Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық жағдайы (1939-1959 жылдар)

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.ТАРАУ: Қазақстан тұрғындарының 1939.1959 жылдар аралығындағы жалпы саны мен құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

1.1. Қазақстанның экономикалық дамуы және әкімшілік территориялық құрамындағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

1.2. Тұрғындардың жалпы саны және оның аймақтық орналасуы ... ... ...22

1.3. Қазақстандықтардың табиғи өсімі мен жастық және жыныстық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40

ІІ.ТАРАУ: Қазақстандықтардың әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46

2.1. Жұмысшылар қатарының ішкі бөліктік жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... .46

2.2. Ұжымшаршылар мен басқа да әлеуметтік топтардың дамуы ... ... ... ..58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. XX ғасырда Қазақстан күрделі демографиялық дамуды бастан кешті. Ғасыр басында қазақ даласы тұрғындарының негізі көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын ауыл адамдары болған ел тек ғасыр соңында ғана қала халқы көпшілік болған мемлекетке айналды.
Қазақ халқы талай "тар жол - тайғақ кешулерге" душар болды. Бұл Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі кезеңдердегі тарихи жағдайларға тікелей байланысты. Патша үкметінің Қазақстанға шаруалар мен әскери-казактарды қоныстандыру саясатының жеделдете жүзеге асырылуы, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы мен Қазан төңкерісінен кейінгі "Кіші Қазан төңкерісінің" салдары, 1921-1922 жылдар, 1931-1933 жылдар аштықтары мен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысының зардаптары, өңдірістің ірі "алыптарын" тұрғызу мақсатында республикаға жан-жақтан мыңдаған жұмысшылар мен мамандардың әкелінуі, тың және тыңайған жерлерді игеру, "комсомолдық бауырластық жолдамалар" нәтижелері көңілді қынжылтатын демографиялық ахуалға еріксіз әкеліп тіреді. XIX ғасыр мен XX ғасыр басында жүргізілген қоныс аудару саясаты кезінен Қазақстанның кейбір аймақтарында негізгі көпшілік болып орналасқан орыс-казак келімсектерінің бұдан кейінгі кезеңдердегі өсіп-өнуі мен республика аймақтарына орналасу ерекшеліктері де бүгінгі тәуелсіз мемлекетімізде болып жатқан ұлтаралық қарым-қатынастағы құбылыстардың астарын түсінуге өз септігін тигізеді.
XX ғасырда өткен демографиялық үрдістердің ауқымының кеңдігі мен күрделілігі Қазақстан халқының өсіп-өну тарихын зерттеудің ғылыми және қоғамдық сұранысқа ие, өзектілігі күшті екендігі еш күмән туғызбайды.
Әлеуметтік-саяси, экономикалық үрдістер республика халқының құрамында, оның табиғи қозғалысы, көші-қон процестері, әлеуметгік құрылымы және т.б. көрсеткіштерінің өзгерістерінде демографиялық дағдарыс сипатында көрінді. Мысалы, 1937 жылы республика халқы 1926 жылғы санақпен салыстырғанда 1,3 есе, соның ішінде, қазақтар - 1,7 есе, украиндар - 1,6 есе, өзбектер - 1,9 есе, қырғыздар - 2,1 есе, басқа ұлт өкілдері - 1,6 есе кемісе, елге сырттан қоныс аудару саясатының пәрменді жүргізілуіне байланысты орыстар - 1,5 есе, немістер - 1,6 есе, татарлар - 1,1 есе көбейген. КСРО-дағы халық санының жоспарланған деңгейден 11 миллионға кемдігін көрсеткен 1937 жылғы санақ Кеңес өкіметінің 1917-1933 жылдары жүргізген саясатының демографиялық дағдарыстарға әкелгенінен хабардар етті.
Сондай демографиялық дағдарыс 1939-1959 жылдар аралығында да өтті. 1939-1959 жылдардың қазақ тарихындағы ерекшелігі сонда, егер моңғол шапқыншылығы кезінде қазақ халқының шығыны нәсілдік бейнесін өзгертуге дейін жеткізіліп, жонғар шапқыншылығы кезінде 2/3-сі жойылып, ал, 1931-1933 жылдардағы ашаршылық кезіңде 2,2 млн адамынан - жартысынан айырылса, 1939-1959 жылдар аралығында кеңес өкіметінің сыналап жүргізген көші-қон саясатының нәтижесінде, қазақтардың өз жеріндегі үлесі 29,8%-ға дейін төмеңдеп, Қазақстан халқының үштен бірін де құра алмаған мүшкіл жағдайды бастан кешті.
Н.Ә.Назарбаев 2003 жылдың 3 сәуіріндегі Қазақстан халқына Жолдауында халық санын 2015 жылға дейін 20 миллионға жеткізу қажеттігіне баса назар аударды. "Тез арада етек жеңімізді жимасақ, өте ауыр жағдайға тап болуымыз мүмкін" деген ескертуі еліміздің экономикалық дамуы мен ұлттық біртұтастығымызға, еркіндігімізге қауіп туғызар жағдайдан сақтандырар ой болып табылады. Жамбыл облысындағы көп балалы аналардың республиканың барлық әйелдеріне үндеуінде [1] көрсетілгендей, төрт немесе одан да көп бала тәрбиелеудің ел, мемлекет мүддесі үшін қаншалықты қымбат екені түсінікті. Ол үшін отбасын бір-екі баламен шектеуге көшкен аз балалық принциптен айрылуымыз керек. Соңдай-ақ, мемлекет тарапынан әйел мен баланы, некені, отбасын қолдауды күшейтетін және жаңа үйленгендердің әлеуметтік жағдайын жақсартатын шаралар да өте қажет.
Айта кететін бір жайт: 1950-жылдардан бастап, халықтың 1931-1933 жылдардағы ашаршылық пен 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы нәтижесінде төмендеп кеткен саны мен табиғи өсімін көтеру мақсатында бірқатар әлеуметтік жағдайлар жасалыңды. Он жылдық білім енгізілді, жалақы мөлшері өсті, ауруханалар салынды, тұрғын үйлер салу қолға алыңды ("хрущевтык үйлер"), екіқабат әйелдерге жағдай жасалып, балалы әйелдерге берілетін жәрдемақы енгізілді, тегін дәрігерлік көмек халықтың барлық әлеуметтік тобына қызмет етті. Міне, осы жағдайлар 1960-1962 жылдары Қазақстандағы "демографиялық жарылысқа" мүмкіндік туғызды, Қазақстан халқы осы жылдары 22-25% аралығыңда өсім берді. Ал, қазіргі еліміздегі ақылы медицинаның кең етек жаюы, емханалардың жабылуы, тұрғын үй мәселесінің шешілмеуі, жастар арасындағы жұмыссыздык, жәрдемақылардың берілмеуі немесе төменгі мөлшері және т.б. әлеуметтік жағдайлардың жасалмауы табиғи өсімнің төмендеуіне әкеліп, болашақта қазақ халқының санының кемуі қаупін туғызуда.
Сондай-ақ, КСРО ыдырағаннан кейін Ресейдегі көші-қон үрдісі Қазақстан есебінен оң, Украина, Орта Азия, Закавказье, Балтық елдеріне байланыста теріс айырымға ие болды. Осы кездері Қазақстанды "донор" ел есебінде қабылдап, оның себебін экономикалық емес, ұлтаралық қатынастардың шиеленісуімен байланыстырушылар да табылды. Алайда, XIX ғасыр мен XX ғасыр бойы, әсіресе, 1939-1959 жылдары КСРО-ның басқа республикаларына қарағанда, Қазақстанға орыс ұлты өкілдерінің көптеп келуін айқыңдасақ, онда, қазіргі кезеңдегі Ресейге кері көші-қон үлесінің өсу себебі көзге түседі. Бұл процестің себептерің іздеуде субъективтік жорамалдарға, негізсіз сылтауларға жүгінгеннен көрі, Қазақстандағы XX ғасырдың соңындағы экономикалық, әлеуметтік жағдайдың нашарлауынан, орыстардың тарихи отанына оралуының заңдылығынан және т.б. обьективті жағдайлардан іздестіру қажет. Сол себепті, Қазақстан халкының қазіргі құрылымы қалай қалыптасты, кеңес өкіметі тұсыңда, соның ішінде 1939-1959 жылдары жіберілген кемшіліктер орнын қалай толтыруға болады, керісінше, соғыстан кейінгі елдегі экономикалық және әлеуметтік қиыншылықтарға қарамай, халықтың білім денгейін, медициналық кызмет көрсету ісін жетілдіру, әлеуметтік жағдайды жақсарту, әл-ауқатын көтеру және т.б. мақсатыңда қандай шаралар жасалды, еңбеккерлердің еңбек және тұрмыс жағдайларын көтеру бағытыңдағы сол шаралардан үлгі боларлық тәжірибе бар ма, т.б. сұрақтарды анықтау мен демократиялы, ұлттық, зайырлы және құқықтық мемлекетіміздің гуманды демографиялық саясат жүргізуі үшін өткен кезеңнің демографиялық ахуал-тынысына талдау жасау кажет. Сондықтан, бұл еңбекте 1939-1959 жылдар аралығында Қазақстанда жүргізілген саяси, экономикалық және әлеуметтік процестердің халықтың құрамына тигізген әсерлері мен демографиялық нәтижелеріне тереңірек тоқталамыз.
Кеңес дәуіріңдегі республика халқының саны мен құрамындағы өзгерістерді 2 кезеңге бөлуге болады: 1920-жылдардан 1960-жылдардың басына дейін (1926-1959 жылдар санақтарын межелейік); 1960-жылдар мен 1990 жылдың (1959-1989 жылдардағы санақтар) аралығы; ал, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан (1989 жылғы санақ пен 1999 және 2009 жылдардағы санақтар) бергі уақыт өз алдына бөлек бір кезең.
Бірінші кезеңде Қазақстан халқы демографиялық құрылымына терең өзгерістер әкелген ірі қоныстанулармен ерекшеленетін тарихи оқиғалар негізіндегі механикалық өсім есебінен өсті. Екіншісінде табиғи қозғалыс арқасыңда бірқатар өсім байқалды (бұл кезеңде көші-қон үрдісіне кері айырым басым болды). Қазіргі кезенде механикалық қозғалыстың демографиялық өзгерістерге тигізер әсері басымдылық көрсетуде. Механикалық қозғалыста ұлттық ерекшеліктерге байланысты өзгерістер жүруде: қазақ ұлтының өкілдеріне оң айырым тән болса, қазақ емес ұлт өкілдерінде теріс айырым басым.
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.


1. Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы. Егеменді Қазақстан, 2003 ж. 5-сәуір.; Жамбыл облысындағы көп балалы аналардың республиканың барлық әйелдеріне үндеуі. Егеменді Қазақстан, 2003 ж. 5 мамыр.
2. Бөкейхан А. Исторические судьбы киргизского края и культурные его успехи. Избранные. Алматы, 1995, С. 45-77.; Чокаев М. Туркестан под властью Советов (к характеристике диктатуры пролетариата). Алма-Ата, 1993; Тынышпаев М. История казахского народа. Алма-Ата, 1993.
3. Бекмаханова Н.Е. Формирование многонационального населения Казахстана и Северной Киргизии (последняя треть XVIII - 60-е годы XIX в.). Москва, Наука, 1980, 252 с; Бекмаханова Н.Е. Многонациональное на-селение Казахстана и Киргизии в зпоху каіштализма (60-е годы XIX в. - 1917 г.). Москва, Наука, 1986, 242 с; Алексеенко Н.В. Население дореволюционного Казахстана: численность, размещение, состав (1870— 1914). Алма-Ата, Наука, 1991, 186 с.
4. Абылхожин Ж.Б., Козыбаев М.К., Татимов М. Казахстанская трагедия // Вопросы истории. 1989. N 7.
5. Проблемы труда и народонаселения в Казахстане. Сб. статей. Вьш. I. Алма-Ата, 1970, 175 с; Экономические аспекты воспроизводства населения Киев, 1979, 170 с.
6. Гендельман МА, Спектор М.Д., Томилин В.Ф. Социально-экономические и демографические особенности целинных сел // Труды ЦСХИ. Т. 12. Выл I. 1975, С 3-21.; Спектор МД. Проблема сельскохозяйственного расселения // Труды ЦСХИ. С. 31-35.; Демографические процессы на Урале, в Сибири, Среднея Азии и Казахстане ХІХ-ХХ вв. Тез. докл. и сообщений. Целиноград, 9-11 июля 1991, 116 с.
7. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитие советского рабочего класса в Казахстане (1917-1940 гг.). Алма-Ата, Наука, 1966, 241 с.;' Асылбеков М.Х., Нурмухамедов С.Б., Пан Н.Г. Рост индустриальных кадров рабочего класса в Казахстане (1945-1965 гг.). Алма-Ата, Наука, 1976, 272 с; Абишева Б.Н. Подъем культурно-технического уровня рабочего класса Казахстана (1959-1975 гг.). Алма-Ата, 1975, 317 с; Турсынбаев А.Б. Колхозное крестьянство Казахстана. Алма-Ата, Ғылым, 1960, 121 с; Тулепбаев Б.А Социалистические аграрные преобразования в Средней Азии и Казахстана. Москва, Наука, 1984, 256 с; Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов К.Н. История крестьянства Советского Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1985, 160 с; Балакаев Т.Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Огечественной войны (1941-1945 гг.). Алма-Ата, Ғылым, 1971, 312с; Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осушествление в Казахстане. Алма-Ата, Ғылым, 1972, 415 с; Тастанов Ш.Ю. Казахская советская интеллигенция: проблемы становления и развития. Алма-Ата, Наука, 1975, 256 с; Абжанов X Сельская интеллигенция Казахстана в условиігх совершенствования социализма. Алма-Ата, Наука, 1988, 192 с. и др.
8. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитие советского рабочего класса в Казахстаие (1917-1940 п). Алма-Ата, Наука, 1966, 241 с
9. Баишев С.Б., Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические итоги освоения целинных земель в Казахской ССР//Вопросы истории. 1975, № 2.
10. Турсынбаев А.Б. Колхозное крестьянство Казахстана. Алма-Ата, Ғылым, 1960, 121 с.
11. Сулейменов Р.Б., Бисенов Х.Н. Социалистический путь кулътурного прогресса отсталых народов. Алма-Ата, Наука, 1967, 232 с.
12. Гладышева Е.Н. 0 взаимовлиянии мигранта национального состава населения (на материалах Казахстана) В кн: Статистика миграции населения. Москва, Статистика, 1973, 256 с.
13. Базанова Ф.Н. Формирование и развитие струкгуры населения Казахской ССР (национальный аспект). Алма-Ата, Казахстан, 1987, 152 с.
14. Абылхожин Ж.Б., Козыбаев М.К., Татимов М.Б. Казахстанская трагедия.//Вопросы истории. 1989, № 7. с. 53-71; История Казахстана: белые пятна. Алма-Ата, 1991; Қозыбаев М.К История и современность. Алма-Ага, Наука, 1991, 254 с; Козыбаев М.К., Абылхожин Ж.Б., Алдажуманов К.С. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства. Алма-Ата, 1992, 36 с. и др.
15. Боздақтар. Жинақтама том. Алматы, Қазақстан, 1995, 480 б.
16. Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. В 2-х томах. Т. 1. Алма-Ата, 1964, 596 с; Т. 2. Алма-Ата, 1967, 527 с.
17. Жакупбеков С.К История легкой индустрии Казахстана (1917-1980 гг). Алма-Ата, Наука, 1984, 319 с.
18. История рабочего класса Советского Казахстана. Т. 1. Алма-Ата, Наука, 1987, 431 с; Т. 2. Алма-Ата, Наука, 1988, 451 с.
19. Абжанов X. Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма. Алма-Ата, Наука, 1988, 192 с
20. Асылбеков М.Х., Галиев АБ. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980гг.). Алма-Ата, 1991, 252 с.
21. Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в многонациональном Казахстане 1917-1991 гг.// Автореф. дисс. на соиск. уч. ст. д.и.н. Алматы, 1994, 48 с.
22. Татимов М.Б. Развитие народонаселения и демографическая политика (социально-философские аспекты системного изучения и комплексной разработки). Алма-Ата, Наука, 1978, 143 с; Татимов М.Б. Демография -наука о народонаселении. Алма-Ата, Наука, 1984, 173 с; Тәтімов М.Б. Қазақ әлемі. Алматы, 1993; Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз - демографияда. Алматы, Жеті Жарғы, 1999, 264 б.
23. М.Қ.Қойгелдиев, Т.О.Омарбеков. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, Ана тілі, 1993, 128 с; Омарбеков Т.О. 20—30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы, Санат, 1997, 319 б., Омарбеков Т.О. Отырықшыландыру неге сәтсіздікке ұшырады. // Ақиқат. 1994. № 1. 37-44 б. және т.б.
24. Асылбеков М.Х., Козина Р.Р. Казахи. Демографические тенденции 80-90-х годов. Алматы, Өркениет, 2000. 102 с
25. Сдыков М.Н. Население Западного Казахстана. История формирования и развития (1897-1989 гг). Алматы, Ғылым, 1995, 220 с
26. Козина В.В. Население Центрального Казахстана (Методология. Историография. Источники). Алматы, Өркениет, 2001, 88 с; Козина В.В. Население Центрального Казахстана (конец XIX в. - 30-е годы XX в.). Алматы, Өркениет, 2000, 183 с; Козина В.В. Население Центрального Казахстана (40-е годы - конец XX века). Алматы, Өркениет, 2001, 184 с
27. Толекова М. Жетісу халқы (1897-1999 жж.). Алматы, 2002, 282 б. , 28. Бозтаев К. Семей полигоны. "Қайнар қасіреті". Алматы, Қазақстан, 1997, 295 б.
28. Алексеенко А. Н Сельское население Казахстана (1920-1990 гг.). Авто-реф. дис. докт. ист. наук. Алматы, 1994, 46 с; Алексеенко А.Н. Народы Восточного Казахстана. Усть-Каменогорск, 1994, 121 с.
29. Такижбаева Н.З. Изменения социальной и национальной структуры сельского населения Казахстана (1946-1992 гг.). Автореф. дисс. на соиск. доктора ист. наук. Алматы, 1999, 47 с.
30. Мендикулова Г.М. Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие. Алматы, Ғылым, 1997, 261 с; Коновалов А.В. Казахи южного Алтая. Алматы, 1996, 168 с; Мендикулова Г.М. Казахская ирредента в России (история и современность). // Евразийское сообщество. 1995, N 8, С. 70—80.; Ескекбаев Д. Оңтүстік Орал қазақтары (Орынбор облысы бойынша). Автореф. 07.00.07. Алматы, 1995, 23 б.
31. Қозыбаев М.К. Демографические исследования в Казахстане: итоги и перспективы. // Вестник АН РК. 1990, N 3, С. 7-13.; Козыбаев М.К. Казахстан на рубеже веков: Размышления и поиски. Книга вторая. Алматы, Ғылым, 2000, 388 с.
32. Депортированные в Казахстан народы. Алматы, «Арыс» - «Қазақстан»1998, 428 с.
33. С. Айымбетов. 1926-1939 жылдар аралығындағы Қазақстан халқының этнодемографиялық және әлеуметтік құрамындағы өзгерістер. Т.ғ.к дисс. автореф, Алматы, 1998, 27 б.; Кожакеева Л.Т. Изменения в социально-демографической структуре населения Казахстана накануне и в годы Великой Отечественной войны (1939-1945). Автореф... к.и.н. Алматы, 1997, 26 с; Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік жөне ұлттық құрамындағы өзгерістер (1939-1959 жылдар). т.ғ.к.... диссертация. Алматы, 2000, 187 б.; Жаркенова А.М. Население Казахстана по Первой Всеобщей переписи 1897 г. (демографический анализ). Автореф... к.и.н. Алматы, 2001, 29 с; Шахаман З.Б. Социально-демографическое развитие населения Северного Казахстана в 1959-1989 гт. Автореф... к.и.н. Алматы, 2002, 25с; Какенова АА. Социально-демографические процессы в Северном Казахстане в 1926-1959 гт. Дисс... к.и.н. Алматы, 2002, 137 с.
34. Асылбеков М.Х., Алтаев А.Ш. О концептуальном переосмыслении проблем истории иңдустриального развития и рабочего класса Казахстана. // Вестник АН РК. 1993. N 4. С. 60-64.; Асылбеков М.Х. Миграционные процессы и их влияние на современную демографическую ситуацию в Казахстане. // Вестник НАН РК. 1995, № 6, С.39-40.; Алтаев А.Ш. Социальное развитие рабочих Казахстана (1970-1990 гг.). Алматы, Ғылым, 1996, 109 с; Абжанов X. Сельская интеллигенция Казахстана: вчера, се-годня, завтра. Алма-Ата, Ғылым, 1990, 66 с; Асылбеков М.Х., Алтаев А.Ш. Историко-демографические исследования в Казахстане: традишш, современное состояние и перспективы. // Отан тарихы. 1998, № 1 С 28-35.
35. Об основных показателях всесоюзных переписей населения 1939, 1959 1970, 1979 и 1989 гг. Алма-Ата, Казинформцентр, 1991, 75 с
36. Всесоюзное совещание статистиков. Москва, Госстатиздат, 1958, 298 с. (95-168).
37. Волков А.Г. Об изучении миграции при переписях населения. // Про-блемы миграции населения и трудовые ресурсы. Москва, 1970, С. 147-148.
38. Қазақстан 50 жылда. 82-83 6.; М.Қозыбаев. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы: Қазақ университеті, 1992, 272 б. (73).
39. Турсынбаев А Колхозное крестьянство Казахстана. Алма-Ата, 1960, С. 121.
40. Михайлов Ф.К., Шамшатов И.Ш. Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане. Алма-Ата, 1964, С. 21-22.
41. Казахская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1978 г. Алма-Ата, Казахстан, 1978, 180 с. (С. 22).
42. Народное хозяйство Казахской ССР. Статистический сборник. Алма-Ата, Казахское государственное издательство, 1957, 381 с. (С. 7)
43. Искаков У.М. Города в системе расселения Казахстана. Алма-Ата, Ғылым, 1992. 216 с. (8).
44. Боздақтар. Жинактама том. 35, 480 бб.; Козыбаев М.К. Демографические исследования в Казахстане: итоги и перспективы. // Вестник АН КазССР. 1991, М №11, С. 12-16.
45. Романов Ю.И. Социальный и национальный состав политических репрессированных в Казахстане. По материалам реабилитационных списков. // Проблемы формирования нового общественного сознания и построение гражданского общества в Казахстане. Алматы, 1996, 40 с. (29, 30).
46. Итоги переписи населения 1999 г. в Республике Казахстан. т.1. Алматы, Агентство РК по статистике, 2000, 48 с.
47. Козина В.В. Народонаселение Центрального Казахстана (конец Х1Х-нач. XX вв). Автореф.... д.и.н.Алматы, 2002, 53 с. (27).
48. Никифоров И.В. Городское население Казахстана (1917-1939 гг.). Дисс. на соиск. уч. ст. кин. - Алма-Ата: 1988. 24 с.
49. Всесоюзная перепись населения 1926г. т. 8. Москва, ЦСУ СССР, 1928, С. 15-19; Всесоюзная перепись населеняя 1939г. Москва, 1992.; Итоги Всесоюзной переписи населения 1959г. КазССР. Москва, Госстатиздат, 1962. 202 с. (162-181).
50. Численность, естественное движение и миграция населения КазССР в 1989 г. Алма-Ата, РИИЦ, 1990, 70 с.
51. Очерки экономической истории КазССР. Алматы, 1974. 281 с.
52. Назарбаев Н-А. На пороге XXI века. Алматы, Өнер, 1996, 77 с.
53. Аженов М. Изменение социалыю-классовой структуры Казахстана в процессе коммунистического строительства. Алма-Ата, 1973, 217 с.
54. Всесоюзная перепись каселения 1926г.Т.8. Москва, ЦСУ СССР,245 с.(15-19).; Итоги Всесоюзной переписи населения 1939 г. Т.П. 245 с.
(5-8); Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 г. Т.П. Москва, Статистика, 1973. 262 с. (32-33).
55. Итоги Всесоюзной переписи населения 1939 г. Т.П. 245 с; Итоги ВПН 1959 г. Казахская ССР. 202 с Итоги ВПН 1959 г. Казахская ССР. 202 с.
56. Игоги Всесоюзноя переписи населения 1970 г. Т.П. Москва, Статистика, 1973. 262 с. (34-35).
57. Заславская Т.И., Рывкина Р.В. Социология экономической жизни. Новосибирск, Наука, 1991, 446 с; Арутюнян Ю.В. Социальная структура селъского населения. Москва, Мысль, 1971, 233 с.
58. Аженов М.С, Бейсенбаев Д.Е. Социальная стратификация в Республике Казахстан. Алматы, Білім, 1997, 112 с, Досмамбетов Б.С Социальная мобильность и формулирование среднего класса Казахстана. // Казахстан на пути к устойчивому развитию. Алматы, Ғылым, 1996, С. 158-164. Садырова М.С. Интеллигенция в социальных процессах современного Казахстана. Алматы, Қазақ университеті, 1999, 117с; Садырова М.С. Социально-профессиональная мобильность интеллитенции Казахстана. Алматы, Қазақ университеті, 1999, 149 с.
59. Жақыпбеков Т. Елді индустриаландырудағы "актандақтар". // Қазақстан коммунисті. 1991, № 3, 39 б.
60. Қойгелдиев М. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, Ана тілі, 1993, 128 б. (28).
61. Балакаев Т.Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Алма-Ата, 1971, С. 152.
62. Народнос хозяйство Казахстана в 1968 г. Стат. сб. 58с.
63. Шамшатов И.Ш. Большевик Казахстана. 75 с (52).
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі, т.ғ.д., профессор
«___» _____ 2010 ж.
«Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық ... ... ... ... жетекшісі:
Астана,
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
І-ТАРАУ: Қазақстан тұрғындарының 1939-1959 жылдар аралығындағы ... ... ... ... ... және әкімшілік территориялық
құрамындағы
өзгерістер................................................14
1.2. Тұрғындардың жалпы саны және оның аймақтық ... ... ... ... мен ... және жыныстық
ерекшеліктері
............................................................................
..............................40
ІІ–ТАРАУ: Қазақстандықтардың әлеуметтік ... ... ... ... ішкі ... ... мен басқа да әлеуметтік топтардың дамуы..............58
Қорытынды
............................................................................
.................................63
Пайдаланылған ... ... ... XX ... Қазақстан күрделі демографиялық
дамуды бастан кешті. Ғасыр басында қазақ даласы ... ... мал ... айналысатын ауыл адамдары болған ел тек ғасыр
соңында ғана қала халқы ... ... ... ... ... талай "тар жол - тайғақ кешулерге" душар болды. Бұл ... ... және одан ... ... ... ... байланысты. Патша үкметінің Қазақстанға ... мен ... ... саясатының жеделдете жүзеге асырылуы, 1916 жылғы
ұлт-азаттық қозғалысы мен ... ... ... ... ... ... ... жылдар, 1931-1933 жылдар аштықтары мен
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан ... ... ... ... тұрғызу мақсатында республикаға жан-жақтан мыңдаған жұмысшылар
мен мамандардың әкелінуі, тың және тыңайған жерлерді ... ... ... ... ... ... демографиялық
ахуалға еріксіз әкеліп тіреді. XIX ... мен XX ... ... ... аудару саясаты кезінен Қазақстанның ... ... ... ... орналасқан орыс-казак келімсектерінің бұдан кейінгі
кезеңдердегі өсіп-өнуі мен ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан ұлтаралық қарым-қатынастағы
құбылыстардың астарын түсінуге өз септігін тигізеді.
XX ғасырда ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқының өсіп-өну тарихын зерттеудің ғылыми ... ... ие, ... ... ... еш ... туғызбайды.
Әлеуметтік-саяси, экономикалық үрдістер республика халқының құрамында,
оның табиғи қозғалысы, көші-қон процестері, әлеуметгік құрылымы және ... ... ... ... ... көрінді.
Мысалы, 1937 жылы республика халқы 1926 жылғы санақпен ... ... ... ... ... - 1,7 есе, ... - 1,6 есе, өзбектер - 1,9
есе, қырғыздар - 2,1 есе, ... ұлт ... - 1,6 есе ... елге ... аудару саясатының пәрменді жүргізілуіне байланысты орыстар - 1,5 ... - 1,6 есе, ... - 1,1 есе ... ... ... ... деңгейден 11 миллионға кемдігін көрсеткен 1937 жылғы санақ
Кеңес ... ... ... жүргізген саясатының демографиялық
дағдарыстарға әкелгенінен ... ... ... ... ... жылдар аралығында да өтті.
1939-1959 жылдардың қазақ тарихындағы ... ... егер ... ... ... халқының шығыны нәсілдік бейнесін өзгертуге
дейін жеткізіліп, жонғар шапқыншылығы кезінде 2/3-сі жойылып, ал, 1931-1933
жылдардағы ашаршылық ... 2,2 млн ... - ... ... ... ... ... кеңес өкіметінің сыналап жүргізген көші-қон
саясатының нәтижесінде, қазақтардың өз ... ... ... ... ... ... үштен бірін де құра алмаған мүшкіл жағдайды
бастан кешті.
Н.Ә.Назарбаев 2003 жылдың 3 сәуіріндегі Қазақстан халқына ... ... 2015 ... дейін 20 миллионға жеткізу қажеттігіне баса назар
аударды. "Тез ... етек ... ... өте ауыр жағдайға тап болуымыз
мүмкін" деген ескертуі ... ... ... мен ... еркіндігімізге қауіп туғызар жағдайдан сақтандырар ой
болып табылады. Жамбыл ... көп ... ... ... ... ... [1] ... төрт немесе одан да көп
бала ... ел, ... ... үшін қаншалықты қымбат ... Ол үшін ... ... баламен шектеуге көшкен аз балалық
принциптен айрылуымыз керек. Соңдай-ақ, мемлекет тарапынан әйел мен ... ... ... күшейтетін және жаңа ... ... ... ... да өте ... кететін бір жайт: 1950-жылдардан бастап, халықтың 1931-1933
жылдардағы ашаршылық пен ... ... Ұлы Отан ... ... ... саны мен ... ... көтеру мақсатында бірқатар
әлеуметтік жағдайлар ... Он ... ... ... ... ... ауруханалар салынды, тұрғын үйлер салу қолға ... ... ... әйелдерге жағдай жасалып, балалы әйелдерге берілетін
жәрдемақы енгізілді, тегін дәрігерлік көмек ... ... ... ... етті. Міне, осы жағдайлар 1960-1962 жылдары ... ... ... ... ... халқы осы жылдары 22-
25% аралығыңда өсім берді. Ал, қазіргі еліміздегі ақылы медицинаның кең
етек жаюы, ... ... ... үй ... ... ... ... жәрдемақылардың берілмеуі немесе төменгі мөлшері
және т.б. әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... халқының санының кемуі қаупін туғызуда.
Сондай-ақ, КСРО ыдырағаннан кейін Ресейдегі көші-қон ... ... оң, ... Орта ... Закавказье, Балтық елдеріне байланыста
теріс айырымға ие болды. Осы кездері ... ... ел ... оның ... ... ... ... қатынастардың
шиеленісуімен байланыстырушылар да табылды. Алайда, XIX ғасыр мен XX ... ... ... ... КСРО-ның басқа республикаларына қарағанда,
Қазақстанға орыс ұлты ... ... ... ... ... қазіргі
кезеңдегі Ресейге кері көші-қон үлесінің өсу себебі көзге түседі. Бұл
процестің ... ... ... ... ... жүгінгеннен көрі, Қазақстандағы XX ... ... ... ... ... ... ... оралуының заңдылығынан және т.б. ... ... ... Сол ... ... ... қазіргі құрылымы қалай
қалыптасты, кеңес ... ... ... ... ... жылдары
жіберілген кемшіліктер орнын қалай толтыруға болады, керісінше, ... ... ... және ... қиыншылықтарға қарамай,
халықтың білім денгейін, медициналық ... ... ісін ... жағдайды жақсарту, әл-ауқатын көтеру және т.б. мақсатыңда қандай
шаралар жасалды, еңбеккерлердің еңбек және ... ... ... сол ... үлгі ... ... бар ма, т.б. сұрақтарды
анықтау мен демократиялы, ұлттық, ... және ... ... ... ... ... үшін өткен кезеңнің демографиялық
ахуал-тынысына талдау жасау кажет. Сондықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік процестердің халықтың құрамына ... ... ... ... ... ... дәуіріңдегі республика халқының саны мен ... 2 ... ... ... ... ... басына
дейін (1926-1959 жылдар санақтарын межелейік); 1960-жылдар мен 1990 жылдың
(1959-1989 жылдардағы санақтар) аралығы; ал, ... ... ... жылғы санақ пен 1999 және 2009 жылдардағы санақтар) ... ... ... ... бір ... кезеңде Қазақстан халқы демографиялық ... ... ... ірі ... ... ... оқиғалар
негізіндегі механикалық өсім есебінен өсті. ... ... ... ... өсім ... (бұл ... ... үрдісіне кері айырым
басым болды). Қазіргі кезенде механикалық қозғалыстың демографиялық
өзгерістерге тигізер ... ... ... ... ... ерекшеліктерге байланысты өзгерістер жүруде: қазақ ұлтының
өкілдеріне оң ... тән ... ... емес ұлт ... ... ... жұмысының хронологиялық шеңбері. Бұл дипломдық жұмыста 1939-
1959 ... ... ... ... ... және ... ... Қазақстан халқының этнодемографиялық даму үрдістері
анықталады. 20 жыл ішіндегі елімізді мекендеушілердің ... ... ... ... мен даму ... ішкі үш кезеңге
бөліне зерттеледі:
1939 жыл - 1941 ... ... - Ұлы Отан ... қарсаңы;
1941 жылғы маусым - 1945 жыл - Ұлы Отан соғысы жылдары;
1945 жыл - 1959 жыл - ... ... ... ... демографиясының тарихнамасы өз бастауын ... ... ... алады. Қазақстанды отар ретіңде тезірек
игеруде патша үкіметі бұл бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... дейінгі орыс зерттеушілері көптеген
құңды деректерді ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... қойып, соған сай қызмет етуге
тырысты. Патша үкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясаты қоныстандырудың
қазақ ... ... ... өз ... ... ... ... келе
жатқандығы XX ғасырдың басында Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынов ... ... Алаш ... ... ... ... сынға
алынды [2].
1920-жылдары Қазақстанда демография мәселесіне ерекше көңіл бөлінді.
Бірақ, кеңестік биліктің ... ... және ... ... халқын демографиялық апатқа әкелгені бүркемеленіп,
халық санына қатысты көптеген ... ... мен ... ... үшін ... болды. Қайта құру кезіндегі жаңаша
пайымдау мүмкіндігі тарихи демографиялық мәселелердің кең түрде ... ... ... ғалымдардың алғашқы еңбектері Қазан
төңкерісіне дейінгі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... да бірқатар
жетістіктер болды [4]. ... ... ... географтар және
философтарды да қызықтырды. Олар ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, тарихи демографияның
кейбір мәселелеріне де назар аударып отырды [5]. ... ... тобы ... ... ... ... те қалыптасып
келеді. Тың облыстарының демографиялық жағдайларын ... ... ... ірге көтерген демографтар мектебі де нәтижелі зерттеулер
жүргізуде [6]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сөз емес. Керісінше, қазақстандық демографтар алдыңдағы
зерттелуге тиісті ... ... ... ... ... ... ... халқының
сан-салалы өзгерістерін талдамастан ... осы ... ... ... шолу ... ... ... аралығындағы
республика халқының санын, ұлттық, жыныстық, жастық және ... ... ... ... ... т.б. ... арналған зерттеулер үстіртін, тар көлемде кездеседі. 1960-
1970 жылдарға дейін жарияланған ... ... ... ... ... ... ... аспектілері Қазақстанның
әлеуметтік даму мәселелерінің жиынтығында ғана ... ... ... мен ... тобының қалыптасуы мен даму процесін
зерттеуде демографиялық статистиканы қолданған зерттеушілер, ... ... ... ... ... ... ... тоқтамай кете алған жоқ. Жұмысшы табы мәселесін
зерттеген ғалымдар, нақтылап ... ... ... ... ... Н.Г.Пан, Ю.И.Романов,
Қазақстан шаруалары тарихын ... ... ... ... К.Н.Нүрпейіс, интеллигенция тобының
қалыптасуы мен дамуына арналған Р.Б.Сүлейменов, Ш.Ю.Тастанов, Х.М. ... т.б. ... ... ... ... кейбір статистиқалық және мұрағаттық көлемді материалдар ғылыми
ортаға енгізілді [7].
А.Н.Нүсіпбеков монографиясында [8] республикадағы маман жұмысшыларды
даярлау ... ... ... ауыл ... ұйымдастыруда
кателіктер жіберілгендігін, ұлттық мамаңдарды даярлауда да көп кемшіліктер
болғандығын атап ... Г.Ф. ... ... 1930-жылдардағы
жұмысшылардың қалай даярланғаңдығы, жұмысшылар мен халықтың ауылда тұратын
бөлімнің әлеуметтік құрамы, сондай-ақ, сол ... ... ... ... ... және ... халықтың ұлттық құрамы
туралы мағлұмат алуға болады. С.Б.Баишев пен Г.ФДахшлейгер мақаласыңда
тыңды ... ... ... ... құрылымына тигізген
әсері айтылады [9]. А.Б.Тұрсынбаевтың 1957 жылы ... ... ... саны ... ... А.Б. Тұрсынбаевтың
жетекшілігімен, Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы ұжымдастыру жайына
арналған ... ... ... ... ... жылдарға байланысты мәліметтер
бар [10]. Академик Р.Б. ... Х.Н. ... ... Қазақстандағы
мәдени төңкеріс тақырыбын ашты. Республикадағы 1930-1940 жылдардағы оқу-
ағарту салаларындағы мамандар даярлау жүйесі, ... ... ... ... ... интеллигенция тобын даярлау туралы
мәліметтер бар[11].
Әркім өз заманының перзенті. Тоқырау заманындағы зерттеулер сол ... ... ... ... теориялық қағидаларға қарсы келе
алмады. Заман талабы оны көтермеді. Дегенмен, ғылымның ... ... ... социалистік идеяларға сәйкес келмейтін ойлар әр ... қала ... ... бұл ... еңбектер теориялық және
методологиялық негіздік бағасын ... ... ... жылдары тарихи демография ғылымы мәселелерін зерттеуге
арналған ... ... ... Зерттеулерде Қазан төңкерісіне
дейінгі ... ... ... ... ... ... ... пен өзара шарттылықта қарастырудың әдістері
негізделді. Республика халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы мен ... ... әсер ... ... ... рөлі ... түсе ... Қазақстандағы көші-қонның тарихи мәні мен оның
халыктың әлеуметтік-ұлттық құрамына тигізген әсерін ... ... мен ... ... ... өзара байланысты тарихи құбылыс
екендігін алғаш көрсеткендердің бірі Е.Н.Гладышева болды. [12]. Көші-қон
процестерінің республика халқының көп ... ... ... ... күрделі де жан-жақты процесс екендігін көрсеткен Ф.Н.Базанованың [13]
монографиясы шықты Алайда, бұл ... ... ... ... ... Қазақстандағы көші-қон процестерінің ... ... ... жер аудару, таптық белгісіне байланысты кулақтық
жер аударулардан басталған мәжбүрлі қоныс аударулар, ... және ... ... ... ... пен ... кезінде
Қазақстан халқының демографиялық дамуына деген көзқарас түбегейлі өзгерді.
1980-жылдардан бері ... ... де, ТМД ... ... ... ... басылымдарда тарихнамалық талдау жасауға лайық
демографиялық бағыттағы зерттеулер жарияланды. Мұның өзі отандық қоғамдык
ғылымдарда ... ... ... ... ... ... көбірек жүгіне ... ... ... ... ... ... ... әсерлері талдана бастады. М.Қ. Қозыбаевтың, М.Б.Тәтімовтың,
Қ.С.Алдажұмановтың, Ж.Б.Әбілғожиннің еңбектеріңде [14] таза ... ... ... ... ... ... жүргізген
экономикадан тыс, күштеу саясатының дағдарыстарға толы әлеуметтік-
демографиялық ... ... ... ... ... дүниежүзілік
соғыста майданға адамын да аттандырып, азығын да, отын да ... ... ... ... ... Бұл ... ... нақты
деректік басылымдарда, жеке шығармаларда айтылып келеді. Ал, ... ... ... бұл ... соғыстағы ерлігі мен адам шығыны
жөнінде әлем ғалымдары ғана ... ... ... ... ... жұмған аузын ашпады, өйткені одақта бәрі жалпы және жалпылама атап
өтілуге тиіс болатын. Тіпті Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... жөнінде мәліметтер жоқтың қасы. ... ... ... ... ... ... жағдайда қазақ жауынгерлері
соғыста опат болғандығы жөніндегі терең негізді зерттеу жүргізу ... ... ... ... Бұл кезеңдегі ... ... ... жайлы мәліметтер жинақталған деректің бірі "Боздақтарда" [15]
Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ең бастысы, шығыны туралы мағлұмат беріледі.
Т.Балақаев пен Қ.Алдажұмановтың еңбегіңде жасақталған әскер құрамалар
мен ұлттық әскери ... ... ... ... әлеуметтік
құрамы мен жас ерекшеліктеріне тоқтала отырып соғысқа кірген және ... ... тың ... ... Бұл мәліметтер соғыс жылдарында
өлген жауынгерлер туралы белгісіз болып келген тарих ... ... ... ... ... ... ... жарияланбаған деректерді
пайдаланып, сол кезеңдегі әлеуметтік мәселелерді де қорытады[16].
С.Қ. Жакыпбеков еңбегінде жеңіл өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... зерттеуге ден қойылған. Бірақ,
1926 жыл, 1939 жыл және 1959 жыл ... ... ... ... бола ... да мұрағат деректерінің құнды мәліметтерін
пайдалана отырып, автор республикадағы ... ... ... ... ... 1988 жылы ... жұмысшыларының саны,
ұлттық, жыныстық құрамы, ... ... ... ... мәселелерін
қарастырған екі бөлімнен тұратын жинақ ... ... ... ... ... жылдар мен 1938-1960 жылдарды қамтыған [18].
Осы жылдары шыққан Х.Әбжановтың зерттеуінде ауылдық ... ... ... ... ... ... жыныстық құрамы
сөз болады. Еңбекте біз қарастырып отырған кезең де қарастырылады [19].
Бірақ, ... ... ... ... даму ... ... етіліп қойылмаған.
Республика тұрғыңдарының әлеуметтік-демографиялық дамуына арналған
М.ХАсылбеков пен Ә.Б.Ғалидың 1991 жылы ... ... ... ... ... кеңес заманында қатаң идеологиялық тегеурінде болған
саласы — тарихи демографияға бет-бұрыс әкеліп, жаңа ... ... ... мәселелерін нақтылап, оны шешудің жолдарын да көрсетті.
Бұл еңбекте Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық дамуы ... рет ... ... ... елдегі кең көлемді әлеуметтік-экономикалық және
саяси өзгерістерге негізделген біртұтас және сан-салалы процесс ... ... ... ... ... демографияның тарихнамасына, халық
санақтарының қорытындыларына әлеуметтік, этнодемографиялық бағытта талдау
жасалды. Сондай-ақ, ғалым ... өз ... ... ... ... мекендеген халықтардың әлеуметтік-демографиялық
дамуын ... ... (21]. ... ... 1897-1926 жылдар
арасындағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуын жан-жақты
талдап, 1926 жылғы санақ материалдарын кең ... ... ... ... ... тоқталып, сонан соң, 1960-жылдарға өтіп кетеді
де, 1960-1980 жылдардағы этнодемографиялық даму ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік,
демографиялық дамуының ғасырлық тәжірибесінің жиынтығына ... ... ... ... ... зерттеледі.
Тарихи демография мәселесіне арналған зерттеулерімен белгілі демограф
М.Б.Тәтімов [22] еңбектерінде халықты зерттеудегі негізгі принцип ... ... Ол өз ... халықтың орналасуы
эволюциясының әлеуметтік-тарихи заңдылығын анықтауды басты міңдет етті.
Ғалым еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... дейінгі демографиялық дамуы нақтылы деректермен ашылған. Соңдай-ақ,
онда демографиялық дербестікке, ұлтымыздың егеменді өз ... ... ... ... ... кең жайылуының бағыттары
көрсетіледі, қазақ халкының демографиялық ... ... ... ... ... ... және т.б. ғалымдардың
еңбектеріңде асыра сілтеу ... ... ... демографиялық
келбетін айқындайтын, халықтың санының азаюы мен апатқа ұшырауы салдарларын
ашқан тұжырымдары ... [23]. Онда ... ... кеткен
қазақтардың саны мен әлеуметтік құрамы жөнінде құнды мәліметтер берілген.
XX ... 80-90 ... ... ... ... пен ... ... [24] жарық көрді. Мұнда
Қазақстан халқының өсіп-өнуі мәселесі экология мен ... ... ... ... ... ... ... дамуының демографиялық процестерге тигізген әсері
талдаңды.
Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы тарихының аймақтық
аспектілері де ... ... тыс ... Жеке аймақта шоғырланған
халықтың демографиялық және әлеуметтік дамуы жөніңдегі құңды ... ... ... елеулі орын алады [25]. Оңда ... ... ... XIX ... XX ... ... дейінгі
аралықтағы калыптасу және даму тарихы қамтылып, тұрғылықты халықтың саны
мен ұлттық құрылымы мұрағат ... мен ... ... есептері негізіңде
талданады. Автор бұл еңбегіңде 1920-жылдардың I-жартысы мен ұжымдастыру
науқаны тұсындағы халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... мұрағат деректерін пайдалана отырып, 1937-
1959 ... ... ... ... санын аныктауға зор үлес қосқан.
Сондай-ақ, ... ... және ... тұрғындарының
этнодемографиялық дамуын жан-жақты талдауда XIX ғасыр соңынан -XX ғасыр
аяғына ... ... ... ... [26] мен ... [27], ... ... өлім-жітім көрсеткішінің мәңді
өзгерістеріне ... ... ... мен ... ... ... тоталитарлы жүйенің сынақ ретінде алынған Семей полигонының
зардаптары туралы ... ... ... [28]. Шығыс Қазақстан халқы
туралы статистикалық ... ... 1993 жылы ... ... ... еңбегіңде [29] 1920-1990 жылдар аралығыңдағы халыктың ... мен ... ... ... ... мен ... ... жете көңіл бөлінген. Алайда, ол зерттеуіңде тек
санақ материалдарын ғана салыстырғандықтан, 1939-1959 жылдар арасындағы 20
жыл ... туу, ... ... ... құрамының жылдарға
байланысты ішкі ерекшеліктерін талдамайды.
Біздің тақырыбымызға қатысты Қазақстанның ауыл ... ... ... ... жылдардағы халық санақтары
негізінде тың деректер келтіріліп, әлеуметтік және ... ... [30]. ... ... ... азаматтар" деген ұғымдарды
зерттеуге идеологиялық тыйым салынғандықтан, 4,5 млн ... ... ... болуы мен дамуын зерттеу мәселесі репрессияға ұшырау
қаупімен бірге еске ... Сол ... ... ... ... келген шет елдердегі қазақтар тарихы алғаш республикада Г.М
Меңдіқұлова, А.В.Коновалова, З.Қинаятұлы, З.Е. Қабылдинов, Д.И. ... т.б. ... ... ... ... ... [32] нарыктық қайта-құрулар
қарсаңыңдағы ... ... ... ой-пікірлердің
жағдайы ашылады, жан-жақты, объективті зерттеу мен концептуальды ... ... ... ... мәселесінің өзекті салалары сараланды.
Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... талдаған "Депортированные в Казахстан народы" атты
жинақ 1998 жылы жарық көрді [33].
С.Айымбетовтың, ... ... ... З.Б.Шахаманның, А.А.Какенованың
және т.б, кандидаттық ... [34] ... ... 1897-1979 жылдар аралығыңдағы өзгерістерін өздерінің ... ... ... С. ... ... ... ... Қазақстанда жүрген этнодемографиялык процестер алғаш рет
қарастырылса, Л.Т. ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... жұмысшы табы мен ... ... ... саны мен ... ... бір ... ... Сондай-ақ, Қазақстан
халқының әлеуметтік, ... ... мен ... ... ... ... ... мен монографиялар, баспасөз
материалдары жарық көруде, алайда, нақты ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымы тарихын кешенді зерттеуге негізделген
кейінгі шыққан еңбектерде әлеуметтік және ... даму ... ... пен ... ... ... [35]. Бұл ... қоғамның әлеуметтік дамуы мен онын ... ... ... ... догмалар мен стереотиптерден бас тартады.
Жаңа методологиялық зерттеу жүйесіне ... ... ... ... ... ... демографиялық, аумақтық және т.б.
өзгерістеріне назар аударады.
XX ғасырдың ... 20 ... ... ... ... ... мәселесі бойынша жарияланған еңбектердің авторлары
көбінесе тарихи ... ашып ... ... ... ... ... ... қосымша рөл атқарады. Сонымен бірге,
тарихи-демографиялық зеттеулер осы саланың кең ауқымды ... ... ... ... ... ... ... негізі. Диплом жұмысын жазу барысында
кітапханаларындағы сирек ... ... ... мен қолжазба бөліміндегі
сақталған мерзімді баспасөздегі деректер, ғылыми зерттеулер қарастырылған.
Сонымен бірге Итоги Всесоюзной переписи ... 1959 ... ... ... ... ССР областей и г. Алма-Аты по ... ... ... ... комитет Казахской ССР по
Статистике и анализу. Перепись 1939 ... ... ... Государственного Архива Народного хозяйства. Материалы к
серии «Народы Советского ... ... 1990) ... ... ... ... ... жұмысының деректемелік негізін 1939, 1959 жылдар
Бүкілодақтық халық санақтары, статистикалық жинақтар, мұрағаттық және
арнайы ... ... ... және т.б. ... материалдар
құрады. Санақ қорытындыларында берілген мәліметтер елде жүргізілген саяси,
әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. 1939-1959 ... 20 жыл ... ... жүзінің көптеген елдер халқының құрамына
зардабы тиген ... ... ... ... ... ... Оның ... дер
кезінде санауға еліміздің экономикалық, мәдени және ... ... ... Бұл ең ... елдегі демографиялық хал-ахуалдың
қолайсыздығының мемлекеттік ... сай ... ел ... ... байланысты болды. Нәтижесінде, КСРО және Қазақстан бойынша
халықтың этнодемографиялық дамуына толық сипаттама беретін санак тек ... соң, 1959 жылы ғана ... 1960 жылы ... "Ашық
баспасөзде жариялауға болмайды", - ... ... ... ... 1959 жылы ... санақ қорытындылары" кітабы жарық көрді.
Алайда, санақтың барлық ... бұл ... ... жоқ. ... ... ... ... республикалық, облыстық және
жергілікгі статистикалық оргаңдардың, ... ... ... ... аралығындағы халықтың механикалық және табиғи қозғалысы,
эвакуацияланғандар, өлім-жітім деңгейлсрі туралы ... ... ... ... ... жылдардағы елдің этнодемографиялық даму
ерекшеліктерін зерттеуге байланысты деректік маңызы зор. 1991 ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы
Бүкілодақтық халық санақтарының негізгі көрсеткіштері туралы жинақ шығарды.
Бұл жинақта 1939 жылғы санақ ... ... ... ... саны, қала
мен ауыл тұрғындарының саны, жыныстық құрамы, республика халқының ұлттық
құрамы, оның пайыздық көрсеткіштері берілді [36]. 1970 жыл, 1979 жыл, ... және 1999 жыл ... ... мәліметтерін халық құрамындағы
өзгерістердің кейбір көрсеткіштерінің динамикасын ... ... ... туралы мағлұматтар көп уакытқа дейін КСРО бойышпа
жарияланған емес. 1926 жылғы санақта ғана азды-көпті ... ... 1939, 1959 ... ... ... көші-қон туралы мәліметтер
жоқ. Санақ қағаздарына көші-қон туралы сұрақтар енгізілмеген. Онда тек ... ... ... түрде жүргізілді және ағымдық есеп
мағлұматтары көші-қон туралы жеткілікті мәліметтер ... деп ... Ал ... ... зерттеу мемлекеттің жоспарлы
ұйымдарымен органдарына ерекше бағалы болып табылмайды деп ... ... 1959 ... ... ... [37]. ... 1953 ... бері ғана келген-кеткендер туралы мәліметтер
жинала бастады. ... бір топ ... бұл ... ... ... ... ... соң [38] ғана 1970 жылғы санаққа көші-қон
туралы бөлім енгізілді.
Жер аударылғандар, депортацияланғандар ... ... ... мен IIХК-ның құжаттары жариялана бастады. ... ... ... ... ... ... ... мағлұматтар алу,
жинау өте құпия түрде жүргізілді. IIХК-ның ... ІІМ) ... ... ... ... ... Мысалы, 1953 жылы сол кездегі
Алматы облыстық Атқару комитетінің төрағасы ... ... ... ... ... және Қаскелең аудандарындағы дұңғандар мен
арнайы қоныстандырылғаңдардың бір бөлігін жұмыс ... зәру ... ... ... ... ... олардың ұлттық белгісіне сәйкес
саны туралы мағлұмат жинауды ... ... ... басқарманың
төрағасы АН.Ивановқа жүктегені үшін жазаланды. ... ... ... - ... ... ... алып, жауапқа тартты. Ал, олардың
жинаған мәліметтері жойылып жіберілді.
Табиғи қозғалыстағы өлім-жітім, туу ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, 1939 -1959
жылдар аралығыңдағы деректер ... ... ... Себебі,
жергілікті жерлерде табиғи қозғалыс деректерін есепке алу ісіне салақтықпен
қараған. Ауылдарда ... ... бойы ... мен өлгендер тіркелмей
қалатын, ал, азаматтық хал актілерін тіркейтін мекемелер есіктерінен қара
құлып түспейтін кездер ... ... 1955 ... ... ... ... ... айларыңда туылған 1391 адамның 55-і тіркелген. ... АХАТ ... мен ... ... ... ... 4-
5 айлап жабық тұратын. Бұндай оқиғалар республика бойынша кездесетін.
1940—1970 жылдар аралығындағы статистикалық басылымдарда туылғандар
мен өлгеңдердің 1000 ... ... ... өлім, неке мен ажырасу
сандарынан өзге мағлұмат жоқ. Тек кейінгі санақтарда ғана ... есеп ... 1989 ... және 1999 ... ... туу айлары, ұлттары,
анасының жасы, өлген әйел - ерлердің жас ... бала ... ... айтылады.
Сонымен, санақ мәліметтері, статистикалық ... ... мен ... ... ой ... ... ... түрде
саралап, фактілердің объективтілігін ... ... ... ... этнодемографиялық өзгерістерін анықтауға мүмкіндік аламыз.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұымсы 2 ... оның ... ... 3 тармақшадан, ал 2-ші тарау 2 тармақшадан тұрады.
I тарау. ... ... ... ... ... ... МЕН ... Қазақстанның экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... дамуының
ерекшеліктеріне екінші дүние жүзілік соғыс, соғыстан кейінгі халық
шаруашылығын ... ... ... индустриалды-аграрлы ел ретінде
дамуы, республиканың Кеңес Одағының шикізат ... және ... ... ... ... әсер ... Отан ... басталысымен, соғыс-шаруашылық жоспарына сәйкес,
республика экономикасын соғыс жағдайына көшіру жүзеге асырылды. Қарағанды
шахталарының, Жезді, Қоңырат, ... ... ... бірқатар
байыту фабрикаларының, Ақтөбе ферроқорытпа зауытының, Текелі жене Өскемен
қорғасын-мырыш комбинаттарының және тағы ... жаңа ... ... ... ... жақын өңірлерден өнеркәсіп орындарын елдің шығыс аудандарына,
оның ішінде үш ... ... ... ... ... көшіріп
орналастыру қайта құрудың ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп кешендерін аяқтау үшін
пайдаланылды. Мәселен, ... ... ... жаңа ... ... ... ... алды. Алматыдағы автомобиль
жөңдеу зауытының аяқталмаған ... ... ауыр ... жасау зауытының
цехтары үшін база болды, республиканың оңтүстігіндегі тамақ өнеркәсібінің
жаңа құрылыстары Украинаның 14 қант ... ... ... Көшірілген
кәсіпорындар негізіңде Қазақстанда станок жасау, ... ... ... ... пайда болды.
Эвакуацияланған зауыттар мен фабрикалар, негізінен, Алматы, Орал,
Петропавл, Шымкент, Семей, Қарағанды, ... ... ... соғыс уақытының талабына сай қалпына ... ... ... ... ... үшін өте ... ... мүмкіндігінше тезірек беру
жағы ескерілді.
Қазақстан КСРО-ның негізгі әскери-өнеркәсіп базаларының ... Ол 1942 жылы ... ... ... 85%, ... 1/8 ... молибденнін 60%, бір миллион тоннаға жуық ... ... ... ... ... құру ... де оңай ... жоқ, Қазақ КСР
ауыл шаруашылығында ... ... ... 1939 ... салыстырғанда 1942
жылы 600 мың адамға кеміп кетті. Ұжымшар ... ... ... салмағы артып, 1940 жылғы 48% орнына 1942 жылы 75%-ға ... ... жылы ... МТС үшін ... 76 мың ... 55 ... ... ... ... Әйелдерден құрылған
трактор бригадаларының Бүкілодақтық социалистік жарысына 10 мыңнан астам
тракторшы қыз-келіншектер ... ... ... ауыл ... болашақ дағдарыстың
алғы шарттарын қалыптастыра бастаған жағымсыз құбылыстар байқалды, ... ... ... егіннің жылдық орташа өнімділігі 1913 жыл
деңгейімен бірдей ... (5,6 ... ... ... ... 1928 жылға
қарағанда аз, ал, мемлекеттің көтерме саудасы (жылдық орташа көрсеткіш)
1941 жыл көлемінен ... ... ... ... жылына орташа есеппен 4,9
миллиард пұт (гектарынан 7,7 ц) ... ... бұл ... ... (4,4 млрд пұт; 7,0 ц/га) көп ... емес еді. 1952 жылы
астықтың жалпы ... 5,6 млрд пұт деп ... ... ... қиын жағдайда дамыды. 1951 жылы 4,5 млн ғана ірі қара мал
басы есептелінді (1928 жылы 6505 мың, 1941 ... ... 3335 ... 1951 жылы 1,5 млн бас жылқы жайылымға шықты (1928 жылы ... саны 3516 мың бас ... 1941 жылы 885 ... зорға жетті; 1928 жылы
1042 мың болған түйе саны 1935 жылы 63 мыңға түсіп, 1951 жылы 127 ... ... Сөз жоқ, осы ... Қазақстандағы ұжымдастыру
кезеңінде жіберілген асыра сілтеушіліктердің мал ... ... өте зор ... 1965 жылы ғана (37 ... соң) ірі қара мал ... 1928 ... мөлшеріне жетті. Ал, қой басы биологиялық өсімділігің
арқасыңда 1951 жылы (18036 мың бас) 1928 ... ... ... (18566 ... 1932 жылы 1386 мың бас қана аман қалған болатын. Қой ... ... 30 жыл ... ... ... ... бесжылдықта (1946-1950 жылдары) халық шаруашылығын
қалпына келтіруде біршама алға жылжулар ... ... ... ... ... ... шын ... ауыл еңбеккерлерінің ауыр, қара ... ... мен ... ... пайдалану, адамдардың өмір сүру
мерзімінің ... ... ... ету ... аз ... ... сарқа
жұмсау әсерінен жетті. Соғыстан кейінгі қалпына келтіру жұмыстары мен ауыл
шаруашылығын дамытудың ... баға бере ... бұл ... ... ... ... ету ... көпшіліктің энергиясын толық
пайдаланған жүйе басшылығымен жүрді деуіміз керек.
1953 жылғы КОКП ОК-ң ... ... ... рет ... және ... ... шегеру мәселесі қарастырылды. Экономикадағы
міндеттеу әдісінің зияндығын ескеріп, жоспарлы ... ауыл ... жаңа ... ... ... ... ... жүйе
көп қиыншылықтарды көріп келген қазақ халқына соғыстан кейінгі дамуда да өз
билігін кеңінен жүргізді.
1950-1960 ... ... ... тарихында елеулі кезең болып табылады.
Нақ осы кезеңде ауыл ... ... ... ... өзгерту
шаралары жүрді (1953 жылы, 1958 жылы және 1965 жылы). Бұл ... ... ауыл ... ... ... келе жатқан ақаулар мен ... ... ... Оларға
ұжымшарларды ірілендіру (1950-1951 жылдары), тың жене тыңайған жерлерді
игеру (1954-1956 ... және ... ... ... ... ... ... болады. Нәтижесінде: ауыл халқының
өсу қарқыны қала халқынынан басым түсті (1951-1956 жылдары қалалықтар саны
740 мыңға, ал, ауыл ... саны 937 мың ... ... ... күрт ... (1950 жылы 3699, 1970 жылы 423); ... халкының жалпы
саны есті, бірақ, қазақтардың үлесі кеміді: 1939 жылғы ... 2327,6 ... (37,8%) ... 1959 жылы саны (2787,3 мың ... ... ... ... 700-ден аса қазақ мектебі орыс тіліне ... жас ... ... ... ... ... жасындағы
жастардың, яғни 20-30 жастағылардың үлесі өсті. ... ... ... қажетті мамандықтарға тарту шаралары іске асырылмады.
1951 жылы "болашағы жоқ" ... ... қосу ... ... 5066 ұжымшарды ірілендіру көзделді. ... ... соң 5636 ... ... ... шешілді.
Қазақстанда 1951-1952 жылдары 5558 ұжымшар 2047 ірілендірілген артельдерге
бірікті. ... ... соң ... 3220 ... ... (1950 ... ... 6737 болатын) [40]. 1954-1957 жылдары 692 ұжымшар 188 ... ... 144 ... басқа кеңшарларға қосылды. Ауыл
шаруашылық ... саны 836-ға ... ... ... ... бір ... ... бірге қараусыз жерлердің көбеюіне әкелді.
Сондай-ақ, қазақ шаңырақтарында әке мен баланың шаруашылықпен ... ... ... ... мен ... ... шараларының пайдасы
- басқару аппараты қысқарды. Алайда, негізгі әкімшілік ... ... осы ... ... әлеуметтік-тұрмыстық деңгейі төмен, ұмыт
қалған ауылдар саны ... ... ... ... ... ... жүргізбеген, халықтың жеке шаруашылығының көлемдерін
кемітпеген, ұжымшарларды кеңшарларға, егістік ... ... ... ... ... ауыл ... ... жоғары
көрсеткіштері сол эксперименттердің керексіз болғанын дәлелдейді.
Халық санының өсуі ... ... мен ... орталықтары
тұрғындарының) астық өнімдеріне деген сұраныстың ... ... ... жылы едце 32 ... ... ... жұмсап, орнына 31 миллион тоннадан
сәл жоғары ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі сезілді. Мұның бәрі ұжымшарлар мен
кеңшарлардың негізгі ... - ... ... ... ... орындай алмай жатқандығын дәлелдеп тұрды. ... шығу ... ... ... ... ... өзгерту арқылы нарықтық
қатынасқа өту, сол ... жеке ... ... де ... ... еді.
Ал, ол кезеңде мұндай жағдайлар еш айтылмайтын. Өзін сақтап қалудың бірден-
бір жолы ретінде жүйелі мәселені шешудің экстенсивті, ... ... ... ... ... ... сонан соң оны жою үшін астықты алқап
көлемін өсіру көзделді. Тың жерлерді игеру күні ... ... әлі ... ... ... ... келтіріп отырған жүйенің тынысын ашып,
кеңес өкіметінің өмірін ... ... ... ... ... жылы КОКП ОК-ң ақпан - наурыз Пленумы тың жерлерді аз уақытта
игеру ... ... ... ... ... ... Қазақстан,
Павлодар облыстарының жерлері игерілді. (1970 жылы Ақмола мен ... ... ... ... облысы құрылды). Республиканың
егістік жерінің ... 1953 жылы 9,7 млн ... 1973 жылы 34,2 ... ... ... ... ... дақылдар, жылдарға сәйкес, 7,02 млн
гектардан 24,7 млн гектарға өсті. Тың жерлерді ... ... тым ... ... тыс өте көп жерді (25,5 миллион гектар Қазақстанда, 16,6
миллион гектар РКФСР-да) жыртып тастау - партия мен ... "ұлы ... ... ... қимылдар қажет болатын жерде әміршіл-әкімшіл
басқару әдісі өзін-өзі уақытша болса да ... Егер ... ... ... Ұлы Отан ... қарсаңында Қазақстанда астық дақылдарынын әр
гектарынан 4,3 центнерден ғана енім ... ... ал, ... ... алғашқы кезеңінде, 1954-1958 жылдары бұл көрсеткіш 7,3 центнерге
көтерілді де, 1961-1965 жылдары 6,1 ... ... ... ... ... миллиард пұттық (6 рет) көрсеткіштерге жете отырса да, әр
жылға орта ... ... 14 ... ... 12 ... ... емес.
1986 жылы Қазақстан ең жоғарғы көрсеткішке, 11,5 ... қол ... ... озып келе жатқан РКФСР әр ... 17,5 ... 16,0 ... ... ... ... ... 30,5 центнер,
ал, тың игермеген Белоруссия 25,2 центнер өнім алған. Сол жылғы ... ... бұл ... 18,0 ... ... ойласақ, республикадағы астықты
алқаптың мүшкіл халін мойындауға тура келеді.
Тың жерлерді игеру жылдары мындаған ... ... ... Малшылардың онсыз да әрі-сәрі жағдайын ... кез ... ... да ... аралдары іспетті әр жерде бір қылаң етіп шашырап
қалды. Сол кезде-ақ ... ... [41] тың ... ... ... қазақ
ұлтының өмір сүруіне қатер төндіретін шара, ... ... ... - деп баға ... ... Өз ... де тың ... игерудің
тиімсіздігінен сақтандырған қайраткерлер болды. 1939-1946 жылдары Қазақстан
БК(б)П ОК-нің ІІ-ші, 1946 жылдың шілдесінен ... ... ... Ж.Ш.Шаяхметов Қазақстанның тың жерлерін игеру мәселесі көтерілген
кезде, топырақтың құрамын дағы құнарлы қабаттың - гумустың 2,5 сантиметрден
аспайтындығына, жердің жел ... ... ... ... "Біз ... айрыламыз", - деп, Н.С.Хрущевтың тың жерлерді игеру идеясына
қарсы болғандығы, сол үшін 1954 жылы ... ... ... ... сызылып тасталғаны белгілі. Жергілікті жерлерде бұл шараға қарсы
тұрған басшылар да болды. ... тың ... ... ... ... Нақыпов СОКП басшылығы мен кеңес өкіметінің тың жерлерді
игеру саясаты - патшальгқ тәртіптің ... ... еш ... жоқ ... ... ... ... Асыра сілтеуші жоспар! ... ... бәрі ... Оның ... ... ... адам өмірін жалмағаны да есте. Сол себепті, бері жоғарыдан жоспарланды
жергілікті жерлерде жүзеге асырылды.
Егерде тың ... ... ... және ... ... ... онда оның ... үшін маңызды болғанын айтуымыз
керек. Тың игеру нәтижееінде ... адам ... ... 2 ... аса ... өндірілді. Ал, бүкіл әлемдік тәжірибеде азық-түлік
проблемасын шешу үшін адам басына 1 мың килограмм астық ... ... ... Ал, ... ... ... елдерде ғана
(Канада, Австралия, АҚШ, ... ... ... ... бар еді. ... өзінің қажетін қамтамасыз етіп қана ... ... ... ... ... шығуға алғышарттары болғандығын аңғарамыз. Сонымен
бірге, Қазақстан тыңында құрамында жоғары мөлшердегі ... бар ... ... ... ... жоғары бидайды сатып алушы елдер де аз
еместін. ... ... ... рационалдығы, экономикалық
пайдалылығы және әлеуметтік тиімділігімен бірге тың эпопиясының жағымсыз
жақтарын да ... тура ... ... ... ... ... топырақтардың айдалуы
негізінде шанды борандар ... ал ... ... бүкіл тың
аймағы бойынша тек топырақтың үстіңгі қабаты емес, ауыр төменгі ... ... ұшуы етек ... Тың ... ... ... 9 ... жер жел эрозиясына ұшырады (бұл бүкіл Франция ауыл ... ... ... сөз). Құрғақшылықтың жиі болуына да кең байтақ
жерді жырту әсер етті. ... ... ... ... ... ... ... экологиялық катаклизмдерге де жол
ашты. Елде әр ... 1,5 ... ... егіліп, 6-9 центнерден ғана
өнім алынды (1954-1958 жылдары - 7,3 ц/га болса, ... ... - ... ... Мал ... өнімділігі төмендеді. Тың кеңшарларынан қоймен
бірге жылқы малы да ығыстырылды. Тың игеру жылдарында жылқы саны 365,7 мың
басқа түсіп ... ... ... ... ... саны 4 еседен асты.
Малынан айрылған қазақ ... ... ... жоқ" ... ... ... ... әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылымын
қалыптастыруда, ескі қалалармен бірге жаңа қалалардың ерекше дамуына ... ... және ... ... ... ... ... интернационалдануына жағымды әсер етті. Алайда, кеңес
өкіметі ... ... идея ... ... ... тың ... ұлттық сана мен мүддені ескерусіз қалдырды. Тың кезіңде шеттен
мамандардың көптеп ... ... ұлт ... ... ... Яғни ... кадрге мән берілмеді. Қазақ этносының тілі мен
әлеуметтік ... ... ... ... төнді. Ал, бұлар
ұлтаралық қатынастардың бүкіл ... әсер ... ... ... келгендер саны ерекше көп болды. 1954 жылы тың
қалаларына 16,6 мың, 1955 жылы - 47,8 мың, 1956 жылы - 38,5 мың, ... - 48,4 мың, 1958 жылы - 92,4 мың және 1959 жылы - 41,8 ... 285,5 мың адам ... ... басынан тың игерушілердің
бір бөлігі ауылдық жерлерден қалаларға көше бастады. Бұл ... ... ... үрдіс - ауыл халқының қалаға ағылуы. Көші-қон бір жағынан
ауылдың экономикалық және ... ... ... ... ... оның ... зерттеу аграрлық секторда қалыптасқан
жағдай туралы түсініктің тереңдеуіне әкеледі. ... ... ... ... ... ... жағдайының төмендеуі себептерінің бір
факторы ретінде қараймыз. ... ... ... ... ... ... ... қолы жетіспейтін аудандарға айнала бастады.
Мысалы: ... Қара ... ... ... ... зәру ... ... келген мемлекеттік жоспардың негізгі өлшемі оның қандай бағаға
түскендігімен және ... ... ... ұзақ ... ... тиімді
болғандығымен анықталса керек. Ұжымшарларды ірілендіру, тың және тыңайған
жерлерді игеру, ұжымшарларды ... ... т.б. ... ... жергілікті жерлердің ерекшелігін ескермей жүргізілді. Соның
нәтижесінде ауыл шаруашылығына нұқсан келтірілгенін ... ол ... ... ... 1952 жылы ірілендірілген 60 ұжымшардың 9-ы бұлтартпайтын
дәлелдер арқылы экономикалық тиімсіз деп есептелініп, ... ... ... ... ... ... жүйе өзінің күшінің біткенін
сезді. Өмір мекемелердің инициативасы мен еріктілігін, шаруашылық ... ... ете ... ... ... жоспарлау мен ұйымдастыруда
түбегейлі өзгерістер керек болды. Н.С. Хрущев жүзеге ... ... ... ... нәтиже бермеді. Л.И. Брежнев бастаған партия мен
АН.Косыгин ... ... ... жүйенің кейбір тетіктерін
косметикалық ... ... ... 1965 ... экономикалық
реформаның бірқатар нәтижесі де болды, Қазақстанда қоғамдық жиынтық өнім
сегізінші бесжылдық (1966-1970 жыддары) кезінде 1,5 есе ... ... ... 1,6 есе ... 1970 жылы ... ... ... өнеркәсіп секторындағы; өнім 70%-ға өсті (1965 жылы 40% болатын).
Ауыл шаруашылығында да алға жылжулар болды. Жиынтық өнім 1960-жылдардың ... 28%-ға ... ... еңбек өнімділігі алдындағы
бесжылдыққа қарағанда 1,8 есе өсті. ... бәрі ... ... ... зор ... ... ... осы үлкен халық шару
ашылығының мүмкіндігін жүйе мен ... ... тыс ... ... ... ... ... етті. Әсіресе ол, бұдан кейінгі
тоқырау деп аталатын жылдары ... ... ... өте ... нысан болып табылатын номері 2-лаборатория
(қазіргі И.В.Курчатов атындағы атом энергиясы институты) 1946 жылы ... ... ... ... КСРО ... Кеңесінің 1947 жыл 21
тамыздағы құпия қаулысында ... ... ... ... ... ... арнап жер бөлінсін делінген. Бұл қаулымен сол ... ... ... (Т. ... К. ... бір жыл ... кейін
ғана таныстырылған. 1948 жылы Абыралы ауданына әскери құрылысшылар келіп,
болашақ сынақ полигонын ... ... ... халық көшірілді.
Территориясы ядролық полигонның құрамына енген аудан халқыньщ саны ... 30%-ға күрт ... ал, 1955 ... ... бұл ... ... 1949 жылы 29 тамызда жергілікті уақыт бойынша таңертеңгі сағат
жетіде Семей облысының Абыралы ... ... ... атом ... ... Оның жарылыс күші Хиросимаға тасталған атом бомбасына, яғни ... тең еді. Сол ... бір ай ... соң ... газеті КОТА (ТАСС)
хабары арқылы Кеңес Қарулы Күштерінің қарамағында атом қаруы 1947 ... деп ... ... ... ... ... жылдар бойы шеккен
қасіреттің тарихы осылай басталған еді.
Сондай-ақ, 1956 жылы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... мен
Қызылқұм ауданының Шымқорған ауылы жергілікті халықпен ... ... ... КСР-нің құрамына берілді. Әрине, бұл оқиғаның ... ... ... зор ... болғандығы түсінікті. Онтүстік
Қазақстан облысының 1956 жылы ... ... ... ... Бостандық
ауданында 63149 адам тұрды (соның ішіңде 37276 - ер, 25873 - әйел), сондай-
ақ Қызылқұм ... ... ... ... тұрғындар саны (Тимирязев
кеңшары) 1477 адам (771 - ер, 706 - ... ... 1956 жылы 64626 ... ... тұрған жерлерімен бірге Өзбек КСР-ның құрамына ... ... есеп ... олардың 5607 адамы жұмысшылар мен ... тағы бір ... - 1956 ... 6 ... Арал ... бұзуға қадам жасалды. КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер
Кеңесі ... ... ... үшін ... КСР мен ... ... ... тың жерлерін суландыру және игеру туралы" қаулы қабылдады. Арал
теңізінің экологиясын ... ... тағы бір ... 1957 жылы 4 ... ... ... Одағында тұңғыш рет жердің жасанды серігі ұшырылды.
Ал, әрбір ... ... ... ... 22 километр кеңістіктегі
озонды күйдіріп, ауаны залалдандырады.
Қазақстанда жүрген әкімшілік-территориялық ... ... 1927 ... ортасына дейін өз атауларын сақтады. 1927 жылдың
ортасынан 1930 жылдың маусымына ... ... деп ... 1930 ... 1931 ... дейін аудандарға бөлу негізіндегі ... ... 1928 жылы 3 ... ... ... ... аймактық-территориялық бөліктерге қайта бөлуді жүргізу мәселесі
қаралды. Қазақ АКСР ОАК және ... АКСР ХКК ... ... ... ... бөлуге даярлыққа байланысты, 1930 жылдың
шілдесінен бастап аудандарды құру және ... ... жою, ... ... ауылдарды қосу және т.б. шараларына қатысты бірнеше
шешімдер ... ... ... ... ... ... өкіметіне бағынатын аудандар нығайтылды. 1930 жыл 17 желтоқсандағы
Қазақстан Орталық Атқару Комитеті Төралқасының "аудандарға ... ... сай ... 126 ... құрылды. 1939 жылы республикадағы 14
облыста 192 аудан ... 1956 ... ... ... саны 207-ге ... Ал, ... жылдар аралығыңда 16 аудан басқа ... 1959 жылы ... 16 ... 191 ... ... жылғы 15 қаңтарда Батыс Қазақстан облысы құрамынан Гурьев облысы
бөлінді. Оның құрамыңда Теңіз, Бақсай, Мақат, ... ... ... ... ... Сондай-ақ, облыс құрамында жаңадан Қаратон
(1949 жылы), Комсомольск (1951 жылы), ... (1951 ... ... ... және Сағыз (1941 жылы) аудандары құрылды[42]. 1939 жылдың 14
қазанынан бастап ... ... және ... ... өз ... бөлек
облыс болып отау тіксе, 1944 жылдың 16 ... ... ... ... жаңа ... ... айналды [43]. 1939
жылғы санақ кезінде Қарағанды ... ... саны 166 мың адам ... ... ... 5 мың адамы бар Самарқанд атты қала типтес
поселке бөлініп шығып, 1945 жылдан бастап ол қала ... ... деп ... ... Кентау қаласы 1939 жылы қала типтес ... ... С. 11]. ... ... 1945 жылы ... қала типтес поселкесі
құрылды. 1940 жылы Қандыағаш қаласы (1967 жылдан ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін Қандыағаш ... ... ... жылы ... ... поселкесінің негізі қаланды. Алматы облысы
құрамына Талғар ауданы (1959 жылы), Бұрындай (1944 ... ... 1939 жылы ... 28 қала ... екі ... ... жүрген урбанизациялық ... ... 1959 ... саны 43-ке жетті, жұмысшы поселкелерінің саны 53-тен ... өсті ... ... ... алатын прогрессивті рөлі белгілі. Қалалар
барлық қазіргі мемлекеттерде халықтың ... ... және ... ... прогрестің негізгі козғаушы күші болып табылады. 1917
жылдан бері Қазақстанда қалалардың қалыптасуына ерекше көңіл бөлінді. ... көп ... ғана ... сонымен бірге КСРО-ның экономикалық
- саяси дамуын біркелкі бағыт ... ... ... де ... ... Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуындағы аудандық
өзгешеліктерді теңестіру және "ауыл ... ... ... ... ... оқшаулануы мен топастануынан" құтқаруда белгілі рөл ... ... ... ... санының өсуі - халыктың орналасуының ең
прогрессивті түрі ретіңде - халық шаруашылығы ... ... ... ... көп ... ... ... ортасынан
бастап Қазақстан аумағыңда ... ... ... жаңа ... болуына әкелді. Кеңес дәуіріңде ... ... ... 92,5% ... ... Қазақстанда 1917 жылға дейін 22 қалалық
пунктер болса, 1918-1991 ... ... 272-сі ... ... саны 294-
ке жетті. Кеңес дәуіріңде 210 қала ... ... мен 62 қала ... қала саны 83-ке ... 1959 жылы 43 қала (3020 мың ... мен ... поселкелеріңде (1047 мың адам) Қазақстан халқының 44% (4067 мың
адам) тұрды. Ал, ... ... ... ... ... ... атқаратын, "өндірістің ... ... ... ... ... табылады [44].
Қаланың құрылуы мен дамуында халықтың саны мен құрылымы үлкен рөл
ойнады. 1897-1990 жылдар аралығында ... ... 3,9 есе ... ... 36 ... аса ... Алайда, елді пункттер ішіндегі қалалардың үлесі
1,8% екендігін ... онда ... ... ... ... ... ... мен қалалар арасыңдағы әлеуметтік ауытқушылық
көптеген адамның, отбасылардың тағдырын таптап, шексіз ... ... ... ... оның қара құлы болуға мәжбүр еткені бәрімізге
мәлім. 1989 жылдың 28 ... ... КСР ... ... "Ақтөбе
Алматы, Шығыс Қазақстан, Атырау, Жамбыл, Жезқазған, Қостанай облыстарының
шалғайдағы аудандарының ... ... ... ... шаралар
туралы» қаулы қабылданды. Бұл республикадағы мүлгіп ... ... ... қақ ... ... ... табылады. Бұл құжатта Қазақстандағы
205 ауылдық аудандардың 71-і әлеуметтік даму ... өте ... ал ... ... қалған "30 ауданда 1 миллионнан аса адам ... Ал, ... мыңы ... ... ... ... 6-8-ден баласы бар, балалардың
шетінеуі ең жоғары деңгейде" - деп ашық ... 199І ... ... ... - "ұмыт қалған ауылдардың әлеуметтік дамуын ... 200 ... ... 274 ... сом ... ... ... болды. Алайда, бұл мәселе әлі шешімін тапқан жоқ.
1.2 ... ... саны және ... ... ... ... Қазақстан халқының құрамындағы
өзгерістерді бірнеше ішкі ... бөле ... ... ... ... 1939 ... санақ пен 1946 жылдың 1 қаңтарына ... ... ... халқының қарастырылып отырған 20 жыл ішіңдегі
айтарлықтай кемуі ... ... ... апат ... тен. ... ... ... құамының өзгерістеріне депортациялар, екінші дүние
жүзілік соғысы және соғысқа қатысты мобилизация мен демобилизация, ... ... ... мен ... ... ... көшіру, Еңбек
армиясына мобилизациялау әсер етті.
Осы жылдары республика ... 460,2 мың ... ... Ұлы Отан ... 1202 мыңдық шығыны болған халықтың 1939-1946 жылдар аралығында
460,2 мың ... ғана ... ... жылдар мен 1945-1946 жылдар
аралығындағи табиғи өсім мен көші-қон арқасында мүмкін ... ... 1939 жылы 6394 ... 1941 жылы 6425 мың ... ... 31 мың ... ... 1941 жылдан 1945 жылдың 1-ші қаңтары арасында халық ... ... 5808 ... ... 617 мыңға кеміді. 1946 жылы 5933,8 мын адам
есепте тұрды (1941 жылғы мөлшердің 92,4%). 1945 ... 1 ... мен ... 1 қаңтары арасындағы халық санының 125 мыңдық өсімін республикаға
соғыстан қайтқаңдар ... 1946 ... бас ... ... ... ... соң Қазақстан халқының нақты саны айқындалды.
1945-1946 жылдар арасында ... ... 549 мың ... ... ... мың ... кеміген. Соғыс жылдары өлім-жітім көрсеткіші төмендеді.
Егерде, Қазақстанда 1940 жылы 134,4 мың адам ... ... ... жылына
орта есеппен 104,5 мың адам, немесе 1940 жылғы өлім-жітімен 29,9 мың ... ... ... ... ... жылдарындағы туудың төмендеуіне; туу
мен өлім-жітім туралы есептің толық болмағандығына; ... ... ... (1300 ... аса) ... ... болуына,
отбасылардың толық болмауына байланысты.
Ұлы Отан соғысы республиканың демографиялық тарихында ... ... 1941 жылы ... ... қоныстанушылар мен эвакуацияларды
қосқанда 7,6 ... ... 6425 мың) ... ... ... ... ... қорғауға аттанды. Оның 330 мыңдайы ... 271 мыңы ... ... 601 мың адам тікелей шығын болды ... ... ... 1202 мың адам шығын болды. Соның ішіндегі қазақтардан тікелей 153,9
мың, жанамалай 172,1 мың, ... 326,0 мың адам ... ... [45]. ... ... ... зардабындай бола қойған жоқ. Соғыста
негізінен еркек кіндіктілер ... ал, өсім ... ... мен ... ... ашаршылықта, керісінше, жеткіншек жас ұрпақ көп қырылып, ал, ... ... саны ... ... ... ... соғыстың сандық тура
шығыны ашаршылықтың тура адам шығынынан 6 есе кем ... ал, ... ... тіпті 10 есеге жеңілдеу болды. Халқымыз соғыстың адам шығынын 12
жылда толтырса (1953 жылы соғысқа ... ... ... ... ... 40 ... әрең толтырды.
Туу керсеткіштеріне келсек, соғыс жылдарыңда республика халқының туу
мүмкіндігі жойылған ... адам ... 592 мың адам ... ... ... госпиталдарда өлгені, хабар-ошарсыз кеткені т.б.
бар, тура шығыны 601 мың адам ... ... ... ... ... 300 адам ... барлығы 1939-1945 жылдар арасында Қазақстан 1202
мың адамынан айрылған. Әсіресе, ... ... ... ... Қостанай облыстары мен Алматы қаласынан адам шығыны кен ... ... 1920 ... бері ... ... 30-
33% соғыс жылдарына сай келеді.
Сонымен, 1939-1946 жылдар аралығында туу ... мен ... ... ... ... осы ... ... жалпы санында
кему үрдісі басымдылық танытты [46].
Екінші кезең 1946-1951 жылдардағы, халықтың соғыстан кейінгі бүлінген,
титықтаған қала мен ... ... ... ... ... ... ... мен қауіпсіздігін арттыру шараларын жүргізу ... ... ... ... ... ... (тұтастай алғанда КСРО халқының)
экономикалық, әлеуметтік-этнодемографиялық ... ... ... кең етек ... ... ... жылдары елдің
орталыққа бағынғаң; жоспарлы экономикасының тиімділігі туралы ... ... ... ие ... Соғыстағы жеңіс қоғамдық дамудың
социалистік моделінін сөзсіз дұрыстығының дәлелі ретінде қарастырылды. ... ... үгіт бұл ... ... ... ... кезеңдегі қоғамдық қатынастарға бейімделген этнодемографиялық
қатынастарды қалыптастырды.
1946-1951 ... - ... ... Соғыстаң кейінгі отбасылардың
бірігуі, бірінші және екінші кезектегі некеге тұру негізіндегі "некелесу
науқаны" кезінде туу ... ... ... өлім-жітім төмендемеді.
Соғыстан кейін депортацияланғандар өз ... ... ... 1946 ... қаңтарында республикада 726 мың, 1947 жылдың 1 қаңтарыңда 426 мың ... ... ... ... жер аударылғандардын санының кемуі
тек өз отанына қайтабастағанына ғана ... ... ... ... арасындағы
өлім-жітімнің де өскеңдігіне байланысты).
Сондай-ақ, бұл кезең репрессияның ... ... ... ... ұлттық интеллигенция өкілдеріне жаңа қарқынмен соққы ... ... ... 1946 жылш 5933,8 ... 1951 жылы 6818 ... ... мыңға (15%-ға, жылына 188,4 мыңға) өсті. Тұрғындар саны қалада 494
мыңға (22%) өсіп, үлесі 2,5 ... ... ... 385 ... (10%) ... 2,5 пайызға төмендеді. Бұл кезеңнің соңына қарай республика өзінің
соғыс уақытындағы адам шығынының ... ... ... ... қол ... кезеңді қамтитын, 1951-1959 жылдар аралығындағы 9 жыл ішінде
өнеркәсіп орындарын салу, тың ... ... ... көші-қондар
қарқыны Қазақстандаға қазақтардың үлесін 1939 жылмен салыстырғанда 7,9
пайызға ... ... ... Сол ... ХХ-ғасыр бойы
жүргізілген қазақ халқы үлесінің кему ... ... ... Бұл ... жүйенің толық күшіне енген, экономиканың ... ... ... ауыл ... ... ... т.б. ... негізінде жұмысшы табының жетекшілік ... ... ... ... ... кезеңі. Осы кезеңнің соңына
қарай қазақ халқының 22-25%-дық өсімін ... ... ... ... негізі қалаңды.
1951-1959 жылдар арасында республикадағы тұрғындар саны 2476 ... ... ... 309,5 ... ... 1959 жылғы санақта 9294 ... Ең көп өсім ... ... ... 591 мың адам қосылды. Бұл
1951 жылғы 90,8 мыңдық өсімге қарағанда 6,5 есе көп. ... ... ... өсім тың ... игеруге келгеңдердің, сондай-ақ, 1955-1956
жылдары Қытайдан келген 240 мыңдық «кеңес азаматтарының» да есебінен ... 1955 жылы ... ... ... бүкіл халыктың 2,8% құрады.
Сонымен, 1939-1959 жылдардағы Қазақстандағы көші-қон-белсенділігін
туғызған әлеуметтік, экономикалық және саяси ... ... ... ... жер ... репрессиялар, Ұлы Отан соғысы мен соғыс
кезіндегі мобилизация, эвакуация, соғыстан ... ... ... ... ... келтіру мен репатриация, тың және
тыңайған жерлерді игеру мен елдің индустриалдық дамуын жеделдету және ... ... ... ... ... және ... құрамын терең
өзгерістерге ұшыратты. Яғни, республиканың демографиялық дамуына әсер еткен
сырткы факторлар барлық ... ... ... ... саны динамикасына
ерекше әсер етті. Бұл ... ... ... өсу ... жөнінен
Қазақстан КСРО-да тұрақты 1-орында болды (одақтық көрсеткіштен 7 ... ... ... 1939 ... 6394 мың ... 1959 жылы 9295 ... ... 2901 мың адамға (145,4%-ға) өскен.
1939-1959 жылдары республика тұрғындары жергілікті емес, сырттан
келгендер ... ... 20 жыл ... ... саны 459,2 мың ... ғана көбейсе, орыстар - 1336 мыңға (50,7%), украиндар - 84,2 мыңға
(12,5%), татарлар - 85 ... (79%), ... - 33 ... (32%), белорустар -
76 мыңға (3,4 есе), ұйғырлар - 24,4 ... (69%), ... ... - 311 ... есе) ... 1939 жылы республикадағы неміс ұлты өкілдері 92 мың ... 1959 жылы 660 ... ... (7 есе көбейген). Осы мерзім ішінде
әзірбайжандар 12 мыңнан 38 мыңға өсті, ал, Қиыр ... ... ... корейлер 22 мыңға кеміп, бұрынғы санының 77%-ын құрады.
Республикада 1959 жылы 9294741 адам ... ... ірі ... ... ... ... - 2787 мың (29,8%), ... - 3942
мың (42,7%), украиндар -761 мың (8,2%) немістер - 660 мың (7,1%), татарлар
- 192 мың (2,1%), ... - 136 мың (1,5%), ... - 107 мың ... - 60 мың (0,6%), ... - 74 мың (0,8%), ... - 38 ... тағы ... - 508 мың (5,5%) адам.
Халықтың республика аумағындағы орналасуы біркелкі емес, бұл бір
жағынан ... ... ... байланысты болса, екінші жағынан
жекелеген аудандардың шаруашылық ... мен ... ... ... 1939 жылы 1 шаршы км. жердегі халықтың ... ... ... 1959 жылы 3,4 адамнан келіген (1,5 есе өскен). Екі санақ
мәліметі бойынша, Қазақстан ... ең ... ... Солтүстік Қазақстан
(1939 жылы - 8,2; 1959 жылы - 11,1), Шығыс ... ... ... 6,1) және ... ... (4,5; 6,1); ... болды. Осы жылдары
Қарағанды облысындағы 1 шаршы км жердегі тығыздық 1,0 ... 2,6 ... ... ... ... 1,5 ... 1,4 ... түскен. Халықтың
орналасу тығыздығы жағынан сирек қоныстанған республикада Жезқазған (0,9;
1,4) және Маңғыстау (0,2; 0,2) ... ... [47]. ... ... орналасуы да біркелкі болмаған және ол ... ... ... 1959 жылғы санақ бойынша, республикада 3445
елді мекендерде 5 ... ғана ... ... 10 ... дейін тұрған, ал,
50 адамға дейін ... елді ... саны 20289 ... ... ... үштен екісі).
Қазақстан халқының ұлттық құрамыңдағы ... ... даму ... мен ... ... ... ... бес аймаққа бөліп қарастырамыз. 1939 жылы Қазақстан бойынша ... аз ... ... (431 мың ... ... аймаққа (2424 мың адам)
қарағаңда халық 5,6 есе аз қоныстанды. Екі санақ аралығыңда халық ... ... ... (6,7%) ... ... 20 ... ... халқы 67 мыңға,
соның ішіңде ... - 1,9 ... ... - 37 ... ... - 26 ... ... Қазақстандағы халықтың өсімі бүкіл республикалық өсімнің 2,3%-
ын ғана құрады. Аймақтың өз ішіндегі халық ... ... ... өсімі (2,8%) аймақ қарқынымен деңгейлес, төмен болғандығын,
орыстар (55%), немістер (38,8%) мен ... (7,4%) ... ... ... ... жылы ... ... тұрғындардың саны (1022 мың) Батыс
аймаққа қарағаңда (1070 мың) ... ... ... ... өсуі ... ... қарқынды көрсетті. Соғыс кезінде Орталық Қазақстанға
көшіп-қонушылар саны 1930-жылдармен салыстырғанда 2 есе көп ... ... ... ... мұнда 51239 адам келді. Көші-қондағы оң ... ... ... аймақ халқы 1940 жылмен салыстырғаңда 1941 ... ға өссе ... ... саны бұл ... ... ... 11%-ға ... 1941-1945 жылдар аралығында аймаққа 150213 адам келген.
Олардың 131298 адамы қалаларға (барлық көшіп-қонушылардың 87,4%-ы), 18415
адам (12,6%) ... ... ... [48].
Бұдан кейінгі жылдары да көшіп келушілер легі толасталған жоқ. 1940-
1959 жылдар ... ... ... 682084 адам ... 333301 ... 345813 адамға өсім болды. 1946-1950 жылдары Орталық Қазақстаңдағы
көшіп-қонушылар ... 166756 ... оң ... ... Олар негізінен
калаларға қоныстанды. Аймақтағы қала халқының үлесі 78%-ға ... ... ең ... өлке ... ... ... ... Қазақстандағы жоғарғы өсімнің
Орталық аймақта болғанын көрсетеді. 1959 жылы ... ... ... ... ... ... ... орыңда болғанымен, 20 жылдағы
өсу қаркыны жөнінен республикадағы ең ... ... (237%) ие ... ... ... қарқынды жүргізілген, тұтастай "қылмысты"
халықтардың лагеріне айналған Орталық Қазақстан халқы 591 мың адамға ... ... 1939 жылы ... ... барлық тұрғындардың 6,7%
тұрса, 1959 жылы 11%-ы ... ... 4,3 ... ... ... аймақтың индустриясы жоғары қарқынмен дамыту талабына ... ... ... ... үлкен топтары шоғырланды.
Әсіресе, Қарағанды және Жезқазған облысыңдағы халық саны 2,4 еседей өсті.
Аймақтағы ... саны 59 ... (43,3%) ғана ... ... - ... (2,4 есе), ... - 96 мыңға (7,4 есе), татарлар -19,6 мың адамға
(4,3 есе), белорустар - 4,3 есе, ... - 56 ... (2,3 есе) ... ... өсу ... республикалық көрсеткіштен 2,2 есе ... ... ... 19,1%-ы ғана болып (1939 жылы 32,6% болатын),
өсу ... ... да ... ең ... ... көрсетті. Аймақтағы
өсімнің 10%-ын қазақтар, 51,3%-ын ... ... ... мен ... ... мен татарлар берді.
Шығыс Қазақстанның 1939 жылғы 917 мың халқы 20 ... 338 мың ... ... ... 1959 жылы 1255 мың адам ... 1939 жылы ... 14,3% Шығыс өлкені мекендесе, 1959 жылы мұндағы ... ... ... құрап, үлесі 0,8 ... ... ... халқының жалпы өсімінің 11,7%-ын берді. Соның ішінде, ең ... ... (59,2%), ... (21,6%), және немістерге (17,0%),
тиесілі болды. Механикалық өсім табиғи өсімнен жоғары. Ең көп ... ... ... ... ... ... алайда, бұл 36,8%-ға өсім берген аймақ
тұрғындардың жалпы динамикасында сезілмеді. Этностар ... ... ... ... ... 20 жыл ... 73 мыңға өсіп (аймақ халқы ... ... ... ... төмендеп, 1,7 пунктке түсті. Шығыс
Қазақстан тұрғындарының құрамындағы негізгі ...... ... ... ... түскенімен, саны 200 мыңға өсіп, аймақ ... ... ... Ауыл ... азшылық топқа айналып, орыс тілді
ортада шашырап қалды.
Қарастырылып отырған мерзім ішінде Қазақстан бойынша халқы анагұрлым
көп ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан тұрғындарының
саны 1939 жылғы 1619 мыңнан 1959 жылы 2749 ... ... 1130 мың ... өсті. Бұл аймақта 1939 жылы Қазақстан халқының 25,3% ... ... бұл ... 4,3 ... ... Мұнда елдегі барлық адамдардың 29,6%-ы
мекендеді. Салыстырар болсақ, республика бойынша ... көп ... ... 1939 жылы 2424 мың, 1959 жылы 3199 мың ... ... ... сәйкес, тиісінше, 38% мен ... ... 3,6 ... түскен. Ал, солтүстік облыстардағы
механикалық өсімнің республикалық көрсеткіштегі үлесі 1952 жылы 2,3%, ... 4,0% ... 1954 ... ... 31%, 1955 жылы 47%, 1951 жылы 49,9%
болды. 1954-1955 жылдары тың жерлер игерілген аудандардағы ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылды. Осы жылдары
Солтүстік Қазақстандағы 1 шаршы км ... ... ... ... ... ... 1954 жылы ... тұрғындар саны 104 мыңға, 1955 жылы 173
мыңға, немесе, 67%-ға есті. Осы жылдардағы тың өңіріндегі механикалық ... мың ... оң ... ... ... ... ... тың
игерген жылдары 1939-1959 жылдар арасындағы бүкіл ... ... ең ... ... (39%) керсетті. Ал, өсу қарқынының ең төменгі
деңгейі Оңтүстік аймақта байқалды: ол ... ... ... ... 105%-ға, Солтүстік Қазақстаннан 37,8%-ға кем көрсеткішпен
өсті. Екі санақ аралығында ... ... саны 775 ... ... республика халкының құрамындағы үлесі 3,6 пунктке түсті. Соған
қарамастан, оңтүстік аймақ республика ... 20 ... ... ... Ал, ... ... 20 жылда халық 6,3%-ға (67 мың адамға) ... бұл ... ... 8,3 есе, Орталық ... 20,7 есе кем. ... ... ... ... 48 мың
адам артық халық тұрды.
1939-1945 жылдар аралығында Қазақстанның ... мен ... ... өсу ... ... ... ... төмен болып,
халықтың елеусіз түрде өсу себептерінің бірі сыртқы ... ... ... ... ... ... соғыс аяқталғаннан кейінгі (1945-
1946 жылдары) алғашқы кездегі демографиялық көрсеткіштерге байланысты
болды. ... ... ... облысының басқа облыстарға қарағандағы
соғыс майдандарында адамы көп өлді (94049 адам). Оған ... ... ... ... ... туу керсеткіші мен туу ... ... онда ... ... тек ... өсім ... ғана
мардымсыз өскенін анықтаймыз. Батыс Қазақстан халқының ... ... ... т.б. демографиялык көрсеткіштері 1959 жылы ғана қалпына келтірілді.
Соғыстың "демографиялық жаңғырығы": жастық-жыныстық құрылымындағы,
ауру мен ... ... өлу, туу ... ... ... аяғына дейін сезілді. Батыс аймақта халық 20 жылда 67 мың адамға,
соның ішінде қазақтар 1,9 мын адамға (0,3%-ке) өсті (есімнің 2,8%). ... ... ... (37 мың ... немесе, 22,3%-ға көтеріліп,
өсімнің 55,2%-ын керсетті) мен немістер (26 мың адамға ... ... ... ... ... берді) болды. Саны да ... ... ... (4 мың адамға немесе 4%-ға) ұлт украиңдар болды.
Республика бойынша Оңтүстік Қазақстаңда ғана қазақтардың өсу ... ... ... ... ... ... ... тұрғыңдардың
табиғи өсімі есебінен толықтырылды. Аймақ халқының жалпы саны 13,7%-ға
өскенде, қазақтар саны 23%-ға ... ... 86%-ын ... ... де ... да (1156 мың ... басқа аймақтардан жоғары болды.
1939-1959 жылдар арасында көші-қон процесінде Солтүстік аймақта 24%,
Оңтүстікте 15,6%, Орталықта ... оң ... ... болса, Шығыс (-11,6%)
пен Батыс (-26%), керісінше, ауылдық жерлерден тұрғындардың көптеп ... ... ... ... ... Қазақстанға көшіп келушілер ... ... ... бастап, халықтың өсу қарқыны да, оған көші-қонның әсері ... ... ... жылдары 40%, 1970-1979 жылдары 12,9%, ... 12,1% -дық ғана өсім ... ғана өсім ... КСРО ыдырап,
тәуелсіз республикаларға бөлінгеннен соң, басқа ұлт өкілдерінің өздерінің
тарихи отандарына қайтуы халық санының күрт ... ... ... ... ... ... ерекшелік – ауыл
халқының үлес салмағы кему, ал қала ... өсу ... ... ... ... ... 344 мың адамға өссе, 1941-1946 ... мың ... ... Ұлы Отан ... кезінде КСРО-ның батыс
бөлігіндегі халықтың бір тобының өнеркәсіп орындарының ... ... ... да ... ... ... адам санын толтыра алмады. 1946 ... соң ... өсу ... Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстанның еңбек ресурсы тез ... ... ... ... эвакуациялау, жаулап алынған
жерлерден адамдардың ағылып ... ... ... ... ... Соғыстан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңін
қосқандағы 10 жыл ... ... ... ... саны ... ... өссе, ауылда 307 мың адамға кеміген.
Тың және ... ... ... игеру кезінде ғана (1954-1956
жылдар) Қазақстанның ауыл тұрғындарының өсу ... қала ... ... болды: қалалықтар саны 740 мыңға өссе, ауыл халқы 937 мыңға
өскен екен. Республика халқының саны ... ... орта ... ... мың адамға (3 жылда 740 мыңға) өскен болса, тың жерлерді игерген
жылдары орташа жылдық өсім 467,5 мың адам ... 2 ... 935 мың ... Тың және ... ... игеру науқаны кезінде Қазақстанға ... ... ... сонымен бірге, 1955жалдын бастап ҚХР-нан 250 ... ... деп ... ... келгендігі де бар.
Соғыс жылдарындағы жаппай ... ... ... ... ... қалаға көшу т.б. себептердің нәтижесінде ауыл
тұрғындарының саны төмендегенімен, қала ... өсу ... ... ... 1 ... мен 1946 жылдың 1 қаңтары аралығында республика
халқы 214,2 мың адамға кеміді, соның ішінде ... 348,1 мың ... ауыл ... саны 4315 ... 3752,7 ... ... 562,3 ... кеміген. Бұл өзгерістердің себебі, әрине, Ұлы Отан соғысына
байланысты, ... ... ... ... ... ... ... де өз әсерін тигізбей қоймады. Ірі ауылдар қала типтес
поселкелер құрамына айналған сәтте, олар ауыл ... ... қала ... өте салатын. 1940-1946 жылдары 4 қала мен 46 жұмысшы және ... ... ... ... ... ... бұл елді пункттердің тұрғындары
қалалықтар құрамында есептелінді деуге болады.
1939-1959 жылдар ... ... ... саны 3213 ... ... саны 2378 мыңға, ауыл халкы 836 мыңға) өсті. Ауыл халқы 1939
жылдың деңгейіне (4392 мың ... 1953 жылы ғана ... (1954 ... ... ... ... 4445,1 мың адам ... Яғни, ауыл халқы 1954
жылдан кейін ғана өсе бастады. ... ... ... аралығында
Қазақстандағы ауыл халқының саны 842,5 мың адамға кеміді. Қала ... 668,4 ... ... ... ... ... 175 мыңға кеміген.
Қала халқы 1951-1954 жылдар аралығында 305 мыңға ... 152,5 ... ауыл ... өсу ... ... 1951-1954 жылдары 220,4
мыңға (жылына 55,1 ... ... ... 630 ... ... 315 мыңға)
өсті. Тың игеру жылдары да қала, ерекше ауыл тұрғындарының саны ... ... ... ауыл ... өсу ... ... ... 1959-1970
жылдар аралығында 1536 мың адамға ғана өсті ... ... ... мың ... тың ... ... көрсеткіштен 4,1 есе кем).
Қазақстан қалаларының халқы негізінен көшіп-қону ... ... ... ... ... 197379 ... ... жылдары 192199
адам келді. Кеткендерге қарағанда келгендер басым болып, көші-қон процесі
оң ... ... ... ... ... ... ... келген
549 мың көшіп-қонушы тұрақты мекен етсе, 1938-1939 жылдары тағы да 402 мың
адам тұрақтап қалды. 1940 жылы ... ... ... ... мың 1941 жылы 186,6 мың, 1942 жылы 112 мың адам ... 1943 жылы ... мыңға, 1944 жылы - 59,4 мыңға, 1945 жылы - 44,4 ... ... ... бастап қайтадан өсіл отырды: 1946 жылы - 163 мың, 1947 жылы - ... 1948 жылы - 45,4 мың, 1949 жылы - 57,3 мың, 1950 жылы -102 мың, ... - 55,7 мың, 1952 жылы - 44,4 мың, 1р53 жылы - 72,3 мың, 1954 жылы ... мың, 1955 жылы - 101,6 мың, 1956 жылы - 77,1 мың, 1957 жылы - ... 1958 жылы - 152,7 мың, 1959 жылы - 191,5 мың адам ... ... ... жылдар аралығында көші-қон көрсеткіші өсу үстінде болып, тек, ... ғана ... 59,4 мың ... ... ... Қала ... санының
1940-1958 жылдары механикалық өсім ... ... ... ... болады [49].
Тың науқаны басталғанға дейінгі механикалық қозғалысқа тоқталсақ, 1940-
жылдардың аяғы - ... ... ... ... дамыған
Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Атырау, сонымен бірге, Ақтөбе, Павлодар,
Талдықорған, Оңтүстік ... ... ... ... мен
жұмысшы поселкелерінде, өнеркәсіп өндірісі мен құрылыс ісінің жүргізілуіне
байланысты ... өсім ... ... халық санының өсуіне әкелді.
Мысалы: Павлодар ... ... ... 1950 жылы ... ашылған
көмір өндірілетін шахталардың құрылысына дайындыққа байланысты ... ... өсім ... тең ... Ал, ... облыстардың
қала және жұмысшы поселкелерінің көпшілігінің халқы осы жылдары табиғи ... ... кері ... есебінен кемуде болды. Мысалы: ... ... ... ... - ... ... - ... - 3,2%-ға; Петропавловск - 0,4%-ға, Степняк - 0,4%-ға; Атбасар -
3,9%-ға; ... - ... ... Бұл ... ... ... ... басты себебі ... ... ... ... ... орындарымен қамтамасыз ете алмауы мен бірнеше
жылдардан ... ... ... ... ... 1949 ... ... кеткендер талонын зерттегенде солтүстік: Ақмола, Көкшетау,
Қостанай және ... ... ... ... ... 27%-ы ... ... мен РКФСР-дың Новосибирск, Челябинск,
Омбы, Чкаловск, Свердловск ... мен ... ... ... ... ... ... даму көрсеткішіне тек оның жалпы
санындағы өзгерістер алынатын. Әрине, зерттеудегі мұндай әдіс демографиялық
ахуалды толық аша алмады. Халық санындағы ... ... ... ... ... ... деп атап ... Ал, халықтың табиғи
өсімі мен көші-қон қозғалысын нақтылау үшін оның ... ... ... ... Халықтың жас және ... ... ... басқа да демографиялық белгілерімен
байланыстыра отырып зерттеу - халықтанудың сапалық тұсы - ... ... ... ... ... ... шаруашылық пен
демографиялық дамудағы болашақ мүмкіндігін ... ... ... мен ауылдың жас мөлшеріне негізделген құрылымының өзіндік
өзгешеліктері бар. ... ... мен қарт ... көп ... ... ... қалаларға қарағанда аз болуы тән. Бұған ауылдық
жерлердегі бала туу ... ... ... ... ... болуы
мүмкіндік береді. Ал, еңбек жасындағы жастардың ... ... ... ... ... ... ... көп болуына әкеледі. 1950-
жылдары Қазақстан қалаларына келген барлық көшіп-қонушылардың 37,7%-ы 20-24
(22,5%) және 25—29 (15,2%) ... ... Бір ... 16 ... ... олар ... 13,1%. ... арасындағы қарт
кісілердің саны аз. 50-54 жастағылар үлесі - 2,8%, 55-59 ... ... ... ... қалаларынан кетушілердің басым көпшілігін қарт
кісілер құрады. ... ... ... ер адамдар басым, ал, кетушілер
ішінде әйел адамдар басым болды. Әрине, кешіп-қонушылардың ... ... ... ... ... ... ... тұрды,
алай-да, 1951-1959 жылдар көші-қон процестеріңдегі қозғалыс бағытының
негізгі себептері мен ... ... ... ... ... ... тұрақтану қарқынына назар аударайық. Қазақстанда
қала халқының үлесі 1926 жылы 8,3% болса, 1939 жылы 28,5%, 1959 жылы ... ... 1939 ... салыстырғандағы 1959 жылы 15,3 пунктке өскен
[50].
Этностардың ішінде жоғары қарқынмен урбанизацияланған ... ... ... және ... ... ... ... үлестері көтерілген. Қалған этностардың қалаларға
орналасу ... ... ... ... 7,9 ... ғана ... ... мен
ұйғырлар да қалаларға аз қоныстанды. Қала халқының құрамындағы ... ... ... ... ... 20 ... ... саны 24,6%-ға
көтерілді. 1939 жылы қазақтардың қалаларға ... ... ... есе, 1959 хылы 2,4 есе ... ... ... украин, белорус, татар,
корейліктер ... ... ... ... ... ... өзбек,
әзірбайжандар ауылдық тобын құрады.
1939-1959 жылдардағы ... ... ... ... ... орналасу географиясына мәнді өзгеріс әкелген ... ... топ ... орналасуының этникалық жинақы жүйесі
сақталынды. Украин, ішінара неміс ... ғана ... ... ... ... енді. Солтүстік және Орталық ... ... ... ... ... тың ... ... көпшілік
ұлт болғанымен, тың нәгижесінде азшылық топқа, тіпті орыс тілдес ортаға
сіңіп, дисперлі топқа ... ... ... ... ... да ... бастап Қазақстан қалаларындағы көші-қон процесі баяулай
бастады. Егер, 1961-1965 жылдары ... ... қала ... ... ... өссе, кейінгі жылдары ауылдан қалаға ... ... ... ... берді. Мысалы, 1965 жылы қалаларға 99,1 мың ... жылы - 94,5 мың, 1967 жылы - 84,7 мың, 1968 жылы - 97 мың ... ... ... қалыптасуының қайнар көздерін зерттей отырып, мынадай
қорытындыларға келдік:
1939-1959 жылдар аралығында қала ... өсу ... ғана ... бірге негізгі қайнар көздерінің көлемі өскен. Қала халқының қатарын
толықтырушы факторлардың қатарына табиғи өсім мен ... ... ... ... ... ... жасындағы жастардың қалаға көші-қоны,
басқа республикалардан, елдерден көшіп келушілердің қалаларға қоныс тебу
және ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп поселкелер мен
руда қазылатын, шахтерлық, металлургиялық қалаларға, аудан орталықтарына,
ірі темір жол торабына, ауыл ... ... ... ... Қалалар халық шаруашылығын түбегейлі қайта құруда ... ... ... ... мен ... және ірі топ ... ... тұрды. Мұнда жұмысшылардың аграрлы тобы ... ал ... ... ... ... шағын болды. Ауыл
жұмысшылары кеңшарлар мен ... ... ... ... ... ... ету ... еңбек ететіндер құрылысшылар) деген екі
бөлікке бөлінді.
Айта кететін жайт, ауыл жұмысшылары мен ... ... және ... ... ... ... көп, алайда таптық
негізгі анықтаушы белгісі - өңдіріс құрал-жабдықтарына қоғамдық меншік ... ... ... ... жатқызуға негіз болды. Әлсіз ұжымшарларды
кеңшарларға айналдыру нәтижесінде ... ... ... ... - екі түр ... ... жоққа шығара
алмайды. Себебі, кешегі ұжымшаршы жұмысшы қатарына қосылғанымен, ол өзінің
санасы, біліктілігі т.б. ерекшеліктерімен ... ... ... ... Яғни, оның жұмысшы табына жатқызылуы тек заң түрінде ғана. Мысалы,
ІПымкент облысының ... ... ... ... ... ... кеңшарға айналған соң бірден жұмысшы болып саналтанымен, іс ... ... ... ... малшы болып қала берді.
Ауыл халқының әлеуметтік құрылымындағы басты тап ... ... ... ... отырған кезеңде шаруалардың әлеуметтік бейнесі,
оның жалпы білім мен мәдени-техникалық дәрежесі, тұрмыс жағдайы, ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
ұжымшарларды кеңшарларға айналдыру жолымен 616 кеңшар пайда болды. Кешегі
ұжымшаршылардың жұмысшы ... атқа сай ... үшін ... ... ... ... жыл ... ауыл халқының саны 23,3 мың адамға ... ... өсім 104,6 мың адам ... ... оңда ауыл ... 81,3 мың адамға кеміген. (Оның 14,4 мыңы ... ... 66,9 мыңы ... ... Қала ... ... 48 мың ауыл ... есебінен өсті, ал 20 ... аса ... ... жерге кетті. 1950 жыл Онтүстік Қазақстан ... ... ... ... және т.б. ... 10,9 мың ... ... құрылысының Жетісай тармағындағы құрғақ даланы суландыру,
Мырзашөлді игеру мақсатына ... ... ... Орал
облысындағы Жаңақала, Орда және Атырау облысындағы Теңіз, ... ... ... ... ... Яр ... тартып
алынған 2 миллион гектар жердің тұрғындары да болды.
Жетісай массивінде 17 ... ... ... 8400 адамы еңбек
етті. Киров каналының Жетісай тармағының құрылысына келген энтузиастардың
тұрмыстық жағдайы өте ... ... 1953 ... ... ... көшіп келген
4200 отбасының 2700-сі (64%) - жеркепелерде, шалаштарда тұрды, тек ... ... ... 791 салынып бітпеген) тұрды. 1953 жылдың ақпан айына
дейін Жетісай ауруханасы жеркепеде ... ... ... ауыл ... ... кему үрдісі 1952 жылдан бастап
ерекше қарқын алды. 1951 жылы Қазақстанның ауыл ... ... ... мың ... ... 1952 жылы 134,4 мыңға кеміген екен (1951 жылғы ... 7 есе көп). Бұл ... ... ... мен кейбір елді
пункттердің бір ауданнан екінші ауданға беріле салуының да әсерлері бар.
Қазақстанның ... ... ауыл ... ... аралығында: соның ішінде
Ақмола облысында - 3,5%-ға; Шығыс Қазақстан мен Қызылорда облыстарында -
3,9%-ға; Батыс ... - ... ... ... (1,2%),- Павлодар
(2,0%), Семей (2,4%) және Талдықорған (1,3%) облыстарында кеміді. 204 аудан
мен қарамағыңда ауылдық кеңестері бар қалалық кеңестердің тек ... ... саны ... ... ... 61 ... табиғи өсім
кеткендердің орнын толтырды. Ал, 116 ауданда кеткен халықтың көп болғандығы
соншалықты, табиғи өсім ... ... ... ... ... ... ... халқы көбейген аудандардың
қатарына: а)геологиялық барлау жұмыстары жүргізілген аумақтар: Қарағанды
облысының Қарқаралы, Шет, Павлодар ... ... ... ... ... құрылысы жүріп жатқан магистральдар бойындағы: Ақмола
облысының Шортанды, Павлодар облысының Каганович, Куйбышев; б)отарлы ... ... ... ... ... в) Бұхтарма ГЭС-нің
құрылысы жүріп ... ... ... ... ... ... ... көзі табиғи өсім болып ... ... ... ... 59 ... халқы 0,1% бен 12,6%
аралығында кеміді. 1953 жылы халқы көп азайған (12,6%) ... ... ... ... ... ... суландыру жүйесін іске қосу
жұмысына 1953 жылы сырттан келген 8206 адам қатынасқанымен, сол жылы 12 ... ... - ... ... - рұқсат арқылы өз ... ... ... ... ... басты себебі осында).
1953 жылдың республикадағы халық санының динамикасындағы ... осы жылы ... ... 12 ... ... ... ... қалпына
келтірілді, демографиялық тоқыр кезеңі аяқталды. 1954 жылы 1 ... ... саны 1953 ... 1 ... ... 92,2 мың
адамға (2,3%) өсті: табиғи өсім мен ... ... ... 114,6 мың ... ... ... көшкен 4,5 мың адамды ... ... ... ... 26,9 мың ... алып тастасақ, 92,2 мыңдық
адам өсімі шығады. Бұл жылы ауыл ... ... ... ірі ... мен рудниктер орналасқан төрт: Алматы, ... ... ... ... облыстарында; ірі кеңшарлары бар, геологиялық барлау
жұмыстары жүріп жатқан (Қостанай облысының ... ... ... ... Нұра ... қайта салынған темір жол ... ірі ... ... ... 202 ауданның 58-інде көбейді.
Сонымен бірге, 1953 жылы Қарағаңды облысының ауылдарына 1953 жылдың 27-ші
наурыз үкімі бойынша ... ... ... ... ... ... ... кешегі тұтқындар (3221 адам) келіп қоныстанды.
1954 жылы ауыл халқы 235,5 мың адамға (5,7%-ға), соның ішінде, 120,1
мыңы табиғи қозғалыс, 118,3 мыңы ... ... ... ... есебінен 2,9 мын, адамға кеміді. 1954-1955 жылдардағы ... 2 ... ... ... ... тың ... игерген облыстардағы
өсімге механикалық қозғалыстың әсері ерекше көрінеді. Тың облыстарындағы
жалпы өсім 1954 жылы 195070 адамға, немесе, ... ... ... ... көші-қон есебінен 140137 адамға, әкімшілік-аумақтық өзгерістерге
байланысты 300 адамға) тең ... ... ... ... 40446 ... ... ... ішінде табиғи жолмен 21854 адамға, әкімшілік-
аумақтық өзгерістер ... 3160 ... өсім ... Тың ... облыстардағы жалпы өсім басқа облыстарға қарағанда 5 есе артық
болды. Бұл жерлердегі өсімнің 61%-ы ... ... ... арқасында жүзеге асырылды. Көшіп-қонушылардың негізі Украина,
РКФСР, ... ... ... болды. Тың ... ... ... Қазақстандағы 1 шаршы километр жердегі халыктың
орналасу тығыздығы 3,3-ден 6,8 адамға көтерілді, ал облыстардағы халық ... өсім ... ... өзге ... табиғи жолмен небәрі
2,2%-ға өскен.
Тың өңіріңдегі механикалық өсім 140,1 мың адам ... Оның ... 1954 ... 1 қыркүйегіне дейін республикадағы 93 кеңшардың 45-сі
орналасқан Ақмола мен Қостанай облысына ... 1955 жылы тың ... ... бар Павлодар, Қостанай, Ақмола және Көкшетау облыстарында
механикалық өсім жоғары болды. Бұл облыстарға көшіп-қонушылар 1954 ... ... көп ... 1954 жылы ... ... саны 104 ... жылы 73мыңға өсті, яғни, алдынғы жылға қарағанда 67%-ға көп ... ... ... ... ауыл ... ... өсім есебінен тек
Алматы облысында, соның ішінде Алматы қаласына ... ... ... және ... ... ... ... еркін көшіп-қонуға
рұксат алған арнайы қоныстанушылардың келіп, тұрақтануына байланысты өсті.
Бұл топтағы ... ... ауыл ... ... жатты. Оңтүстік Қазақстан
облысының мақта шаруашылығымен айналысатын Мақтаарал және ... 6,2 мың адам (бұл ... ауыл ... 10,1 мың ... Талдықорған облысындағы күріш егетін Қаратал ауданынан 2 мың адам
кеткен. Семей облысыңдағы Абралы ... ... ... ... ... 1955 ... қаңтар айында бұл аудан жабылды. ІІІығыс
Қазақстан ... ... ... ауыл ... ... Бұхтарма ГЭС-інің
құрылысы жүріп жатқан Серебрянка ... ... ... ... тұрған үй алғандығына байланысты Өскемен қаласына көшті.
Сонымен, 1954 жылы ... 202 ... ... ауыл ... үлесі
58,8%-ға төмеңдеді.
1955 жылы Қазақстанда ауыл халқы механикалық қозғалыс есебінен 297830
адамға өсті. 1954 жылмен салыстырғанда механикалық өсім 2,5 есе, ... 1,7 есе көп. 1954 хылы бұл ... ... ... жылы Алматы облысының халқы Қытайдан келген «кеңес азаматтары»,
республиканың өзге өңірінен келген шешен, ... ... ... ... ... мен өнеркәсіп орындарының салынуына байланысты көшіп
келген ... ... ... ... ... ... темірбетон
конструкциялау зауытының қалашығы салыңды).
Қытайдан көшіп ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... кемуде болған Жамбыл, Семей, Талдықорған облыстарында
ауыл тұрғындарының саны ... ... ... облысында Қытайдың 4,2 ... ... 1,5 мың адам ... ... облысының игерілмеген жерлерінен
тоғыз, Талдықорған облысынан үш кеңшар ашылды. Шығыс Қазақстан облысына да
Қытайдан көшіп ... ... ... ... ... ... Белогор
және т.б.) қалалық поселкелерге айналуы ауыл халқының санын азайтты. Атырау
мен Қызылорда ... ... және ... ... ... ... бөлігі жоспарлы түрде қаладан ауылға көшірілді, сондай-
ақ, ... ... да ... ... ... бірақ
ұжымшаршылардың бұл жерлерден ... ... ... бұл облыстардағы
механикалық өсімде кері айырымның орын алуына әкелді.
Сонымен бірге, 1955 жылы 170 ... ... өсім ... бұл 1954
жылғы көрсеткіштен (129 аудан) ... ... ... пайыздық
көрсеткіштеріне байланысты аудандар мен қарамағыңда ... ... ... ... топтастырсақ, төмендегі мәлімет шығады: 12 ауданда ... 198 ... ... ... ... көр-сеткіші тек 4 ауданда
көрініп, 64 аудан 1-2% аралығында ғана өсім берді.
1951-1956 жыддардағы мәліметтерді салыстырсақ, республикадағы ... ... 834,6 мың ... өскенін байқаймыз. Жыл сайынғы есімді байқап
көрелік 1951 жылы табиғи қозғалыс есебінен 117,3 мың ... ... ... (14,7 мыңға) пен әкімшілік-территориялық өзгерістер
(4,6 мыңға) ... ... ... ... ... 98,0 мың ... тең
болған. 1952 жылы ауылдан 132,7 адам ... ... ... ... 22,0 ... кері ... ... 1951-1955 жылдары табиғи
өсім өсу үрдісін көрсетсе, механикалық қозғалыс 1951-1953 жылдарында кему
үрдісінде болып, 1954-1955 ... ... оң ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық өзгерістерге байланысты өсімді
есептемегенде, ауыл халқы 1939 ... ... 1954 ... ... ... есебінен оң, механикалық қозғалыста теріс айырым көрсеткен.
Әсіресе, 1952 жылы ауыл ... кері ... ... ... ... ... 22 ... кеміді). 1954 жыддан бастап тың жерлерді игерушілер көшіп-
қонуы есебінен ауыл ... саны ... ... ... 1956 жылы 150 мың адам ... табиғи
өсім 157,3 мың, механикалық өсім 24,9 мың адам ... ... ... ауыл ... 32,3 мың ... ... 1956 жылы
табиғи өсім алдыңғы жылдарға қарағаңда жоғары болды (1954 жылы 121/ ... жылы 142,0 мың адам ... ... ... бәсеңдей бастады: 1954
жылы - 117,2 мың, 1955 жылы 299,1 мың, ал 1956 жылы 24,9 мың адам ... ... ... арнайы есепке алынып отырылды. ... ... қоры ... ... бойынша 1956 жылы ауылдық
жерлерден мектептер мен училишелерде оқу үшін 8,8 мың адам ... ... ... ... ... жылдары келген қоныс
аударушылардың 13,1 мыңы, өндіріс пен ... ... ... мақсатында
келген 4,5 мың адам ауылдардан көшіп ... [52]. ... 1956 ... мен ингуштардың алдымен қалаларға, сонсоң республикадан тысқары
жерлерге, Қытайдан ... ... ... тың ... ... ... ауылдан кетіу етек алып, ешбір есепке ... ... 1 ... мен 1959 жылғы санақ арасындағы Қазақстандағы ... саны 1278,2 мың ... ... жылы да ... ... ... кетіп жатты. Механикалық өсім шешен-
ингуштер мен т.б. халықтың қоныс тепкен Алматы облысында ғана ... ... ... әлі де ... қоныстанып жатты, алайда, ауылдан кетушілер
саны келушілерден асып түсті. Ақмола облысынан 3119 ... ... 8288 ... ... ... ... 3478 ... Ақтөбеден 4296
адам өзге жерлерге кетті.
Сонымен бірге, 1957-1958 ... ... ... депортапияланған
халықтардың жаппай қайтадан тарихи отандарына көшуі механикалық қозғалыстың
теріс айырым көрсетуіне әкелді (- 0,5 мың адам ... ... ... тың ... ... ... өзге жерлерде
механикалық өсім арқасында ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары мен рудниктері,
ірі кеңшарлары бар, геологиялық кен ... ... ... ... ... жол магистраліне таяу орналасқан аудандардың ... ... ... өсті.
Көші-қон Қазақстан халқының ұлттық құрылымына үлкен өзгерістер әкелді:
демографиялық процестердің барысында республика халқының көп ... 1920 жылы ... 38 ұлт ... тіркелсе, 1959 жылы - 114, 1986
жылы -120, ал, 1999 жылғы ... - 131 ұлт пен ... ... ... әрі ... әрі қондырмалық құбылыстардың
әсеріне қатысы болғанымен, өзіндік едәуірге жақын ... ... ... және қондырмалық құбылыстардың бұл процестерге тигізер әсері
шектеулі. Сол ... ... ... әлеуметтік құбылыстардың
шексіз әсері туралы айту артығырақ болады. Дұрысы, де-мографиялық процестер
мен әлеуметтік процестер өзара тығыз ... және ... ... ... ... ... тигізген әсерлеріне шолу
ретінде тоқталайық. 1929-1956 жылдар аралығындағы кулактық жер ... және тағы ... ... жер ... 1941-1945 жылдардағы Ұлы
Отан соғысы кезіндегі эвакуация мен ... ірі ... ... және ... ... ... ... жүргізілген көшіп-қонулар
халық санының динамикасың, ... ... ... қала мен ... ара ... туу мен ... некеге тұру көрсеткіштеріне, жастық-
жыныстық құрамындағы өзгерістерге терең әсер етті. Керісінше, демографиялық
процестер - экономикалық-саяси ... ... жаңа ... ... ... ... ... Мұны Кеңес өкіметінің халықтың әлауқатын,
тұрмыс жағдайын жақсарту жөніндегі шараларынан көруімізге болады.
Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... келтірілді.
Әсіресе, 20-40 жас аралығындағы ер адамддр саны күрт кеміді. Соғыс кезінде
балалар өлімі де жоғары болды, тылдың ... күші де тез ... ... ... қиыншылықтарға қарамастан, мемлекет халықтың әл-ауқатын
көтеруге көңіл ... ... ... ... ... ... көтермелеу арқылы қоғамдық процесті әлеуметтік-экономикалық
реттеу мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін жетілдіру саясатын ұстанды.
Ал, ... ... ... ... ... ... ұлғайған
сайын, қоғамдық және рухани өмірдегі "субъективтік сәттер" күрделене және
көп түрлене түседі.
Халық шаруашылығын ... ... ... ... 1946 ... өзіңде еңбекшілердің ... ... ... үшін ... ... іске асырылды. 1946
жылдың 1 қаңтарынан бастап табыстың салық салынбайтын мөлшері айына 150
сомнан 260 ... ... ... ... ... ... ... айына 300-
ден 900 сомға дейін жалақы ... ... ... ... ... бөлінетін мөлшерге көмек ретінде ай сайын ... ... ... ... ... деп ... ... ақша төленді. Сондай-ақ,
зейнетақы, бір рет берілетін жәрдем ақы және стипеңдиялар мөлшері ... ... ... ... ... ... әл-ауқатының өсуіне
ең баста әсерін тигізуші ұлттық табыс айтарлықтай өсті. КСРО ... ... ... ... ол, 1940 ... ... 64%-ға ... шараларға мемлекет тарапынан ... ... ... Ол ... бюджетінің едәуір бөлігін (58,8%) ... ... 441,4 ... ... ... 930,5 млн ... дейін,
немесе 2 еседен астам өсті.
Айналыста жүрген ақшаның тым көбейіп кетуі, сонын ... ... ... жалған ақшалардың көп болуы салдарынан туған
қажеттілікке сай 1947 жылы ... ақша ... ... ... 16 ... бастап карточка жүйесі жойылап, тағамдық өнімдер
мен өнеркәсіп ... ... ... орнына мемлекеттік және
кооперативтік сауда енгізілді. ... ... ... және ... ... ... Азық-түлік және өнеркәсіп ... баға ... жаңа ... ... ... ... баға
енгізілді. Ақша реформасының жүргізілуі мен карточка жүйесінің, азық-түлік
және өнеркәсіп тауарларымен нормалай жабдықтаудың ... ... ... ... ... рөл атқарды.
1950 жылдары халықтың әл-ауқатын дамытуда жаңа кезең басталды. 1950
жылы ... ... ... астық өнімдері мен ұнның бағасы 23%-дан
30%-ға, ет және ет өнімдері 24%-дан 35%-ға, өнеркәсіп тауарлары ... ... ... ... ... ... да төмендетілді. Соғыстан кейінгі жылдары
халықтың нақты табысын арттырудың негізгі жолы ... ... ... жыл ... жаппай бір мезгіл арзандату шаралары жүргізіліп отырды.
1947-1954 жылдардағы жеті дүркін арзандату нәтижесінде мемлекеттік бөлшек
сауда ... 2,3 есе ... ... отбасы беріктігін сақтауға негізделген шаралар
жүргізілді, алайда олар ... ... ... ... Отан ... жылдар аралығындағы абортқа тыйым салу ... ... Туу ... ... ... 1936 ... 27 маусымда
қабылданған абортқа тыйым салу ... заң, ... туу ... ... қатерлі, жасырын түрде түсік жасау нәтижесінде
әйелдер өлімі көбейген соң, 1955 жылы бұл ... ... ... ... мен ... ... ... 1941 жылга 21 қазанда қабылданған
бойдақтар мен баласыздарға салынатын салық (абстрактілі гуманистік үғымымен
енгізілген) ... ... ... ... ... ... туу көрсеткіштері өсе бастады (компенсаторлық
кезең басталды). ... ... ... ... ... ... болуына әкелді. Некесіз әйелдердің ... ... ... ... және кейінгі жылдары адамдардың барлық күшін сарқа
еңбек етуге мәжбүр ететін ... ... және ... ... ... етті. Соғыстан кейінгі жылдарға теңгермешілік тән. Ал, теңгермешілік
болған жерде ... өз ... ... ... ... ... - ... аштықтан аз мөлшердегі тұтыну қорын
теңдей бөлу нәтижесіңде сақтап қалу үшін қолданылатын әдіс. 1950-жылдардың
ортасы мен ... ... ... ... ... ... ... қайта құрулар сол кездегі қоғамдық ... ... еді. Сол ... ... ... ... ... да, ішкі
және сыртқы саясатты да, ... ... ... да ... Ауыл
шаруашылығы кұлдырай бастады, көрсеткіштер төмендеді, ізденіс (инициатива)
үнемі басылып тасталып отырды. ... ... ... ... ... ... ... экономиканы баскарудағы әкімшіл-әміршіл жүйені
жаңғырта алмады. 1950-жылдардың екінші ... ... ... ... ... ... процестері бірінші кезекте партия қызметінің
демократиялық негіздерін калпына келтірді. КОКП-нын XX ... ... ... туғызды, жеке басқа табынушылықты айыптап, қоғамды кеңінен
демократияландыруға қадам жасады. 1950-жылдары ... құру ... ... ... ... көп ... ... Мұндай бағыт кей
жағдайда өз-өзін ... ... ... де ... Ал, кей ... ... кері әсер ... мақсатына жете алмады. Мәселен, ... ... ... тың және ... жерлерді игеру, МТС-тарды
кайта құру сияқты шаралар. Бірі саяси және шаруашылық ... ... ... енді бірі - ... ... ... және
ұлтаралық шиеленістерге, үшіншісі - ұжымшарлардың әлсіреп, онда істейтін
адамдардың еңбек ақыларының төмендеуіне әкеп ... ... ... ... жүзеге асыруда таза саяси әдіс-тәсілдер үстем болды. ... ... ... толы және ... дейін ойластырылмаған болып
шықты. Жаңару ... іске ... ... ... ... реформалардың сәтсіздіктері болды.
Ұжымшарларға меншікті өмірлік пайдалануға берілген жер тың көтеру
кезінде қайтадан мемлекеттендірілді. ... ... 19 ... ... ... ... ... айналдырылды. Әскери полигондарға қазақ
жерінің көлемі 18,3 млн гектары алынды [53]. ... ... ... Маңгыстау
өңірінде ядролық қаруларды сынау жүзеге асырылды.
Қазақстанда 1950-1960 жылдары ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру ... қой мен ешкі саны 2 ... жуық ... Бұл ... ... ... болды. Алайда, күштеуге, субъективтік пікір ... ... ... бұл ... өзіндік кемшіліктері
де мол болды. Қазақстандағы жүргізілген үжымшарларды ірілендіру саясаты,
тың және тыңайған ... ... ... ұжымшарларды жою немесе
кеңшарларға айналдыру шараларының әлеуметтік - ... ... ... ... тигізген кері әсері де сезілді. ... ... ... күрт төмендеуі жұмысшылардың, әсіресе,
оның ... ... ... ... ерекше өскенімен,
құрамындағы қазақтар үлесі мардымсыз болды. 1939-1959 жылдар арасында ОСБ
(Орталық ... ... ... ... ... жұмысшыларының саны
223523 адамнан 411903 адамға, немесе екі ... ... ... ... ... үлесі 27,5%-дан 19,3%-ға түсті [54].
Ұжымшарлы ауылдардың жаңа тың ... ... ... қалуы, ана
тіліндегі мектептердің көптеп жабылуы ащы ... ... ... ... халқының жалпы саны, қала әсіресе ауыл
халқынын саны ... ... ... орыс ... және т.б. ... тілдес
ұлттардың саны да, үлесі де өсті. 20-30 жастағылардың үлесі көбейіп,
белсенді еңбек ... саны ... ... бірге, халыктың әлеуметтік,
экономикалық және мәдени потенциалы көтерілді.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңде Қазақстан халқының дамуынын жалпы
үрдістері мен ... ... ... ... ... ... ... шаралары жүргізілді.
1.3 Қазақстандықтардың табиғи өсімі мен ... және ... ... ... ... ... нысаңдарының бірі -
халықтың құрамы мен өсіп-өркендеуіне, даму үрдістеріне әсер ететін ... ... ... мен ... ... өзгерістер болып табылады.
Халықтың жасы мен жынысы - оның негізгі ... Оның ... ... оның ... ... өсіміне, яғни, туу мен өлімнің
қарқынына әсері зор.
Қазақстан халқының жастық және жыныстық құрамындағы ... ... өн ... болып өткен тарихи процестерге ... ... ... ... ... ... динамикасына кез
жүгіртейік: 1926 жылы Қазақ АКСР-індегі ерлер үлесі 50,9%, әйелдер - 49,1%
болса, ... ... - 51,3%, ... - 48,7%, ... ... - ... - 50,1% ... ие болды. Ал, 1939 жылы Қазақстандағы ерлер үлесі -
52%, әйелдер - 48% ... ер ... ... ... сақталынды.
Соның ішінде, қала тұратындардың - 51,9%-ы ... 48,1%-ы ... 52%-ы - ... 48%-ы ... ... ... үшін ... КСРО бойынша мәліметтерді келтірейік: ерлер – 47,9%, әйелдер 52,1%,
қалада, тиісінше, 47,9% және 52,1%, ... 48,0% және 52,0% ... ... ... ... Сонымен, 1939 жылға ... ... ... ... ... ... 1939 жылдан бастап
әйелдер үлесінің артықтығы байқалды. Бұл кеңес-герман соғысына ... ... ... ... ... 1,2 ... аса ер ... қатарына шақырылып, жанама шығыңды қоспағанда, 601011 адам тікелей
шығын болды. Яғни, олардың орны толмай ... 1959 ... ... ... 45%, ... 55% деп ... 1914-1924 жылдары туылған, белсенді неке жасындағы ерлер ... ... [55]. ... 1959 жылы әйелдер мен ... ... ... ... ... анық ... Алайда, индустрияның қарқыңды
дамуы, тың жерлерді игеру т.б. ... ... 20-35 ... ... ... көшіп-қонушылардың көпшілігі ерлер болғандықтан бұл
зәруліктің орнын толтырғандай болды: 1959 жылы ... ... ... 52,5%, ... тиісінше, 47,3% және 52,7%, ауылда 47,7% және ... ... ... Тың ... ... ер адамдардың ауылға көптеп
келуінің, соғыстан кейінгі туудағы компенсаторлық кезеңнің нәтижесі мен ... ... ... мен ... ... жасыңдағы халықтың
ширегіндей болатын тұрғылықты халықтың туу ... ... ... ... жыныстық арасалмақ қалаға қарағанда
жағымдырақ болды.
1939 жылдағы ... ... ... ... ... және оның ... ерекше әсер етті. Жастық құрылымның
пирамидасында 5-9 жас ... түс ... ... ... бұл ... ... (ашаршылықпен тұтас келетін) балалардың көрсеткіші. Ал,
1959 жылдың жас мөлшерін бейнелейтін пирамида негізі 1939 ... ... ... ... ... ... 0-4 жастағылар Қазақстан
халқының 15,4%-ын, 5-9 ... ... ... ... 0-9 жас
аралығындағылар 27,8% болды. Ал, 10-14 жас ... 8,6% ... ... ... ... азая ... жылдар арасыңда республика халқы құрамында жас ... ... ... болды: 0-9 жастағылардың үлесі 22,0%-дан
27,8%-ға дейін өсті, ал 10-14 ... ... ... ... ... жастағылар 6,5%-дан 7,5%-ға жетті, 20-24 жастағылар аз ғана – ... ... ... ... ... 0-24 ... 1939 жылы
Республика халқының ... ... 1959 жылы олар ... ... Осы ... ... ... жастағылар біртіндеп болса да азая ... ... (0-24) ... бола ... ... ... санақтағы 0-4 жастағылар - 1955-1959 ... ... - ... ... 10-14 ...... ... 0-4 жас аралығындағылар үлесі Қазақстанда - 15,4%, ал ... - 11,6% ... 1959 жылы ... ауыл ... ... ... 16,9% ... тың облыстарының ауылдық жеріңде (Мысалы, Көкшетау
облысында) одан да көп: 0-9 жас аралығындағылар 30,3% (бүкіл ... 30,2%). Тың ... ... ... (қазақ халқы көп
орналасқан) 0-9 жас аралығындағылар 30,0% болды [57]. ... ... ... КСРО ... ... әйеддері туудың жоғары көрсеткіштеріне
жетті. Ал, тың облыстарында ... ... туу ... ... көрсетті.
Неке жасындағы әйеддер мен ерлер арасалмағыңдағы қолайлы жағдай, ... ... ... көп ... ... 1 мың қала ... ... 500 ер мен 500 әйел, ал, 25-29 жастағыларына 514 ер, ... ... ... туу ... ... ... ... Ауыл
халқының 20-24 жастағыларыңда 1 мың адамға 524 ер және 476 әйел, 25-29 ... - 509 ер және 491 ... ... Бұл ... ... ... сөз емес, себебі, олар 20-24 жастан кейінірек үйленсе, әйелдер
18-24 ... ... ... ... жыл, 1926 жыл және 1939 ... ... 10-15, 16-19 және ... арасындағылардың үлесі қомақты. Ал, 1959 жылғы санақта 10-19 жастағылар
тобында көзге ұрынатыңдай шыңырау бар, ... 15-19 ... - ... жылдары туылғандар, ал бұл кезде кеңес-герман соғысы ... ... ... ... туу ... ... Ал, 1945-1946
жылдары, компенсаторлық кезенде туылғаңдар (1959 жылғы санақта 10-15
жастағылар) ... 8,6% ... Бұл ... ... ... мен 1931-1933
жылдардағы ашаршылықтардың "екінші толқынының" ... ... ... ... ... ... туылғандар мен туылуға ... ... ... еді. Ал, 20-29 жас ... 20-24 ... үлесінің көп болуына көші-қон процестері әсер етті.
1959 жылы тұрғындардың жастық құрылымыңда 1939 жылмен ... ... ... ... ... (0-15 жас) және ... ( 60 жас
және жоғары) үлесгерінің өсуін көреміз. Ерекше, 0-24 жастағылар үлесі өскен
(57%-ға). 45 жас және одан жоғарыдағылар ... ... ... халық
құрамындағылар 70 және одан жоғары жастағылардың саны ... ... ... ... үлесі 15,6%-ға кеміді. ... ... 1939 ... ... 1959 жылы ... ... жасындағылар
үлесі тың игеру кезіңдегі қолайлы жағдайға қарамастан 59,7%-дан 53,1%-ға
кеміп ... жыл ... 16-19 ... - ... ... туылғандар.
Қазақстанның кейбір этностарында, соның ішінде қазақтарда 1940 жыл мен
1941 жылдың біріншіжартысында, айтып кеткендей туу да, ... де ... ... ... КСРО ... 1943 ... бастап төмендей бастады.
Яғни, 16-19 жастағыларда ішінде 1940-1941 ... ... ... үлесі 1942-1943 жылдары туылғандарға (16-17 жастағылар)
қарағанда көбірек болды.
1930-1939 жылдары ... (20-29 ... ... ... ... ... карағанда 1933-1939 жылдары туылғандар
көбірек болды. Бұл 1932 ... ... ... кейінгі "кешірім"
компенсаторлык кезеңнің нәтижесі. Ал, 30-39 жастағылар (1920-1929 жылдары
туылғандар) 1921-1922 жылдарғы аштық пен ... ... ... ... 1923-1924 жылдары компенсаторлық сәт болды. Екінші жағдай: бұл жастағы
ер адамдар - ... Ұлы Отан ... ... жас ... яғни
олардың арасында әскери шығын да жоғары деген сөз. Ұлы Отан соғысы ... ... ... 64 ... жуық адам ... ... өлген (1921-1922 жылдары туылғандардың 45 мындайы мобилизацияланып,
олардың 22 ... ... [15, 376]. 1959 ... 20-39 жас ... (1920-1939 жылдары туылғандар) үшін бұл кезең алғашқы және қайтара
тұрмысқа шығу кезеңі. Бүл ... ... ... ... ... көп:
не тұрмысқа шықпағандар, не екінші рет тұрмысқа ... ... көп ... ... 20-23 ... ішіде оқуын аяқтау үшін
некеге шығуды кейінге қалдырғандар көп, сонымен ... ... ... сияқты материалдық жағдайлардың қолайсыздығы мен жетімсіздігі
некелесуді кейінге ... ... ... Жыныстық-жастык
құрылымдағы отбасылы-некелік қатынастарды және демографиялық ... мен ... өте ауыр ... Неке ... ... жетіспеушілігі
жағдайында, есеп пен тіркеуде көрінбеген қайтара ... 2 есе ... ... ... аралығында жасанды түсікке заң түрінде тыйым салу
арқылы "әйел мен балаларды қорғаудың жинақтық шараларын" енгізген ... ... да, туу ... ... ажырасу азайды. Бұл заң жеке
адамдардың өмірін бұйрыктық-әкімшілік жолмен реттеу негізінде ұжымдастыру
және ... ... туу ... олқылықтарын орнын
толтыруға арналған шара болып табылады. Әрине, жасанды ... ... ... криминалды түрін өрістетті, ал, ол әйелдер өлімінің өсуіне ... 1955 жылы бұл шара ... ... ... ... жастан шығады. Интервалдың соңына қарай
әйелдер үшін белсенді ... ... ... ... қайыра
некелесуі де өте сирек. Ал, ерлердің, 1959 ... ... ... ... ... қалғандарының қайтара үйленуі, балалы
болғаңдарына қарамастан, жиі ... ... ... ерлер мен
әйелдердің некелесу мүмкіндіктері кемиді (ерлер әйелдерге қарағанда үйлену
мүмкіндіктерін ұзағырақ сақтайды). 45 және одан ... ... ... ... жоғары некелесу көрсеткіштері кездеседі. Бұл қайтара
үйлену жағдайында ғана мүмкін. Бұл ер ... ... ... ... ... ұзақ ... ғана емес, сонымен бірге
фертилъді жастағы ер адамдардың жетіспеушілігіне байланысты.
1959 ... 18-19 ... - ... ... ... ... - ... бесжылдықта туылғандар, ал, 20-24 жастағы ерлердің
жұбайлары 18-19 және 20-24 ... ... ... ... ... 1930
жылдын бірінші жартысында туылғандары соғысқа қатыспағанын ескерсек, ... ... ... ... ... бар ... екенін білеміз.
Соңдықтан 24-29, 30-34 жастағы әйелдер арасында неке жасындағы, бірақ,
некеге тұрмаған ... көп ... ... 30-34 ... ... Тіпті,
1928-1935 жылдар арасындағы әйелдердің тууының төмендеуі де еркектердің
жетіспеушілігін жоя алмады, ер ... ... көп ... ... ... ... ... туғызды. Соғыс кезіндегі балалар
өлімнің өсуі, туудың азаюы осы жастағыларда ... ... ... санының азаюына әкелуі, ал, 1946 -1950 ... ... ... осы жастағы қыздарға сәйкес ... ... ... ... еді, ... бұл ... үйлену жасындағы (3-
4 жас үлкен) ерлердің соғыс кезінде туылтандары аз мөлшерде болды. Алайда,
нақты өмірде үйленетін ... мен ... бір ... ... ... топқа
ауысып, сіңісіп, тек ерлер ғана емес, сонымен бірге ... де ... ... өзгеріп толықтырып отырды. Сонымен некеге туруды ... ... ... сонымен бірге кейінгі некелесулер арқасында жүзеге асып
отырды. 1950 жылы 30 ... ... ... ... ... анағүрлым
жоғары, ал, әйелдерде төменгі қарқында болды.
1959 жылы Қазақстанның қала және ауыл ... ... 1000 ... 16-17 жас ... 45-і ... ... (соның ішінде 7 ер
адам және 38 әйел); 18-19 жастағылардың 336 адамы (58 ер және 278 ... осы ... ... ... ... 20-24 жастағыларда ерлердің
үштен бірі, әйелдердің 2/3-ге жуық ... 25-29 жас ... ... мен ... 4-і (бұл ... ер ... ... қарағанда некелілер анағұрлым көп); 30-34 жас аралығында 932 ер
және 830 әйел ... (бұл ... ... ... коэффициенті әйелдерге
қарағанда жоғары) болды. Ал, одан да жоғары жастағылар ... ... неқе ... ... қарағанда 2 есе ... 25—29 жас ... ... тұру деңгейінде ерекше
айырмашылық жоқ. Нақ осы жастағы топтарда пропорция ... ... ал ... ... ... ... мен ер адамдардың жетіспеушілігі
көрінеді.
Қазақстанның демографиялық ... ... - ... ... ... ... деңгейден жоғары болды. Соғыс алдыңдағы, соғыс
кезіндегі, соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... Жогарғы жастық топтардағы: 55-59, 60-69 және 70
жас, одан жоғарғылардың арасында некелесудің едәуір жоғары деңгейде болуы ... ... ... Нақ осы жастағылардағы некеге
тұрушылардың көптігіне ... ... ... ... ... сақталынды. 50-58 жастағы ер адамдардың барлығы ... ал, ... ... ... мен ... болды.
Әйелдердің некелесу мүмкіндігі жас өскен сайын кемиді деп атап кеттік. Оған
қосымша, бұл жастағылар ... ... ... ... пен ... және ... (1918-1920 жылдар) жылдардағы ер адамдардың көп
шығынын туғызған кезеңде ... ... ... ... санақтардың жастық пирамидасында, кейбір ... ... ... бар, сол ... ... ... саны ... Бұл процесс құлдырау мен өрлеудің жүйесіз кезектесуі секілденіп ... ... ... ... ... бар. Республика тарихында халық
құрамына ... ізін ... ... ... ... ... ішінде
Қазақстандағы демографиялық процестерге ерекше әсер еткен басты оқиғаларға
тоқталайық. Бұл ... 1920 ... бас ... ... - 1921-1922
жылдардағы ашаршылық пен жұт жылдарының нәтижесі санақтарда ... ... ... ... 1926 ... санақта 5-9 жаста болғандардың
1939 жылғы санақта 15-19 жас, 1959 жылғы санақта 35-39 жас, 1979 ... 55-59 ... ... ... ... ойсырап тұруы. Бұлар 1917-
1924 жылдары туылғандар және стихиялы опатты басынан ... ... ... ... ... орны да ... тұрады. 1939 жылғы санақта олар 5-9 жастағылар (1930-1934 ... 1959 жылы 25-29 ... 1979 жылы 45-49 ... ... ... мен ... ... ашаршылықтардың "екінші" толқыны
кейін де сезілді. Бұл 1945-1949 жылдары туылғандар ... ... ... Нақ осы ... ... ... сай ... алайда, бұл
жылдары 1920-1930 жылдары туылғандар мен ... ... ... ... ... еді. Ал, Ұлы Отан ... ... жылдары туылғандар
санының кемуіне әсер етті. 1959 жылы 45-49 жаста ... ... ... ... ... туу ... тигізген кері әсерін
байқаймыз. Көші-қон процестерінің нәтижесі де жастық құрылымға өз әсерін
тигізді. ... ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардан мағлұмат береді. Әрине, бұл
оқиғалар туғызған "екінші" және "үшінші" толкындар демографиялық құрылымда
біртіндеп әлсірей көрінеді. Ал, ... ... ... ... апаттар туғызған құлдырау сәттерін толтырыңқырап отыруға ... ... ... апаттардың орнын толықтыра алмады.
Сонымен кеңестік халықтардын көбісі секілді қазақтардың да ... ... ... ... ... ... жоқ, сол себепті әлеуметтік-демографиялық ахуалдың қалыптасуы
"социализмнің негізін" құру жағдайында жүрді. Барлық ... ... ... ... ... кезең" қазақтарда 1960-жылдардан бастап жүрді.
Халықтың өлім-жітімінің темеңдеуі жағдайында көп балалы болуға негізделген
дәстүрлі бағыты өзінің ... ... ... туу көрсеткішінің
төмеңдеуіне әкелді. ... жаңа ... ... ... мен ... урбанизациялануының жаңа кезеңімен сәйкес
келді.
П тарау. Қазақстандықтардың әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер ... ... ... ішкі ... ... ... ... құрылымды зерттеуде таптық принцип
негізге алынып, негізгі әлеуметтік қауымдастықтар деп екі тап пен ... ... ... құрылыс принципі қоғамдық-тарихи процестердегі
формациялық қатынастарға сай келіп, бір ... ... ... ... ... ғана ... ... туралы
маркстік пікірді негіздеді. Сонымен бірге, әлеуметтік ... ... ... да әлеуметтік топтардың болатындығын жоққа шығармады.
Бүкілодақтық халық санақтарының материалдары кеңес ... ... ... ... және ... ... ... зерттеуге мүмкіндік
береді. Санақтарды ұйымдастырушылар мен ... ... бұл ... орасан зор еңбек жүргізді. Алайда, олар өз дәуіріндегі
саяси бағыт пен соған ... ... ... еркін бола алмады.
1920-1930 жылдар санақтарынан таптарды, таптар ішіндегі құрылымдық, аралық
топтар мен ... ... ... ... ... әлеуметтік
құрылымын терең бейнелейтін мағлұматтар алуға ... Одан ... ... және ... ... нығайту
мақсатыңда еңбекшілерді көбінесе үш топтық ... ... және ... бөлетін мағлұматтар кездесе бастайды.
Әрине, ... ... ... ... түрі ... ... ... нығайтуға арналған саясатқа байланысты болатын, Айта
кететін жайт, ... ... да ... табының жетекші рөліне
негізделген социалистік ... ... ... ... ... ... ... теория бойынша, социалистік қоғамның әлеуметтік
дамуы екі тап пен интеллигенцияның ... ... ... ... деп ... Сондықтан, әрбір санақ өткен жылдар ішіңдегі
халықтың әлеуметтік біртектілікке жету жолындағы, экономикалық, ... ... және т.б. ... социализмнің жеңісі мен жетістіктерін
көрсетуі керек еді. Әлеуметтік құрылымды ... ... ... ... Бұл ... ... партияның басшылығы мен ... және ... ... өзгешелікті жойып, біртектілік пен
тендікке жетуді насихаттау болып табылатын. ... осы ... ... ... көрінсе, тіпті құба-құп болатын. Сол ... ... ... әлеуметтік құрылымын көрсеткенде, барлық
халықты ой еңбегі мен дене ... ... деп бөле ... ... және ... ... біріктіретін.
Үш топтан тұратын әлеуметтік-таптық құрылым туралы пікір зерттеушілер
арасында бұрыннан-ақ өзгере бастаған болатын. Әлеуметтік құрылым мағынасын
таптық құрылым ... ... ... ... ... теориясын нақтылауға, бұл үғымның шекарасын кеңейтуге
негізделген кітаптар да шықты.[58] Бұл ... ... ... ... ... ... ... құрамдағы негізгі
бөліктерді нақтылауда бірқатар жаналықтар жасады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік құрылымы оның әлеуметтік жіктелісін
бейнелейді. Ал, әлеуметтік-экономикалық жағдай мамандық-қызмет гоптарының
жалпы иерархиясындағы нақты орнын бейнелейтін жиынтықтың ... ... В.И. ... атап ... ... ... ... қатынасының негізгі мәнін қамтиды. Сондықтан, әлеуметтік
құрылымды зерттеудегі Лениндік анықтама ... ... тек оны ... тарауда үш топқа негізделген әлеуметтік құрылым теориясының
негізінде ... ... ... таптың құрамыңда құрылымдық қаңдай
бөліктері болды деген сұрақтарға жауап ... Сол ... үш ... ... ... ... отырып, әр таптың кұрылымдық
бөліктеріндегі жіктердің ерекшеліктерін ашу, олардың таптық ерекшеліктерге
байланыссыз ... ... мен ... ... және т.б. ортақ
көрсеткіштері бар топтары туралы да сөз қылмақшымыз. Ал, бұл мақсатқа жету
тәуелсіз ... ... ... ... әлеуметтік саласын
қамтитын өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... жүрген өзгерістер арасында байланыс бар ма
жоқ па, - деген сұраққа жауап беріп, әлеуметтік ... ... ... сөзсіз.
Әлеуметтік құрылымға таптық көзқараспен қарау меншікке деген
қатынасты, ... ... ... ... көрсеткенімен, толық
түсіндіре алмайды. Әлеуметтік таптар мен топтардың ішкі бөліктік жіктерін
анықтау - қоғамның құрылымын тереңірек ашу ... ғана ... ... ... қоғамның бейнесін нақтылау болып табылады.
1966 жылы Минск қаласында ... рет ... - ... ... бөлу ... ... ашық ... конференциясы болып өтті. Конференциядағы ... мен ... ... кеңес қоғамындағы әлеуметтік
құрылымның негізгі, топтан тұратын ... ... а) ... ... ... ... топ; ... - әртүрлі салалардағы
дипломды мамандар тобы; б) қызметкерлер - дене ... ... ... қызметкер мен техникалық қызметкерлер; в)жұмысшылар ... ... ... ... жоғары біліктілікке дейінгі топтар;
г)ұжымшаршы шаруалар, қатардағы еңбеккерлерден ... ... ... ... топ; д) жеке сектор
қызметкерлері. Бірақ, бұлайша ... ... да ... ... толық қамти әрі түсіндіре алмайды. ... әр ... ... ішкі ... ... бар ... анық. Сол себепті,
таптың ішіндегі бөліктерін: а)кіріс дәрежесінің ... ә) ... ... орны; б)мамандықты-салалық топтарға ... ... ... ... да ... ... үқсастығы және т.б. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік бірлік ретінде қарастырғанымен,
олардың ішкі жіктелісін ... ... ... ... табы құрылымында
біріншіден, халық шаруашылығының салалық және ... ... ... ... ... бар. Мысалы,
жұмысшылардың өнеркәсіптің ... бір ... ... етуі мен жоғары,
орташа және төмен ... ... ... ... ... жоғары
біліктілікті жұмысшылар білімі, еңбек ету әдісі мен өмір суру деңгейі
бойынша ... ... ... көрі ... ... ... Жұмысшылардың белгілі бір біліктілік
топтарының ... ... ... кіріс көлемі мен тұрмыс
жағдайларының көрсеткіштерінде де ... ... СОКП мен ... ... ... құрылысы нәтижесінде таптар ... жою, ... ... ... ... жету
кезделгенімен, тарихи тәжірбие, керісінше, әлеуметтік ... ... ... жаңа ... ... ... ... Мысалы, жұмысшылардын біліктілігін көтеру мен ... ... ... ... дене ... айналасатын адамдар
ішінде көбінесе ой еңбегімен ... саны ... ... Жұмысшы
табы құрамындағы дене ... ... мен ой ... ... өзгешелік көрінді.
Соңдай-ақ, ой еңбегімен айналысатын ... ... ... ... жатқызамыз. Сондай топтың бірі – ... ... табы және ... ... «қызметкерлер»
деген топқа енгізілген басшыларды, басқару аппаратындағы қызметкерлерді де
бөлек топ есебінде қарастыруға болады. ... ... ... ... ... академик, кассир, машинистка мамандықтары жатады.
Интеллигенциядан бөлек ... ... ... әскери қызметкерлер, діни
адамдар т.б. топтар бар.
Ауыл ... да ... ... ... ... мен ... ... шаруашылық басшылары бөлім - ... ... мен ... ә) ... (трактористер,
комбайнер мен шофер, машинист т.б.); б) құс және мал ... ... ... ... мал ... еңбек етушілер); н)
егінші - шаруалар.
Көрсетілген негізгі топтардан ... ... бар ... ... қызмет көрсету саласындағы адамдар, ауыл ... жеке ... ... ... ғана ... ... т.б.). ... әлеуметгік құрылымды таптық тұрғыдан қарау меншікке деген
катынасты объективті түрде ... ... ... ... ... Соңдықтан, әлеуметтік ... ... және ... құрылым қарым-қатынасы арқылы зерттеу
керек. 1939-1959 жылдар арасында Қазақстанда халық саны 1,5 ... ... ... 9245 мың ... ... ... еңбек ететіндер де сол деңгейде -
1,5 есе - ... ... ... ... ... 38%-дан 40,1%-ға
көтеріліп, 2,1%-ға өсті.
Жоғарыда айтылғандай, жұмысшы табының әлеуметтік жағдайы мен құрамы
менді әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... өз
ішінде еңбегіне ақы төлеуде, еңбек ету шарттары мен сипатында, ... ... ... ... ... ... және т.б. ... ... ... Халық шаруашылығының әртүрлі ... ... ... мен ... ... ... ... әртүрлі болды. Әсіресе, машина жасау өнеркәсібіндегі
жұмысшылар мен қызмет ету ... ... ... мен ... ... ... айтылған сипаттамалардың айырмашылықтары
айқын көрінді. Экономикалық аймақтар мен КСРО-дағы республикалар арасындағы
жұмысшылардың ... ... ... да ... ... еңбектін экономикалық бөлісіндегі жұмысшылардың орны мен белгілі
бір аймақтағы жұмысшы табы мен ... ... ... мен ... ... өзгешеліктеріне
(мысалы, жұмысшы табы құрамындағы әйелдердің, жастардың, жұмыс істеуші
зейнеткерлердің үлесіне) ... ... Ал, ... ... ... мен ... ... еңбектің сипаты, білітілік,
деңгейі мен әлеуметтік және технологиялық мәселелерінің ұқсастығы ... ... ... біржақты топқа біріктіруге, таптық бірлікке
алып келеді. Ұлы Отан соғысынан ... ... ... даму ... бұл ... көрініс ретінде бағаланады.
1929-1959 жылдары аралығында КСРО бойынша социалистік қоғам құрылысын
тереңдету кезінде әлеуметтік біртектілікке жету, қала мен ауыл және ... ... ... жою ... ... ... бірқатар
жетістіктерге де жеткізді. Соғыстан кейінгі жылдарда халық шаруашылығына
бөлінген күрделі қаржы өнеркәсіптің жаңа ... ... ... ... өндірісінің шапшаң дамуына әкелді. Сол арқылы социалистік
жоспарлы экономика нығайып, соған сәйкес әлеуметтік құрылым да ... үш ... ... ... ... құрылым бірнеше ішкі
жіктік топтарға бөлінетінін байқаймыз. Жұмсышы табы: а) өндіріс орындарының
қандай аймақтарда орналасқандығына; ә)қызмет ететін ... ... ... ... ... б)жұмыс түрлерінің ауыр не
жеңілдігіне, зиянды-зиянсыздығына; в)әр саладан жұмысшылардың біліктілігіне
және т.б. ерекшеліктеріне ... ... ... ... орны мен
қоғамдық байлықтан алатын мөлшеріне (мысалы, еңбегіне ақы ... ... ішкі ... ... ... осы ... бұлардьщ қоғамдық өмірдегі материалдық, тұрмыстық және ... ... ... ... ... ауыл ... етуші топтар енеді.
Негізгі ірі әлеуметтік топ - ой ... ... ... ... ... ... ... санақ материалдарында
«қызметкерлер» деген топқа ... ... ... ... топ. Бұл топ үш ... бөліктен құралады: а)мемлекеттік басқару
органдарында, ... ... ... ... ... ... ... етегін басшылар; ә)ғылыми қызметкерлер, педагог,
тербиеші, медицина, әдебиет пен ... ... ... ... мен ... ... мен зоотехниктер, ветеринарлар т.б. енетін
бөлігі; б)инженер-техник қызметкерлер, ветеринар-техниктер мен фельдшерлер,
орманшылар, социалистік меншік пен қоғамдық тәртіпті сақтау ... ... ... ... мен ... ... сондай-ақ, іс қағаздарымен жұмыс істейтін т.б. қызметкерлер.
Әлеуметтік құрылымдағы ірі топтардын ішкі жіктік бөліктеріне келейік.
Екі тап пен бір ... ... ... ... ең ірі тап - ... Қазақстанда 1940 жылы 634 мың жұмысшы болды. Соғыс жылдары ... ... саны 38%-ға ... ... Қазақстанда, керісінше, 126,6
мың адамға (13,8%-ға) өсіп, 1945 жылы 1043 мың адам ... 1959 ... ... табыньщ үлесі халықтың жартысынан асты (58,4%).
1939-1959 жылдар арасында жұмысшылардың абсолюттік саны 872 мың ... ... ... өсім ... болмаса да, өсу үрдісі басым болды
(жылына орта есеппен 40-43 мың адамға өсіп ... 1939 жылы 892990 ... 1959 жылы 1765281 адам ... ... ... ... ... (24,9%) адамнан 265812 (15%) адам болып, 43 мыңға немесе 119%-ға
өскенімен, үлесі 9,9 пунктке төмендеген.
Орыс ұлты ... ... ... абсолюттік саны мен үлесі
461289-дан (51,6%) 953322-ға (54%) көтеріліп, 2 еседен аса ... [59]. Өсу ... ... 11 ... аса ... ... ... КСРО бойынша жұмысшылар мен қызметшілер санында кему
үрдісі үстем болса, ал, Қазақ КСР-нда ... ... ... ... ... өсіп отырды. 1940-1945 жылдардағы әр жылдың қыркүйек айындағы есеп
бойынша, өнеркәсіп салаларындағы ... мен ... ... ... ... ... 1940 жылы 22971 адам ... жылы 61312 болып, саны 2,6 есе (26,6%-ға) өскен; мұнай өнеркәсібінде
4905-тен 18793-ке (4 еседей, 383%-ға), қара металлургияда ... ... есе ... ... жеңіл өнеркесіпте 5333-тен 16370-ке (3 есе, 306%-
ға), балық өнеркөсібінде 9033-тен 12674-ке (1,4 есе, 140%-ға) адамдар саны
көбейген.
Индустриялық аудандар саны өсуі ірі ... ... ... қала ... ... өсуіне әкелді. 1940-1945 жылдары
Қазақстан қалалары тұрғындарының үлесі 27,8-дан 37,2-ға ... ... ... 62,8%-ға төмендеді. 1943-1945 жылдары ... 74% ер ... ... бұл жұмысшы табының қатарын толықтырғаны
сөзсіз. Соғысқа дейінгі жылдары республика өнеркәсібіндегі жұмысшылар мен
қызметкерлер құрамындағы әйелдердің ... 33%, ... 17,7% ... ... 1 ... бұл көрсеткіштер 48% және 35,8%-ға, ал, транспорта
38,4%-ға жетті. ... ... ... ... ... ... өсті.
1946-1950 жылдары республиканың халық шаруашылығындағы жұмысшылар мен
қыметкерлердің саны 359,4 мың, ал, 1940 жылмен ... ... ... ... ... Соғыс кейінгі 10 жылда жұмысшылар мен
қызметкерлер саны 2 есе ... 2,2 ... ... ... ... жұмысшылар саны төртінші бесжылдықтың аяғыңда соғысқа дейінгі
деңгейден 2 еседен аса ... 1950 ... ... ... санының
өсуі ерекше қарқынмен жүрді. Өнеркәсіп жұмысшыларының саны 1950 жылы ... ... ... ... ... 79,1%-ын құраса, 1960 жылы 530 мың
адам 84,6%-ына жетті.
Өнеркәсіп еңбеккерлерінің ішіндегі неғұрлым көбі ... ... ... - машина жасау және металл өңдеу ... ... 1950 жылы ... ... ... ... ... болатын 52 мың адам еңбек етті. Екінші топ - 44 мың адамнан тұратын
отын ... ... Ауыр ... негізгі салалары да жоғары
қарқынмен дамыды. Ұлы Отан соғысы кезіңде пайда болған қара ... ... ... 4 мың ... ... етсе, 1960 жылы олардың
саны 1 ... ... ... энергетикасындағы жұмысшылар саны соғыстан
кейін 6 мың адам ... 1960 ... ... 6 есе ... 36 мың адам ... ... ... және металл өндеу өнеркәсібіңдегі жұмысшылар қатары 2 еседен
аса, 118 мың адамға, құрылыс ... ... ... 4 ... жуық, 59 мың адамға (үлесі 42%-ға) өсті. Әрине, ... ... ... ... 1950 ... интенсивті дамуына байланысты
болды. Бірақ, өндіріс процесін ... ... өте ... ... қол ... қолданылды.
1946-1960 жылдары жеңіл өнеркәсіптегі жұмысшылар саны 72 мың ... ... ... ... ... 47 мың ... (2,2 есе) ... қажеттілікке сәйкес әрбір саладағы жұмысшылардың саны өзгеріп
отырды. Ең алдымен, машина жасау және ... ... одан ... жеңіл және
тамақ өнеркәсібі жұмысшыларының саны әрдайым өсу ... ... ... ... санақтар бойынша, өнеркәсіптің жекелеген
салаларындағы ... ... ... ... ... (8-қосымшаны қараңыз). 1939 жыды тау-кен ... саны 28789 адам ... 1959 жылы ... ... ... Ал, ... саны 1939 ... 11075 адамнан (38%) 1959 жылы
8924 адамға (13,7%) түсіп, саны да, ... де ... 1959 жылы ... керсеткішінің 81%-на ғана жетті. Ал, орыс ұлты өкілдері 13380 ... 32840 ... (50,7%) ... 19460 ... ... ... көбейген.
Машина жасау және металл өңдеу саласында саны 78039 ... ... ... 196231 ... (351%-ға) өскен, соның ішінде ... (18,6%) ... (7,8%), яғни 6933 ... ... ... ... 10,8 пункте төмендеген. Орыстар саны 45656 адамнан (58,5%) 171051
(62%) адамға жетіп, 125395 ... (375%) ... ... мөлшері 3,5
пунктке көтерілген. Саны жағынан жұмысшылар қатарындағы орыс ұлты ... 1939 жылы 3,1 есе көп ... 1959 жылы 7,9 есе ... ... ... саны ... орыс, украин ұлттары өкілдерінен кейінгі
үшінші ... ... 20 ... украиндар, 11079-дан (14,1%), 29510-ға
(10,7%) немесе 1843 адамға (266%) өскен. ... ... ... ... ... өзгеріс үрдістері ұқсас болды.
Өнеркәсіптің негізгі ... ... ... ... қазақтар
үлесі 1939-1959 жылдар аралығында тұрақты кемуде болды, ал, орыс, украин,
татар ұлттарының өкілдері керісінше, абсолюттік саны мен ... ... өсу ... ... ... ... ірі кәсіпорындарда шоғырланды. 1950
жыл 5 мамыр күнгі есеп бойынша, темір рудасын өңдіру саласын қоспағанда,
қара металлургиядағы 4005 ... 2 ... ... Сондай-ак,
түрлі-түсті металлургия саласындағы жұмысшылардың 92,9%-ы 7 ... ... 34,9%-ы 4 ... 29,9%-ы 2 ірі ... ... ... ... жекелеген кәсіпорындары жұмысшыларының
шоғырлануы бүкіл Қазақстан өнеркәсібіндегі деңгейден едәуір ... ... мыс ... ... саласында жұмысшылардың 94,2%-ы 3 ... Сол ... ... жасау өнеркәсібіңдегі жұмысшылардың 84,6% 17
зауытта жұмыс істеді. Мақта-мата өнеркәсібіндегі жұмысшылардың 88,9% және
тігін ... ... 68,2%-ы 500-1000 ... ... ... ... Ұсақ ... сан жағынан көп болғанымен,
оларда барлық жұмысшылардың 8,1% -ы ғана ... ... ... ... ірі ... ... ... пен құрылыс жұмысшыларының саныңда
да үлкен өзгерістер ... 1960 жылы ... ... саны соғысқа
дейін көрсеткіштен үш еседен аса өсті.
Зерттелініп отырған кезеңде ... ... ... ... саны ұдайы өсуде болды. 8-ші қосымшадан көретініміздей,
негізгі өнеркәсіп салаларындағы ... ... ... қазақстар
мөлшері сан жағынан өскенімен, үлесі жағынан кемуде ... ал, ... ... ... ... және ... сан ... да, үлестік мөлшері
жағынан да өсу үрдісін көрсетті.
Қоғамдық ... ... ... ... ... өсуі басқа әлеуметтік топтар мен олардың бөліктерінің бірінің баяу
өсуі мен ... ... ... да ... ... Мысалы, 1939-1959 жылдары
халық шаруашылығындағы жұмысшылардың үлесі 24,6%-ға, қызметкерлердің үлесі
3,4%-ға ... ... ... ... ... Келесі санақта бұл
көрсеткіштер 7,9 бен 3,5 және 11 ... ... ... ... кустарлар 1939 жылы 1,3% болса, 1959 жылы 0,1% ғана
есептеліп, 1970 жылғы санақта ... жоқ деп ... ... ... таяу ... ... емес әлеуметтік топтар 1990-жылдары
кооперативтер мен жеке шаруашылықтар қызметкерлері ... ... ... ... егеменді Қазақстандағы жекешелендіру процесінің
нәтижесінде «орта таптың» пайда болуына ... ... ... ... ... ... ел ... бірінші
кезектегі халық шаруашылығын қалпына келтіру ... ... ... экономикалық потенциялын милитарландыру саясатын ... ... ... мөлшері өсе берді, оның толығу көздері жұмысшы
табының өз ішіндегі демографиялық табиғи ... ... ... ... мен кәсіп иелері, кәсіптік-техникалық оқу (КТО) орыңдарының
түлектері, ұжымшаршылар және тағы басқалар ... ... ... ... ... ... бөлігінің үлесі өнеркәсіп жұмысшыларына
қарағанда жоғары болды.
Урбанизация ұжымшар шаруаларының санының кемуінің бірден-бір ... Ауыл ... ... ... халықтың жартысын құрағанымен, ұжымшарлар
үлесінің 20,7%-дан аспауының ... ... - ... ... күрт
өсуінен. 1954 жылдан тың және тыңайған ... ... ... пайда болуы, 1956-1957 жылдары жүргізілген ұжымшарларды
кеңшарларға ... ... ... ... ... ... ... 1950-жылдары экономикалық әлсіз ұжымшарларды кеңшарларға
айналдырғанда, ұжымшар мүшелері тұратын ... ... ... ... ... Бұл ... мен ұжымшаршылардың
сандық пропорциясына шүғыл өзгерістер әкелді. Егер, 1940 жылы ... ... мен т.б. ... ... ... саны бар ... 5,7% болса, 1955 жылы 17,5%-ға, ал 1960 жылы
22,2%-ға жетгі. 1945-1965 жыддар аралығында жұмысшылар мен қызметкерлердің
ауыл ... ... ... ... болды: 1945 жылы
- 197,7 мың, 1950 жылы - 224,3 мың, 1955 жылы - 520,9 мың, 1960 жылы ... және 1965 жылы - 1031,6 мың ... ... 1945 - 1965 ... ... саны 5,2 есе ... Қазақстан соғысқа дейін индустриалды-аграрлы
елге ... ... Ұлы Отан ... ... ... төрт ... ... есепке алмасақ, Қазақстанда бірде-бір машина жасайтын
зауыт болмады. 1940 жылы жергілікті ... 66 ... ... сомның өнімін өндірді. Осы ... ... ... ... 80-90% ... ... Қазақстанда өндірілмейтін ауыл
шаруашылық бұйымдары мен жиһаздары, жанар-жағар май, сол ... ... ... ... ... тасымалданған. Тек, 1946 жылдан бастап
республиканың ... ... ... ... ... ... араларын шығара бастады.
1920-жылдар мен 1930-жылдардың ... ... ... ... ... көре ... жергілікті ұлт ... ... ... ... ... белгіленген болатын. ... ... ... ... ... ... Қарағанды көмір бассейні, Жезқазған, Балқаш мыс ... ... ... ... ... ... ... репрессия, аштық қазақтардың 49 пайызын қырғынға
ұшыратып, ... ... ... өктемдігі салдарынан ұлттық
жұмысшы табын қалыптастыру процесі тежеліп, кейін ... ... ... бұл ... ... кеткен. Сонымен бірге, республикадағы
еңбек ресурстары халық шаруашылығы салалары бойынша реттелініп ... күші ... ... ... ... ... ... ұлттық тобын жергілікгі тұрғындардан дайындау мәселесіне
немқұрайлық танытылып, қалаларда қазақ түрғындарын көбейтуге деген ... ... ... ... ... ... пен ... даму қарқыны республикаға КСРО-ның басқа техникалық және
экономикалық дамуы жағынан ... ... ... келген жұмыс
күшінің арқасында жүзеге асырылды. ... өз ... ... ... ... ал, ол еңбек ресурсының демографиялық және мәдени-
техникалық қажеттілігін толықтыра алар ... ... ... ... ... еңбек ететіндер
ішіндегі қазақтар сан жағынан да, үлесі ... де ... ... ... (24,7%) ... саны 35859 ... ... 14,6 пунктке
төмендеген. Керісінше, халық шаруашылығының барлық салаларында ... орыс ... ... 1939 жылы 923482 адам 37,9% ... ие ... жылы 1709295 адам 45,8%-ға ие болып, саны 2 ... жуық ... ... ... саны 33839 ... ... ... болса, 1959 жылы
халық шаруашылығында еңбек ететін орыс ұлты өкілдерінің саны ... ... ... ... ... 1939 жылы дене ... ... ... санының 42,8% қазақтар болса, 1959 жылы олардың үлесі 26%-
ға ... Ал, орыс ұлты ... ... жылдарға сәйкес, 34,7%-дан
42,4%-ға өскен.
Жекелеген өнеркәсіп салаларына келсек, 1939 ... 28789 ... 11075 ... ... (38,4%), 13380-ы орыс (46,4%) 1959 ... ... ... Екі санақ аралығында қазақтар үлесі 8924 адамға кеміп
(13,7%), орыс ұлты ... 32840 ... өсті (50,7%); ... саны ... жұмысшыларынан 3,6 есе көп болды.
1939-1959 жылдар санақтары республикадағы жұмысшы табының ... ... аз ... екен ... 1939 ... ... ... орыс ұлтының өкілдері қазақтардан
2 есе көп болса (жұмысшылардың ... ... ... ... төртіншісі
қазақ) 1959 жылы бұл айырмашылық 3,6 есеге жетті, жұмысшылардың ... ... ... ... ... ғана ... ұлтынан болды.
Қазақтар, негізінен, ауыр қол еңбегін керек ... үш ... ... ... мен ... негізінен, мамандықты, білімді аз қажет
ететін ауыр жұмысқа бейімделген өнеркәсіп салаларында шоғырланды.
1939-1959 жыддар аралығыңда қазақ жұмысшылары ... орта ... ... қана өсіп ... ... ... ... орыс ұлты өкілдері
жылына 5,3%-ға өсті. ... ... ... жылдар аралығыңда
Қазақстанның халық шаруашылығының барлық салаларында жылына орта ... адам ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының
саны жылына 1793 адамға кеміп отырған; керісінше, орыс ұлты ... ... саны ... 39290 ... өсіп ... ... Қазақстан жұмысшыларының ұлттық құрамына тән
ерекшеліктерге келсек, негізінен ауыр индустрия мен транспорт және ... ... ... республикадан тысқары жерден әкелінген жұмысшылар мен
жергілікті орыс, украин, белорус ұлттары жұмысшыларының саны ... ... ... қазақ ұлтынан маман даярлауға екінші кезекте мән берілді.
Жергілікті ұлт өкілдерінен ... ... ... ... бұл ... ... Бұл ... шешілуіне одақтық мүддені көздеген
министрліктер мен мекемелер ... ... ... ... ... ... қолы ... аудандарға сырттан адам әкелу тәжірибесі
кең қолданылды.
1939-1959 жылдары жұмысшы табы ... ... ... ... ... ... ... пен өнеркәсібінің бірқатар салаларында 25%-
ға өсті. Қазақ жұмысшылары ауыл ... ... көп ... Ал,
калаларда қазақ жұмысшылары көбінесе төменгі біліктілікті, ауыр қол ... ... ... ақы төленетін салаларда қолданылған, олардың
әлеуметтік-мамандықты статусы төмен болды. ... өзі ... ... ... ... ... ... жергілікті ұлт
өкілдерін тарту мен ұлттық жұмысшы табын қалыптастырудың 1930-жылдардың
екінші жартысынан ... ... ... ... ... қарамастан бұл
көрсеткіштің құлдырау бағытында жүргенінің ... Тек, 1979 ... ... ... ... даярлауға көңіл бөліне бастады. Орыс-
қазақ ұлттарының тепе-теңдігіне бағытталған ... ... ... ... бойынша әрбір бесінші жұмысшы ғана қазақ, әрбір екіншісі
орыс ұлтынан болды.
Соғыстан кейінгі жылдардағы ... ... ішкі ... ... ... ... ашық ... жоқ. Алайда,
статистикалық және соған қатысты партиялық-мемлекеттік органдар өнеркәсіп
пен халық шаруашылығының кейбір ... ... ... ... ... топтардың кірістері мен шығыстарынының көлемін, қоғамдық
игіліктерді пайдаланудағы мүмкіндіктерін зергтеу ... ... ... ... ... КСРО ... ... 1951 жылғы
3-қарашадағы Қаулысына сәйкес, Орталық Статистикалық Басқарма ... ... ... ... қоғамдағы ресми таптардың ішкі
стратификациялық құрылымын анықтауға көмектеседі. ... және ... ... ... бірі ... ... алатын үлес мөлшері
(еңбегіне ақы) мен оны қамтамасыз ете алу мүмкіндігі, сол сияқты ... ... ... ... - ... ... бөлініске
байланысына қарай өзгешелік-айырмашылықтарын бөліп қарастырайық.
Әлеуметтік таптар мен ... ішкі ... ... ... ... және шығыс мөлшерін есептеген мағлүматтан айқын көрінеді.
Орталық Статистикалық Басқарма (ОСБ) 1952 жылдан ... ... ... ... Қазақстан, Қарағанды және Оңтүстік Қазақстан ... мен ... ... мен ... отбасыларының
бюджетін зерттей бастады. 1952 жылы ... ... 650 ... ... ... ... ... табының
ішкі жітелісін көрсететін біліктілікті стахановшылар деп аталатын, сондай-
ақ, біліктілікті және төменгі біліктілікті жұмысшылар деп аталатын ... ... ... ... тобынан инженер-техник
қызметкерлері мен басшылар тобына жататын қызметкерлер бөлек ... ... ... қала мен ... ... ... ... қызметкерлері отбасыларының бюджеттері зерттелінді .
Зерттелген отбасындағы жұмыс істемейтін мүшелерінің 67,2% ... ... мен ... 8,4%-ы қарт ... 1,2%-ы жұмысқа
жарамды ер адамддр мен 23,2% үй шаруасыңдағы 18-49 жас ... ... ... ... ... қоғамдық және тағы
басқа ұйымдардағы жұмысқа тартылуы орта біліктілікті және жоғары ... ... ... ... ... ... ... жоғары болды.
1952-1970 жылдар дейінгі арасында КСРО ОСБ және ... ... ... ... өмір сүру ... зерттеу мақсатында халық шаруашылығының бірқатар салаларындағы,
негізінен ... ... мен ... кірісі мен шығысы
туралы мәліметтер алынды. Әрбір өнеркәсіп саласындағы жұмысшылардың белгілі
бір бөлігінің зерттеліп, олардың көрсеткіштері мен сол ... ... ... өлшемдерімен салыстырылуы бірқатар тұжырымдарға жол
ашары сөзсіз. Алайда, өнеркәсіп пен ... ... ... ... әлеуметтік және көсіптік топтардың кірісі мен шығысын
және тұрмыстық дәрежесін анықтау үшін, бұл ... ... ... көпшілік салаларындағы жұмысшылардың, ... ... ... ... мен ... ... бюджетінің зерттелмегені анық, сондықтан қолда
бар мағлүматқа сүйенеміз.
Айта кететін жайт, ... ... өз ... республикалық,
облыстық, аудандық партия комитеттерінің номенклатуралық кадрларының
жалақыларының мөлшері туралы мәлімет ... ... ... ... ... ... алу ... халық шаруашылығының жылдық жалақы
қорының жалпы мөлшерін белгілеу ... ... ... ... ... болмайтындығын делелдеп, КП ОК-не арнайы хат
жазатын. Рұқсат алғаннан соң ғана қысқаша мәлімет алатын.
Жұмысшы табының өмір сүру ... ... ... аз. ... ... бұл ... ... деректер 1939 жылғы санақ пен
жыл сайынғы статистикалық есеп оргаңдарында жинақталған КСРО бойынша (соньщ
ішінде Қазақ КСР) өмір ... ... ... ... ... ... материалдық байлықта алу, пайдалану мен қанша мөлшердегі ақшаны
жарату ... ... нені ... алды ... ... ... ұжымшаршылар мен қызметкердің ... мен ... ... ... табылады. Әсіресе, 1952 жылдан бастап бюджеттік мекемелер
нақ осы көрсеткіштерге назар аудара ... КСРО ... ... КСРО ОСБ басшылығымен одақтық республикаларда 20-25 мың жұмысшылар
мен ... ... сол ... ... пен құрылыстағы 18
мың жұмысшылардың бюджеттері зерттелінді. Соның ішінде, ... ... ... ... ... ... мен ... мағлұмат жиналды. Қарастырылған отбасылар құрамы орташа есеппен 3-4
адамнан тұрады. Соның ішінде, біліктілігі жоғары немесе ... ... 1-2 адам ... ... 2-3 адам ... ... істемейтіндер) болды. Біліктілігі төмен жұмысшылар отбасыларының
құрамы орташа есеппен 3-4 ... ... ... ... ... ... (қалған бөлігі жұмыс істеуге мәжбүр). Біліктілігі ... ... 1-2 адам ... ... ... ... ... жұмыс
істеуші біліктілігі жоғары жұмысшыға төленетін жалақы мөлшері ... ... 1-2 ... ... ... қажетіктерін қамтамасыз
ете алды. Тек, тігін өнеркәсібінде ғана жоғары біліктілікті жұмысшылардың
отбасыларында отбасы қажеттерін қамтамасыз ету үшін 1-2 ... ... ... ... ... мүшелері де жұмыс істеуге мәжбүр:
орташа есеппен 2-3 адам жұмыс ... ... ... 1-2 адам ... ... қажетін қамтамасыз ету үшін қажетті материалдық
игіліктердің мөлшері бірдей деп ... ... ... топтардың
әрқайсысының кіріс мөлшерінің әркелкілігіне байланысты ... ... ... де ... яғни өз ... ... мүмкіндіктері мен қоғамдық байлықтан алатын ... ... ... ... ... Бұл ... ... кейінгі жылдардағы
мағлұматтар бойынша, біріншіден жұмысшылар топтарының қай ... ... ... жұмысшы біліктілігінің дәрежесіне
байланысты еңбегіне ақы ... ... ... жылы зерттелген жұмысшылар отбасыларыңда ... ... ... 67,2%-ы ... мен ... ... жасөспірімдер,
8,4%-ы қарт кісілер, 1,2%-ы еңбек етуге қабілетсіз еңбек жасындағы ... ал, 23,2%-ы үй ... 18-49 жас ... ... ... ... жұмысқа тартылу көрсеткіштері төменгі біліктілікті
жұмысшылардың отбасыларыңда ... да, ... ... ... ... отбасыларында төмен. Әрине, ол ... ... ... ... ... ... бөлігін толық қамтамасыз етуге
қажетті кіріс мөлшерін көбейту шараларына байланысты ... мен ... әр ... ... ... ... ... динамикасы: 1940 жылы 316 сом, 1950 жылы 608 сом,
1954 жылы 678 сом, 1955 жылы 711 сом ... 1940 ... ... ... ... ... [60]. Өнеркәсіп жұмысшылары отбасыларыныңм кірісіндегі
жалақы мөлшерінің біліктілігіне байланысты айырмашылықтарын ... ... ... ... ... топтарының негізгі табыс көзі ... ... ... ... жалақы болып табылады.
Өнеркәсіптің ауыр ... ... ... ... ... ... ... өз ішінде де біліктілікке байланысты жалақы мөлшерлері
өзгешеленеді. Стахановшы-жұмысшыларының ... ... ... да жоғары;
- Жалақы мен отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... категориялардың мәдени-тұрмыстық жағдайы да
әркелкі. Тұтыну мүмкіндіктері де әртүрлі дәрежеде. Отбасының ... ... ... мүшелерінің мәдени - тұрмыстық шараларға, ... ... ... ... ... ... түседі.
Сонымен, өнеркәсіп жұмысшыларының ішкі құрылымдық бөліктері арасындағы
жіктелістің екі көзі бар: ... ... ... жұмысшылар еңбегіне ақы төлеудегі жіктеліс; б)Әр саладағы
жұмысшыларды біліктілігіне байланысты ақы ... ... ... ... немесе жоғары ақы алатын жұмысшылар-жоғары біліктілікті, орта
біліктілікті және төменгі біліктілікті жұмысшылар деген бөліктер бойынша
ақы төлеу ... ... ... ... жұмысшылардың таптық
ерекшеліктеріне байланыссыз ұқсас артықшылығы мен ... және т.б. ... ... бар ішкі ... ... бар.
Әлеуметтік құрылымды әлеуметтік таптық және мамандықтық құрылым қарым-
қатынасында зерттеу ... ... ... ... үш ... өзгешеленетін
топгар мен жіктердің болғандығын керсетті.
2.2 ... мен ... да ... топтардың дамуы
Кеңес дәуірінің әлеуметтік құрлымыңдағы ірі тап ұжымшаршылар мен
кооперацияланған шаруалар болып табылады. Қарастырылып ... ... ... ... жылдар аралығында ұжымшаршылар ... ... ... 1950-жылдары жүргізілген ұжымшарларды
ірілендір, ұжымшаршыларды кеңшаршыларға айналдыру, тың және ... ... ... нәтижесінде олардың абсолюттік саны мен үлестік
мөлшері ... ... 1939 жылы ... ... ... ... 1959 жылы 20,7%, 1960 жылы 19,97%-ға төмеңдеп, ал, 1970 жылы 8-9%-
ға дейін төмендеді.
1939-1959 жылдар белесіндегі ... ... ... ... ірі оқиғаның бірі - халықтың ерен еңбегі мен ерлігініне сын болған
Ұлы Отан соғысы болып табылады.
Ұлы Отан соғысы жылдары ... ... ... пен транспортқа
өзінің еңбекке жарамды мамандарының 38%-ын берді. 1942 жылғы 1 ... ... ... 1 ... ... ... ауыл ... майданға және
өнеркәсіп орындарына 750 мың адам мобилизацияланды [61]. ... ... ... ... ... ... ... пен табандылық
көрсетті. Соғыс жылдарында Қазақстан ұжымшарлары мен кеңшарлары майдан мен
елге 356367 мың пұт астық, 173569 мың ... ... 241183 мың ... т.б. өнімдер берді. Мал шаруашылығы 1942 жылы 1941 ... 2657 мың пұт ет, ... 1467 мың пұт сүт ... 107 мың пұт ... өнім берді. Бұл соғысқа дейінгі жылдардағыдан 2-3-
4 есе артық еді. Алайда, ... ... ... өндірісінің дамуын
тежеді. Елді қорғау қажеттігі ... ... ... төмендетті. 1940 жылмен
салыстырғанда 1945 жылы республикада еңбекке жарамды ұжымшаршылар саны 25%-
ға кеміді. Ұжымшарлардың кіріс ... ... 1940 жылы 734,2 ... ... жылы 104,1 ... ... ... жетті. Нәтижесінде жыл бойы еңбек
күніне төлем ақы алмағандар көп болды.
1940-1953 жылдар аралығында ұжымшаршылар саны 282,7 мың ... ... ... шаруашылығы 1944 жылы 1940 жылға қарағанда 25 мыңға
өскенімен, 1940-1953 жылдар аралығында 74,4 ... ... ал, ... ... қатары 665,6 мың адамға өскен. Ұжымшаршылар ірілендіру
және ұжымшарларды кеңшарларға ... ... ... ... ... ... облыстары ішінде 1940-1953 жылдар ішінде ұжымшаршылар
санының кемуі, әсіресе, Ақтөбе (24 мыңға), ... ... (37,8 ... ... (2 есе, 36,7 ... Қостанай (25 мыңға), Қызылорда ... ... ... (20 ... ... ерекше қарқынды жүрді.
Талдықорған (1,5 мыңға) және ... ... (1,6 ... ... ... саны өсті. 1950 жылдары ұжымшаршылар санында кему үрдісі
басым болды. Ұжымшашылар саны 1950 жылы 72,6 мың ... 1951 жылы 18,5 ... ... 1952 жылы ауыл халқының саны 22 мың ... (0,5%), ... ... 89,3 ... (3,6%) ... Бұл жылдары ұжымшаршылар
қатарына 60 мыңдай адам табиғи өсім ... ... ... ... ұжымшарларды кеңшарларға айналдыру кезінде жұмысшылар мен
қызметкерлер категориясына өткендіктен 149,2 мың ... ... ... жылы ... ... ... ... байқалды. КСРО-ның басқа
републикаларына карағанда ... тың және ... ... игеру
жылдары ұжымшаршылардың жұмысшы табы қатарына өту процесі қарқынды ... ... ... саны ... ... мен ... ... 1950-1970 жылдар аралығында 3699-дан 423-ке дейін,
ал, ... ... ... саны ... ... 868 ... 294,4 мың
болып, яғни 573,6 мың адамға азайды. 1965 жылдан ... ... ... ... ... бастады [61, С. 200].
Ұжымшарларды ірілендіруден соң ірі ... ... мен ... ... ... ... Ұжымшаршылар
еңбекақысыз, нақты күндер санын өтеуге, еңбегіне мардымсыз заттай ... ... ... 1955 жылы ұжымшаршыларға еңбек күн есебіне 2-3
килограмнан нан және 9,6 ... ақша ... 1953 ... 1 ... мал ... ... берілетін ақы ұжымшарлардың оларды
өндіруге кеткен шығындарын ... ... ... ... бойы ... төлемеді. Мысалы, Жамбыл облысы, Красногор
ауданы, Калинин ... ... ұжым ... 1942 ... ... наурыз айына дейін еңбекақы төленбеген. Ұжымшардың ... ... 840 мың сом ... [62]. ... ... ... астықтың шықпай қалуына әкелді (Мысалы, Павлодар,
Ақмола облыстарындағы қуашылық). Осындай ... ... ... ... және тұрғын үймен қамтамасыз етуде артықшылықтары
бар ірі құрылыстарға (Өскемен ГЭС-і, ... ... ... қазу ... кен басқармасы, руда іздеу жұмыстарына) кетуге тырысты.
Ұжымшарларды кеңшарларға айналдыру ... ... саны ... ... 642,0 мың ... (25,2%) күрт ... Керісінше
ұжымшаршылардың жұмысшылар мен қызметкерлер категориясына өтуі есебінен
жұмысшылар мен қызметкерлер қатары 33,6%-ға ... ... ... ... ... ... түрде жұмысшылар мен
қызметкерлер категориясына өтті. Әрине, жұмысшылардың бұл аграрлық ... деп ... ... еш ... ... жоқ. 1950-1965
жылдар аралығында кеңшарлар мен ауыл ... ... да ... жұмысшылар мен қызметкерлердің саны 167 мыңнан ... ... 6 ... аса көбейді.
1939-1959 жылдар арасындағы дене еңбегімен айналысатындар тобына енген
ұжымшаршылар санындағы өзгерістерге тоқталайық. Барлығы 1939 жылы ... 56,8%-ы (610529 ... ... 21,1%-ы (226654 адам) орыстар
болса, 1959 жылғы 1113199 ұжымшаршының 43,6%-ы (485101 ... ... (271931 ... орыстар болды. Екі санақ аралығында қазақтар 125428
адамға кеміп, үлес салмағы 21 пунктке ... ... 42277 ... ... ... Қазақстан ұжымшаршыларының жалпы өсімі 37946 адам-ға
(4%) тең болды. Орыстар 226654 адамнан 271931 ... 42277) ... ... ... ауыл шаруашылығындағы үлесі төмен ... ... ... ... ... т.б. ... дене еңбегімен айналысатындардың ішіндегі әйелдер 1939 жылы
668264 адам, олардың 63%-ы (421423 адам) қазақтар ... 20 ... ... 37946 ... ... 936949 ... (140,2% ... Қазақ әйелдерінің
саны екі санақ арасында 125428 ... ... дене ... ... ... үлесі 29,4% болып азайды. Сонымен, дене еңбегімен
айналысатыңдардың ішіндегі әйелдер үлесі 20 жыл ... сан ... ... ... ... да ... ... ішіндегі қазақ әйелдерінің
көрсеткіштері төмендеген.
1939 жылы 526769 әйел ауыл ... ... ... 1959 жылы олардың саны 504061 адамға дейін азайып, 1939 ... 96%-ын ... Ауыл ... ... ... ... болды. Ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... ... әйелдерінің саны 1939 жылы 3 есе, 1959 жылы ... көп ... Бұл ... ұлтының негізгі көпшілігінің ауылды жерде тұрып,
еңбек еткенінен хабардар етеді.
1950-1959 жылдардағы статистикалық мәліметтер ауыл ... ... ... ... ... ... ... 1950 жылы ауыл
халқының 65 %-ға ... ... еді, ал, 1959 жылы ... ... ... ... ... азайды. Ал, жұмысшылар мен қызметкерлердің үлесі
33,8 %-дан 64 4%-ға, яғни 30,8%-ға ... ... саны сол ... мың және 1,6 мың ... [63].
Қарастырылап отырған кезеңде ұжымшаршылар санындағы кему үрдісінің
басым болуы - ... ... ... кеңшарларға айналдыру
әрекеттерінің, ұжымшаршылардың арнайы, механизацияланған ... ... ... ... болып табылады. Сонымен бірге, барлық ұжымшаршылар
дене еңбегімен айналысқан жоқ, ... ... ой ... ... топтары да болды.
Әлеуметтік құрылымға байланысты 1939-1959 жылдар санақтарындағы
мәліметтерді ... үш ... ... ... мағлұматтарымен
бірге, еңбек етпейтін элементтер, кооперативтерге біріктірілмегендер,
жекешелер, ... ... ... ... әлеуметтік топтар туралы
мағлұматтарды кездестіреміз. Сондай-ақ, санақтардан ... ... ... ... туралы да мәлімет аламыз. Ғасыр бойына
жүргізілген санақгардың ... де ... ... ... ... ... санақ материалдарында кооперацияланбаған шаруалар, ... ... ... ашып ... ... ... ... т.б. деп аталған қоғамдық топтардың бар екендігі көрінеді. Бұл топтар
1939 ... ... ... ... 1959 жылы ... ... түскен. Егер
бұл топқа кооперацияланбаған кустарьлар, жекеменшік ... дін ... онда ... ... ... ... ... аралығында репрессиялар мен социалистік ... ... ... кең етек ... бұл топқа жататын
адамдар көбінесе өздерінің ... ... ... ... ... ... 1939-1959 жылдар аралығында 386811 (1,3%) адамнан 13013 (0,1%)
адамға кемуінің бір себебі осында ... да ... ... кездесетін
социалистік емес әлеуметтік топтар туралы мағлұматтар ... ... ... ... ... ... негізге жатпайтын
әлеуметтік топтарды жоймағандығын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... те емес ... ... Бұл, ең алдымен, халықтың бір
бөлігінің дара еңбегінің көрінісі ... ... ... ... ... адамдардың социалистік емес деп
аталатын топтардың жаңаша: ... ... ... еңбек ету т.б.
атаулармен өз жалғасын тапты. 1991жылдың ... есеп ... ... 217 мың адам ... ... ... Қазақстан халқы 6394 мыңнан мыңға көтеріліп, 2901
мың адамға (1,5 ... ... ... ... қала ... ... ауыл
халқы 17,7%-ға өсті. Ауыл тұрғандарының өсімі халықтың ... ... ... тың ... ауыл ... саны 83% ... Қазақстан
халқының екі санақ аралығындағы жалпы өсімінің 75% қала ... ... 1959 ... сан ... ... ... ... санынан 1,5 есе
адам тұрды.
Екі санақ арасында Қазақстан ... көп ... ... ... 1939-1959 жылдардағы әлеуметтік-демографиялық жағдай,
негізінен, екі ірі ... ... ... ... ... - қала ... басым көпішлігін құрайтын славян типтес
халықтар (соның ішінде көпшілігі орыс ұлты өкілдері). Екіншісі - ... ... ... ... ішінде отарлы мал шаруашылығымен
айналысатындардың басым көпшілігі, негізінен қазақтар мен ... да ... ... ... ... топ.
Бұл кезеңде қазақ халқының саны мен үлесінің азаюын тереңдеткен ... ... және ... түрі ... ... ... дамуында шешуші өзгерістер енгізді. Патшалық Ресей кезінде
басталған көші-қон ... ... ... тоталитарлы жүйесі тұсында
бірнеше түрде жалғасып, жергілікті халықтың ... ... ... орыс ... ... ... есе артуына әкелді. Осы жылдар
ішінде қазақ ... өз ... ... ... ең ... ... жетті.
Экономикалық, әлеуметтік, идеологиялық т.б. салаларда орыстандыру
саясаты толық күшіне енді. Соның ... ... беру ... ... ... ... жазу ... әріпіне көшірілді, негізгі мемлекеттік
қарым-қатынас тілі орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы
әкімшілік, әскери қызмет, идеологиялық т.б. мекемелер, қоғамдық ұйымдар мен
институттарда жетекші ... ие ... ... шоғырлануына, мемлекеттік сұраныс пен
географиялық орналасуына ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыс және ... ... ... ... ... ... 20 ішіңдегі айтарлықтай
кемуі 1941—1945 жылдардан ... апат ... тән ... Бұл
кезеңдегі республика халқы құрамының ... ... әсер ... Ұлы Отан ... және ... қатысты мобилизация мен
демобилизация, стихиялы және реттеулі эвакуация мен реэвакуация, өнеркәсіп
орындарын ... ... ... ауыр еңбегіне және т.б.
қатысты белсендірілген ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... өлім-жітім көрсеткіштері, халықтың табиғи өсімі
төмендеді.
1946-1959 жылдар аралығында Қазақстан халқының экономикалық-әлеуметтік-
мәдени дамуын қалпына келтіру шаралары ... ... ... ... ... ... салу, тың жерлерді игеру негізінде
жиілеген көші-қондар ... ... 1939 ... ... ... төмендетіп, 29,8%-ға түсірді. Сол арқылы ХХ-ғасыр бойы ... ... ... кему ... шегіне жеткізілді.
Бұл - елдің қауіпсіздігін арттыру мақсатында қорғаныс ... ... ... көп ... атом ... ... атом
қаруын сынақтан өткізу, оны іске асырып, КСРО-ның қуатты державаға, ҚазКСР
территориясының сынақ ... ... ... ... ... экологиялық, денсаулық сақтау жағдайы жоғарыда керсетілген
теріс көрсеткіштерге душар болды.
1946-1953 жылдар соғысқа дейінгі ... ... ... келтіру кезеңі
болса, 1953 жылдан бастап, демографиялық дүмпу ... аяқ ... ... ... сәйкес келеді. Бұл өзгерістер бүкіл Қазақстан халқына
қатысты.
Тың және тыңайған жерлерді игеру шарасы халық құрамының полиэтникалык
сипатын одан әрі ... Бұл ... ... ... ... 8%-ға ... ... 1950 жылдары Қытайдан келушілер ішінде ... ... ... ... орны ... ... ... бұл кезеңде Қазақстанның индустриалды-аграрлы елге
айналуы күшейе ... ... ... ... ... саны өсіп,
ұжымшаршылар кемуде болды. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығында осы кезеңде
жүргізілген ... ауыл ... ... ... ... ... жылдар аралығыңдағы ұжымшарларды ірілеңдіру кезінде орталық
елді пункттерден шалғай орналасқан, халқы аз мөлшердегі кейбір ауылдар ... ... ... мен ... т.б. ... әлсіреді. Қазақтың
төрт түлік малынан бұрын, пайдасы көп деп есептеп, шошқа ... ... ... ... өкіметі тұсында ғасырлар бойына қалыптасқан
дәстүрлі мал шаруашылығын ... ... ... халықтарындағы Ұлы Отан соғысынан компенсаторлық кезеңнен
кейін (1946-1950 жылдар) этнодемографиялық көрсеткіштерде (туу, ... ... және т.б.) екі ... ... ... ... да аз балалы, орта азиялык халықтарда көп ... ... ... ... ... оның ... факторы - табиғи қозғалысқа
тікелей қатысты. 1939-1941 жылдары табиғи қозғалыста туу ... ... ... ... 256,6 мың ... ... ... 690,7 мың
адам (жылдық көрсеткіш 138 ... ... ... тиісті адам санынан
592 мың адам кем) туылды. Ерекше, І944 жылы 1940 жылмен салыстырғанда 3 ... бала ... ... ... ... ... ... туу
көрсеткшітері өсе бастады. 1946-1950 жылдары 774,6 мың ... ... 989,6 мың ... ... ... 1304,1 мың бала туылды. ... ... ... туу өсу үрдісін көрсетті. Қорыта айтқан да, туу
деңгейі 1939-1945 жылдары кему, 1946-1959 жылдары өсу үрдісінде дамыды.
1951-1960 жылдары ... ... ... ауыл ... ... ... ... ауыл халқының саны өссе, 1956-
1960 жылдары кему үрдісін көрсетті.
Республиканың ... ... аман ... куштері мен жаңа
идеологиялық бағытқа сай даярланған күштерінщ нәтижесінде интеллигенция
тобының ... ... ... ... ... республика
интеллигенциясының аграрлық тобы 2 есеге жуық ... 1939 жылы ... 170-187 мың, ... 20 жыл ... соң 325 мыңдай адам ой еңбегімен
айналысты.
Жаппай репрессия, депортация, жер аударулар, «халық ... ... жабу және т.б. ... әрекеттері арқасында, Қазақстан әскери
қылмысы мен Отанын сатқаны үшін», «кеңестік жүйеге ... жау ... ... т.б. ... жер аударылғандар мен депортацияланғандар
полигонына айналды. ІІХҚ ... ... 1939 жылы 187137 мың ... ... ... қоныстандырылғандарының саны әрдайым өсуде болды:
республикада 1946 жылғы қантарда 706051 адам, сол жылғы қазан ... ... 1949 ... 1 ... 820165 ... 1952 жылдың 1 есебінде 988373 адам
тұтастай депортацияланған халықтар өмір сүрді. 1953 ... ... ... олар ... адам ... ... ... 1959 жылы арнайы жер
аударылғандар есепте болды. Бұл жылдары ... мен ... ... ... ... ... кеңшарларға
айналдыру, тың және тыңайған жерлерді игеру және т.б. шаралардың жүргізілуі
арқасында демографиялық дағдарыс жалғасты.
Қазақстанды мақта мен егін ... ... ... ... ... ... облысында Мырзашөлді игеру ... ... ... Арал ... ... әсер ... ... тиісті іс-шаралар басталды және Семей полигонының негізі қаланды.
Осы жылдары көші-қон ... ... ... ... ... ... ... түрі қалыптасты Психологиялық әсер - радиофобия сол
аймақтама тұратын адамдардың тек бала ... ... қана ... ... ... ... құлқына әсер етіп, полигоннан алыс ... және ... емес ... ... ... ... Бұл республиканың
экономикасы мен шаруашылықтарына, халықтың орналасу ерекшеліктеріне елеулі
өзгеріс енгізді. Егер ... ... ауыл ... ... ... 1,9%-ға өссе, ядролық поли-гондарға жақын аудандарда бұл
көрсеткіш ... ... Бұл ... апат ... Арал ... өміріне де қатысты. Радиациялық ... пен ... ... ... ... еріксіз көші-қон процесі жүрді: халық
тұрған жерінен жоспарлы ... ... өз ... ... Семей облысының
Абралы ауданынан, Атырау, Арал өңірлерінен көшкендер легі әлі де ... ... ... ... ... ... бекіту
мен жаңа өңдірістік қатынастарды қалыптастыруға негізделген үш лагерлі
әлеуметтік-таптық құрылымды ... жүйе ... ... ... ... ... процесі жұмысшы табының жаңа
отрядтарының пайда болуына әкелді.
Қазақстанның тәуелсіздік алуы мен жеке ... ... ... - қазақ
халқының тарихи-объективті дамуының ... ... ... ... ... өзі шешу мүмкіңдігі мен қажеттілігіне өзі ие ... ... ... бойы ... ... басынан өткен қиын-қыстау жағдайлардан аман-есен
өтіп, еліміздің өркениетті ел ретінде қарыштап дамуына мүмкіңдік ... ... ... ... ... көрсетеді.
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.
1. Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы. Егеменді Қазақстан, 2003 ... ... ... көп ... ... ... барлық
әйелдеріне үндеуі. Егеменді Қазақстан, 2003 ж. 5 мамыр.
2. Бөкейхан А. Исторические ... ... края и ... ... ... ... 1995, С. 45-77.; ... М. Туркестан под
властью Советов (к характеристике диктатуры пролетариата). Алма-Ата,
1993; ... М. ... ... ... Алма-Ата, 1993.
3. Бекмаханова Н.Е. Формирование многонационального населения Казахстана
и Северной Киргизии (последняя ... XVIII - 60-е годы XIX ... ... 1980, 252 с; ... Н.Е. ... ... ... и Киргизии в зпоху каіштализма (60-е годы XIX в. -
1917 г.). Москва, Наука, 1986, 242 с; ... Н.В. ... ... ... ... ... (1870—
1914). Алма-Ата, Наука, 1991, 186 с.
4. Абылхожин Ж.Б., Козыбаев М.К., Татимов М. Казахстанская ... ... ... 1989. N ... Проблемы труда и народонаселения в Казахстане. Сб. статей. Вьш. I.
Алма-Ата, 1970, 175 с; ... ... ... ... 1979, 170 ... Гендельман МА, Спектор М.Д., Томилин В.Ф. Социально-экономические ... ... ... сел // ... ... Т. 12. Выл I.
1975, С 3-21.; Спектор МД. Проблема сельскохозяйственного расселения
// Труды ... С. 31-35.; ... ... на ... в ... Азии и ... ХІХ-ХХ вв. Тез. докл. и сообщений.
Целиноград, 9-11 июля 1991, 116 с.
7. Нусупбеков А.Н. ... и ... ... ... ... ... (1917-1940 гг.). Алма-Ата, Наука, 1966, 241 с.;' ... ... С.Б., Пан Н.Г. Рост ... кадров рабочего
класса в Казахстане (1945-1965 гг.). Алма-Ата, Наука, 1976, 272 ... Б.Н. ... ... ... рабочего класса
Казахстана (1959-1975 гг.). Алма-Ата, 1975, 317 с; ... ... ... ... Алма-Ата, Ғылым, 1960, 121 с;
Тулепбаев Б.А ... ... ... в ... ... ... Москва, Наука, 1984, 256 с; Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов
К.Н. История крестьянства Советского Казахстана. ... ... 160 с; ... Т.Б. ... ... Казахстана в годы
Великой Огечественной войны (1941-1945 гг.). Алма-Ата, Ғылым, 1971,
312с; ... Р.Б. ... идеи ... ... и их
осушествление в Казахстане. Алма-Ата, Ғылым, 1972, 415 с; ... ... ... ... ... ... и
развития. Алма-Ата, Наука, 1975, 256 с; ... X ... ... в ... ... ... ... 1988, 192 с. и др.
8. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитие советского рабочего ... ... ... п). Алма-Ата, Наука, 1966, 241 с
9. Баишев С.Б., Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические ... ... ... в ... ССР//Вопросы истории. 1975, № 2.
10. Турсынбаев А.Б. Колхозное ... ... ... ... 121 с.
11. Сулейменов Р.Б., ... Х.Н. ... путь ... ... народов. Алма-Ата, Наука, 1967, 232 с.
12. Гладышева Е.Н. 0 взаимовлиянии ... ... ... (на ... ... В кн: ... ... Москва, Статистика, 1973, 256 с.
13. Базанова Ф.Н. Формирование и развитие струкгуры населения Казахской
ССР ... ... ... ... 1987, 152 ... ... Ж.Б., Козыбаев М.К., Татимов М.Б. ... ... 1989, № 7. с. 53-71; ... ... ... ... 1991; ... М.К История и современность.
Алма-Ага, Наука, 1991, 254 с; ... М.К., ... ... К.С. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства.
Алма-Ата, 1992, 36 с. и ... ... ... том. ... Қазақстан, 1995, 480 б.
16. Казахстан в период Великой Отечественной ... ... ... ... гг. В 2-х ... Т. 1. Алма-Ата, 1964, 596 с; Т. 2. Алма-Ата,
1967, 527 ... ... С.К ... ... ... ... (1917-1980 гг).
Алма-Ата, Наука, 1984, 319 с.
18. История рабочего класса Советского Казахстана. Т. 1. Алма-Ата, Наука,
1987, 431 с; Т. 2. ... ... 1988, 451 ... ... X. ... ... Казахстана в условиях
совершенствования социализма. ... ... 1988, 192 ... ... М.Х., ... АБ. ... ... в
Казахстане (1917-1980гг.). Алма-Ата, 1991, 252 с.
21. Галиев А.Б. ... ... в ... ... гг.// ... ... на соиск. уч. ст. ... 1994, 48 ... ... М.Б. ... народонаселения и демографическая политика
(социально-философские аспекты системного ... и ... ... ... 1978, 143 с; ... М.Б. Демография
-наука о народонаселении. Алма-Ата, Наука, 1984, 173 с; ... ... ... Алматы, 1993; Тәтімов М., ... Ж. ... ... ... Жеті ... 1999, 264 б.
23. М.Қ.Қойгелдиев, Т.О.Омарбеков. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, ... 1993, 128 с; ... Т.О. 20—30 ... Қазақстан қасіреті.
Алматы, Санат, 1997, 319 б., ... Т.О. ... ... ... // Ақиқат. 1994. № 1. 37-44 б. және ... ... М.Х., ... Р.Р. ... ... тенденции 80-90-х
годов. Алматы, Өркениет, 2000. 102 с
25. Сдыков М.Н. Население Западного ... ... ... ... ... гг). ... Ғылым, 1995, 220 с
26. Козина В.В. Население ... ... ... ... ... Өркениет, 2001, 88 с; Козина В.В.
Население ... ... ... XIX в. - 30-е годы XX ... Өркениет, 2000, 183 с; Козина В.В. ... ... (40-е годы - ... XX века). Алматы, Өркениет, 2001, 184 с
27. Толекова М. Жетісу халқы ... жж.). ... 2002, 282 б. , ... К. ... ... ... ... Алматы,
Қазақстан, 1997, 295 б.
28. Алексеенко А. Н Сельское население Казахстана (1920-1990 гг.). Авто-
реф. дис. ... ист. ... ... 1994, 46 с; ... А.Н. ... Казахстана. Усть-Каменогорск, 1994, 121 с.
29. Такижбаева Н.З. ... ... и ... структуры
сельского населения Казахстана (1946-1992 гг.). Автореф. дисс. на
соиск. доктора ист. ... ... 1999, 47 ... Мендикулова Г.М. Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение
и развитие. Алматы, Ғылым, 1997, 261 с; Коновалов А.В. ... ... ... 1996, 168 с; ... Г.М. ... ирредента в
России (история и современность). // Евразийское сообщество. 1995, N
8, С. ... ... Д. ... Орал ... ... облысы
бойынша). Автореф. 07.00.07. Алматы, 1995, 23 б.
31. Қозыбаев М.К. Демографические исследования в ... ... ... // ... АН РК. 1990, N 3, С. 7-13.; Козыбаев М.К.
Казахстан на рубеже веков: Размышления и ... ... ... ... 2000, 388 ... ... в ... народы. Алматы, «Арыс» - «Қазақстан»1998,
428 с.
33. С. Айымбетов. 1926-1939 жылдар аралығындағы ... ... және ... ... ... Т.ғ.к ... ... 1998, 27 б.; Кожакеева Л.Т. Изменения в ... ... ... ... ... и в ... ... войны (1939-1945). Автореф... к.и.н. Алматы,
1997, 26 с; Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының ... ... ... ... (1939-1959 жылдар). ... ... 2000, 187 б.; ... А.М. ... Казахстана
по Первой Всеобщей переписи 1897 г. ... ... ... ... 2001, 29 с; Шахаман З.Б. Социально-
демографическое развитие населения Северного ... в ... ... ... ... 2002, 25с; ... АА. Социально-
демографические процессы в Северном Казахстане в 1926-1959 гт. Дисс...
к.и.н. ... 2002, 137 ... ... М.Х., ... А.Ш. О ... ... ... иңдустриального развития и рабочего ... ... ... АН РК. 1993. N 4. С. 60-64.; ... М.Х. ... и их ... на ... демографическую ситуацию в
Казахстане. // Вестник НАН РК. 1995, № 6, ... ... ... развитие рабочих Казахстана (1970-1990 гг.). Алматы, Ғылым,
1996, 109 с; Абжанов X. Сельская интеллигенция Казахстана: вчера, се-
годня, завтра. ... ... 1990, 66 с; ... М.Х., ... Историко-демографические исследования в Казахстане: традишш,
современное состояние и перспективы. // Отан тарихы. 1998, № 1 С ... Об ... ... ... ... населения 1939, 1959
1970, 1979 и 1989 гг. Алма-Ата, Казинформцентр, 1991, 75 с
36. Всесоюзное ... ... ... Госстатиздат, 1958, 298 с.
(95-168).
37. Волков А.Г. Об ... ... при ... ... // ... ... и трудовые ресурсы. Москва, 1970, С. 147-148.
38. Қазақстан 50 жылда. 82-83 6.; М.Қозыбаев. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы:
Қазақ университеті, 1992, 272 б. ... ... А ... ... Казахстана. Алма-Ата, 1960, С.
121.
40. Михайлов Ф.К., Шамшатов И.Ш. Народное движение за освоение целинных
земель в ... ... 1964, С. ... ... ССР. ... деление на 1 июня 1978
г. Алма-Ата, Казахстан, 1978, 180 с. (С. ... ... ... ... ССР. ... ... ... государственное издательство, 1957, 381 с. (С. 7)
43. Искаков У.М. Города в системе расселения Казахстана. Алма-Ата, ... 216 с. ... ... ... том. 35, 480 бб.; Козыбаев М.К. Демографические
исследования в Казахстане: итоги и перспективы. // ... АН ... М №11, С. ... Романов Ю.И. Социальный и национальный состав политических
репрессированных в ... По ... ... ... Проблемы формирования нового общественного сознания и построение
гражданского общества в ... ... 1996, 40 с. (29, ... ... ... населения 1999 г. в Республике Казахстан. т.1. Алматы,
Агентство РК по статистике, 2000, 48 ... ... В.В. ... ... ... ... ... XX
вв). Автореф.... д.и.н.Алматы, 2002, 53 с. (27).
48. Никифоров И.В. Городское население Казахстана ... гг.). ... ... уч. ст. кин. - ... 1988. 24 ... Всесоюзная перепись населения 1926г. т. 8. Москва, ЦСУ СССР, 1928, С.
15-19; Всесоюзная перепись ... 1939г. ... 1992.; ... ... ... 1959г. ... ... Госстатиздат,
1962. 202 с. (162-181).
50. Численность, естественное движение и миграция населения КазССР в ... ... ... 1990, 70 ... ... ... ... КазССР. Алматы, 1974. 281 с.
52. Назарбаев Н-А. На пороге XXI века. Алматы, Өнер, 1996, 77 с.
53. Аженов М. Изменение социалыю-классовой ... ... в ... ... ... 1973, 217 ... ... перепись каселения 1926г.Т.8. Москва, ЦСУ СССР,245 с.(15-
19).; Итоги Всесоюзной переписи населения 1939 г. Т.П. 245 ... ... ... ... населения 1970 г. Т.П. Москва,
Статистика, 1973. 262 с. (32-33).
55. Итоги Всесоюзной переписи населения 1939 г. Т.П. 245 с; ... ВПН ... ... ССР. 202 с ... ВПН 1959 г. Казахская ССР. 202 с.
56. Игоги Всесоюзноя переписи населения 1970 г. Т.П. Москва, ... 262 с. ... ... Т.И., ... Р.В. Социология экономической жизни.
Новосибирск, Наука, 1991, 446 с; ... Ю.В. ... ... ... ... ... 1971, 233 ... Аженов М.С, Бейсенбаев Д.Е. Социальная стратификация в Республике
Казахстан. Алматы, Білім, 1997, 112 с, ... Б.С ... и ... ... класса Казахстана. // Казахстан
на пути к устойчивому ... ... ... 1996, С. ... М.С. ... в ... процессах современного
Казахстана. Алматы, Қазақ ... 1999, 117с; ... ... ... ... Казахстана.
Алматы, Қазақ университеті, 1999, 149 с.
59. ... Т. Елді ... ... // ... 1991, № 3, 39 ... ... М. ... тағылымы не дейді? Алматы, Ана тілі, 1993, 128 б.
(28).
61. Балакаев Т.Б. ... ... ... в годы ... ... ... гг. ... 1971, С. 152.
62. Народнос хозяйство Казахстана в 1968 г. Стат. сб. 58с.
63. Шамшатов И.Ш. Большевик ... 75 с (52).

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Тұрғындар статистикасы17 бет
Қазақстан Республикасының халқы6 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Қазақстандағы демографиялық процестер»148 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет
Ақтөбе облысының демографиялық дамуының қазіргі жағдайы54 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. 1 табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. 2 әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) 3 өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу28 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану . Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь