Сөз таптарына жалпы шолу

М а з м ұн ы

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

Сөз таптарына жалпы шолу
ІІ. Негізгі бөлім
2.1 Сан есімнің лексика . семантикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5.6
2.2 Сан есімнің морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.10
2.3 Сан есімнің жеке топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.18
2.4 М. Әуезовтың «Абай жолы» романындағы Сан есімнің жасалуы...19.21

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22

IV. Пайдаланылған әдебибеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
К і р і с п е
Тіліміздегі барлық сөз өзіне тән грамматикалық белгілеріне қарай топтарға бөлінеді. Ол топтар сөз таптары деп аталады. Сөз таптарына тіліміздегі сөздер категориялық мағыналарына, морфологиялық белгілеріне синтаксистік қызметіне қарай бөлінеді.
Категориялық мағына деп әр сөз табына қатысты сөздердің жалпы ортақ мағынасын айтады. Мысалы: зат есімнің категориялық мағынасы зат; сын есімдікі - сын, сапа, белгі; етістіктің мағынас ы қим ыл –қозғалыс мағыналары.
Категориялық мағыналар дың жалпы ортақ болып келетіні лексикалық мағынамен салыбстырғанда анық байқалады. Мыс алы: жақсы, жаман, үлкен, ұзын, қысқа сөздері лексикалық мағыналарына қарағанда 5 түрлі сөз болып келеді. Ал осы сөздердің жылпы мағынасы – белгіні білдіру. Сондықтан бұл сөздер категориялық мағынамен с ын есімге жатады. Морфологиялық белгіге қаратй сөз таптарына бөлгенде түрлену не түрленбеуіне және грамматик алық категорияларына қарайды.
Түрленетін сөздерге зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістіктер жатады.
Түренбебйтін сөздерге шылау, еліктеуіш, үстеу, одағайлар жатады.
Түрленетін сөздер өздеріне тән жүйелермен ерекшеленеді. Мысалы: зат есім көптеледі, септеледі, тәуелденеді. Ал сын есім, сан есім де сырттай қарағанда көптелетін, септелетін, тәуелденетін сияқты көрінгеннен, олар субстантивтеніп кетеді.
Әр сөз табының өзіне тән грамматикалық категориясы болады. Мысалы: зат е сімге көптік, септік категориясы етістікке жақ, шақ, рай категориялары тән.
Синтаксистік ерекшелігіне қарай сөздерді сөз таптарына бөлуде ек і мәселе ескертілуі тиіс.
1. Сөздердің бір-бірімен синтаксистік байланысы
2. Синтаксисті к қызметі сөз таптарының бір-бірімен байланысы бірдей болып келе бермейді. Мысалы: сан есім мен үстеуді, еліктеуішті зат есім мен еліктеуішті байланыстырып қолдануға болмайды.
Сөз таптарын жүйелегенде атау сөзде, көмекші сөздер, одағай сөздер деп үш топқа бөлу дәстүрі бар. Атау сөздерге есімдер зат есім, сын есім, сьан есім, есімдік, етістіктер, үстеу, еліктеу сөздер жатады. Атау сөздер айналадағы шындықты зат, белгі, сын процесс т.б. аңғартып, олардың атау ы ретінде қолданылады. Көмекші сөздерге көмекші есім шылаулар және көмекші етістіктер жатады. Бұлар сөйлем мүшесі қызметін атқара алмайды, атау сөз болатындай толық мағынасы жоқ тек атау сөбен септеліп грамматик алық мағынаға ие болады. Одағай сөздер сөйлемдегі қолданылуымен де берер мағынасымен де барлық сөз таптарына ұқсамайтын ерекшелікке ие. Олар басқа сөзбен байланыспайды. Синтаксистік байланыста болмағандықтан сөйлем мүшес і қызметін де атқармайды. С оынмен сөз таптары дегеніміз – семантикалық – грамматик алық жағынан ыңғайлас келетін сөздердің тобы. Қазақ тілінде сөз таптарына мыналар жатады. Зат есім, сын есім, есімдік, етістік, шылау, үстеу, еліктеуіш, одағай. Осылардың ішіндегі сан есім дербес грамматикалық категория болып танылуы әрине өзге де негізлгі сөз таптары сияқты құрамына енетін сөздердің лексика – грамматикалық ерекшеліктеріне яғни олардың лексика- семантикалық бірлестігі морфологиялық және синтаксисті к біріңғайластығына негізделген.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. «Қазақ тілінің грамматикасы» Алматы, 1967 ж.
2. С.М. Исаев «Қазақ тілі» Алматы, 1993 ж.
3. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» Алматы, 1991 ж.
4. Ш.Бектуров, М.Серғалиев «Қазақ тілі» Алматы, 1994 ж.
5. К.Аханов «Грамматика теориясының негіздері» Алматы, 1972 ж.
6. М.Серғалиев, А. Айғабылов, О.Күлкенова «Қазіргі қазақ әдебиеті» Алматы, 1991 ж.
7. Н. Оралбаева, Ғ. Мадина, А.Әбілқаев «Қазақ тілі»
Алматы, 1993 ж.
8. Ш. К. Бектуров «Қазақ тілі лексика – фонетика, морфология-синтаксис» Алматы, 2006 ж.
9. М. Әуезовтың «Абай жолы» романы эпопеясы
        
        М а з м ұн ы
І.
Кіріспе.....................................................................
..........................................3
Сөз таптарына жалпы ... ... ... Сан ... лексика – ... Сан ... ... Сан ... ... М. ... «Абай жолы» романындағы Сан есімнің ... ... і р і с п ... ... сөз ... тән ... ... топтарға ... Ол ... сөз ... ... Сөз ... ... ... категориялық
мағыналарына, морфологиялық ... ... ... ... ... деп әр сөз ... ... ... ... ... айтады. ... зат ... ... зат; сын ... - сын, ... белгі;
етістіктің мағынас ы қим ыл ... ... ... дың ... ... ... ... мағынамен салыбстырғанда анық ... Мыс ... ... ... ... ... сөздері лексикалық мағыналарына
қарағанда 5 түрлі сөз ... ... Ал осы ... ...... білдіру. Сондықтан бұл сөздер категориялық
мағынамен с ын ... ... ... ... ... ... бөлгенде түрлену не түрленбеуіне және ... ... ... ... зат ... сын есім, сан есім, есімдік,
етістіктер жатады.
Түренбебйтін ... ... ... ... ... ... өздеріне тән ... ... зат есім ... ... тәуелденеді. Ал ... сан есім де ... ... ... ... ... ... олар субстантивтеніп кетеді.
Әр сөз табының өзіне тән ... ... ... зат е сімге көптік, септік категориясы ... шақ, рай ... ... ... ... ... сөз ... бөлуде
ек і мәселе ескертілуі тиіс.
1. Сөздердің ... ... ... ... к ... сөз ... ... байланысы
бірдей болып келе бермейді. Мысалы: сан есім мен ... зат есім мен ... ... ... ... ... атау сөзде, көмекші сөздер,
одағай ... деп үш ... бөлу ... бар. Атау ... зат ... сын есім, сьан есім, ... ... ... ... ... Атау сөздер айналадағы шындықты
зат, белгі, сын ... т.б. ... ... атау ы ... Көмекші сөздерге көмекші есім ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқара
алмайды, атау сөз ... ... ... жоқ тек ... ... ... алық ... ие ... ... ... ... де берер мағынасымен де барлық
сөз ... ... ... ие. Олар ... ... ... байланыста болмағандықтан сөйлем мүшес
і қызметін де ... С ... сөз ... дегеніміз –
семантикалық – грамматик алық жағынан ... ... ... ... ... сөз таптарына мыналар жатады. Зат ... ... ... ... ... үстеу, еліктеуіш, одағай.
Осылардың ішіндегі сан есім ... ... ... танылуы әрине өзге де негізлгі сөз ... ... ... сөздердің лексика – ... ... ... ... ... бірлестігі ... ... к ... ... Сан ... ... – семантикалық сипаты
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер, негізінде, белгілі ұғымдар мен
құбылыстардың санын, ретін, ... ... ... ... ... ... Осы себептен олар мағына жағынан сын есімдерге біршама
ұқсас та болып келеді, бірақ сын есімдер ... сын ... мен ... болса, сан есімдер заттың сандық белгісі мен ... ... ... ... ... ... ... сөздер болғанмен,
олар іштей бір жағынан белгілі бір ... ... ... ... білдірсе,
екінші жағынан санның абстракты атауы болып қызмет етеді. Сан ... ... ... ... ... ... ... бір сөздердің
сандық мөлшерді, шаманы білдіру үшін қолданылу қажеттігінен ... тек ... өз ... ретінде қолданылуынан пайда ... ... ... бір сан есім ... заттың сандық мөлшері түрінде
айтылса, бірде санның абстракты атауы ретінде ... ... ... қағайын, Он бір перне, екі шек ... ... ... ок бір сөзі ... ... ... ... екі созі шектің қанша
екенін (санын) білдіру үшін айтылып тұр. Демек, ... он бір, екі ... ... ... бір ... мөлшерін, санын білдіру үшін
қолданылып тұр. Ал, егер он ... ... ... — он ү ш ... десек,
алдағыдай емес, мұндағы он бір мен екі сөздері тек сандардың өз ... ... ... ... сан ... ... қолданылып тұр.
Қазіргі қазақ тілінде наңыз сандық ұғымды білдірмесе де, ... ... ... ... ... сөздер бар. Мысалы, ширек сөзі
төрттен бір; жарты, жарым сөздері ... бір ... ... ... ... ... сөздері бір деген есептік санның; қос, пар, егіз сияқты
сөздердің екі ... ... сан ... ... бере ... күмәнсіз.
Бірақ мұндай оөздер, лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне қарасақ, сан
есімдер емес, басқа грамматикалық сөз ... ... ... Қадақ,
килограмм, центнер, тонна және қарыс, кез, ... ... адым т. б. ... де ... ... басқа сөздерге (зат есімдерге) тіркестірілмей жеке-дара
айтылғанда, тек абстракт сандық ұғымдардың ... ... ... нақты мағыналары өзге сөздермен (зат есімдермен) қарым-қатынасқа
түсіп айтылғанда ғана айқындалып отырады. Мысалы: Төрт аяғым тең ... ... ... ... ... ... ... тұсында тұр екен (М.
Әуезов); Екі айдың алпыс күнде жүзі болар (Айман-Шолпан) деген сөйлемдерден
төрт, сегіз, екі, ... ... сан ... аяқ, қанат, ай, күн сияқты зат
есімдермен қарым-қатынаста ... ... сап ... ... ... ... сан есімдердің нақтылы мағыналары да белгілі-белгілі
ұғымдарға тіркесу арқасында ғана айқындалып, ... ... ғана ... екендігі, қанаттың сегіз екендігі, күннің алпыс екендігі нақтыланын
тұр. Ал егер осы төрт,сегіз, екі, ... ... өзге ... қарым-
қатынасқа түсірмей контеькстпен тыс, жеке-дара айтатын болсақ олар ... ... тек ... ... ғана ... абстракт мағына
ауысып кетер еді де, төрт дегенге әйтеуір бір төрт жайындағы ... ... ... ... сан ... ... ... мағынада
қолданылатын бір алуан сөздер бар. Олар ... ... ... ... де, сөз ... түрінде де бола береді. Мысалы: жирым,
жарты ... ... ... ... ... сыңар, Олар сөздері
бірлік ... ... ... ... ... ... ... өлшемдерінің, гектар, километр сөздері көлемдік өлшемдердің, адын,
қарыс, кез, метр, шақырым, ат шаптырым, қозы көш (жер) ... ... және ет ... қас ... қас пен ... ... әу
дегенше сияқты уақыт мерзім өлшемдерінің атаулары есебінде қолданылады.
Бірақ ... ... мен сөз ... қаншалықты мөлшерлік мағынада
қолданылғанымен, сан есімдер ... ... САН ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Жалпы алғанда сан есімдердің қызметтері заттың ұзын-ұрға сан мөлшерін
немесе аботракты сандық ... ... ... ... ... ... ... кейде заттың орын тәртібін я ретін білдірсе,
кейде олардың не теңбе-теңдік ... не ... ... не сан
мөлшерін тұспалдап я шамалап ... ... бар. ... сан ... морфологиялық жағынан түрлену жүйесі де біркелкі
емес, әркелкі болып келеді. ... сөз ... ... ... ... ... ... сан есімдер абстракты сан ... ... ... ... септік, тәуелдік, жіктік
жалғауларын қабылдай алса, өзге сан есімдер тек ... ... ... ... ... ... да сан ... өзіне тән,
өзге сөз тапарына ұқсамайтын ... бар. Сан ... ... ... ... ... ол үнемі анықтайтын ... ... ... ... да ... өзгеріске түспейді.
Демек, сан есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі ... ... ... сандық, сан-мөлшер мағыналарында қолданылғанда, тек ... ғана ... да, ... ... ... ... тек субстантивтенген жағдайда ғана түрленіп, әр ... ... ... ... те, ... те, септеліп те және
жіктеліп те қолданыла береді.
Сан есімдердің тек өздеріне ғана тән ... ... да бар. ... ... -ыншы (-інші), -ау (-еу) және -ер аффикстері жатады. Бұл
аффикстер өзге сөз ... ... ... сан ... жасай алмайды, тек
негізгі сан есімдерге жалғанып, олардан туынды формалар ғана жасай алады.
Бірақ сан есімдердің ... да сөз ... ... отыру қабілеті күшті.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер ... сан ... ... ... ... Негізгі сан есімдер катарына тек
қана есептік сандар ... да, ... сан ... осы негізгі есептік сан
атауларына жоғарыда ... ... -ау, -ер, -тай ... ... ... Мысалы: бір - бірінші, он-оныншы; екі-ексу, ... ... ... т.б
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді. ... ... аса көп ... олардың бар болғаны — жиырма ... ... бір, екі, үш, ... бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, жиырма, отыз,
қырық, слу, алпыс, ... ... ... жүз, ... сан есімдер осы аталатын дара сан атауларының әр алуан жолмен
тіркестіріле қолданылуы және қосарлана ... ... ... ... сан ... ... біріншіден, негізгі сан атауларының (он сегіз,
мық тоғыз, жүз алпыс үш т. б.), екіншідегі, сан ... ... ... ... ... ... ... үш-төрт, бес-алты т. б.)
болып екі салаға ... сан ... дара сан ... ... ... ... негізгі тәсіл ретінде қалыптасатын мынадай екі түрлі
жолы бар:
Біріншіден, дара сандардан жасалатын күрделі сандардың ... ... ... ... бір санды қосу жолымен, яғни белгілі бір ... ... бір ... ... (қосылғышты) қосып айту жолымен,
жасалады. Ондай күрделі сан есімдер белгілі бір жүйе ... ... ... қосылғыш сандардың қосындысы есебінде қабылданады ... ... ... ... он бір (11), жүз ... тоғыз жүз тақсан тоғыз (999) деген күрделі сан ... жеке сан ... ... бір ... — он, жүз, тоғыз жүз
сандарына — басқа бір сандарды — бір, ... ... ... сандарын — қосып
(үстемелеп) айту жолымен жасалған. Яғни бұл ... ... он ... жүз ... (108), ... жүз тоқсан тоғыз (999) деген ұғымды
аңғартады. ... сан есім ... бұл ... ... жол деп ... дара ... ... күрделі сандардың құрамы бір санды
(көбейгішті) басқа бір санға (көбейткініне) көбейту жолымен, яғни ... ... ... ... бір қажетті санға ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір көбейгіш
сан мен көбейткіш сандардың көбейтіндісі есебінде қабылданады және солай
танылуға да ... ... екі жүз, ... мың ... бұл ... ... ... жеке сандар біріне-бірін қосу ... ... яғии жүз, мың ... екі, тоғыз сандарына көбейту (еселеу)
жолымен жасалған. Демек, мұндай ... ... екі жуз (200), ... ... деген ұғымдарды білдіреді. Күрделі сандарды жасаудың бұл ... жол деп ... ... ... және көбейтілмелі күрделі сан ... ... да ... ... бар: біріншіден, күрделі қосылмалы
сандар тек он бірден басталады да, тоқсан тоғызға (99) дейін жетіп, ... (100) ... ... ... жүз ... ... басталады да, тоғыз жүз тоқсан
тоғызға дейін қамтып, одан мың ... атап ... де, ары ... созыла
береді, екіншіден, күрделі қосылмалы сандар үнемі жоғары дәрежелі сандардап
басталып, төмен дәрежелі сандармен ... ... ... он ... ... елу тоғыз, жүз қырық бес, мың ... жүз ... үш ... сан ... құрамындағы жеке сандар ең соңында ... (бір, ... ... бес, үш), одан ... ... ... (он,
отыз, елу, қырық, жиырма), одан бұрын жүздік сандар (жүз, тоғыз, жүз), одан
бұрын мыңдық сандар (мың) ... ... ... ... ... ... ... сандармен аяқталып отырған.
Күрделі көбейтілмелі сан есімдер, керісінше, үнемі төмен дәрежелі
сандармен басталып, ... ... ... ... ... ... жүз, сегіз жүз, үш мың, төрт мың деген күрделі сан ... ... ылғи ... дәрежелі сандардан (алты, сегіз, үиі, ... ... ... ... (жүз, мың) ... ... ... негізінде екі жүзден басталады да, тоғыз жүзге
барып, екі мыңнан қайта басталып ... ... ... ... ... күрделі сан есімдердің көбейгіш сандары екіден тоғызға дейіңгі
бірлік сандар болады да, көбейткіш ... жүз бен мың ... ... сәйкес, кебейтілмелі күрделі сан есімдерді ... ... ... және ... ... ... деп екіге
бөліп қарауға болады.
Бұлардың да тіркесінде ... ... ... ... Ол ... сандардың қазіргі кірісіп қалыптасқан формаларында да өз ... ... ... ... ... бұл күрделі формалар ондық
көбейтілмелі сандар ретінде қабылданады.
Күрделі сан ... ... ... ... мен ... ... ... кездері болады. Мысалы: үш мың тоғыз жүз он ... ... ... ... құрамындағы үш мың (3X1000) — ... сан да, ... жүз ... ... сан, ал он ... + 5)— қосылмалы сан. Олай болса, бір күрделі сан есімнің ... ... әрі ... ... ... ... қолданыла береді. Күрделі
санның мұндай түрі, әрине, бірыңғай көбейтілмелі не косылмалы күрделі
сандардан ... Ал, ол ... ... аралас болуымен
байланысты. Күрделі сан есімдердің мұндай түрін аралас күрделі сан есімдер
тіркесі деп ... ... ... мен ... ... жағынан сан
есімдер дара және күрделі болып бөлінеді: дара сан есімдер қатарына бір,
екі, үш, он, жүз, мың ... сан ... ... шыға ... кезінен,
жаратылысынан табиғи сан атаулары мен кейінгі замандарда ... ... ... ... ... сан ... ... бір жағынан,
ондық көбейтілмелі сандар) жатады: ... сан ... ... ... бес ... ... ... әр алуан қосылмалы сандар, жүздік, мыңдық
көбейтілмелі сандар және көбейтілмелі — ... ... ... ... САН ... ЖЕКЕ ... ... тіліндегі сан есімдер, жалпы алғанда, әйтеуір бір
сандық ұғымдарды білдіретін ... ... ... ... ... ... сөздер заттар мен құбылыстардың есептік сан мөлшерін білдірсе,
біразы реттік тәртібін немесе теңбе-тең сандық мөл-шерін, ал, тағы ... ... ... я ... ... ... оның ... үлесін т.
б. білдіру үшін қолданылады. Осыған орай ондай сөздердің жасалу амалдары
мен ... ... де ... ... Сол ... сан есімдер іштей
мағыналың және морфологиялық өзіндік ерекшелігіне сәйкес: есептік, ... ... ... ... сан есімдер болып алты топқа
бөлінеді.
Есептік сан есімдер
Қазіргі қазақ тіліндегі есептік сан ... ... бір ... ... ... мөлшерін немесе абстракты сандық ұғымды білдіру үшін
қолданылады. Сол себепті еселтік сан есімдер тілімізде ... ... ... сан ... білдіру үшін жұмсалса, бірде санның өзінің ғана
абстракты ... ... ... ... ... ұлы аңын ... а ... жаста еді. (Қаратаев) Кеше мен
жалғыз өзім елу жеті ... ... ... ... Үш ... ... б ... мал шығын болған жоц (Майлин) дегендегі жиырлып тоғыз, елу ... ... ... ... ... және ... сан есімдерін білдіріп тұрра,
Тілмаш 6ір, екі, бес, тоғыз деп ... да, ... ... ... ... үшке қосса — бес болады дегендегі сан есімдер ... ... ... ... ... жоң, ... өзіндік абстракт
ұғымының атаулары ретінде айтылып тұр.
Ееептік сан есімдер құрылысы жағынан дара және ... ... екі ... ... есептік сандар қатарына сандардың ішінде бірлік, ондық сан
атаулары мен жүз, мың ... ... бір, екі, үш, ... бес, ... ... тоғыз, он, жиырма, отыз, қырық, елу, алп.ыс, жетпіс, сексен, тоқсан,
жүз, мың.
Күрделі ... сан ... ... осы дара ... ... өз ара
алуан түрлі комбинацияланып тіркесе қолданылуы негізінде жасалған ... ... ... Ондай сандар он бірден бастап дара есептік сандардан
басңа барлык ... сан ... ... ... сан ... ... абстракт сан мағынасында қолданыл-ғанда,
септік жалғауларын ... ... ... ... мөлшерін
білдіргенде ешбір өзгеріске енбейді. Ондай есептік сандар әр ... сөз ... ... тек ... ... ... ғана ... Демек, субстантивтенген есептік сандар көптік те,
сентік те, тәуелдік, жіктік те жалғауларын қабылдай береді. Мыс.:
Тоқтар доллар айғайы, өшер ... ... өмір ... мыңдар жанын.
(Саин) Жасы сол кездің озінде қырықтан асқан болар. (Майлин) В ... ... ... аяғы бол. ... Жол ... таңғы алтыдан, Арқаның
тұрмыз жолында. (Сәрсенбаев) Ол жыл бұрын дейтұғын ол ... ... ... ... жыққан батырмыз. Сексеніміз жиылып, серке жыққан
батырмыз. ... сан ... езге сөз ... жасалмайды. Бірақ оның есесіне
есептік сандардан лексика-семантикалық және морфологиялық, синтаксистік
тәсілдер ... ... жаңа ... ... ... ... ... жасалған жаңа сөздер
қатарына тілдің даму, ... ... ... ... ... алшақтай
келе басқа бір сөз таптарына тан мағыналарға ие болу, сөйтіп ... ... ... лексикалық тұлға (единица) түрінде танылу дәрежесіне жеткен
сөздер жатады. ... жеті ~ ... ... ұғым ... қажеттілігіне қарай
өзінің сандың мағынасынан ауып, Қаракөздің ауырып ... екі ... ... ... ... Оқу жылы ... бір ... уақыт өтті.
(Сайрақбаев) дегендегі сияқты жеті күннен тұратын «апта» сөзімен мағыналас,
сол ... ... ... ауысқан. Сол сияқты, Мына баланың
жетісін беріп, алғашқы бата ... ... ... ... ... адамға жеті күннен соң (бір жетіден кейін) берілетін ас мағынасына да
ауысып кеткен. Бұл сөз ... апта ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Міне, осы сияқты жеке есептік сандардың марыналық ... ... ... ... тән ... ... ауытқуы негізінде тоқсан, қырқы
торізді жаңа сөздер жасалған. Мыс.:
Марфологиялық тәсіл ... ... ... ... жаңа ... мол. ... сөздер қатарына, негізінде, сан есімдердің есептік саннан
басқа топтарына тән әр түрлі формадағы туынды сөздер жатады. ... ... сан ... әр ... сөз ... ... ... жасалған тағы
да көптеген сөздер бар.
1) Есептік сандарға ... ... ... қосу ... ... және ... ... пайда болған. Мыс.:
Төрттік пен бестік жай ғана сан ... ... ... алтылық пен тұз
жатыр. (Мұстафин) Екілікпен үйге келсең ... ... ... ... ... Бес ... -ті ... төрт сөзіне ... ... ... ... ... сын есім ... ... Мыс:
Қаңтарулы ақ бест і ат үй артында белдеуде, (Сейфуллин) ... ... ... ... ... еді. (Иманбаев)
3) Үш, төрт есептік сандарга -кіл қосымшасын қосу ... ... сын есім ... жасалған. Мыс.:
Дәптер бетіндегі үшкіл, төрт кі л белгілер ... ... ... Ең ... ... т ө рт к і л ... түкпір үй кең,
ұзын. (Әуезов).
4) -лап\\-леп, -дап\\-деп қосымшасы арқылы ... ... ... ... ... Жыл ... ... журнал. (Жамбыл) Құлақтанған
төңіректегі ел адамдары ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы есептік сан есімдерден жаңа сөздер негізінде
есептік сандар мен кейбір жеке сөздердің өз ара ... ... ... ... ... сандардан синтаксистік тәсіл арқылы жасалған күрделі ... ... ... лексикализациялануы нәтижесінде белгілі бір
атаулық ұғымдарға ... ... ... де ... сан ... ... тіліндегі жинақтық сан есімдер белгілі бір заттар мен
құбылыстардың сан мөлшерін ... ... үшін және ... ... ... ... үшін қолданылады. Мыс.: Борлық Совет ... ... кояр ... ... ... ... алғашқы біреу сөзі совет халқының
барар жолы мен мақсатық түрде көрсетіп тұрса, соңғы ... ... ... іөртеу, бесеу сөздері абстракты сан ... ... ... ... сан ... ... жаңа сөз тудырушы бір ғана -ау\\-еу
қоымшасы арқылы бірден ... ... ... сан есім ... ... алтау аз, Бересіге бесеу көп. ... ... ... ... ... ... ... болып келетін ... сөз ... ... ... яғни септік,
тәуелдік, жіктік жалғауларының бәрін де ... ... ... үйі ... ... ... далаға көшкен, Екеуінің жасы
жетпеген, Біреуінің жасы өтіп кеткен, Үш қыз жұмысқа ... Енді ... ... ... ... бүл екеуін қоршап алған. (Майлин)
Жинактық сан есімдерден лексика-семантикалық, ... ... ... ... жаңа ... ... Ол ... лексика-грамматикалық
ерекшеліктеріне қарай ар түрлі сөз таптарына тән болып келе береді.
Лексика-семантикалық тәсіл арқылы жаңа сөз ... ... ... ... ... жинақтық саны контексте қолданылу, қарым-қатыстың
қажетте көбіне кісі, адам сияқты маңыздарды өзіне тәндеу бағытында жинақтық
сан ұғымынан ... ... ... бір ... ... ... белгісіз есімдіктер қатарына ауысқан. Сөздің бұлайша есімдіктер
қатарына ... ... ... ... не прономияализациялануы деп
те аталады. Мыс.:
Әкелген біреу бидай, біреу малын, Біреу ... ... ... ... ... ... терісін біреу әкеп, Күзеген байталының біреу жалын.
(Сейфуллин) Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап, мал ... ... ... ... (Абай)
Морфологиялық тәсіл арқылы жинақтық сан есімдер негізінде, -ла \-ле
қосымшасы арқылы ... ... ... Ондай сөздердің, көбіне, -п
көсемше формалы (~лап, -леп) болып келетін дағдысы бар. ... бен ... ... ... Екеулеп жүріп тауықтарды
қорасына әрең қамады. (Иманжанов) Біз үшеулеп ... ... ... ... жасалатын жаңа сөздердің екі түрлі жолы бар,
яғни ондай сөздер жинақтық сан есімдердін өз ара ... ... ... ... ... арқылы жасалады да, негізінде, үстеу сөздер болып
келеді. Мыс.:
Екеу-екеу әне кетіп ... ... ... ... ... ішіндегі сирларын ақтарысты. (Жансүгіров)
Реттік сан есімдер
Қазіргі қазақ тіліндегі реттілк с ан есі мдер ... ... мен ... орын ... ... жүйес ін белгілеу
үшін қолданылады: Реттік сан ... ... ... ... ... ... к қосу арқылы ... да ... ... мен ... ... ретін білдіру үшін қолданылады.
Мы с алы: ... атты ... ... оқып ... ... бар (С. ... Екінші, үшінші ... тағы да ... әсем ... тесіктер бар (М. Әуезов)
Реттік сан е с ... де ... ... жағынан дара
және күрделі болып ... де, күр делі сан ... - ... ... ... ең ... санға жалғанады. Мысалы:
бірінші декабрь күні ... мың ... ... жыл деп ... ... қолданылғанда ешқандай өзгеріске кенбейді,
субстантивтенген ... ғана ... ... ... ... қосылады. Мысалы: ... қара ... ... ... сұр ... киген (С Сейфулин)
Реттік сан ... ... де , ... мен ... ... ... үшін ... сөздер болғанымен сөйлемде
қолдану реттеріне қарай ... ... ие ... әр түрлі сөз ... ... ... яғни ... ... ... жіюктіьк жалғауларын
да қабылдайтын ... бар . ... Бір оқу ... ... ... көшу ... (С. ... екінші бәйге оп - ... соң ... – күш ... Сол ... М. Әуезовтың «Абай
жолы» роман эпопеясындағы ... ... ... күн осы ... ... ... бай бағланның арасында Оразбай найзабасы болып
көрінді.
Топтық сан есімдер
Қазіргі қазақ тіліндегі топтық сан ... ... бір ... ... өз ара ... ... мөлшерін білдіру үшін қол-данылады.
Ноғай байлары бестен, оннан ... ... деп ... ... ... үш-үштен қолтықтасып, өзен жағалап
серуендейді («Соц. Қаз.») дегендегі бестен, ... ... ... ... ... өз ара ... ... топтап көрсетіп тұрса, екі-
екіден, ... ... ... курортшылардың ез ара тең сан
мөлшерімен екеу, үшеуден ... ... ... ... сан есімдер дара не күрделі есептік сан есімдер мен ... ... ... ... қосымшасын қосып айту ... Бұл ... ... сөз ... ... ... ... жалғауы болып танылғанымен, қазіргі ... ... ... ... ... жалғау мағынасынан алшақтап, топтық мәнді сан есімдер
қатарына, яғни морфология-синтаксистік ... ... сез ... ... ... сан есімдердің -дан\\-ден қосымшасы арқылы жасалуының екі түрлі
жолы бар.
1) -дан, -ден ... дара және ... ... сан ... ... ... ... Аямай-ақ қырады. (Байғанин) Елдің бәрі
бестен, оннан тастап жатқанда сен бірден артыққа жарамай ... ... ... қосымшасы қосарлана қолданылған сан ... ... ... ... ... ... сөздер қайталама
не қосарлама түрінде де кездесе береді. Мыс.:
Күміс жапқан екі адалбацан екі-екіден ... екі ... ... ... Сүйісіп орыс, қазақ, өзбек, ұйғыр, Топтанып екі-
үшеуден, төрт-бесеуден. ... ... ... ... қасы. Әр
партизанда жиырма-отыздан оқ қалыпты. (Шәріпов) Көпір астындағы жүз жиырма
жігітті қырықц-қырықтан үшке бөлдім. ... ... ... ... сан ... анықтайтын сөздеріне
қосылып айтылатын реттері де кездеседі. Ондайда топтық сандар ... ... ... ... ... ... бедеуден таңдап мінді. (Ізтілеуов) Екі-екі әйелден, екі-
екі еркектен қосылып өлең айтыса бастайды. ... ... ... сап ... бірінің соңынан бірі тізіліп қатарларын ... сан ... ... ... ... сан есімдер заттар мен құбылыстардың
сан ... дәл, ... ... ... ... ... ғана
көрсетеді. Мыс.:
Бұлттың бірер күннен бері аспанда торлай бастауына қарағанда, бүгін-
ертең қар жауып кетуі мүмкін. (Мұқанов) Біз алты ... ... ... әр жырасында он ағаш жер үй бар. (Әбішев) Бір-екі жігіт барып ... алды ... ... ... ... алты жүздей, ондаган, бір-екі
сөздерінен ешбір тұрақты ... ұғым ... Олар ... көрсетіп
тұрған сан мөлшерлерін тек шамалап, тұспалдап қана айтып тұр.
Болжалдық сан есімдер, негізінде, есептік және қос сөзді болжалдық сан
есімдерден сөз ... ... және ... ... арқылы
жасалады.
Морфологиялың тәсіл арқылы жасалған бөлшектік сан есімдердің негізгі
үш ... ... ... -е р ... ... болжалдың сандар тек бір есептік сан
есімінен ғана ... ... ... ма деп ... күн жолға шыцпай аялдап қарады. (Шашкин)
Таяу оныншы Октябръ, Қалды оған бірер күн, Ал сіз ... ... ... (Әлімбаев)
2) -д а й\\-д е й, -т а й\\-т е й ... ... ... -д а й, -д е й ... тектес. Бірақ соған
қарамай сан есім сөлдерге қосылып айту дағдысында оның негізгі ... ... ... ... ... ие ... ... болжалды түрде көрсету дәрежесіне ауысқаны байқалады. -д а й,
-д е й ... ... ... ... ... сан ... негізінде,
дара және күрделі есеггтік сан есімдер мен қосарлы ... ... -дей ... ... сан ... тікелей жалғанбай Е кі-үш күндей
күткізіп, Бір күні соқты іңірде (Мұқанов) деген сияңты тіркесе қолданылатын
сөздерге де жалғануы мүмкін. ... ... да -д а й\\-д е й ... мән ... -даған\\-деген, - таған\\-теген жұрнағы, негізінде -да және -ған
сияқты етістіктің ... рай, ... ... тән ... ... ... ңазақ тіліндегі сан есімдерге қосылып қолданылуы оның ежелгі
функцияларынан мүлде алшақтап кеткен, яғни қазір олар туынды етістіктер мен
есімше ... ... ... ... сан ... ... ыән ... дәрежесіне көшкен. -д а ғ а н\\-деген қосымшасы арқылы ... ... ... ... сан есім ... ... болып келеді.
Оның өзінде ондай сандар көбіне ондың, жүздіқ, мыңдың сандар болып ... ... ... Қолдарын қойдай қуғанды. (Жамбыл) Тас көмір —
бұдан екі жүз миллиондаған ... ... жер ... қаптап шыққан
өсімдіктердің денелері. («Соц. Қаз».)
Күрделі сандарда -даған, -деген ... ... мың ... ... тастауға мәжбүр болды деген сияқты алғы ... ... ... береді.
Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған болжалдық сан есімдер, негізінде,
есептік сандардың өз ара қосарланып ... ... ... ... сандардың бұлайша қосарлана қолданылуында көңіл аударарлық бір
заңдылың байқалады. ... бір сөзі тек екі ... гана ... да, өзге ... олай ... келмейді. Сол сияқты екі сөзі
тек үш санымен ғана, төрт сөзі ... бес сөзі алты және он ... ... ... ... Өзге ... да солай. Мыс.:
Оқудың біткеніне екі-үш күн болған еді. (Хангельдин) Екі-үш келіншек
қыр басына өрмелеп келеді. (Сланов) ... ... бес ... шықтың.
(Майлин) Аурухана бүл арадан қырын елу километр. (Мұқанов)
Болжалдық сан есімдердің бұл түрінің бір тобы топтық сандардың өз ... ... ... ... ... ... ... Мыс.: Басқа кісі
кіргізбей, үшеу-төртеуін барып келе ғой. ... ... ... ... деп, ... қап ... жатыр. (Ертегілер) Тіпті екі-үшеуі
орнынан да тұра алмай, өлім халіне жеткен. ... ... ... сан есім ... мен ... ... ... таяу, шақты сөздерінің тіркесе қолданылуы арқылы да беріледі, Ондай
тіркестегі сан есімдер соңғы сөздердің ... ... ... әр ... ... ... да қабылдайды. Мыс.:
Сол кезде оның үйінде жүз елудей қой, ... ... ... ... Ол жиырмаға жуық жаңа әндер, отызға жық жаңа өлеңдер ... ... ... ... та үлгірді. (Әзірбаев) Батырдың қырықа
таяу келген жасы, Денесі биік жота, таудай басы. (Сейфуллин)
Болжалдың сан ... таза ... ... ... ... ... сөз ... қосымшаларды ... ... ... тек қосарлы түрлері ғана көптік, септік,
тәуелдік жалғауларын қабылдай алады.
Болжалдың сан есімдердің қосарлы түріне -лы\\-лі, -ды\\-ді, -ты\\-ті
қосымшаларын ... айту ... ... ... ... ... жасалған.
Бөлшектік сан есімдер
Қазіргі қазақ тіліндегі бөлшектік сан есімдер белгілі бір заттар ... ... ... бөлшегін білдіреді. Мыс.:
Қарынға Балуан-ІПолақтың сыбағасынан басқа байтал етінің үштен бірі
сиып ... ... ... тек ... бірі ғана өтті ... ... бірі сөзі байтал етін үш бөлгендегі бір бөлігін көрсетіл ... бірі ... ... төрт ... бір ... ұғынылады. Бұл
аурудан халықты ң үштер бірі аман қалып жатқан кезі (М. ... сан ... ... таза ... ... ... болған да, тіркестегі сан ... ... ... ... жалғаулары мен ілік септік жалғауларының
үстемеленуі және ... ... ... жақ ... ... ... арқылы жасалған. Мыс.:
Мәліметке қарағанда барлық шиқанның ... бірі ... ... Еділ ... ... Совет Одағы халықтарының төрттен бірі
тұрады. (Кәкімжанов)
Бөлшектік сандардың пайда болу ... ... бір ... ... ягни ... ... ... кезде таза сандық мағынада
қолданылатын сөздердің субстантивтік ұғымға ие болу жолымен пайда болған,
сол ... де ... ілік ... ... мен ... жалғауын
қабылдайды. Мыс.:
Тұрқы кейде бес, кейде алты мың ... ... ұлы ... үші ... тастан қаланған. (Мұқанов) Атанып үштің бірі шұнақ
тоқал (Омаров) дегендегі— төрттен үші тіркесі ... ... үш ... үш ... таза ... ... ... дабғдас ының қолданылып,
кейіннен бөлік сөзінің функциясы мен ... ... бір ... ... қабылдау жүйесінен жасалған.
Бөлшектік сан есімдерден төрттен біріндей, үшті ң ... ... ... болмаса, өзге жаңа сөздер ... ... ... ... өзге сөз ... ... да ... дағдысы жоқ.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, сан есімдер тобына жататын сөз ... Сан есім сын ... ... ... Сын есім ... ... сипатын білдірсе, сан есім заттардың ... ... ... ... сөз ... ... екі ... теңге т.б. осы ... сан ... ... ... ... ... өте ... бері қолданылады. Олар сонау көне ... ... к ... Оның ... ... ... пайда
болғаннан бастап оның саны мен ... ... ... ... Түрлі тілдердегі негізгі сан ... бар ... сөз. Бұл ... тілдерінің тыныстығын ... ... ... ... көне ... ... ... Сандық
ұғымдардың атауы ретінде қолданылады. Олардың нақты ... ... ... ... айқындалатын сан ... ... ... ... ... Сан ... ... қызметі анықтауыш
болу. Өйткені, сан ... сан ... сан ... сан ... ... өздеріне тән негізгі қызметті атқарғанды үнемі
анықтауыш ... Сан ... тек зат ... ғана ... ... қана сан ... білідіретін сөздер есебінде қаралады.
Шынында да, сан есімдер тек зат есімді емес ... ... ... ... ... сын есімдердің де, етістік сөздердің де сан
мөлшерін білдіре ... Сан ... ... зат ... сөз ... демек туынды сын есімнен, еістіктен ... ... ... аталатын ұғымдардың сан ... ... ... ... ... да жұмсала алатывндығын аңғартады. Сан
есімдер туынды сын есімдердің сан ... ... ... ... бір ... атрибутитік сөздің аықтаушысы яғни
аықтауышының ... ... ... ... ... тілінің грамматикасы» Алматы, 1967 ж.
2. С.М. Исаев «Қазақ тілі» Алматы, 1993 ж.
3. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» Алматы, 1991 ... ... ... ... ... ... 1994 ж.
5. К.Аханов «Грамматика теориясының негіздері» Алматы, 1972 ж.
6. М.Серғалиев, А. Айғабылов, О.Күлкенова «Қазіргі ... ... 1991 ... Н. ... Ғ. ... ... «Қазақ тілі»
Алматы, 1993 ж.
8. Ш. К. Бектуров «Қазақ тілі ...... ... ... 2006 ... М. ... «Абай жолы» романы эпопеясы.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Сан есім туралы8 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
Қазақ тілі туынды түбір5 бет
Антонимдер4 бет
Бастауыш мектепте сөздік қорды молайтуға септігі бар есім сөздерді іріктеу52 бет
Бастауыш сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту33 бет
Бұқар жырау4 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь