деген ойын ... ... сай, дәл, ... ... ... Мұны жеке тұлғаны, ұжымды бағалау кезінде анық байқауға
болады. Мысалы, Құм үсті ... ... ... ... ... ... жығылып та жатыр, алып соғып: «Күш менікі, б... сенікі», - ... ... ... та кетіп жатыр [М.Қ.]. Сөйткенше болған жоқ,
тырмысқанына болмай үйіріп әкеліп, Садық ... ... топ ... ... қоймады, намысына тиетіндей тағы бір жаман ырым сөзді айтып, «....күшің
маған» деп, ... ... ... ... [Б.С.] ... сөйлемдердегі күш
менікі, б... сенікі, күшің маған тіркестері М.Қабанбаев пен ... ... ... ғана ... Бұл ... ... ... ерешелігінің бір көрінісі. Көркем ... ... ... ішкі және ... ... толық танылуы үшін мұндай тілдік
құралдар бала дүниетанымы мен ... сай ... білу ... ... мен бала психологиясын өте жетік меңгергендігін байқатады.
Қорытынды.
1. Зерттеу барысының нәтижесінде көркем ... ... ... ... ... есімдерді этномәдени және әлеуметтік,
психологиялық факторлармен байланысты қарастырып, бала ... ... мен ... ... ... айқындайтын тілдік қолданыстар ретінде
анықталды.
2. Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев, М.Гумеров ... ... ... ... нәтижесінде мынадай тұжырым ұсынылды:
концепт дүние құндылықтарын ... ... ... бейнелейді, тіл
арқылы объективтенеді, ... ... ... ... ... ... деңгейін танытады; ұлттың мәдени
болмысы мен ... ... ... ... когнитивтік
тұжырымдарға сәйкес зерттелеген тілдік деректер – концептілер санада ... ... ... ... ... ... деп
бөлінді. Көркем мәтіндегі концепт белгілі бір ... ... ... Зерттеу барысында қол жеткен нәтиженің бірі – бала санасындағы
символдық ... ... ... ... ... ... жас ерекшелік деңгейіне сай ақиқат өмірді эстетикалық таным
межесінде қабылдап, санада символдық ... ... ... ... нақты айқындалды.
4. Балалар әдебиетіндегі кейіпкер тілінің психолингвистикалық сипатына
талдау жасалып, ... ... ... ... ... ... ... құралдарды қолдану ерекшелігі жан-жақты талданды.
5. Алғаш рет зерттеу нысанын ... ... ... ... пен ... ... ... қарым-қатынасы
кезіндегі сөз энергиясының жұмсалымдық негізі айқындалды. ... ... ... концептілердің танылуы мен тілдік көрінісін ... ... ... ... ... қолдана отырып, өзінің
білімін, мәдени, ұлттық, рухани, саяси танымын ... ... ... ... ... ... байқалды.
Қорыта айтқанда, балалар әдебиетінде концептілік құрылымдардың
көрінісі арқылы Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев, ... ... ... ... қалыптасу процесін, концепт құрылымын ... ... ... модель құру жолдарын, дүние бейнесін тудыру
шеберлігін, тұлғалық ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1.Қарсыбекова Ш. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді топтастырудың
этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... 2004. – 20 б.
2. Сыздық Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Санат, 2002. - 360 б.
3. Жанұзақов Т. Ономастика және қоғам // ...... 2003. - №3. -
45 ... ... Ю.Н. ... язык и языковая личность. - М.: Наука, 1987. -
261 ... ... Ж.Б. ... ... ... ... (Б.Соқпақбаев
шығармалары бойынша: филол.ғыл.канд. ... автореф.: 10.02.02. – ... – 19 ... ... ... төмендегі басылымдарда
жарияланды:
1. Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік аспектілері.-
Алматы: Арыс, 2006, 21б.
2. Б.Соқпақбаевтың «Менің атым ... ... ... ... мәні // Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ Хабаршысы. –
Алматы, 2005, № 4 (13) 2005, 401 ... ... ... ... // ... және ... шет ... кеңестікте: оқытудың қазіргі технологиялары: Халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. - Алматы, 2005.
4. “Балалар әдебиетінің тілдік тұлғасы” ... ... // ... ... ... ... “Жаңа мақсат, жаңа жүйе” атты
Қазақ Ұлттық аграрлық университет өткізген ... ... ... - ... 2006, 58-61 ... ... балалар әдебиеті (Т.Нұрмағанбетов шығармалары бойынша)
// А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Тілтаным. -Алматы, 2007,
№3, 41-45 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Ұлттық академиясының Хабарлары. - Алматы, 2007, №2, 32-36 ... ... ... ... ... // Қазақ тілінің
лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері:
қалыптасуы, ... ... ... ... орай ... ... ... материалдары. - Алматы, 2007, 146-
151 бб.
8. Балалар әдебиеті ... ... ... ... // ... ... мен ... мәселелері: І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100
жылдығына орай өткізілген Халықаралық ғылыми-теориялық ... - ... 2007, 348-351 бб.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы13 бет
Адам тұлғасын зерттеудегі тұлғалық қасиетті анықтау24 бет
Адамның тұлғасын зерттеулердің жаңа бағыттары7 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь