Жантану жайлы ілім-білімнің ілкі басталуы

1. Дала тұрғынының өмір салты мен психологиясы
2. Мақал.мәтелдер...халық психологиясының айнасы
ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ҒҰЛАМАЛАРЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАҒЫЛЫМДАРЫ.
1. 6.8 ҒҒ. ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ЖАЗБАЛАРЫ. ҚОРҚЫТ АТА.
2. Әбу Насыр әл Фараби (870.950)
        
        Жантану жайлы ілім-білімнің ілкі басталуы [23 бет]
1. Дала тұрғынының өмір салты мен ... ... ... ... ... ... ... ТАҒЫЛЫМДАРЫ.
1. 6-8 ҒҒ. ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ЖАЗБАЛАРЫ. ҚОРҚЫТ АТА.
2. Әбу Насыр әл Фараби ... ... ... ілім-білімнің ілкі басталуы.
1. Дала тұрғынының өмір салты мен психологиясы
Ата-бабаларымыз өздерінің сан ... ... ұлы ... ... ... берудің бай тәжірибесін жинақтап, өзіндік салт-сана мен әдет-
ғұрып, дәстүр рәсімдерін қалыптастырды. Бұлар адамдардың ... ... ... әр ... ... ... отрада
қалыптасқан нормалары мен принциптерінің көріністері еді. Көшпелі халық
өзінің өмір ... ... ... ... мәдениеті
мен тарихына, табиғатына орайлы жас буынға тәлім-тәрбие берудің ... ... ... ... жас ... жұртқа танымал
моральдық-психологиялық нормасы белгіленді, оның мәні ... ... ... ... ... нақыл сөздерімен қисындалады. Адамға ... ... еді: ... мал ... жете ... ... төзе білу; ел намысын қорғау, жаудан беті
қайтпау; ата тегін жадында сақтау; сөз ... ... ... ... ат ... ... ата салтын бүзбау(жасы үлкенді сыйлау, құдайы
қонақтың мәселесін қайтармау, көрші хақын жемеу,т.б).
Халқымыздың бойындағы ... асыл ... ... ... ... ... ... зиялылары асқан көрегендікпен дәл басып айтқан еді.
Көшпелі өмір ... қара ... ... ... ... ... жағдайына тез икемделгіш болуымен бірге, жан-жүйесі
жағынан да ... ... ... ... қалыптастырды. Үйде де, түзде
де бала ес білгеннен бастап із кесіп, жол ... ... ... ... ... ... ... сақ, қияндағыны шалатын болды. Аң ... мал ... ... тіршілікпен жүрсе де жас өскін ақынның ... ... ... ... мен ... қалт ... тыңдап, ал аузындағы ұтымды
мақал мен мәтелді, ертек пен жұмбақты, терме мен шежірені жадында сақтап,
халық ... ... ... азық етіп ... ... көшіп-қонуға дайын
отырған қазақтар үшін аң-құс ... мал ... жау ... ... ... ... Әрбір жас, әрі жауынгер, әрі малшы, әрі шаңырақ
иесі болып саналды.
Халық аузында мақал ... ... ... ... де ... ... жеті
өнер де аз», «шебердің қолы ортақ», «жауда жүрсе ат ... ... ... ... ... сияқты бес аспап адамның психологиясы
жайлы қанатты ... ... ... ... ... ... Көшпелі
қауым бірін бірі жақсы білген, әр адамның қадір-қасиеті, оның жасына, ... ... ... ... ... ... белгіленіп отырды.
Мұндай қоғамдық, адам аралық қатынастарды қаршадайдан көріп өскен бала ... ... келе ... мүдделікті, өмірге көзқарастың ... ... жеке ... ... бұра тартуына мүмкіндік бермеді.
Психологиялық тұрғыдан «бірауызды» болып қауымдасқан жандар үнемі ... ... ... ... ... мен ... ... Осыған орай
көшпелі тұрмыс тәліміне лайықталған бата беру, ант ішіп ақталу, айтысқа,
дау-дамайға төрелік айту ... ... ... ... кең өріс
алды. Әрине, осы таптық санамен бірге әркімнің жеке ... ... ... ... ... ... жас, ... ерекшеліктердің де
болатындығы еске алында. Мәселен, ... ... қыз ... ... ... ... Оны әдемілік пен әдептіліктің, сұлулық пен
іңкәрліктің символы деп ... ... ... ... ... ... «қыз
мінезді жігіт екен» дейтін болды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... тіркестер де қыз баланың нәзіктілігі мен
шеберлігі, ұқыптылығы мен биязылығы жайлы айтылды.
Әрбір отбасы, әке-шеше, ... ... ылғи да ... ... ... ... ... Жас өспірім шақтағы олардың
балқыған, толқыған, еліктегіш қасиеттерін ескеріп, оған «қырық ... ... ... де ... еске ... ... ... пен сымбаттылықты,
шеберлік пен нәзіктікті қажетсінетін үй ішіндік ... ... ... ... ... сөз, ән-күй, айтыс секілді түрлі өнерге баулуды ... ... ... ... деп ... ... қыз балаға тәлім-тәрбие беруде тек бағыт, бағдар
беруімен қатар, өнеге көрсетіп, әдептілік жөн-жосық ... Оның ... мен ... ... оның сапасына, әдебі мен әліне, тілі мен дініне,
ән мен күйіне, мінезі мен құлқына кіріге өрілген обал мен ... Адам ... ... түсінік жанымен сезіну, ойлану, толғану, ... ... алғы ... білу, көре білу, кісінің ішкі ... ... ... өзін өзі ... имандылық жүзеге асыра білу. Халық бүгінгі
бойжеткенді ертеңгі отбасы ұйтқысы, болашақтағы асыл жар, ... ана, ... ... әже деп түсінді. Олай болса, бойжеткен үшін-имандылық,
инабаттылық, ... ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдер---халық психологиясының айнасы
Бүкіл халық ұстанатын тәліми нормаларды адамның жан ... ... ... мені зор ... ... бір ... психология деп аталады. Мұнда ғасырлар бойы сұрыптала жинақталып,
жүйеге түскен ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой, эстетикалық таным, еңбек, дене
тәрбиесі, т.б. нормалар мен принциптер, яғни халықтың жан-дүниесі, ... ... ішкі ... сөз ... ... психология
психика мен мінез-құлықтың қанға «сіңген», тез өзгеріп не ... ... ... ... алғанда ұзақ дәуірдің желісі.
Ұлттық дәстүр мен салт-сананың адам ... ... ... ... ... ... ... әр кездері ғұмыр кешкен ғұламалар
ерекше атап көрсеткен еді. Халықтық психология-адамдардың ... ... ... ... ... туындайтын қарапайым
психологиялық білімдерінің жүйесі. Бұл адам мінез-құлқының ... ... ... ... ... тән психикасы жөнінде біршама мәндә
мағлұматтар беретін ілім-білімдердің жүйесі. Әйтсе де, ... әділ ... ... ... адам ... ... ажыратуға
жарай бермейді. Мұндай жағдайда біз тек ғылыми психологияның деректеріне
ғана сүйенеміз. ... ... ... мәселелерін зерттеумен
этнографиямен сабақтас дамыған этнопсихология дейтін арнаулы ғылым саласы
шұғылданады. Этнопсихология-әрбір ... ... ... ... тіл, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, дін, т.б). жемісін сол халықтың
психологиясын, сана-сезімін көрсететін негізгі ... бірі ... ... жеке ғылым ретінде 19 ғ орта шенінде Ресейге,
кейінірек Батыс Еуропа елдеріне (Лацариус, ... ... т.б) ... ... ... бұл ... ... айналысқан Шоқан Уәлиханов
еді. Оның еңбектерінде ... ... ... ұғым жиі кездеседі. Мұны
«халықтық психологи» ұғымыдеуге болады. Бұл жәйт ... ... ... ... Еуропалық этнопсихологтардың еңбектерінен хабардар болғандығын
жақсы байқатады.
Жоғарыды айтқанымыздай, этнопсихология қарастыратын психологияның
жайттар фольклор, ауыз ... ... мол. ... ... ... ... ... эпостарында, ертектері мен салт-сана
жырларында, айтыс өнерінің сан алуан түрлеріне адамның (жас, ... ... ... т.б) ... не бір ... ... сөйлеу, қиял, сезім,
ерік-жігер) әр қырынан көрініп жатады. Осынау жан қкаттарының ... ... (ой) деп ... ... де жиі ... ... отырады. Ойлау-
бұл сұраққа жауап беру қандай да болмасын бір ... ... ... жан ... Оның бірнеше түрі бар. Соның ... ... Ол ... бұрын-соңды сыры белгісіз, тың мәселерді шешуде орын
алып ... Тың ... ... ой ... болуы тиіс. Продуктивтік ой
айтыс, жұмбақ шешуде ерекше байқалады. Мәселен, Сапарғали мен ... ... ... ... жемісі. Ондағы «Темірден салбыраған
иегі бар, сабағы бірі қолда бірі белде» дейтін ... ... ... «Бұл ... ... ... қолда, шылбыры белде» деп
шешеді. Осы ... ... да, оның ... ... ... де ... ой орын алып ... хақ.
Продуктіә ойлау айтыс өнерінің кез-келген түрінде, әсіресе ұзақ
жырмен сөз жарастыруда ерекше көрінеді. ... 1910 жылы ... ... пен Кете ... ... ... ... Айтыста көтеріліп
отырған мәселенің мазмұнына ғана емес, оның ... сөз ... ... ... ... мән ... ... түсушілер кейде
бірін-бірі сөзбен қағытып, мінеп-сынаудан да ... Бұл ... ... ... ... үшін ғана ... сонымен қатар қарсыласының
тұйықтан, қиыншылықтан құтылу жолдарын іздестіруіне ... ... ... деп ... ... ... жаңылдыру үшін де қолданылады.
Бұл, әрине, қарсы ... ... ... ... ... ... Мұндайда айтыскер «қалай деп жауап қайтарсам екен,ол қандай
жауап айтар екен»,-деп қатты ... ... ... түрі болмасын
(жұмбақ айтысы, қыз бен жігіт, ақындар айтысы, т.б.) ... ... ... ... ... ... ... етеді. Айтыскерлер
сөзім жұртқа қаншалықты әсер етер екен деп, әр сөзін « жеті рет өлшеп, ... ... ... ... ... ... орамды, ұшқыр, кең,
сыншыл сөйлемдерді сұрыптап, олардың ішінен әр ... , әрі ... ... ... ... ... ... аузынан шыққан әрбір
сөз «мірдің оғындай» әбден іріктеліп, ой ... ... ... да ... «тайға таңба басқандай», ой түйіндері болып келуі шарт.
Психологияның мәні жағынан ... ... ... ... ... аса ... ... оъектісі болып табылады.
Бұларда – халықтық өмір ... ... ... ойға
түйгендерінің нақты да дәл сипаттамаларының мәйегі сүзілген. Әрине, осынау
халық даналығында ... ... ... ... ... ... әсіресе әлеуметтік өмірдің кейбір жақтары туралы жекеленген жаңсақ
ойлар да жоқ емес. Бірақ осыған қарамастан бұлар ... ... де даму ... ... негізінен дұрыс көрсетеді. ... адам ... ... ... ... арқылы өзіше
түйіндейді. Сондықтан да ол ғылыми бақылаудан өзінің ... ... ... өзгешеленеді. Алайда өмірде ... ... ... ... тәжірибенің өлшемі ретінде қорытыла
келе психологиялық ойдың мәйегіне айналады.
Диалектикалық пікір таластың, ақиқат білімнің алғашқы көріністері де
мақал-мәтелдерде мол. ... ... ерте ... ... ... әрі оны ақылмен байыптай алатын адамды ерекше қастерлеуі тегін емес.
Ондай адам та-баба даналығының көзіндей ... ... ... ... мен ... ... ... логикалық қызметтің эталоны
тәрізді адамның ой-әрекеттерінде маңызды роль ... ... ... ... ... ... өз ойын ... келтірілген мақалмен
көркемдеп шегелей түссе, тыңдаушылар оны өте мәнді дәлел (аргумент) ретінде
қабылдайтын. Бұл орайда оның қарсыласы да ... ... Ал, мұны ... ... өз ... ... ... кісінің ой-өрісі онша жетілмеген
жанның қатарына ... ... ... ... ... Осынау ел-жұрт даналығында тек халықтық психологияның білімдер
ғана көрініс таппай, ... ... ... ... ... ... ... да кездесетіндігі даусыз.
Көшпелі тұрмыс салтында мақал-мәтелдер мектеп пен мұғалімнің, кітап
пен баспасөздің қызметін ... Ол ... сыры мол ... ... сұрыпталған жиынтығы, халықтың өзінше шағын ауызша энциклопедиясы
ғана емес, ұстаздық, ... роль де ... адам ... ... асқақтатып, жамандықты жерлеп, күлкіге айналдырды. Мұндағы ақыл-
кеңестер қысқа да нұсқа, әрі тұжырымды ... ... бала ... да ... еді. ... ... ата-анаға ұрпақ тәрбиесі жөнінде өзінен
бұрынғылардың моральдық-психологиялық, ... ... ... де ... ... ... тәлімдік
тәжірибесін мирасқа қалдырып отырды.
Бала ұғымына лайықты пайдалы ... ... ... мен ... ... әр қырынан қамтыған сан алуан ақпараттар ... ... оқу мен ... ойын мен ... ... ... жақсы-
жаман қасиеттері, елін сүю, ата-ананы құрметтеу, ұлкенді сыйлау, т.б. үлгі-
өнегелер бала ... ... ... ... ... да ... қай ... болмасын, ілкі психологиялық түсінігі болды, оларды
қазіргі жалпы педагогикалық, жас ... ... ... ... психология деректерімен аралас нақты ... ... ... ... хақ. Қазақ мақалдары адамның ішкі жан-дүниесіне
терең бойлап, кісінің қарым-қатынасын аша түсуге ... ... ... ... ұғымында ақылдылық-баға жетпес қазына. Бұл туралы халық
«түйедей ... ... ... ойың ... «Ақыл озбайды, білім
тозбайды» дейді. Ақыл-білім, тәжірибе, тәлім-тәрбиенің нәр алатын ... ... ... ... ... ... ... де істі ақылға салып
отырмаса болмайды, онсыз ... жету ... ... іс-әрекеттің
нәтижелігін болжау да ақылға байланысты. Мақалдар сөзді ... ... ... ... ... де ... сөйле»), «Аңдамай сөйлеген,
ауырмай ... ... ... ... сөз бен ... ... ... сынға алған(«Құрғақ сөз бас ауыртар», «Көп сөз күміс, аз
сөз алтын». «Қысыр сөзде қырсық ... т.б). осы ... ... ой мен ... ... ... тығыз ұштасып отыратынын
меңзейді.
Жалпы, бейнелі сөз, шашендік ... ... о ... қазақ
психологиясына тән сипат. Ш.Уәлиханов «Қазақ шешендікке ... ол ... ... ... қатты сүйеді»,-деп тегін айтпаған.
Адамның жан-дүниесіндегі тілдегі көрінісі, яғни ой ... ... ... де мақал-мәтелдерде кеңініен бейнеленген. Сөз-күшті, қуатты,
құдіретті қару. «Сөз өнері-дертпен тең». Халқымыз ойға олақ,сөзге ... ... аз ... көп ... ... ... отыру қажеттігін
ерекше ескерген. Мәселен, тіл тас жарады, тас жармаса, бас жарады». ... таяқ ... ... ... ... інінен шығады»,
«Шешенннің тілі- шебердің бізі», «Жүйелі сөз жүйесін табар», т.б. ... ... ... астары қандай ... ... ... де шешен сөйлей білу ... асыл ... ... ... ... әсер ... ерекше тәсілі болып табылған.
Мақал-мәтелдер қоғамдық ой-сананың қалыптасу кезеңдерінен көптеген
соны мәлімет береді. Адам ... ... оқу, ... мен ... ролі зор. Мына төмендегі мақалдар: «Көп жасаған білмейді, ... ... ... асар ... жоқ», «Көре-көре көсем болады, сөйлей-
сөйлей шешен болады», т.б осы айтылған түйіннің ... ... ... ... ... еңбек пен маңдай терді төгумен ғана миға қонатынын
жақсы түсіндірген («Оқу ... ... ... ... оқу ... ... мен ... ынтызарлық пен құмарлыққажет («Шыдамды еңбек алғыр ой,
Анық ... ... ... ... пен ынтымақ, бітер іске болсын тап», т.б.).
Мақал-мәтелдерде адамның жан қуаттарының ... ... да ... жақтары бейнеленген. Бұларды психологиялық тақырып тұрғысынан
төмендегіше топтастыруға ... 1. ... ... мәселерері: а) жан
қуаттары,олардың ортақ қасиеттері туралы түсінік; ә) өскен орта және ... жан ... ... б) ... ... тәжірибе және практиканың ролі; т.б. 2. Сезім мүшелерінің (көз,
құлақ, т.б.) ... ... ... 3. Тіл мен сөйлеу, бұлардың тіршілік пен
қарым-қатынасындағы ролі. 4. Ақыл және ес. 5. ... мен ... 6. ... мен ... ... пен ... ... мен қуаныш, махаббат пен
жек көру, шындық пен ... ... пен ... т.б. 7. ... ... белбеу, жүрексіздік. 8. Кісінің жеке дара ерекшеліктері). 9. ... ... ... ... ... ... ... әкім, т.б.
) әлеуметтік психологиялық ерекшеліктері. 10. Әртүрлі жас мөлшерінің (бала,
жасөспірім, ересек, кәмелет, қария, т.б.) ... ... ... ... ... (мол ... , ... ақыл, ескі әдеттің
үстемдігі, кінәмшілдік, ... т.б.) және тәң (көз бен ... ... ... бел ... ... нашарлауы, шаштың ағаруы,
әжімнің көбеюі, т.б.) белгілерін саралаған халықтық пайымдар өз ... ... Осы ... ... ... көз ... ... білгенді, пері
білмейді», «Сақалға ақ түсті, көңілге дақ түсті», «Көп жасаған ... ... ... ... ... ... ... адмның ес, жад қуаттары жөнінде де аз айтылмаған.
Бұлардың ғылыми психологиямен тамаша ... ... ... Мәселен,
біреу көзбен көру, екінші біреу құлақпен, үшінші адам қозғалыс мүшелерінің
қатысуымен, ал ... ... ... араластыра есте сақтайтындығын,біреу
тез арада есте сақтай алатын ... ... ... бұған ұзақ уақыт
машықтанатын халық даналығы жақсы қөрсеткен. Әрине, жалаң еске ... ... бара ... ол өз ... оның ... қасиеттерімен( беріктік,
нақылдық, реакция шапшаңдығы, т.б) ұштастырғанда ғана бағалы болмақ. Бұл
айтқанды «Ақпа ... ... ағып ... ... ... ... қағып
алады», «Оқығаныңа мәз болма, тоқығаныңа мәз бол», т.б. ... ... ... қарт адам жуырда оқыған , естіген, көрген ... ... бұл ... ... әкеледі. Осыны «Ер қартайса-жаңылшақ» деген
дана сөз де нақылдай түссе, оқығанды миға тоқу да ... ... ... «бұрынғыны айтпай, соңғысы еске түспейді», « көз көруге, құлақ
естуге тоймайды» дейтін мақалдар қуаттайды. Ал сын ... ... ... ... ... ... «Өз қатесін көрмеген, кісі қатесін
сезбейді» деп түйіндейді. Есте ... да, еске ... де ... әсерімен байланысты болатындығын, жақсы, шапағаты мол мәселелерді
есте мықтап сақтауға ... ... де ... ... есте ... ... ... баға беріледі, ақылдылық жоғары
дәріптеледі.
Мақал-әтелдерде адам танымының өзге ... ... да ... аз ... ... арман мен қиялдың адам өміріндегі орны жайынды «
арманы жоқ жігіттің дәрмені жоқ» ... ... мен ... ... ... ... үріп ... ал ерік-жігер жөнінде «Талапты бала талпынған
құстай, құмары қанбас аспанға ұшпай», әдет пен ... ... ... ... ... қалмайды», құмарлық, бейімділік жайында «Жақсығы жақсы әуес», «Саусағы
ұзын биші ... ... ... ... ... ... әр ... әсерінде болып, әр
салада қызмет етеді. Осы фактордың бәрі оның жан-дүниесінің қалыптасуында
елеулі із ... Кісі оқу, ... ... ... өзін-өзі сомдайды.
«Көре-көрекөсем болар, сөйлей-сөйлей шешен болар», «Адам туа білмейді, жүре
біледі», деу осы айтылғанның дерегі. Халық ... ... ... ... жай ... ... оны ... жолдары
да сөз болған, бұларды қалайша тәрбиелеуге болатындығы жайлв түйіндер де
айтылады.
Жас ... ... ... ... ... ... қатар, ұстаз, тәлімгерлерге бағышталған мақал-мәтелдер де бір
төбе. Баланың алғашқы ... Олар өз ақыл , ... ... ... бар ... баласына үлгі болуға тиіс.
ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ҒҰЛАМАЛАРЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАҒЫЛЫМДАРЫ.
Қазақ ... ... ... мәдениетінің даму тарихы көне
ғасырлар қойнауынан басталады.
Халқымыздың жалпы даму ... ... ... біз ... ... ... басты 3 кезеңге бөліп қарастырамыз.
Бірінші кезең- психологиялық ... ілкі ... ... басы 6-8 ... ... қазіргі түркі тектес
халықтардың бәріне ортақ қоғамдық сананың алғаш ... келу ... ... өкіметі жылдарында даму тарихы.
1. 6-8 ҒҒ. ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ЖАЗБАЛАРЫ. ҚОРҚЫТ ... ... ... Орта ... ... ... ... бірігіп, Түрік
қағанаты дейтін үлкен мемлекет құрды. Зерттеушілердің айтуынша ... ... аты 542 ... ... болса керек, түрік қағанатының
қоғамдық-экономикалық, ... ... сол ... ... сол ... ... орын алды. Олардың алғашқы көсемдерінің бірі
–Бумын қаған айналасындағы көрші елдерді ... ... ... ... ... ... ... жағасында болды. Истеми
қағанның ... ... ... ... да ... ... қуаты
арта түсті. Көп ұзамай, өзара қырғын соғыстар басталды да, ... ... ... ... Шығыс Түрік, екіншісі-Жетісу, Шығыс Түркістан, Орта
Азия Батыс түрік қағанаты) бөлінеді.
Құлпытасқа жазылған осы ескерткіштер ... ... деп ... ... ... ... ... шежіреші екендігі белгілі болып
отыр, бірақ қайда туып, қашан ... ... еш ... жоқ. ... ... орта ... өмір сүрген болу керек. Жазба ескерткіштердің
мазмұнына қарағанда оның өз ... ... ... бірі болғаны
байқалады. Білге қаған інісі ... ... ... ... (731ж.) оны
өмірлік есте қалдыру үшін ... ... ... ... ойпатына
үлкен ескерткіш орнатады да, мұндағы өсиет сөздерді өз ... ... ... ... ... ... қайтыс болып, інісінің қасына
жерленеді. Осы ескерткіштің тексін жазған да ... ... ... туралы сөз») ескерткішіне дейін де халық жадында сақталған
ежелгі бабаларымыздың ерлік істерін, тұрмыс салтын жалпы жұртқа паш ... ... ... ... ол ... ... ... жоқ. Автор
түркілер тарихын олардың саяси арнаға ... ... ... яғни ... ... ... дәуірден бергі 200 жылдық тарихты ... ... ... желісі жағынан екі бөлімнен («Кіші Құлтегін»,
«Үлкен Құлтегін») тұрады. ... ... ... ... ... кіріспе бөлімі іспеттес те, екінші ... ... ... «ел ... болып есептеледі.
Құлтегін ежелгі түркілердің тамаша ерлік сипаттарын бойына ... ... ... ұлан-ғайыр даланың еркін билеген дала халқының
қайсар жауынгері. Ал Тоныкөк болса ... ... ... ... ... ... философ, халық дипломатиясының білгірі. Тас жазуларда
ерліе пен ездік, соғыс пен ... ... пен ... тәлім-
тәрбие, тұрмыс-салт мәселелері әсем айшық ... ... ... сезім толғаныс-тебіреністерімен байқалады.
Мәселен, «Бізге жеңіс әперген жер-суымыз-Отанымыз деп біу керек...
Қандай қанағат болмасын, оның халқының ... ... ... оңбаған)
табылса, онда сол халықтың қанша соры бар ... ... ... ойлап толғаныңыздар... су ағысы тартылса, жас жапырақ
қурайды, адамдардан күш кетсе-жат кісіге бағынады... «Менің ағам мені ... ... ... ... ... ... ... құрметтісін
алады, алыс отырған сыйдың «немкеттісін» ... деп ... ... ... мәні зор. Құлпы тастарда осы іспеттес жас
жеткіншектерді елін, халқын сүюге , ... ... ... ... ... ... пен ойшылдыққа, батылдық пен тапқырлыққа үйретіп,
тәрбиелеу жайындағы мәселелер сөз болады. Бұлардың қазіргі жастарымыз үшін
тәлімдік ... ... ... ... ... ... идеясымен астарлас рухани
мұраның бірі-Қорқыт ата тағылымдары. 8-9 ғғ. Төңірегінде Сырдарияның ... ... ... ... Оғыз-Қыпшақ тайпаларының мемлекеті болды.
Оғыздар арасынан ... ... ... ... жыр ... аңыз ... өмір ... жазмышқа қарсы күресіп, адамның мәнгі жасауын арман етіп
өткен кемеңгер ... ... еді. Өлім ... одан ... туралы өзінің
асыл ойлары мен тебіреністерін ... ... ... қосқан. Қорқыт туралы
аңыз-жырлар, бізге жеткен «Қорқыт ата ... ... ... ... ... аса ... ... ескерткіші. Қорқыттың музыкалық-
этнографиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге осы аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... есімі көшпелі қазақ жұртының арасында ерте заманнан-ақ
қастерленіп келеді. Сондықтан да халқымыз :
Жыраудың үлкен пірі-Қорқыт ... ... ... ... ақын ... ... жұрттың бәрі тұрады екен,
Қобызбен Қорқыт ата күй тартқанда,-
деп тегін ... ... ... ... ... Жосалы
(Қызылорда облысы, Қармақшы ауданының орталығы) станциясының ... ... ... ... бір жарыс шақырым жердегі оның зияратының
басына тамаша ғимарат ескерткіш орнатылуы оған деген ... ... ата ... ... сипаттағы ақыл-кеңестер әр
қырынан сөз болғанын жоғарыда айттық. ... ... ... әрекетшілік жайында айтылған мынадай ақылдарға ... ... ... ... ... ... ... болмайды... Жігіт
тірісінде Қаратаудай қылып, бір күн тыныштық көрмей дүние ... ... ... ... ол ... ... үлесін ғана жейді. Менмен, тәкаппар
адамды тәңірі ... ... өзін ... ұстаған адамға бақ
бермейді...»
Дана ойшылдың ата-ананы сыйлап, құрметтеу, үйішілік жарасымды қарым-
қатынас, ұл мен қыз ... ... әр ... мінез-құлық сипаттары
жайында айтқан тағлымдары да бүгінгі ұрпаққа өнеге ... ... ұл ... қаншама бағып, қаққанмен ол саған ұл болмайды... Мыңғырған
мал ... адам ... ... ... ... көрмеген кыз жаман, атадан
тағылым алмаған ұл ... ... бала ел ... ... ... дәм ... де
жарамайды. Ананың көңілі балада болар... Ұлың өсіп-жетілсе, ... ... ата ... жас ... ... қоса ... елі мен ... жан-тәнімен сүйіп, оны қасықтай қаны калғанша
жаудан ... ... ... болғанын аңсайды. Осыған орай ол ... «Жол ... ... жабы ... ... ... арғымағын
мінгізуден келер пайда жоқ. Қолыңа өткір қылыш ... суыр ... ... ... ... , ... сарп ... батыр туған жігіттің садағының
оғы да қылыштай кесіп түседі... Қолыңа ұстаған болат қылышың мұқалмасын.
Жауға ... ... ... ... ... дала ойшыл жас ... ... ата ... ... ақпейіл адам болғанын қалайды. («Қонағы
жоқ қараша үйден құлазыған түз ... ... ... ... ... ... ешкім жетпейді. Өтірік сөз өрге баспайлды. Өтірікші
болғаннан ... ... өмір ... көп артық. Сөзіне берік, шыншыл адамғы
бұл дүниеде отыз жасты үшке көбейтіп, өмір сүрсе де аз» ).
От басы, ошақ ... , үй іші ... ... ұрпақ
тәрбиесінің әйел-жұртының кескін –келбетімен қатар, әдепті, көрегенді,
адамгершілік, иманжүзділік қасиеттерімен де ... ... ... орай Қорқыт ата әйелдердің төрт түріне берген ... ... ... ... аударады. Мәселен, әйелдерлің бір тобы
отбасының тірегі, үйдің құты, ... ... ... ... ... ... ... үшіншісі – салдыр-салақ , өсекшіл
келеді дейді.
2. Әбу Насыр әл Фараби (870-950)
Әбу насыр әл ... – өмір ... ... ... ... ... ... ғылым мен білімнің дәуірлеп тұрған кез еді. Ұлы ... ... ... ... ... даласы, әсіресе оның оңтүстік өлкесі
сол кездегі үлкен мәдени орталықтардың бірі ... ... ... 9-10 ... Отырар қаласы (бұрынғы Фараб) Таяу және Орта ... ... ... жолында (Жібек жолының бойында) орналасқан, ол ... ... ... пен ... ... ... кезінде көптеген ғұлама
ғалымдар шыққан үлкен шахар болғандығы жайлы сыр шертеді. ... ... ... ғалым болуына осындай құнарлы ... себі ... ... ... басты идеялар араб тілінде сөйлейтін халықтардың
еншісіне тиген еді. Осы кездері Платон мен ... , ... ... ... Орта ... ... одан сонау Испаниядағы Пиреней
түбегіне дейін Араб тіліне сан рет ... ... ... Бұл жайт Орта және таяу Шығыс елдерінде физика, ... т.б. ... ... дами түсуіне,
бүлар Шығыс фиолософиясы мен ... ... зор әсер ... өз ... ... сырларының заңдылықтарын тәжірибе
жүзінде ашуға ... олар ... гөрі ... імініне ден қойып,
оны әрмен қарай дамыты түсті. Орта ғасырлық Шығыс ... сол ... ... ... ... ... Ислам (халифаттағы үстем
таптардың идеологиясы), екіншісі-неоплатондық ... ... ... ... , яғни ... ... қуушылар.
Соңғысы қоғамның прогрессивтік топтарының көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... табиғаттану
заңдарына жүгінді, прогреске қатысты ... ... ... ... Осы ... ... ... бірі-Әл Фараби болды.
Ол Арестотельдің пантеисттік пікірлерін ... ... ... ... ... деп ... ілім жасады. Фараби мұрасын
зерттеушілердің айтуынша оның ... ... ... пантеисттік
тұрғыдан түсіндіретін «Алла ... ... ... ... Ұлы ... өзінің пәлсапалық пайымдауларын негізінен
идеалисттік сарында өрбіткенмін, ... ... сол ... ғылым
жетістіктерін қотындылайтын прогрессивтік материалисттік ... ... ол ... ... мойындап, табиғат ... ... ... бойынша түсіндірді, жанның мәңгі бақи
жасамайтындығын, өліп-өшіп ... ... Оның ... ... әсіресе оның таным мәселесі мен логика ... ... ... ақ адамның жан қуаттырының әр қилы жақтарын
түсіндіруде ерекше байқалады.
Кезінде ол ... ... ... ... ... ... ... кем де
–кем. Мәселен, тек психология саласында ғана жеті ... ... ... ... «Түс көру ... ... «Жан туралы», « ақыл және ... ... ... ... «Ересектердің ақылы жайлы кітап»,
«Темперамент туралы»)жазған екен. Бірақ бұлары біздің заманымызға ... жан ... ... ... , ... басқа еңбектері
(«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары жайында трактат», « ... ... ... ... ... ... тастар», « мәселелердің
мәні»,т.б.) арқылы біршама мәлім болып отыр.
Психология үшін іргетасты мәселе болып табылатын жан мен ... ... бұл ... ... ... жайлы мәселеде Фараби өзін сол
кездегі ғылыми ой-пікірдің биігінен көрсете ... Ол ... ... ... грек ... Платонға қарсы дау айтып, оның «Жан
тәннен бұрын ... ... жан ... бақи ... деуі қате ... ... Оның пікірінше, жан мен тән бірге дамиды, тәнсіз екі жан ... ... ... ... ... тәні де жаны да өткінші уақытша. Тән
жанның дамуына, оның ... ... ... әсер етіп ... дамуы үшін тәннің саулығы қажет. Тән саулығы жоқ жерде жан саулығы
да жоқ. Шыққан жан еш уақытты ... ... бір ... ... ... те жүрмейді. Бірақ көңілі мен рухы кіршіксіз таза, көзі ашық оқыған
адамның жаны мәңгі бақи өмір сүреді де, ... ... ... адамның жаны
өшіп кетіп отырады.
Фараби адамның жан ... ... ... ... ... ... тәннің құбылысына орайлас түсіндіреді. Тәннің
де, жанның да иесі – ... ... ... да ... бар, ... ... басқа
мүшелер сияқты ми да жүрекке бағынышты. Жүрек- тіршілік тірегі, ол қан
айналысы мен ... ... ... ... мүше ... да жүректен қорек алып, сонан кейін ғана адамның жан ... ... ... ... Фараби ұстазы Арестотельдің ықпалында болды, Ұлы грек
ойшылы «Жан ... ... ... де, ... да, адамдар да үш
түрлі жан болады десе, Фараби жанның адам мен ... ... ... ... мән береді. Мұның бірі – қозғалдыратын қуат-бүік ... ... Ал ... ... ... мен ... ғана тән,
бұоар сыртқы дүниені түйсіне, сезіне алуға қабілетті. Өсімдіктерде мұндай
қабілет жоқ. ... да олар бұо ... ... ... ең алдымен
қоректендіру қуаты пайда болады. Бұл оның тәні, яғни ... ... дене ... ... ... қуаты да екіге бөлінеді. Мұның
біріншісі-сыртқы жан ... ... ... деп ... Мұндай қабілет
сыртқы дүние заттарының сезім мүшелеріне тікелей әсер ... ... ... жан қуаты беске бөлінеді. ... ... ... ... тері
түйсіктері. Екіншісі-ішкі жан қуаты. Бұларға еске ... ... ... ... жануарлардан ерекше бөліп тұратын қуат-оның ақыл-
парасаты, яғни ... ... алу ... ... « ... ... ... трактат» дейтін еңбегінде жан құбылысының әртүрлі
көріністеріне ... ... ... ... « қиял ... аса қажетті
жан қуаты, ол екі түрлі міндет ... ... ... ... ... ... өңделіп, сұрыпталады, бірі екіншісіне қосылып, одан
жаңа бейнелер жасалады. Екіншіден, ол ойлауға ... ... ... ... адам ... терең, жан – жақты орамды болуына жәрдем береді.
Ол түс көру құбылысын қиялмен байланыстыра ... Түс ... ... ... ... ... ... мидағы бейнесі.
Ұйқы кезінде мұндай бейнелер адам ырқынан тыс ... ... бұл ... ... ... түс көру ... ... қазіргі ғылыми
психологияның айтқандарымен үндесіп жатқандары жақсы байқалады.
Ғұлама ғалым адамның даму процестері екі басқыштан тұратынын ... ... ... ... ... ... ес процестері
жатады. Түйсі-дүние танудың алғашқы көзі, бірінші баспалдағы . ... ... ... ... әрі ... ... оның ... түйсіктене алуына
байланысты. Ойлау дүниені әр қырынан дамуға , мәселені тереңірек ... ... бұл ... ... басқышы, ең жоғарғы сатысы. Ойлау
сөйлеумен тығыз байланысты. Ол жалпы адамзатқа тән құбылыс, ал тіл ... ... ... ... ... ... түсінген артығырақ, өйткені
жаттауда шала түсінікті сөздер көбейіп кетеді, барлық нәрсені жаттап алуға
болмайды. Түсіну әр нәрсенің ... ашу, ... ... мен ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Фараби эмоция, сезім процестерінің жан қуатының дербес көрінісі ... ... ... ... ... бояу ... оларды қозғалысқа
итермелейді. Талпыну, әсерлену қуаты адамның мәнерлі қозғалыстарынан жақсы
байқалады. ... адам ... ... ... кезде сұп-сұр болып,
түсі қашады.
Жан қуаттары туралы ілімде Фараби адамның ерік ... ... жеке ... ... қарастырмайды. Бұларды этика ғылымына қатысты
пікірлерінде жол-жөнекей сөз етеді. Ол ізгі қала ... ... ... мен ...... ... қалыптастырудың негізгі
факторлары дейді. Қылық пен іс-әрекеттің ... ... ... пен ерлік, рухани жағынан жетіле түсу, т.б. ерік – ... ... ... мейірімсіздік, қорқақтық, дүниеқоңыздық, нәпі құмарлық,
т.б. адамның ұнамсыз қасиеттері болып табылады.
Фараби ... ... ... ... ... , ... ... жаңсақ түсінікке жол береді. Ол ойлау
материядан тыс тұрған ерекше рухани күштің әсерімен туып ... ... оның ... ... киял процестерін сыртқы дүние заттары мен
құбылыстарының денедегі ... ... ... ... ... өте дәл
түсінік еді. Мәселен: көз айна ... ... ол ... ... ... отыратын алғашқы саңылау. Көру түйсігі көзге зат әсер еткенде ғана
пайда болады. Егер ... зат ... онда ... ... ... ауадағы
тербелістер әсер еткенде ғана естиді. Сезім мүшелерінің кай-кайсысы да
сыртқы дүниемен байланысқа түсіретін ... ... ... жазды
ол,-әсерімен...заттардың образдары пайда болады». Көру ... ... ... ... ... зат әсер ... ақ түйсік пайда ... ... ... ... келіспейді. Қараңғыда зат та , оның бояуы да
анық көрінбейді,- деп жазды ол ,- көзге сырттан күшті әсер ... ... ... ... пайда болады. Бұл жерде ғұлама ... ... ... ... ... ... сөз ... отыр. Ол
психикалық процестердің (жан қуаттарының ) ... де (тек ... ... дене ... ... ... ... бір материялдық,
физиологиялық құбылыстармен байланысты қарайды.
Фараби жан қуатының басты ... ... бере ... ... ... да іргелі проблемалар жөнінде сөз қозғайды.
Мәселен, ол психиканың қалайша ... ... ... мәселеге де ерекше
мән береді. Жан – айрықша сапада тұрған ... ... мен ... ... өзгешелігіне қараай олардың жан қуаттары да өзгеше болады.
Материялдық элементтердің ... ... ... ... ... ... ... осы элементтердің ең жоғарғы қосындысынан барып адам
психикасы ... ... Адам – ... ... ... жоқ ... оның
жануардан негізгі айырмашылығы ақыл-парасатпен сөйлей алу ... ... ... ... адам қоғамнан , түрлі топтардан тыс
өмір сүре алмайды, оның бар ... адам ... ... ... ... ... ... мұң-мұқтажымен жеке жүріа ққанағатандыра
алмайды. Сондықтан ол басқа адамдармен қарым-қатынасқа ... ... ... ... тәні де, жаны да ... ... ... еңбектерінде бала психикасының ... ... ... ... пікірлер көп. Баланың жасы өскен сайын
оның ақылы да , яғни ... ... жаны да өсіп ... ... бәрі ... ... ... Мәселен, балада ең алдымен өсіп-өну ... ... Бұл оның дене ... ... ... роль ... ... ақ тән түйсігі біртіндеп дәм, иіс айыратын түйсіктер, заттың
түрін, түсін, пішінін түйсіне алу ... ... Жан ... өмір
барысында , оқу тәрбие үстінде дамиды. Бұл үшін адамның өз ... ... ... маңызды . Кісінің адамгершілік – ... де оның ... ... ... ... ... ... Адам дүниеге ақылды, не ақылсыз, зұлым, не ақ ниетті
болып келмейді. Мұның барі де жүре пайда болады.
Фарабидың ... жан ... ... ... ... пікірі де көңіл қоярлықтай. ... ... деке өмір ... оның дене ... ... ... ... жатады.
Яғни, адам бір-бірінен тән жөнінен қандай өзгеше болса, жан ... ... ... ... яғни бұл ... оның темпераментіне де байланысты,
тәнді жетілдіруге болатыны сияқты жанды да жаттығулар ... ... ... ... ... ... пікірлері, сондай ақ
психологиялық терминдердің жүйесін жасағандығы жайлы ... өз ... ... ... ... кала ... ... жайлы
трактатында» қала адамдарының әртүрлі торьарына жеке – жеке сипаттама
беріп, ... ... ... ... ... ... талдай жасайды.
Адам – қоғамның ажырамас бір бөлшегі. Ол қоғамнан тыс өмір ... ... ... бір ... мүшесі. Адам өмір сүру үшін ... ... ... ... ... ол ... өзі ... алмайды, сондықтан
да ол басқалармен қарым-қатынасқа түсуі қажет. Адам өсіп-өне ... ... ... ... ... ... бірі – ... , яғни ... емес қғам деп ... ... ... ... бөлінеді. Олар : үлкен, орта және кіші қоғам. Үлкен қоғам – жер ... ... ... ... Орта ... белгілі бір халық,
тайпалар бірігеді. Ал кіші шағын қоғамға жекелеген қалалардың тұрғындары,
ондағы көшелер мен жеке үй ... ... ... ... ең ... отбасы жатады.
Ғұлама қайырымды, қайырымсыз қала тұрғындарының тұрмыс-тіршілігіне
талдау жасап, ондағы декелеген ... ... ... атап
айтқанда, олардың нендей кәсіппен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, Әл Фараби әр алуан топтың өкілдері
туралы сөз ... ... ... ... ... әсерлерін күн
тәртібіне тұңғыш қоя білген Шығыс ғұламасы. Орта ғасырларда қала ... ... ... ... , ... ... қарай бір
жерге шоғырланып, бір топтан екіншісі бөлек орналасса керек. ... ... тән ... моральдық , психологиялық қасиет сипаттары
болғанға ұқсайды. Мәселен, олардың (әртүрлі қала ... ... ... ... де ... ... «Ізгі қаланың» тұрғындары бір
түрлі ... ал ... ... ... ... жолмен жетуді көздейді.
Егер ізгі қала адамдары тату ... өмір ... ... ... ... ... ... бақытқа жеткілері келсе, надан қаланың адамдары бақытқа
жұртты алдап, арбап, неше түрлі қулық сұмдық істер ... ... ... , деп ... ... болу үшін бәрі ... ... отыру
мақсатымен бірлескен ізгі қала болады. Халқы ... жету үшін ... ... қоғамда ізгі қоғам болады. Қалалардың бәрі бақытқа ... ... бірі ... тұратын халық ізгі халық болады. Сол сияқты
халықтардың бәрі ... ... ... бірі көмектесіп отырса , бүкіл жер
жүзі ізгі болар еді». Ол ізгі қаланы ... жоқ ... ... ... ... бірі тығыз байланысты ... және ... бір ... денелен орын алатындығы ... ізгі ... да ... ... ... ... ... туралы надан қала тұрғындарының бар білетіні байлық,
рахаттану, құмарлыққы ерік беру ... пен ... ... ... ... қаладағылар үшін бақыт болып есептелінеді. Фараби надан қала
тұрғынлдарының дүние ... мен ... ... , айналысатын
кәсібіне, талғам-тілегіне қарай бірнеше топқа бөледі. Олар .... ... ... пен ... ... ... және бетімен
кеткендер. Мәселен, қажеттілік қаласы тұрғындарына , ондағы ... ... қала ... жылы ... ... ... феодалдар мен қала
әкімінің қанауына түсіп отыр дейді. Қажеттілік қаласының тұрғындары ... ... сан ... , ... ақ аң ... қол ... т.б еңбек түрлерімен шұғылданады. Осындай қаланың ... ... ... олар тек ... керекті , пайдалы нәрсені ғана өндіруге
тырысады «тамақ, киім, т.б». және еңбек үстінде олар бірбіріне ... ... Осы ... өкілдері кей кезде ұрлықпенде айналысады.
Бұған итермелеуші – ... күн ... ... ... ... ... бұларды ұрлық жасады деп сөгіп , айыптамайды, өйткені тұрмыс ... ... ... ... ... белгілейді. Қажеттілік
қаласының тұрғындарының жеке бастарының ... ... ... ... ... ... деп ... Осыған орай қажеттілік қаласы
адамдырының мінез-құлқы жақсы жағынан көрініп отырады.
Айырбас ... ... ... ... құмар келеді. Олар
саудамен айналысады, сауда жүрген жерде ұрлық та , зорлық та ... ... ... ауқатты тұрады, олар баю жолында бір-біріне көмектесуге
тырысады. Ұрлықты күн көру үшін емес, тек жеке ... ... үшін ... өз ... еш ... өндірмейді, адал еңбекті білмейді, тек ... ... , ... ғана ... өсімқорлар мен саудагерлер,
көпестер.
Опасыздық пен ... ... ... да белгілі бір
әлеуметтік топ болып табылады. ... мен ... ... -деп ... ол, - жан ... ішіп-жеуде, азғындық қылықтармен
айналысуда деп түсінеді, қысқасы олар тек көңіл ... мен ... ... ... сезімі мен ойын сонымен былғайтындар болып табылады. Бұлар
өмірден тек ... пен ... ... де , ... ... айналыспайды.
Мұндай қалада ірі феодалдар, олардың бала-шағалары, бос белбеу ұлдары мен
сылаңдаған бикештері өмір сүреді.
Надан ... әр ... ... ... ... жол-жөнекей
айтып отырады. Мәселен, «Азаматтық саясатта» ол коллективтік , қайырымды
қалалармен бірге бұзылған , ... ... ... да болатынын
ескертеді. Бұл қалалардың тұрғындары туралы айтқанда ол түрлі әлеуметтік
топтардың психологиясын көрсетеді. Мәселен, ... ... ... ... суйеді, бір-бірімен тең өмір сүреді, бірі екіншісінен артық
тұруды көздемейтінін әңгімелейді. Осы қалада онвң тұрғындарының ... ... орай ... ... ... олар өз ... ... дүниеге келуі, өсіп-жетілуі, яғни тәрбиеленуінің бәрә бәрі де
табиғи жағдаймен үйлесумен жүріп жатады, түрлі топтардың ... ... ... өмір ... ... ... өнер ... , ақындарға,
т.б. зиялы қауымның өкілдеріне барлық жағдай жасалған.
Ол қайырымды қала ... ... ... : ... меңгеру, әділдікке ұмтылу, әр түрлі әлеуметтік топтардың бір-
бірімен тату тәтті өмір сүруі, т.б. ... ... қала ... ...... жағдайлары төмен сатыда тұрған адамдар. Бұлар
бірнеше топқа бөлінеді. Мұның ... ... ... Олар
ерекше қамқорлықты қажет ететін ... ... мұң – ... ... ... ... ... Егер олар құр босқа
мүләйімсімей кедейлігін айтып келсе, оған ... ... ... ... ... керек. Қайырымды қала тұрғындарының қатарына ол ... де ... ... ... -деп ... ... ... өздерінің қара басының қамы үшін пайдаланғысы келеді. Бұл өте жаман
қылық. Мұндай ... ... сын ... ... , ... ... ... түзеттіру қажет. Ал , мінезі түзі шәкірттерге ... ... ... ... ... тәрбиелеуге еш уақытта да жалықпау керек.
Ұстаздық жәрдем беріп, көмектесетуін де осындай шәкірттер».
Қайырымды қала ... ... ... ... ... ... жоғары тұратындар (қала бастығы, оның әр түрлі жәрдемшілері мен
серіктері т.б). жатады. Бұлардың жақсы қылығы ... ... , ... айтып отыруы керек. Ал қала бастығының кемшілігін тікелей айтпай ,
жанамалап , өсиет, уағыз түрінде ... ... ... , ... әсем ... ақ ... ... түзетуге
болады.
Осылайша әр топтағы адамдардың психологиялық өзгешеліктері туралы
айта келіп, Фараби былайша түйіндейді: адам өз ... ... ... ол өз ... өзі жасауы тиіс. Бұл үшін ол ... де ... ... орынсыз шашпай, кез-келген адамға, кім көрінгенге
сыр ашып сене ... ... ... ... тек ғазиз достарымен
ғана сырласып ... ... ... өмір ... адам ғана ... де
өзінің қаласына да қиянат етпей, ар-ожданын таза адам болып табылады.
Қайырымды қала тұрғындарының әр ... ... ... осылайша
баға беру арқылы Әл Фараби қоғамдық психологичның іргелі ... ... ... ... еді. Ол адамзат қоғамының алдымен отбасынан , сонан
соң әр ... ... мен ... ... ... Фараби осы
топтардың жақсы жаман , ... ... ... ... ... , ... адамдарлың жай біріге салуыныан емес, сайып
келгенде адамдарлың өмір сүру қажеттігінен туындайтынын көрсетті. Феодализм
заманының ұлы ... ... ... ... тек оқу ... ... ... түсуге болады, мұның өзі барша халыққа бірдей , ... деп ... Ол өмір ... ... ... ... келіп, болашақ ізгі қоғам надандарсыз , ... ... ... ... оны ... әділ билеушілер басқаратындығын , мұндай қоғам адамзаттың
жарқын, бақытты болашағы ... ... ... тең ... қауымы орнайтындығын тебірене жырлап, армандады. Ол адамдардың
бір-бірімен теңсіздігін, олардың білімінің ... ... ... ... осы ... ... білім мен дінді үйлестіріп пайдаланса
дұрыс болатынын айтты. Фарабидың әлеуметтік психологияға ... ... ... ... ... ... ... үйлесіп жатқандығы
, аталмыш мәселелдің шығыс әлемінде, күн тәртібіне алғаш қойылу. Ғылыми
жұртшылықты қайран қалдыратыны ... ... ... ... маңызды ғылыми
проблемалардың бірі- оның музыка жайлы толғаныстары. Ол өз еңбектерінде ,
әсіресе ... ... ... ... адам ... ... әсер
ететіндігі , оның жағымды, жағымсыз көңіл-күйлердің ... ... ... , ... , яғни ... пен ... көріксіздікті
бағалай алуы, музыканың адам организмінің бірқалыпты күйге келтіретіндігі
жайынан сөз қозғайды. ... ... мен ... ... ... ... «Бұл ғылым (музыка, ән) деп жазды ол,- өөінің
байсалдығынан айрылған адамды ... , ... ... ... ... ... жетеді». Өйткені , поэтикалық тіл мен музыка тілі бір-біріне
етене ... ... ғана ... әсерлігі арта түседі. Өзің қоршаған
дүниенің ... ... ... , ... ... нәр алу, ... сезімдерді
образдан арқылы паш ету, адамға ғана тән қасиет. Ән – адам ... ... ... тамаша, адамзатпен бірге жасасып келе жатқан жан
серігі, өмір сырын бейнеоейтін ... ... Тән ... ... ... ...... құбылыс. Сондай кездерде сазда әуеннің әсерімен көңіл
сергейді де , адам жаны жай ... ... ауыр ... ... ... ... ... қиындыққа шыдауға, ауыр еңбекке төзуге көмек береді,
шаршап ... ... үшін , ... ... үшін ән салуы қажет. .. ... оған ... ... сезіммен, киял мен және санамен ... ... – деп ... ұлы ... Ән ... түрлері сан
алуан. Мәселен., романсты, жоқтауды, мұнды ... ... ... ... ... , өлеңді термелеп айту немесе өлеңнің басқа
түріне бейімділік әр ... ... « ... ... ... ... ... түрі бар екенін айтады. 1-шісі – адамға жай ғана ... ... ... 2-
шісі – құмарлық пен іңкәрлікті тудырады. 3-шісі- қиялды оятып, санада небір
ғажайып ... ... ... ... Осы 3 ... ие ... музыка
кемеліне келген музыка болады. Мұндайда ол бізге күшті әсер ... ... ... ... ... және ... емес болып
екіге бөлінеді. Табиғи жағдайда түйсік жанға рахат таптырады. Табиғи емес
жағдайда музыкалық ... ... ... онша ... ... ... ғылым , өнер , музыка атаулының бәрі-бәрі – ... ... ... , ... еңбек етудің жемісі. Дарындылық ақыл-
парасат, киял қиюласа ғана ... өнер ... ол ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Буржуазиялық дәуірдегі психологиялық ілімнің дамуы5 бет
Міндетті бастауыш білім беру стандарты21 бет
Тәрбиешінің сөйлеу мәдениетіне қойылатын талаптар42 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Ар түзейтін бір ғылым табылмаса4 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
1937-1938 жылдардағы қуғын-сүргін, басталуы мен себептері20 бет
Абайдың жантанулық көзқарастары5 бет
Ауған соғысысынан кейінгі жылдардағы білімнің дамуы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь