Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңда тіл білімінде антропоөзектік бағыт үстемдік алып, адам факторына ерекше мән беріліп отыр. Зерттеу парадигмасының антропоөзектік ұстанымы тілдің диалектикалық бірліктегі ең маңызды екі қызметін, атап айтқанда, танымдық (когнитивтік) және коммуникативтік қызметін терең ашуға бағытталады. Антропоөзекті зерттеулерде ұлттық сананың тілдегі көрінісі бейнеленеді.
Тілден тыс болмыс сөйлеушілердің тілінде бейнеленумен қатар, бір тілде сөйлесушілердің ойлау жүйесі де ортақ болады. Ғаламның тілдік бейнесін түзуде грамматикалық категориялардың өзіндік орны бар. Қоғам дамуына байланысты грамматикада да өзгерістер болып тұрады. Алайда ол лексикамен салыстырғанда, өте баяу жүреді.
Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі тіл біліміндегі антропоөзектік бағытқа сәйкес тілдің адамның ойлау жүйесі мен іс-әрекетіне ықпалы, сонымен қатар адамның тілге әсері, тілдегі адам факторына ерекше мән берілуде. Осы тұрғыдан қарағанда, грамматикалық категориялардың қалыптасуында адам болмысы, мінезі, көзқарасы, коммуникативті актіге қатысушылардың т.б. антропоөзекті сипатының объективті жағдаятқа қатысы байқалады. Соның нәтижесі ретінде грамматикалық категориялар түрлі формада тілдік бірліктер арқылы тұрпатталады. Оған негіз болатын грамматикалық қатынастар санада мазмұнданып, осымен байланысты морфологиялық категорияларды таным әрекетімен, концептуалдау және категориялау үдерістерімен тығыз байланыста қарастыру қажеттігі туындайды. Соған сәйкес жүргізілетін талдау тілдік құбылыстарды антропоөзектік тұрғыдан айқындайды. Мұнда адам екі түрлі бағытта сипатталады: 1) адамның тілдегі көрінісі; 2) адамның тілді тұтынуы. Бірінші бағытқа сәйкес адамның дүниетанымы байқалады. Мысалы, адамның соматикалық бейнесінің концептуализациясы нәтижесінде адамның физикалық қабілеті, зияткерлік (интеллектуалдық) қабілеті, эмоциясы, әлеуметтік «мен»-і көрінеді, адам сөйлеу-ойлау әрекетіне қатысушы тұлға ретінде көрінеді. Адамның тілдегі көрінісі негізінен лексика мен фразеологияда айқын көрініс тапқан, сондай-ақ грамматикалық категориялардан да оның өзіндік ерекшеліктерін байқауға болады. Ол үшін грамматикалық категорияларды жеке-дара, оқшау қарастырмай, коммуникация мен когниция талаптарын ескере отырып, тілді когнитивті жүйе ретінде тұтас қарастыру қажеттігі байқалады. Зерттеу жұмысының өзектілігін осы тұрғыдан негіздеуге болады.
Екіншіден, зерттеу жұмысында тіл мен адам өзара байланыста қарастырылып, адамның грамматикалық категорияларды танушы және атаушы субъект ретіндегі және концептуалдаушы, коммуникативті діттеміне (интенция сөзінің баламасы, Н.Уәли термині) байланысты коммуникация әрекетіне енгізуші, тілді тұтынушы тұлға ретіндегі қызметіне ерекше назар аударылады. Бұл орайда
        
        ӘОЖ 811.512.122`366.5 + 811.512.122`37                    ... ... ... тілі грамматикалық категорияларының  антропоөзектілігі
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалған.
Ғылыми ... ... ... ... ... оппоненттер: филология ғылымдарының докторы, профессор
Б.Момынова
филология ғылымдарының докторы Қ.Айдарбек
филология ғылымдарының докторы К.Садирова
Жетекші ұйым: ... ... ... ... 2010 жылы «21» желтоқсан сағат 14 00-де ҚР БжҒМ ... ... ... Тіл ... ... ... – түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары ... ... ... ... ... алу үшін ... Д 53.38.01 ... кеңестің мәжілісінде ... 050010, ... ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министірлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2010 жылы «21» ... ... ... ... ... ... профессор ... ... ... ... таңда тіл білімінде антропоөзектік
бағыт үстемдік алып, адам ... ... мән ... отыр. Зерттеу
парадигмасының антропоөзектік ұстанымы тілдің диалектикалық бірліктегі ... екі ... атап ... ... ... және
коммуникативтік қызметін терең ашуға ... ... ... ... ... көрінісі бейнеленеді.
Тілден тыс болмыс сөйлеушілердің тілінде бейнеленумен қатар, бір ... ... ... де ... ... Ғаламның тілдік бейнесін
түзуде грамматикалық категориялардың өзіндік орны бар. Қоғам ... ... да ... болып тұрады. Алайда ол лексикамен
салыстырғанда, өте баяу жүреді.
Зерттеудің өзектілігі. ... тіл ... ... ... тілдің адамның ойлау жүйесі мен іс-әрекетіне ықпалы, сонымен ... ... ... ... адам ... ерекше мән берілуде. Осы
тұрғыдан қарағанда, грамматикалық категориялардың ... ... ... ... ... актіге қатысушылардың т.б.
антропоөзекті сипатының объективті жағдаятқа ... ... ... ретінде грамматикалық категориялар түрлі формада тілдік ... ... Оған ... ... ... қатынастар санада
мазмұнданып, осымен ... ... ... ... ... және категориялау үдерістерімен тығыз байланыста
қарастыру қажеттігі туындайды. Соған сәйкес жүргізілетін талдау ... ... ... ... ... адам екі ... ... 1) адамның тілдегі көрінісі; 2) адамның тілді тұтынуы.
Бірінші бағытқа сәйкес адамның дүниетанымы ... ... ... ... ... нәтижесінде адамның физикалық
қабілеті, зияткерлік (интеллектуалдық) қабілеті, эмоциясы, әлеуметтік «мен»-
і көрінеді, адам сөйлеу-ойлау әрекетіне ... ... ... ... ... ... негізінен лексика мен фразеологияда айқын көрініс
тапқан, ... ... ... да оның ... байқауға болады. Ол үшін грамматикалық категорияларды жеке-
дара, оқшау ... ... мен ... талаптарын ескере
отырып, тілді когнитивті жүйе ретінде тұтас қарастыру қажеттігі байқалады.
Зерттеу ... ... осы ... негіздеуге болады.
Екіншіден, зерттеу жұмысында тіл мен адам өзара ... ... ... категорияларды танушы және атаушы
субъект ретіндегі және концептуалдаушы, коммуникативті ... ... ... ... ... ... ... әрекетіне
енгізуші, тілді тұтынушы тұлға ретіндегі қызметіне ерекше назар аударылады.
Бұл орайда тіл қарым-қатынас ... ... тану ... ... ... білімді жеткізуші құрал болып табылады. Осымен байланысты
қазақ тіліндегі морфологиялық категорияларды тілде концептуалды мазмұнды
репрезентациялайтын құрал ретінде ... рет ... ... ... зерттеу
жұмысының өзектілігін көрсетеді. Грамматикалық жүйедегі ... ... ... ... қазақ тілін үйренушілер
үшін де ерекше маңызды болып ... ... ... ... бір ... ... тіл ... тілдік санасындағы грамматикалық
құрылымнан әр ... ... ... ұлттық дүниетанымы көрінеді.
Көтерген мәселенің өзектілігі осыдан көрінеді.
Қазақ тіл білімінің қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосқан ... ... ... ... отырып, тіл білімінің ... ... ... ... ... хронологиялық тұрғыдан сипаттау,
бір жағынан, жекелеген категориялардың танылу ... ... ... ... ... қалыптасу, даму ерекшелігін көрсетсе, екінші жағынан, әр
кезеңде тіл білімі саласында еңбек еткен ғалымдардың бүгінгі ... ... жаңа ... сабақтастығын сипаттай келіп, тіл
деректері мен ... тіл ... ... ... бағыттарды анықтау
қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарастыруға жол ашады.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі грамматикалық ... және ... ... антропоөзектік сипаты мен
антропоөзектіліктің көріну деңгейін анықтау: адамның тілдегі ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер көзделді:
- грамматикалық категориялар ... және ... ... ... ... ... ... грамматикалық категориялардың (жақ, рай, шақ)
антропоөзектілік сипатын ашып, ... ... мен ... ... ... негізіндегі грамматикалық категориялардың (етіс, септік)
антропоөзектілік сипатын ашып, көріну деңгейі мен ... ... ... ... ... категориялардың (жекелік-көптік,
шырай) антропоөзектілік сипатын ашып, көріну ... мен ... ... ... категориялардың үш тобын (предикативті негізді,
қатынас, сан-мөлшер) талдай отырып, ... ... ... ... мен айырмашылықтарын көрсету;
- морфологиялық категорияларға негіз болған әмбебап (ядролық)
концептілерді анықтау;
- морфологиялық ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
- грамматикалық категориялардың көркем әдебиеттегі, киноаударма,
ғылыми әдебиет пен ... ... ... ... ... категория көрсеткіштерінің функционалды және ... ... ... әлеуметтік-демографиялық топтан құралған информанттар
арасында эксперименттер жүргізу ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, етіс
семантикасының тілдік санадағы көрінісін, түсінік ... ... ... ... ұғымын нақтылау және тіл білімінің ... үлес ... ... элитарлық тілдік тұлға ретінде тани отырып,
олардың теориялық тұжырымдарын талдау арқылы қазақ тіліндегі грамматикалық
категориялардың қабылдану ... ... ... тіл біліміндегі элитарлық тілдік тұлғалар мен қазақ тілінің
бүгінгі тұтынушыларының ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... тұжырымдардағы өзгерістерді анықтау.
Зерттеу нысаны – қазақ тіліндегі ... ... ... беретін, онтологиялық категориялардың ұжымдық санадағы бейнесін
көрсететін морфологиялық категориялар.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... ... категориялардың грамматикалық мазмұны мен қолданысы.
Зерттеудің дереккөздері ретінде ақын-жыраулар шығармаларынан (Қазтуған
жырау, Шалкиіз жырау, Марқасқа жырау, ... ... ... ... ... Шал ақын, Жанақ ақын, Дулат Бабатайұлы, Абай Құнанбайұлы,
Махамбет ... ... ... Шөже ... Шортанбай
Қанайұлы, Майлықожа Сұлтанқожаұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Кердері Әбубәкір);
тарихи ... мен ... жыры ... ... «Қобыланды батыр», «Ер
Тарғын», «Ер Қосай», «Қыз ... ... ... ... мәтіндері
(Ж.Аймауытұлы, М.Әуезов, Қ.Кемеңгерұлы, С.Мұқанов, О.Бөкей, ... ... ... ... ... құралдарынан («Қазақ
әдебиеті», «Ана тілі», «Егемен Қазақстан», «Түркістан» т.б.) жинақталған
мәтіндер, киноаударма мәтіндері, сөздік мәтіндері (қазақ ... он ... ... ... ... тілінің фразеологиялық сөздігі»,
Т.Жанұзақ «Қазақ тілінің сөздігі», «Қазақ тілінің аймақтық ... ... ... ... ... ... ... салалық
сөздіктер, ғылыми әдебиеттен жинақталған мәтіндер («Қазақстан» ... ... ... ... ... қазақ тілі
грамматикалық ілімінің дамуына өзіндік үлес қосқан зерттеуші-ғалымдардың
еңбектерінің ... ... ... етіс ... ... ... ... арналған эксперимент материалдары.
Талдауға түскен тілдік материалдың ... саны – ... ... ... ... ... ... (5000-ға жуық), 1000-нан астам
кинодискурс мәтіндері, бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... материалдары (2 940).
Зерттеудің әдістанымдық негізі. Зерттеудің әдістанымдық негізі
ретінде қазақ тіл білімінің негізін ... ... ... ... ... қатар грамматикалық категориялардың
сипаты туралы І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Н.Сауранбаев, Ы.Маманов, А.Ысқақов,
С.Исаев еңбектері;
- таным ... тіл мен ... тіл мен ... қатынасы туралы
В. фон Гумбольдт, А.Я.Гуревич, С.Д.Кацнельсон, ... Е.С. ... Н. Б. ... ... ... ... В.Г.Адмони, Н. Ф.
Алефиренко, Р.Сыздық, Н.Уәли, Ж.Манкеева еңбектері;
- ... ... ... ... Р.М.Фрумкина, Ю.А.Сорокин т.б. еңбектері;
- лингвистикалық және когнитивті ... ... ... ... ... ... ... Е. С. Кубрякова, О.Н.Прохорова,
И.А.Стернин, Ж.Манкеева, А.Ислам еңбектері;
- ... ... ... ... ... ... Е.М.Верещагин, В.Г.Костомаров,
Ә.Т.Қайдар, Е.Жанпейісов, М.М.Копыленко, З.К.Ахметжанова,
Ж.Манкеева және т.б. ... ... ... грамматика және функционалды-семантикалық өріс,
коммуникативті синтаксис ... ... ... З.К.Ахметжанова, Қ.Рысалды, Ф.Оразбаева, З.Ерназарова,
М.Жолшаева, А.Жаңабекова, С.Құлманов және т.б. ... ... ... ... ... ... Н.Ф.Алефиренко,
Э.Д.Сулейменова, Қ.Жаманбаева, Н.Ж.Шаймерденова, Э.Оразалиева т.б.
ғалымдардың еңбектері негізге алынды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысында когнитивті-репрезентативті ... ... ... және ... ... коммуникативті әдіс,
когнитивті талдау, сипаттама, құрылымдық-семантикалық ... ... ... ... ... жүйелеу
әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:
- қазақ тіл ... ... рет ... ... және ... үдерістерінің нәтижесінде
түзілетіні, яғни әр грамматикалық категорияның негізінде когнитивті
концепт ... ... ... ... ... ... ... философиядағы және психологиядағы
т.с.с. түсініктермен, таным үдерісімен салыстырылып, оның ... орны ... ... рет ... ... ... ... (жақ,
рай, шақ) антропоөзектілік ... ... жақ ... рай ...... шақ ...... негіз болатыны анықталды;
- қазақ тілінде алғаш рет қатынас мәнінің антропоөзектілігі ... ... ... ... ... ... рет жекелік-көптік, шырай категорияларының сан-мөлшер мәнінің
антропоөзектілік сипатын берудегі қызметі айқындалды;
- қазақ тіліндегі әмбебап сипаттағы негізгі ... ... ... ... ... ... болатыны
көрсетіліп, бейнелі-ассоциативтік, құндылық мәндері сипатталды;
- қазақ тіл білімінде алғаш рет предикативті негізді, қатынас, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық діл ерекшеліктеріне байланысты антропоөзектіліктің
көріну сипаты анықталды;
- көркем әдебиет, ... ... ... пен ... ... ... ... талданып, қазақ
тіліндегі ... ... ... және ... ... етіс ... тілдік санадағы көрінісі мен етіс категориясы
туралы түсініктерді ... ... ... ... ... ... тұлға ұғымы нақтыланып, тіл білімінің дамуында
өзіндік орны бар ғалымдар элитарлық ... ... ... ғалымдардың тұжырымдары талданып, етіс категориясына
(әсіресе өзгелік етіс), жақ категориясына қатысты (әсіресе анайы,
сыпайы түрге ... ... тіл ... әлі де басы ... талас мәселелер (кез келген етістіктен өзгелік етіс жасала
бермейтіні, өзгелік етіс тұлғалары сабақты етіске ... ... етіс ... салт ... ... ол сабақты етіс
тудыратыны; бірінші жақ жіктеу есімдіктерінің көпше түрі болмайтыны
(мен – ... ... ... ... ... тану ... ... тіл білімі қалыптаса ... ... ... ... ... ... ... т.с.с. ғалымдардың
ұстанымдары мен бүгінгі ... ... ... ... ... түрлі көзқарастар сарапталып, грамматикалық
категорияларды ... ... ... ... ... көрсетілді.
Зерттеу жұмысының теориялық құндылығы. Диссертациялық жұмыс қазақ
тілі антропоөзекті грамматикасының негізін қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... жан-жақты
сипатталып, түрлі формада берілетіні анықталды. Зерттеу ... ... ... тілдік тұлға, когнитивті лингвистика, ... ... үлес ... ... ... ... ... шешімін таппаған грамматикалық категориялардың тілдік
сипаты мен ... ... ... грамматикалық
категориялардың ұлттық ерекшеліктерін айқындауға жол ... ... ... ... ... ... иек арта
отырып, морфологиялық категориялардың мазмұнын, морфологияның тіл жүйесі
мен ... ... ... ... морфологиялық
категориялардың тілішілік ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Сол арқылы морфологиялық
категориялар негізгі ... ... ... ... ... Бұл ... тұжырымдарға жаңа қырынан ... ... ... ерекшелігін басқа категориялармен, таным әрекетімен
байланыста сипаттауға жол ашады.
Ұлттық тілдің табиғатын толық ашып ... ... ... ... интерпретациялау мақсатында тілді функционалды тұрғыдан сипаттай
отырып, ... ... ... мен мазмұндық жағын ... ... ... ... ... зерттеулер үшін де
ерекше маңызды болмақ. Зерттеу ... код ... ... ... ... мазмұнын танып-түсінуге жол ашады. Зерттеу ... ... ... ... тіл ... ... дамуы туралы да мол ақпарат
береді.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... атты ... курсқа
негіз бола алады. Зерттеу жұмысының нәтижелерін лексикалық ... ... ... ... жазылған ... ... ... ... ... ... байланысын сипаттайтын еңбектерде пайдалануға болады.
Сондай-ақ қазақ тілінде когнитивті бағыттағы зерттеулерді, ... ... ... ... ... ... және
грамматика теориясын дамытуға өзіндік деңгейде үлесін қосады. ... ... оқу ... ... тілі ... ... ... грамматикасы, морфология, лингвистикалық семантика және қазақ
тілі грамматикасының ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар:
- Грамматикалық категориялар ... және ... ... түзіледі. Морфологиялық категориялар мен
тұлғалар концептуалды деңгейде негізгі танымдық үдерістер қатарында
сипатталады. ... ... ... ... ... ... ... қалай объективтендіріп,
топтастыратынын да көрсете алады. ... ... жүйе ... ... ... ... ... репрезентациялайтын
концептілер көрініс табады. Сөйлеушінің ментальді ерекшеліктері
уақыт, модальділік, персоналдылық, қатынас, сан-мөлшер т.б. негізгі
(ядролық) концептілерде көрінеді.
- Предикативті қатынас жақ, рай, шақ ... ... ... жақ ... ... рай ... уақыт шақ
категориясына негіз болған. Жақ ... ... ... ... қатысын, көбінесе сөйлеушінің қатысын білдіреді. Антропоөзектілік
тұрғыдан алғанда, жақ ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері байқалады. Қазақ
тіліндегі жақ категориясының анайы/сыпайы түрге жіктелуі ментальдылықтың
көрсеткіші бола алады. ... ... ... ... ... ... ... Ол шынайы болмыспен ... ... ... шынайы болмыспен сәйкес келмеу (субъективті
модальділік) ... ... ... рай ... негіз болады. Уақыт
тікелей концептуалданбайды, оған жанама түрде оқиғалар, кеңістік ... ... уәж ... Оның ... ... білімдерді:
уақыттың философиялық және физикалық ... ... ... ... шақ категориясының мәні мен қолданысы туралы білімді қамтиды. Уақыт
концепті осы шақ, келер шақ, ... шақ ... ... ... ... ... сөйлеу сәтін меже ретінде ұстанады. Сөйлеу ... ... ... уақыты болып табылады. Шақ, рай
категорияларында ... ... ... ... қабылдау
ерекшеліктері көрініс тапса, жақ категориясында олардың ... ... ... Қазақ тілінде қатынас мәнінің концептуалды мәні етіс және ... ... ... ... ... ... ... объектілік, меншіктілік қатынас,
мекендік-мезгілдік, көлемдік т.с.с. қатынастарды білдіріп, ... ... ... ... көрсетеді.
- Сан-мөлшер мәні жекелік-көптік, шырай категорияларының көмегімен
беріледі. ... ... ... ақиқат болмыстың тілдік тұлға
санасындағы көрінісі байқалады. Сонымен қатар ... ... ... ... қолдану ерекшеліктерінен де хабар береді.
- Әмбебап сипаттағы негізгі (ядролық) концептілер – мазмұн және тұрпат
межесі бар ... жүйе ... ... ... Мазмұн межесі
ойлаудың түрлі формаларына, концептуалдауға, сондай-ақ ... ... ... ... ... болады, ал тұрпат
межесі грамматикалық категориялар, ... ... ... ... ... мен ... концептуалды мазмұнның
құрылымдалу тәсілі болып табылады. Морфологиялық репрезентация ... ... ... ... ... айқындауға
мүмкіндік береді. Әмбебап ... ... ... ... мазмұн мен репрезентацияланатын тұлғалардың ... ... ... ... тілдің өзіндік ерекшеліктері
көрініс ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынас айқын көрінеді. Морфологиялық
бірліктердің когнитивті қызметі ойлау үдерісімен, ... ... ... ... жіктеу ерекшеліктерімен байланысты болады.
- Грамматикалық категориялардың қызметі әр форманың өзіне ғана тән
семантикалық ... ... ... Мысалы, жақ категориясының
І жақ жекеше түрінің инвариант мәні сөйлеу актіне ... ... ... қатысатын жеке адам, белгі иесі – субъект ... не ... ... белгілерден тұрады, синтагмалық деңгейде ауыспалы мәнге
ғана ие болып, жалпыланған жақпен сәйкес келуі, ... ... ... ... вариант мәндерге ие болады.
- Қазақ тілді сөйлеушілердің тілдік санасында өздік, ырықсыз, ортақ
етіс мазмұн межесі мен ... ... ... ... ... ... етіс ... тілдік санада әлі орныға қоймаған. Ол өзгелік етіс
қосымшаларының сабақты етіс қосымшаларымен ұқсастығына байланысты.
- ... ... ... – ұлттық тілдің ... ... ... ... орынды қолданатын, лексикалық,
фразеологиялық, ... ... ... ... ... ... алатын, коммуникативті стратегиялар ... ... және ... ... ... ... ... тіл мен мәдениет концептосферасын құрайтын концептілердің
ұғымдық, ... ... ... ... тілдік тұлға.
Элитарлық тілдік тұлғаға ақын-жазушы, ... ... ... тіл
білімінің дамуына үлес қосқан ғалымдарды да жатқызуға болады. Элитарлық
тілдік ... ... ... ... арқылы қазақ тіліндегі
грамматикалық категориялардың қолданыс сипаты анықталады.
- Ұлттық тіл білімінің қалыптаса бастаған ... ... ... ... Қ.Басымұлы, Т.Шонанов т.с.с.)
еңбектерінде грамматикалық категориялардың антропоөзектілігі, функционалды
грамматика, коммуникативті лингвистика ... ... ... ... ... ... байланысты ой-тұжырымдары
кейінгі еңбектерде сабақтастық таппай қалған.
- Қазақ тіліндегі грамматикалық категорияларда әлі де басы ... ... Ол жақ ... ... және ... түрге жіктелуіне,
көптік жалғаудың статусы, болжалдық сан есімдерге, етіс категориясының
танылуына т.с.с. қатысты.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... мен ... ... және ... филологиясы
мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2003),
«С.Аманжолов және қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері» атты ... ... ... 2003), ... ... және ... мәселелері» атты халықаралық конференцияда (Алматы, 2004),
«Мәдени мұралардың танымдық негіздері» атты ... ... ... 2004), ... ... атты ... ... конференцияда (Павлодар, 2006), ... тіл ... ... ... ... тілі» атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференцияда (Алматы, 2007), «Қазақ тілінің лексикологиясы,
лексикография, ... мен ... ... ... ... мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда
(Алматы, 2007), ... тіл ... ... бағыт» атты
республикалық ғылыми-теориялық ... ... 2007), ... ... тіл білімі мен әдебиеттанудың теориялық және әдістемелік
мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2008),
«Жаратылыстану-гуманитарлық ... және ... ... ... даму ... ... рөлі» атты ІV халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда
(Алматы, 2009), 5-халықаралық ... ... ... «Ақпараттық-инновациялық парадигмасының қалыптасуы ... ... ... атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияда (Алматы, 2009), «Қазақ тіл білімінің өзекті ... ... ... ... ... 2009), ... және ... халықаралық конференцияда (Алматы, 2009), «Білім беру және ғылым: даму
көкжиегі» ... ... ... ... ... тілін коммуникативтік функционалды бағытта зерттеу және ... ... атты ... ғылыми-тәжірибелік
конференцияда (Алматы, 2010), «Әбіш Кекілбаев шығармашылығы – әлеуметтік-
гуманитарлық ғылымдар ... атты ... ... ... 2010), «Тіл және ... ... антропоөзектік
парадигмасы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференцияда ... «ХХІ ... ... беру ... ... қабілетті маман даярлау
мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда ... ... ... ... ... ... мен ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2010), ... ... ... ... және ... ... ... мәселелері»
атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Шымкент, 2010), ... ... ... ... тілдік саясаты контексінде» атты
халықаралық симпозиумда (Көкшетау, 2010), «Научное творчество ХХІ ... ... ... ... ... 2010), «В мире ... атты ... ғылыми конференцияда (Коряжма, 2010), «Қазіргі
қазақ грамматикасы мен терминологиясын зерттеудің негізгі бағыттары» атты
халықаралық ғылыми-теориялық ... ... 2010) ... негізгі тұжырымдары мен қорытындылары Қазақстан
Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының ... ... ... тілі мен ... ... ... университетінің
хабаршысында, Абылай хан атындағы Халықаралық қатынастар және Әлем ... ... ... ... ... қазақ-түрік
университетінің хабаршысында, «Туған тіл» еларалық ... ... ... ... ... ... ... «Іле ағартуы»,
Қырғызстан Республикасында «Известия вузов», ... и ... ... ... «Теоретические и практические аспекты
обучения ... и ... ... ... науки: Современность и перспективы» сияқты шетелдегі ғылыми
басылымдарда ғылыми-көпшілік және ғылыми мақалалар түрінде ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жинақтарда жарық көрді. Жұмыстың жалпы ... ... ... ... ... мен жинақтарда 50-ден астам мақала жарияланды.
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... айдарымен өтетін ғылыми-теориялық семинарда баяндама ... жыл, 16 ... №7 ... және ... ... осы ... және Лексикология бөлімдерінің кеңейтілген мәжілісінде (2010
жыл, 16 қыркүйек, №16 хаттама) талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... 4 тарау және қорытындыдан
тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған ғылыми ... мен ... ... ... ... жүйе ... антропоөзектік негізі» атты бірінші
тарау үш тараушадан ... Онда ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері, басты ұстанымдар, тіл мен
танымның арақатынасы, концептуалдау, ... ... ... ... ... және ... механизмдері
қарастырылды.
1.1 Зерттеудің теориялық алғышарттары. Бүгінгі таңда адам факторы мен
тілдік бірлік қызметі лингвистика ... ... ... ... ... байланысты тілді когнитивтік тұрғыдан зерттеуге ерекше көңіл
бөлініп келеді. ... ... ... ... ... ... ... тілді динамикалы, үнемі өзгеріп, дамып
отыратын құбылыс ретінде қарастыра ... ... ... ... адам
мәселесі ерекше маңызға ие болып келеді. Адамды ... тыс ... ... ... мәні мен ... ерекшеліктерін адам және оның әлемге қатынасы
арқылы толық сипаттауға ... Тіл ... ... ... ... ретінде қызмет етеді. Антропоөзектік бағыттағы ... ... ... ... ... ... бар ... жан ретінде
сипатталады. Әсіресе адамның ойлау және сөйлеу қабілеттерінің ... ... ... ... орны ... Тіл ... тану барысында жинақталған әлем туралы білімді жеткізудің негізгі
құралы болып ... ... ... ... ... ... туралы
білімді сақтап, жеткізуші ретіндегі қызметін ... ... ... мен ... ... ... сипаттауға мүмкіндік береді.
Тіл таным нәтижесінде ... әлем ... ... оның ... ... ... ... Сана тіл арқылы көрініс табумен
қатар, тіл ... ... Сол ... ... ... деп ... ... адам санасының үш негізіне тіреледі: 1) ақылға, 2) қиялға, 3)
көңілге. Ақыл ісі – ... яғни ... ... ... ... ... ... қиял ісі – меңзеу, яғни ... ... ... ... бейнесіне ұқсату, бейнелеу, суреттеп ойлау; көңіл ісі – ... ... ...... ... аңдағанынша, қиялдың меңзеуін
меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай
білетін адамы ... тіл ... ... ... тілді жұмсай
білетін адам табылуы қиын. Ойын ... ... ... ... ... ... ... күйінде тілмен айтып, басқаларға айтпай білдіруге
көп шеберлік керек» [1, 343 б.].
Тарихи даму барысында танымның екі түрі – ... және ... ... ... ... ... сезім мүшелері арқылы қабылдау,
түйсіну қызметімен ... ... ... ... ... ... да бір ... мәнін, өзіндік ерекшеліктерін, заңдылықтарын
айқындауға бағыттаған. Адам бейнесі тіл семантикасында көрініс табады. Бұл
орайда адамның өзі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу арқылы адамзат өзін өзі танып, түйсінеді. Тіл арқылы адам өзі
де ескере бермейтін құпиялар ... Адам ... ... өзі ... Бұл ... Қ.Жұбанов тұжырымдары назар аударарлық: «Адам
баласының табиғатында әуелі басқаны біліп алып, өзін ... білу ... ... адам ... ... ... ... ғана өзінің басқа
заттарға ат қоятыны өзін сол басқаларға ... ... – өз ... ... деп ... оны ана ... ... ұқсатуынан болған. Осы таным тілге
де әсер еткен. Мысалы, орысша небо – ... небо – ... ... ... ... аты, яғни жоғары жаққа тән қасиеттің иесі; ... ... ... ... ... бөлшектердің белгілерін түйсіну
арқылы атрибутивті портрет қалыптастыра отырып, ғаламды ...... ... ... ... ір – аспан.
Бұрын адам өзін кішкене дүние деп есептеген. Бет-ауызды аспанға ұқсатқан
бет – таң атып келе ... «Таң ... ... ... ... ... дейміз. Ұятсыз деуді бетсіз деуіміз де осы конкреттік бар. ... да ым ... ... байқалады (бетін сызу – ым ... ... ... ... ... выражение)» [2, Б. 94-120].
Ғалым тілдік құбылыстарды ... ... ... ... ... ... ... көреміз, яғни затқа
берілген атауларды адамға қатысты түсіндіре отырып, адамды ... ... ... тілдік бейнесі негізінен субъективті сипатта, себебі онда
нақты бір адамның көзқарасы, дүниетанымы ... Ол ... ... ... ... ... ... бір код құрап, дайын күйінде
қабылданылып отырады. Адам өзіне дейінгі жинақталған білім қорын қабылдау
арқылы ... ... өмір ... де ... ... сөзін түсіне алмауы немесе ... ... ... ... ... ... ... салдарынан
туындайды. Осыған байланысты З.Қ.Ахметжанова: «Қазақ ... ... ... ... қазақ халқының салт-дәстүрін ескіліктің
сарқыншағы ретінде қабылдап, теріс бағалайды. ... ... ... ... табылатын ұлттық мәдениеттің терең, философиялық
мәнін жас буын өкілдері ... ... ... – деп ... [3, ... ... ... – ақиқат болмысты тануға, қоршаған ортаны
түйсініп, жинақталған ... ... ... ... ... Адам қашанда әлемді танып, ондағы өз ... ... Тіл – ... ... ... ... ерекше ұлттық ділдің көрсеткіші, мәдениеттің негізі. Адамның
когнитивті қызметінің нәтижесінде тіл ... орта ... ... ... қоймай, сонымен қатар халықтың зерттеушілік ойларын да жеткізіп,
халықтың ұжымдық, этномәдени санасында ... ... ... сақтайды.
Осыған байланысты С.Исаев: «Тіл – қоғамдағы адамдар арасындағы аса маңызды
қатынас құралы. Осы себептен де, ол бір ... ... ... ... ... ... ... байланысты және қоғамдық өмірде белгілі бір
қызметтер (коммуникативтік, эстетикалық-экспрессивтік т.б.) атқарады. Тіл,
ең ... ойды ... ... жетілдірудің құралы болу арқылы ойлаумен
тікелей байланысты. Сондықтан ... ... ... ... ... сәйкес келіп жатады. Мысалы, сөз ұғымды білдіріп, соның
тілдік көрсеткіші болса, ойды білдірудің бірден-бір тілдік көрінісі ... ... ... ... ... ... басқа да өзіндік
мәндері, атқаратын ... бар. ... осы ... ... тіл
айналадағы дүние, объективтік шындық туралы адамның ... ... есте ... ... болады», – деп жазады [4, 4 б.].
Ғалам бейнесі – адам дүниетанымының ... ... Онда ... ... негізгі көріністері жинақталған. Тілдік семантика халықтың
ғаламды танып-түйсіну тәсілі және болмыс туралы ... ... жолы ... сол ... ғаламның тілдік бейнесі түзіледі. ... ... ... ... ... ... ортаны ойлау арқылы танып біледі ... адам ... ... ... ... ... ... білуі, ой арқылы
жүзеге асса, тіл – ойдың бейнелеу қызметінің нәтижесін ... ... ... ... Бұл – ... ортақ таным, өйткені табиғаты жағынан
адамзат бірдей болса, таным қызметі де, оның механизмдері де ... ... де ... ... да тіл ... ... құрылымы және тілдік үлгілері
жағынан әртүрлі ... ... ... ... келген ортақ танымдық
дүниелерден тұрады» [5, 13 б.]. Яғни коммуникация ... ... үшін ... ...... мен ... ... атадан балаға
беріліп отыратын кодтарды меңгеріп қана қоймай, дұрыс қолдана білуі қажет.
Қазіргі ... ... ... ... түрліше сипатталады.
В.И.Постовалова ғалам бейнесі адам ... ... ... ... адам ... қай ... сипаттаса, ғалам бейнесі де соншалық
құбылып, өзгеріп тұратынын ескертеді [6, 32-33 б.]. Бұл ... ... екі ...... және жанама – ажыратып алу керек. Тікелей
ғалам бейнесі – адамның ... ... ... ... ... ғалам бейнесі. Мұнда адам сезім мүшелері абстрактілі ойлау арқылы
айналасын таниды. Ол дүниетаныммен тікелей ... ... ... ... ... ... ... мазмұнға ие білім болса,
дүниетаным – әлемді тану әдістердің жүйесі болып табылады.
Тікелей ғалам ... ... ... ... ... біліммен
қатар, болмыстан танытатын ментальді стереотиптер жиынтығын да қамтиды.
Ғалам бейнесінің бұл түрі ... деп ... Ол ... ... болып табылады. Тікелей ғалам бейнесі когнитивті сана қызметінің
нәтижесі болып табылады және белгілі бір ... ... ...... негізделеді. Адам болмысты, өзін тіл ... ... ... және ... ... ... ... көрініс табады. Тілдің ерекшелігіне байланысты сөйлермен санасында
белгілі бір ғалам бейнесі қалыптасады, адам сол арқылы әлемді таниды, ... ... ... деп ... ... жанама бейнесі –
концептосфераның екінші таңбалар жүйесі арқылы ... Олар ... ... ... ... ... Яғни тілдік формада көрініс
тапқан білімдер жиынтығы ғаламның тілдік бейнесін түзеді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ этномәдениеттің ментальді әлемінде
қалай көрініс табатыны ерекше ... ... ... ... ... ... ... концептуалдау, категориялау ерекшеліктері, тілдегі
концептуалды мазмұн, ... әлем ... ... ... ... ... ... адамның барлық білімі ... ... ... ... емес ... ... яғни ... құрылымдары туралы жалпы
энциклопедиялық білім олардың сипаты туралы және тілдік ... ... ... ... тілдік мағына) туралы білім болып табылады. Ғалам
туралы білім сияқты тілдік бірліктер ... ... де ... ... ... ... ... тіл – категориалды түзілім болып
табылады. Тіл адамның болмыстың нақты жағдаяттарын концептуалдау ... Яғни ... ... ... ... ... ... әрекеттерінде адам тұтынған көптеген концептілер мен білімнің басқа
да құрылымдарын қамтиды. Сол себепті оған ... ... ... ... ... концептілер де енеді. Б.Момынова тілдің ... ... айта ... ... ... тіл ... когнитивтік іс-
әрекетінің бір түрі, когницияның құралы саналады. Адам тілдің ... ... ... ... информацияларды кодтайды немесе
бейкодтайды (декодирует). Өйткені ойлау құрылымдары өзімен өзі томаға тұйық
өмір сүрмейді, ... бір ... бар ... ... ... ... (материализацияланады). Тілдің осындай екі жақтылығы оны
адамның өзге ... ... ... ...... ... б.].
Тілдегі концептуалдау үдерісінің әрбір тілдік деңгейдегі өзіндік
ерекшеліктері болады. Лексика ... ... ... ... мен
құбылыстардың ерекшелігін зерделеп, белгілі бір тілде сөйлейтін, ... ұжым ... ... ... ... ... Ғалам
бейнесін тану оны жекелеген құрауыштарын (заттар мен ... ... ... қатар олардың арасындағы байланысты да түйсінуді қажет етеді.
Синтаксис ғаламның бөлшектенетін құрауыштарының байланыстарын тексереді.
Когнитивті тұрғыдан ... ... ... ...
морфологиялық категория болып табылады, ол сөз тұлғаларында көрініс тауып,
парадигмаға бірігеді. Морфологияны морфема деңгейіне ... ғана ... ... топтарын репрезентациялайтын тұтас морфологиялық құрылымдар
деңгейінде қарастыру ... ... ... мен ... ... ... танымдық үдерістер қатарында сипатталады.
Морфологияның ғалам туралы білімді тіркеп, ... ... ... байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... қалай объективтендіріп,
топтастыратынын да көрсете алады. Морфологиялық ... ... ... ... адамның интеллектуалды және ментальді қызметімен,
ақпаратты өңдеу, сақтау, жіктеуімен байланысты болады.
Морфологиялық концепт термині екі түрлі ... ... ...... ... құрылымы білдіретін ментальді сананың бірлігі
болса, ... ... ... ... сипатталатын ғылымның
ұғымдары. Морфологиялық концепт сөйлеушілердің дайындықсыз сезімінде жүзеге
асады, ол тіл жүйесінде морфологиялық көрсеткіштер арқылы ... ... ... сөйлесім әрекетін реттеп, тілде көрініс
табады, ал метатілдік концептілер ... ... ... морфологиялық концепт ретінде сипатталады. Метатілдік
морфологиялық концептілер ... ... ... ... ... бекіп, ғылыми зерттеулерде, грамматикаларда
қолданылды. Ф. де Соссюр ... ... ... ... мен тілші ғалымдардың «дайындалған ... ... ... ... [8, 54 б.]. ... ... ... ... ... ... ... онда
морфологиялық концептілер қолданады, ал ... ... ... ... ... метаконцептілер айқындалып, тілдік
фактілерді сипаттау үшін қолданады.
Н.Уәли тілдік ортада ... ... оның ... ... ... әсер ... айта ... М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов
сынды жұртшылық идеал тұтатын ... ... ... ... жатқызады. Ғалым тілдік тұлғалардың әдеби тілді игеру, пайдалану
деңгейі бірдей емес екенін ... ... ... ... төрт ... ... ... шығармашылық деңгейде тұтынатын тип. Бұлар – элитарлық
тілдік тұлғалар;
2) әдеби тілдің ауызша, жазбаша нормаларын сақтай білетін, ... ... қате ... сөйлеу тілі мен ... ... кей ... ... ... ... мәдени-тілдік орташа тип. Сан
жағынан басымы да осы орташа әдеби тип;
3) негізінен әдеби сөйлеу тілін ... ... ... ... тән ... ... сөйлейтін тілдік-мәдени тип. Сан жағынан,
шамамен, орташа типтен ... ... ... ... ... ... ... элементтер мен
диалектизмдерді қолдана беретін коммуниканттар [9, 94 ... ... ... ... жіктеуін басшылыққа ала отырып,
тіл білімінің дамуына өзіндік үлес қосқан, қазақ тіліндегі ... ... ... орны бар ... ... ... ретінде сипаттаймыз. Элитарлық тілдік тұлға – ұлттық тілдің ... ... ... ... ... ... қолданатын,
лексикалық, фразеологиялық, паремиологиялық бірліктердің семантикасын жан-
жақты түсініп, орнымен қолдана алатын, ... ... ... ... және ... қатынас талаптарын толыққанды
меңгерген, ұлттық тіл мен мәдениет концептосферасын құрайтын концептілердің
ұғымдық, бейнелі-ассоциативтік, ... ... ... тілдік тұлға.
Зерттеуші-ғалымдар ұстанымы өз кезеңінің, белгілі бір дәуірдің, тілтанымдық
білімнің деңгейімен айқындалады.
1.2 Морфологиядағы ... ... ... Концептуалдау
когнитивті тіл біліміндегі негізгі іргелі ұғымдардың бірі болып табылады.
Ол адамның негізгі ... ... ... ... ... ес, ... ... сияқты танымдық әрекеттеріне тікелей қатысты. Сол
себепті концептуалдау тіл ... ғана ... ... ... когнитивті психологияның да зерттеу нысаны болып
табылады. Адамның болмысты түсінуі таным ... ... ... – концептуалдаумен тығыз байланысты. Концептуалдау адамның ... ... ... ол адамның түрлі арна бойынша (тіл арқылы
да) алған ақпаратын зерделеп, әрі қарай жүйелейді. Ол жаңа мәндер ... ... ... мен білімнің мазмұнды оперативті бірліктері
ретінде концептілердің қалыптасуына жол ... ... ... жіктеп, зерделей отырып, жаңа ... ... ол ... ... ... ... ... етеді. Концептуалдау
арқылы адам болмыс құбылыстары мен адамның ішкі әлемін ... адам ... ... ... ... бір ... түсіреді, олар тілде
көрініс табады. Концептуалдау – екі жақты құбылыс: бір ... ол ... және ... ... ... ... түйсінуге жол ашса,
екінші жағынан, зерделенген мәнділіктер мен ... ... ... ... ... Сол ... концептуалдау үдеріс
ретінде және ... ... ... ... нәтижесі ретінде
динамикалы сипатта болады.
Концептуалды және семантикалық деңгейлердің өзара байланысы бірнеше
фактілерге байланысты:
1. Тілде ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Тіл ғалам туралы білімнің қалыптасып, жинақталуында, құрылымдалуында
(яғни концептуалдау ... және ... ... ... ... ... ... Бұл семантиканың екі жақты ерекшелігіне
байланысты, яғни семантика концептуалды ... де, ... ... ... Сол ... семантика тілдік жүйе мен концептуалды жүйені
байланыстырушы дәнекер іспетті болады.
Тілді меңгермей тұрып, адам ... бір ... ... танысады,
сезім мүшелері арқылы болмыстағы құбылыстардың сырын түсіне ... ... ... жинақтайды, заттардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
анықтайды. Бұрынғы ... ... ... ақпараттар жүйесімен толыға
отырып, адамның ғалам туралы ақпараттар ... яғни ... ... Адам ... бір ... ... ... жүйе
индивидтің танымдық қызметін бейнелейтін ғалам туралы ақпараттар жүйесі
болып ... ... жүйе ... ... ... өңдейтін, оларды қалыптастырып, өзара байланыстыратын, тілде
қолданысқа түсіретін бірқатар механизмдерден ... ... ... ... Яғни ... жүйе – ... ... туралы түсініктер
жүйесі.
Концептуалды жүйе туралы тұжырымдарды жинақтай келіп, ... ... ... ... ... ... концептуалды құрылымдар болмыстағы
құбылыстарды тікелей қабылдау, әсерлену нәтижесінде түзіледі.
2. Бастапқы концептілер концептуалды жүйе құрауда ... орын ... ... ... анализатор, интерпретатор қызметін атқарады.
3. Тілдің көмегімен түзілген концептуалды құрылымдар концептуалды жүйеге
тілдің көмегінсіз енгізуге болмайтын ақпараттар жүйесін ... ... мен тіл ... ... ... Тілсіз
концептуалды мазмұнды талдау мүмкін емес. Себебі санадағы ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... қолданыс
ерекшеліктерін түсіндіріп беру де мүмкін емес. Сөздің лексикалық және
грамматикалық мағыналары адамның ... ... ... ... ... байланысты болады. Түрлі деңгейдегі концептілер мен білімнің
түрлі форматтарын, білімнің ұйымдасу ... ... ... ғана ... ... толыққанды түсіне алады.
Концептуалды және ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктер қолданылады. Концептуалды
ақпараттың маңызды бөлігі, тіл үшін ... ... ... ... ... ... ... табады. Бұл табиғи,
логикалық ... ... ... ... ... ... мағыналар лексика
деңгейінде көрініс тауып, ... ... ... ең маңыздылары ғана
морфология, грамматика деңгейіне өтеді. Морфология концептуалды жүйенің ... ... яғни ... ... құрайтын концептілерін
репрезентациялайды, сол себепті олар әмбебап сипатта болады.
Тілдік ... ... ... болатын мағыналар грамматикада айқын
көрініс табады. Грамматика концептуалды жүйенің ең ... ... ... ... ... мәндерінің ерекше
деңгейлерінің репрезентациялану, ... ... ... табылады.
Грамматикада көрініс тапқан категориялар ... ... ... тұрғыдан зерттеуде белгілі бір тіл үшін маңызды
болатын, сөйлеуші назарынан тыс қала алмайтын ... ... ... ... ... ... ... болады.
Тілдік емес бірліктермен қатар болмыс нысандарының бірі ретінде тіл де
концептуалданады. ... ... ... ... бірі ... ... деңгейіндегі концептуалдау ерекшелігі – ол ... ... ... ... ... ... ... үшін
қабат, тор түзіп, белгілі бір деңгейде лексиканың қажетін өтейді. ... ... ... ... мен лексика өзара байланыста болады.
Белгілі бір тілдік құралдардың көмегімен берілген концепт адам ... ... ... ... ... құрылымға енеді. Сол
арқылы концептуалды жүйе үздіксіз сипат алып, бұрыннан бар концептілер
жүйесінің ... жаңа ... ... ... Концептуалдаудың
әр деңгейінде концептуалды мазмұнның тілдік бірліктері адамның ... ... ... ... ... ... ... көрініс
табатынын айқындайды. Яғни түрлі деңгейдегі ... ... ... концептуалдану жолдарын көрсетеді.
Әмбебап сипаттағы негізгі концепт – ең жоғарғы ... ... ... ... Сол ... ... ... жүйесінде
грамматикалық топтар, яғни сөз таптары, лексика-грамматикалық топтар,
жіктер түзіледі. Грамматикалық ұғымдар лексикалық ... ... ... ... да бір сөз ... ... ... сөз жоқ. Ендеше,
тілдің грамматикалық құрамының концептосферасы адамның ... ... ... ... ... ... ... сөз таптары адамның әлемді тану, қабылдау,
түсіну ... ... Сол ... ... иесі – ... ... ... Бұл ерекшеліктер тілде кеңістік, уақыт,
сапа категорияларында көрініс табады. «Тіл – ... ... ... ... ... «Зат есім – ... атын көрсететін
сөздер. Нәрсе деп не түрлі де ... ... ... Зат ... екі
түрлі: біреулері – көзге көрінетін, құлаққа естілетін, мұрынға иіскелетін,
тілге татылатын, денеге ... ... ... ...... құлаққа естілмейтін, мұрынға иіс келмейтін, тілге татылмайтын,
денеге сезілмейтін, адам ақылмен ғана білетін дерексіз заттар. Сол ... ... ... атын ... ... зат есім ... Зат ... түрлі болады: біреулері – нәрсенің дербес өз басына ғана ... ... ...... ... емес, барлық тобына қойылған:
жалпы есім» [10, 105].
Ғалым лексикалық бірліктердің белгілері мен ... ... ... сөз ... белгілі бір грамматикалық топқа жатқызған. Еңбектері
шәкірт болашағына арналғандықтан, ғалым тіл ... ... ... ... ... тырысқан. «Тіл – құралы» (қазақ тілінің сарфы)
деген жалпы атауы ... ... ... ... ...... мен түрлері, морфология – сөз жүйесі мен түрлері, синтаксис – сөйлем
жүйесі мен ... деп ... ... ... ... тіл – жүйе ретінде
сипатталып, әрқайсысының ... ... ... ... ... ... жалпыға қарай ойыса отырып, оқушылардың материалды оңай
меңгеруін ескерген.
Сөз таптары – адамның таным әрекеті ... ... ... қалыптасады. Сондай-ақ сөз таптарын табиғи категория ... ... ... тәжірибесін түйсіну, оны оны тілдік
құралдармен объективтірендіруге негізделген когнитивті ... ... ... зат есім мен сын ... ... – зат ... ... сын есім нәрсенің сынын білдіретінін айтады [10]. Ғалым зат
есім мен сын ... ... ... ... ... ұғым ... ... қағидаттарын негізге алған. Бұл ғалымның сан есім,
есімдік, етістіктерге берілген анықтамаларында да ... ... ... ... ... ... ... да (Қ.Кемеңгерұлы,
Қ.Жұбанов, Т.Шонанов т.с.с.) басшылыққа алып, сөз таптарын ажыратуда меже
етеді.
Бүгінде лексикалық ... ... ... ... талдау жасауда грамматикалық концептосфера ... ... ... арқылы сөз мағынасын айқындауға ... қай ... ... сөз табы ... ... байланысты
морфологиялық концептілер де, лексикалық бірліктер сияқты, сөз мағынасын
айқындауда ... ... ... ... тіл және ... әрекетін толық
түсіну үшін лексикалық және грамматикалық концептілер бірлікте ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттары қалыптасты [11]. Ғалым морфология «синтаксис
үшін қызмет ... айта ... ... когнитивті сипат тән екенін
ескертеді.
Морфология – тілдік білімді объективтендіретін, ғалам туралы білімді
құрайтын сала ... ... Онда ... категориялар мен
тұлғалардың тілде қалай концептуалданатыны туралы білім қоры ... ... ... құруда маңызды орын алатын, ғалам бейнесін
қалыптастыратын уақыт, ... ... ... ... тіл ... білімді құраудағы орны сипатталады. Әр тілдің
грамматикалық және ... ... ... ... ... морфологиялық концептілер жиынтығы, бір тілден екінші тілге
ауысып отыратын морфологиялық категориялар ... ... ... ... ... байланысты.
Морфологияның концептуалды кеңістігінде тілдік білім сақталып,
репрезентацияланады. Онда тілдік мағына, категориялар мен ... ... ... ... тілде қалай концептуалданатыны көрінеді.
Морфологияда концептуалды жүйенің маңызды бөліктері ... ... ... категориялар мен тұлғалар категориалды мағынаның
ерекше деңгейінің жалпылану, репрезентациялану жолы ... ... ... категориалды бөлігі морфологиялық концептілер түрінде
көрініс тауып, морфологияның концептуалды кеңістігін құрайды, морфологиялық
репрезентацияның ... ... ... ... ... ... үдерісімен тығыз байланысты.
1.3 Морфологиялық категориялардың когнитивті құрылымы. ... ... ... ... ... Категориялау адамның ойлау, танымдық
қызметінің негізгі белгісі болып табылады. ...... ... яғни ұқсас заттар мен құбылыстарды ... ... ... ... ... деңгейін, жинақталған білімді ... ... ... сақтау құралы ретінде қолдану ерекшеліктерін
де көрсетеді. Тілдік ... ... жүйе мен оны ... ... ... болады. Көп жағдайда категориялау
дайындықсыз түрде ... ... адам ... болған жағдайда ғана сол туралы
ойланады. Күнделікті өмірде адам жан-жануарларды, адамдарды, ... ... де, ... адам ... ... ретінде де
категорияларға жіктейді. Басқаша айтқанда, ... – бір ... бір ... мен ... атау беру ... ... жағынан,
белгілі бір зат не құбылыстарды категорияға жіктеу болып табылады. Яғни
категориялау ... да бір атау беру ... ... асады. Ол таным
әрекетінің ортақ принциптерін айқындап, білімді қалыптастырады, сол ... ... ... тіл арқылы жинақталған білімді ... ... ... ... ... «Сөз – ... ... сәулесі. Барлық зат пен құбылысты білдіретін ұғым сөз
арқылы таңбаланады. Ұғым заттың, құбылыстың ішкі ... ... ... сөз – ... ... ... Тілде әрбір ұғым өз формасында
(сөзде) қолданса ғана, сөз өз ... ... дәл ... ... құрамында бір-бірімен тіркесіп, коммуникативтік қызмет атқарады», –
деп жазады [12, 422].
Категориялауды когнитивті бағытта ... ... ... ... ... қалыптасқан. Тар мағынасында, ...... ... үдерістерді белгілі бір категорияға жіктеу, ал кең
мағынасында, ... мен ... ... мен ... бойынша
категорияларды қалыптастырып, ерекшеліктерін айқындау.
Концептуалдау да, категориялау да жіктеу әрекетімен байланысты болады,
концептуалдау адамзат тәжірибесінің, білімдер жүйесінің ең кіші ... ... ...... ұқсас бірліктерді топтастыру,
категорияларға біріктіру мақсат етеді.
Концептуалдау мен категориялау сияқты негізгі танымдық әрекеттерді
зерттеуде ... мен ... ... ... ... ... ... және категориялауды динамикалы сипатта қарастыру оларды
адамның ақпаратты когнитивті тұрғыдан өңдеуінің нәтижесі әрі ... ... ... ... ... ... ... бірегей деңгейі әрі тіл жүйесінің әмбебап
негізі болып табылады. Концептуалды деңгей түрлі ... ... және ... ... жүйетүзуші фактор ретінде тілдің
құрылымы мен ... ... ... деңгей – концептілер
мен концептуалды топтар жүйесі ғана емес, категориалды мәндер деңгейі
болып табылады. Грамматикалық категорияларға ... ... ... ... ... ... Концептуалды және семантикалық деңгейлер ... ... ... ... ... ... де бар. Бұл ... – концептінің тілге тәуелді болмауынан көрінеді. Ой ... ... ие бола ... Сол ... ... ... ... тұрғыда объективтене бермейді. Концептуалды мазмұн
тілдік (вербалды) және тілдік емес (бейвербалды) сипаттарға ... ... және ... ... ... ... ... бейвербалды сипаты да болады.
Категориялау концептуалдаумен тығыз байланысты. Алайда әрқайсысының
өзіндік ... де бар. ... ... бір ... ... ... ... жинақталса, категориялау үдерісінде тілдік
бірліктердің осы ... ... ... ... ... ... Яғни адам санасындағы оперативті бірліктер концепт ... ... ... ... біріктіру нәтижесінде категория
құралады. Категория қалыптасуы үшін – ... орны ... ... ... ... ... жүйесінің негізгі элементтері. Адам ойлау, пайымдау
әрекеттерінде осы бірліктер мен ... иек ... ... ... ... білім және тіл туралы білім (тілдік білім) деп жіктеуге
болады. ... ... ... бірліктер арқылы,
грамматикалық жолдармен берілуіне қарай ... ... және ... ... ... ... жүзеге асыра
отырып, концептуалды мазмұнға ие болып, әр ... ... ... табады.
Осыған байланысты Қ.Айдарбек: «Ғаламның тілдік ... әр ... ... сол ... ... ... байланысты, өйткені
тілдік таңбаның таңбалау қызметі экстралингвистикалық факторлардың ... ... ... ... ойға түйгені білімінің негізі
болып табылады. Әр ұлттың, халықтың ... ... ... ... ... ... де, сол ... өмір сүрген
адамдардың тәжірибесі де әртүрлі ... ... ... ... ретінде
олардың когнитивтік санасындағы ғаламның тілдік бейнесінде ... – деп ... [13, 263 ... ... ... ... мағыналар ғана көрініс
табады, олар морфологиялық ... ... ... ... ... концептуалды жүйенің (ғаламның концептуалды
бейнесінің) тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі ... ... ... ... ала ... ... ... білімі болмыс
туралы жаңа түсініктермен толығып, өзгеріп, байып отырады.
Әмбебап сипаттағы концептілердің тұрақтылығы не өзгеруге ... ... ... ... байланысты болады. Ол
дискурс талаптары мен ... ... ... ... ... ... мағыналарды былайша сипаттауға болады:
1. Категориалды мағыналар морфологиялық категориялардың мазмұнын
құрайтын грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... болады.
2. Категориалды мағыналар семантика мен ... ... ... ... ... ... ... және кейінгі категориялауға жіктеуге болады.
Бастапқы категориялау (лексикалық) ... ... ... ... ол ... ... ... лексика-семантикалық
топтарында) көрініс табады. Ол болмысты ... ... ... ... ... ... категориялауда (грамматикалық) тілдік
қолданысты ескере отырып, сөздер грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Болмысты репрезентациялайтын сөздік ... ... ... ... ... қалай көретінін бейнелейді. Грамматикалық
категория танымның динамикалы, процессуалды сипатын көрсетеді. Функционалды-
семиологиялық тұрғыдан алғанда, категориялаудың екі ... қыры ... жүйе ... ... ... ... ... туралы
білімдерді көрсетсе, динамикалы үдеріс ретінде сөйлеу-ойлау ... ... ... заттар мен нақты концептуалды категорияларды ... ... ... ... ... орны ... ... дегеніміз – морфологиялық категориялар мен
тұлғалар арқылы концептуалды мазмұнның ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер арқылы мағынаның негізгі,
басты бөліктері ... ... ... ... ... ... саралануына негізделіп, морфологиялық
категориялар мен тұлғалар ... ... ... ... ... ... (уақыт, сан, қатынас т.с.с.) мазмұны, жекелеген мәндер
жалпылық сипат алып, өзара ... ... ... белгілері
айқындалады. Жалпылану нәтижесінде тіл үшін маңызды болатын сипаттар
кодталып, шақ, ... ... ... морфологиялық жолдармен берілетін
концептілердің қалыптасуына негіз болады.
Әмбебап сипаттағы негізгі ... ... ... ... ... категориялардың көмегімен актуалданады. Жиі
қолданылу нәтижесінде нақты морфологиялық мағыналар түзіледі. Олар ... ... әрі ... нақтылауды қажет етеді. Морфологиялық
тұлғалармен өзара ... ... ... ... ... болатын факторларға: тілдік бірліктердің лексикалық
мағынасы (семантикалық фактор), сөйлем-сөйленім ... ... ... ... ... мен ... ... сөйлем-
сөйленім мәнмәтіні (мәнмәтін факторы) жатады. Морфологиялық ... ... ... ... ... жиі ... ... концепті де активтенеді. Морфологиялық концептілер белгілі бір
тілдегі концептуалды мазмұн мен оның ... ... ... ... категорияларға негіз болады. Бір концепт
бірнеше морфологиялық категориямен репрезентациялануы ... Бұл ... ... ... ... ... Мысалы, уақыт
концепті шақ және қимылдың өту сипаты сияқты ... ... ... ... ... түрлі деңгейлерінде (лексика,
грамматика) түрліше беріледі. Морфологиялық категориялар концептуалды
жүйенің негізгі концептілерін ғана ... Сол ... ... сапа ... ... міндетті түрде морфологиялық тұрғыдан
репрезентацияланады. Яғни тілдік жүйе үшін маңызды ... ... ... репрезентациялайтын концептілер морфологияда көрініс
табады. Сондықтан негізгі сипаттамалар морфологиялық тұлғалар арқылы, басқа
қосымша ... ... ... ... Ал ... ... ... репрезентацияның басқа деңгейлерін де қажет етеді.
Тіл жүйесіне бағытталып, ... ... ... ... ... ... морфологиялық концептілер лексикалық жолмен ... ... ... ... болып келеді. Сол ... ... ... ... ... бейім болады.
Әмбебап сипаттағы негізгі концептілердің тұрақтылығы ... ... ... категориалды бөлігімен байланысты ... ... ... ... бейнесінің тұрақты компоненті
болып табылады. Яғни ... ... ... концептілердің мазмұны
тұрақты мағыналардан құралады. Алайда ... ... ... жолмен беріле бермейді.
Морфологияда морфологиялық категориялар мен тұлғаларда көрініс тапқан
концептуалдау тәсілдері мен ... ... ... ... мен тәсілдері тілдің онтологиясына байланысты болады.
Себебі морфология ... ... ... концептуалдану
құралы болып табылады.
Морфологиялық концептілер жалпыұлттық деңгейде қалыпқа түседі. Әмбебап
сипаттағы негізгі концептілерілердің мазмұны барынша ... ... ... екі ... ... ... ... сипаттағы негізгі
концептілерді былайша сипаттауға болады: ол – бір ... ... мен ... ... ... ... ... бөліктердің бірліктері (уақыт, сан-мөлшер ... ... ... морфологиялық категориялардың қалыптасуына негіз болып,
нақты грамматикалық мағыналар (грамматикалық шақ, ... ... ... ... ... орай ... ... тілдегі ғалам
туралы білімнің морфология деңгейіндегі бірлігі болып табылады, яғни тілде
энциклопедиялық білімнің ... ... ... ... ... болып
табылады. Яғни концептуалды жүйенің морфология деңгейіндегі категориалды
бөлігі морфологиялық концептілер ... ... ... ... сипаттағы
негізгі концептілер – ғаламның тілде бейнеленуін ... ... ... ... ... ... яғни ... білімнің
тілдегі көрінісін сипаттайтын тәсілді танытатын тілдік ... ... ... ... ... ... бала жастан қалыптасатынын, уақыт өте
келе толығып, байып отыратынын айтады: «Бала ... ... ... ... ... ... категориямен танысады. Тілдің өзінде
сақталған білім жас сәби ... тілі ... ... ... игеріліп
қалыптасады да, ол ... тіл ... ... ... ... уақыт, кеңістік, әрекеттің субъектісі мен объектісі сөйлеуде
қалыптасатын «мәтіндер кітапханасында» ... ... ... ... ... ... әдеби т.с.с. мәтіндер ... ... әрі ол тіл ... ... кәсібіне, біліміне,
әлеуметтік дережесіне сай түрлі сипаттар көрінеді. ... ... ... тіл ... мәтіндерде сақталған білімдерге қарағанда, тұрақты
болса, соңғысы өзгермелі ... ... Тіл ... ... ... ... тіл ... барлық ғұмырындағы тәжірибенің, білімді
саналы игеруге іргетас болады» [14, 30 б.].
Морфологиялық концептілер бірігіп, ... ... ... ол ... морфологиялық репрезентацияның когнитивті
негізі болып табылады. Олар морфологиялық категориялар түзіп, морфологиялық
тұлғаларды мағынаны айқындай отырып, категориялар мен ... ... ... ... ... ... мәні зор. Морфологиядағы концептуалдау – морфологияда көрініс
тапқан білімді құрылымдау жолдары.
Сонымен, ... ... ... ... ... орын
алады, оның сөйлесім әрекеті үшін де мәні зор. Ғаламды тани отырып, адам
оны белгілі бір құрылымдарға ... ... үшін ... ... үдерістері негіз болады. Адамның когнитивті (таным) тәжірибесі
мен ғаламды түйсіну ... ... ... ... арқылы ойлау
құрылымдары (концепт, концептуалды жүйелер мен ... ... ... ... ... таңба мен категорияларға) жіктелуі
белгілі бір этнос үшін маңызды болатын ... ... ... ... ... деңгейіндегі концептуалды мазмұнның тілдік
көріністері» атты екінші тарау үш ... ... Бұл ... модальділік, персоналдылық ... ... ... сөз ... Уақыт концептінің морфологиялық репрезентациясы. Морфологиялық
категорияларды ... ... ... ... ... Яғни ... категориялар предикативті қатынастарды білдіретін
концептуалды мазмұн деңгейімен байланысты болады. Оған шақ, рай, ... ... Бұл ... ... ... ... предикативтілікпен байланысты бола отырып, пропозиция шеңберінен
тыс болады. Олар ... ... ... байланыстырып, тілдегі актуалдану
құбылысы тұрғысынан адамның болмысқа қатысын ... А.В. ... ... ... деп атайды [15].
Предикативті қатынастар уақыт, модальділік, персоналдылық концептілері
арқылы беріледі. ... ... шақ, рай, жақ ... концептілері
қалыптасады. Уақыт – концептуалды жүйедегі ең күрделі концептілердің бірі.
Онтологиялық тұрғыдан алғанда, уақыт ... ... ... ... ... ... ... сәйкес нақты уақыт екі түрлі
сипатқа ие: ... және ... ... Уақыт концептінің
метрикалық ерекшелігіне ұзақтық және созылыңқылық сипат тән. ... ... ... ... мен ... ... ... метрикалық сипаты кеңістікпен байланысты болады.
Уақыт мәнінің күрделі, алуан қырлы сипаты оның концептуалдануынан да,
шақ қатынастарының тілдегі көрінісінен де ... ... мәні – ... ... ... ... ... кейінгі сатыларында түзілген
концептілердің бірі. Уақыт тікелей концептуалданбайды, оған жанама түрде
оқиғалар, кеңістік пен ... ... уәж ... ... ... орны ... ... кеңістік пен оқиғалар туралы түсінік
уақыт мәнінің қалыптасуына негіз ... Яғни ... мәні ... ... сияқты мәндердің негізінде түзілген. Уақыттың тілде
концептуалдануы ... ... елес ... ... ... ... ... өткен шақ, келер шақ, осы шақ түріне жіктелуі адамзат
дамуының кейінгі сатыларында пайда болған. Дәл ... ... ... өтетіндіктен, осы шақ тұлғалары арқылы сипатталатын іс-әрекетті
бақылауға ... ал ... ... ... ... өз ... көріп,
басынан өткерген әсерлерінің негізінде түзіледі. Ал әлі ... ... ... шақтағы іс-әрекетті елестетуге болады. Келер шақ жалпы,
дерексіз мәнде болатындықтан, осы шақ пен ... ... ... ... Шақ ... жіктеліп, сипатталуынан, яғни
метатілінен де ... ... ... ... шақ ... ... шақ ... мәндері әлдеқайда көп.
Өткен шақ, осы шақ, келер шақ ... ... ... ... ... ... болады. Осы шақтың нақты өлшемі ...... шақ пен ... шақтың аралығы, аралық кезең. Осы шақ ... ... ... ... байланысты грамматикалық осы шақтың
семантикасы өте кең. Осы шақ ... ... ... ... келуі (нақ осы
шақ), одан тыс болуы, яғни әрдайым қайталанып тұратын, дағдылы іс-әрекетті
де білдіруі ... ... осы шақ) [16, 517 б.]. Осы шақ ... қалыптасқан метатілін тексеру арқылы осы шақтың адам ... де ... ... шақ – белгілі бір ұзақтығы бар, өткен шақтан келер шаққа ... ... ... ... ... Осы шақтың концептуалдануы адамның
дәл сол сәттегі, тікелей әсеріне байланысты ... Сол ... осы ... ... ... онда сөйлеу сәті мен осы шақта баяндалған
оқиғалар ... ... ... ... ... осы шақ ... ... шақта сөйлеу сәтінен бұрын болған оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... отырып, еске түсіру
арқылы жадында сақталып, өңделген ... ... ... ... шақ мәні үшін ... есте ... ... маңызды болады. Сол
себепті өткен ... ... ... негізгі сипаты мен ол
туралы адам ... ... ... ... ... ... Өткен шақ
туралы түсінік – синтетикалық таным ... ... ... да ... адам ... ... ... қолтаңбасын қалдырып отырады. Олар
өткен шақтағы оқиғалардың белгісі болады. Ондағы ақпаратты түсіну үшін ... ... ... ... ... білу ... Бұл орайда
адамның логикасы, өткен шақтағы себеп-салдарлық ... ... ... ... ... ... ... болып өткен оқиғаларды еске
түсіріп, адам жадында сақталған ... ... ... ... ... ... ... да орны ерекше. Келер шақ мәнін
объективті және субъективті ... ... ... ... ... шақ ... шақ пен осы ... көрініс тауып, тұрақты сипат алған тұтас
жүйенің ... әрі ... ... ... ... Сондай-ақ
келер шақ мәнінде адамның субъективті пайымдаулары, ... шақ ... ... ... ... ғалам туралы білім, оның ішінде ... ... ... ... мен шақ ... бас ... грамматикалық
категориялар мен тұлғалар туралы тілдік білімдерден ... Яғни ... ... ... беріліп, уақыт туралы энциклопедиялық білімнің
тілде кодталу жолдарын білдіреді. Сол ... ... ... ... жолмен берілетін, концептуалды деңгейдегі бірлік болумен
қатар осы категорияға негіз болған ... ... ... ... концепт ретінде ол субъект мен тіл ... ... ... ... ... сөйлеуші бір оқиғаны түрліше сипаттай алады. Сол
себепті шақ ... ... ойы ... Бұл ... ... де ... ... Қ.Жұбанов өткен шақты тануда
амалдың ертеректе не жуық арада өткенін, сөйлеушінің іс-әрекетті өз көзімен
көргендей етіп ... ... ... ... ... ... қана ... сол сияқты қимылдың бұрынғы кезде бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ескеріп, соған байланысты
өткен шақ түрлеріне өзінше ат берсе, А.Ысқақов өткен шақты ... өзі ... ... өз көзімен көргендей, тыңдаушысы
сенерліктей етіп хабарлауына ... ... [17, Б. ... ... ... үшін ... түрлі тәсілдер қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... беретін мазмұн өткен шақ, осы шақ,
келер шақтың арнайы қосымшалары ... ... ... ... ... ... ... «сөйлеу сәтіне дейінгі іс-әрекет»,
«сөйлеу сәтіне дейінгі іс-қимыл» морфологиялық мәні түзіліп, ... ... ... ие ... Осы шақ, өткен шақ, келер шақ ... ... ... ... ... келуі, сөйлеу сәтінен кейін немесе бұрын
келуіне байланысты жағдаятты шектеп отырады. Өткен шақ тұлғасы болып ... сол ... ... ... ... ... ... білдірмейді:
яғни оқиғаның кейінгі қалпын ... ... ... ... мән ... сәтіне дейінгі, сөйлеу сәтінен бұрын немесе сөйлеу
сәтіндегі іс-әрекетті ғана білдіріп қоймай, сонымен қатар жағдаяттың ... ... да ... ... өту сипатын, оның уақыт межесіндегі
ерекшелігін де білдіреді. ... ... ... қимылдың өту сипаты
(аспектуалдылық) қосымша лингвистикалық фактор ретінде қолданылады.
Осы шақ ... ... ... ... ... ... ... орындалып жатқан іс-әрекет» сипаты актуалданады. Соның
негізінде грамматикалық шақ категориясы ... ... ... ... ойнағындай ойраңдап кеткен озбыр омырау өксікті күндер орыс
мінген аттардың аяғымен бірге алыстап бара ... ... ... осы шақ мәні ... лингвистикалық факторлардың әсерімен
нақтылана түседі. Сол арқылы ... ... ... ... ... грамматикалық, лексика-грамматикалық сипатты мәндер қалыптасады:
нақ осы шақ, ауыспалы осы шақ.
Өткен шақ тұлғалары ... ... ... ... ... ... ... сәтінен кейін болған іс-қимыл» сипатын
актуалдандырады. Ол ... ... ... ... факторлардың әсерімен өткен шақ тұлғаларының негізінде
бұрынғы өткен шақ, жедел өткен шақ, ... ... шақ ... ... ... қалыптасады.
Келер шақ көрсеткіштері «сөйлеу сәтінен кейін іске ... ... ... Бұл өте ... да дерексіз
болғандықтан, сөйлем-сөйленім деңгейінде ... ... ... ... ... ... ... аспектуалды жағдаяттардың
көмегімен жүзеге асады. Мұнда келер шақ мәні түрліше берілуі ... ... ... ... ... ... сәтіне дейін басталып кетуі, сөйлеп
жатқан кезде орындалып жатуы және кейін де жалғаса ... ... ... факторлардың әсерімен «сөйлеу сәтінен кейінгі іс-қимыл»
мәнімен уақыт негізгі ... ... ... ... ... ... Сол арқылы болжалды келер шақ, мақсатты келер шақ, ауыспалы
келер шақ мәндері түзіледі.
Морфологиялық шақ ... ... ... ... ... ... ... шақтық және қимылдың өту
сипатының өзара байланысы көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мәндердің ерекшеліктерін
нақтылауды қажет етеді. Морфологиялық репрезентацияда уақыт ... ... ... және лексика-грамматикалық мәндер түзіледі.
Сонымен когнитивті тұрғыдан алғанда, уақыттың тілде концептуалдануы
жіктеушілік сипаты бар грамматикалық шақ категориясы ... ... ... ... ... ... ... материяның өмір сүру формаларының
бірі ретіндегі уақыттың мәнін зерделеу ... ... ... ... білімдерді: уақыттың философиялық және ... ... ... білімді, яғни шақ категориясының мәні ... ... ... ... Бұл ... ... концептілермен тығыз
байланыста болып, солардың көмегімен нақтыланып отырады. ... ... ... ол осы шақ, ... шақ, ... шақ ... жіктеледі. Бұл
оның грамматикада көрініс тауып, шақ категориясының қалыптасуына негіз
болады. Яғни уақыт концепті – шақ ... ... ... болып
табылады. Шақ концептінің мазмұны уақыт мәнінің тілдегі ... ... ... ... ... ... уақыты
концептуалданбайды. Сөйлеу сәтін меже ете отырып, оқиғалар өткен шақ, осы
шақ, келер ... ... ... ... ... ... ... репрезентациясы.
Модальділік сөйлеуші, тыңдаушы, сөйленім мазмұны мен ... ... ... ... ... ... қатынасын айқындаудан
туындайды. Соған байланысты одан түзілетін концепт те ... ... ... ... Модальділік концепті коммуникация
факторларының арасындағы түрлі қатынастарды (шынайылық, жалғандық, ... ... ... сұрақ, бұйрық т.с.с.) білдіреді. Модальділік
концепті ... ... ... ... ... ... репрезентациялануы мүмкін. Модальділік негізгі
концептінің мазмұнында жалпылану арқылы шынайылық, ... ... ... Ол ... шынайы болмыспен сәйкес келу, шынайы
болмыспен сәйкес келмеу түрінде көрініс тауып, рай концептіне негіз ... ... ... ... ... ретінде көрініп, рай
концептінің қалыптасуымен байланысты болады.
Рай сөйлеушінің ақиқат шындыққа қатынасы ... ... ... ... ... ... оның ... мен тіл жүйесіне
бағытталуымен байланысты. Сол арқылы сөйлеуші қандай да бір ... ... ... не ... ... ... көрсете алады.
Морфологиялық репрезентацияда рай көрсеткіштері ... ... ... ... «шынайы болмыспен сәйкес келмеу» сияқты сипаттарын
актуалдандырады. ... ... ... ... ... ... «ақиқат
болмыспен сәйкес келмеу» сияқты жалпы сипатты, сөйлем-сөйлесім деңгейінде
әрі қарай нақтылауды керек ететін морфологиялық тұлғалар ... ... ... факторлардың (синтаксистік, мәнмәтін, семантикалық)
көмегімен әрі ... ... ... Сол ... рай ... ... нәтижесінде модальділік негізгі концептінің мазмұны белгілі
бір сипаттарға ие болып, концептуалды ... ... сол ... ... ... ... рай ... «шынайы болмыспен сәйкес келу» морфологиялық мәнін
беруге қатысып, іс-әрекеттің ... ... Ол ... лексика-
грамматикалық мәндерді білдіре алмайды. Олай болмаған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... рай – қимыл, іс-әрекет
үш шақтың (осы шақ, келер шақ, ... шақ) ... ... рай ... ... ... басты семантикалық ерекшелігі – қимыл, іс-әрекеттің объективті
шындыққа қатысты ... ... ... ... ... ... ... өтіп жатқанын, әлі өтпегенін, бірақ өтетін сипатын білдіру,
сөйтіп, ашық рай, бір жағынан, етістіктің рай ... бір ... ... жағынан, бір өзі етістіктің шақ категориясын құрайды. Осыған
байланысты райдың басқа түрлерінен айырмашылығы тікелей ашық рай ... ... жоқ ... ... ... шақ ... дегеніміз,
екінші жағынан, ашық рай екен де, енді оның ... ... ... ... мен оның түрлері шеңберінде қарастырылады» [16, 513 б.].
Негізінен алғанда, рай категориясының ашық рай, бұйрық рай, ... ... рай ... төрт түрі ... ... жүр. А. Ысқақов жалпы
бұл сияқты рай түрлерін жоққа шығарғанмен, рай ... ... ... іс-әрекеттің ақиқатқа қатысын білдіруіне ... ... ... немесе ашық (негізгі) және неғайбыл (жәрдемші) ... рай деп ... ... ... негіз болып отырған бұл рай
түрлерінің семантикалық сипаты ғана емес (реальды мән және ... ... ... ... ... рай түрлері бұйрық рай, шартты рай, қалау
рай) белгілі морфологиялық ... ... ... берілсе, ашық (негізгі)
райда арнаулы грамматикалық ... ... ... олар ... ... ... «бір-біріне қарама-қарсы қойылып
қаралады» [17, 322-333].
Шартты рай ... рай ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеу» сипатын актуалдандырады. Ол
жалпы ... ... ... реңк үстейді, сөйлем мазмұнының ақиқат
шындыққа қатысын білдіре алмайды. Ол ... ... ... ... ... сияқты қосымша факторлардың көмегімен жүзеге
асады. Мұнда әсіресе синтаксистік фактордың орны ерекше болады. Сабақтас
құрмалас ... ... ... ... ... үшін ... ... шындыққа сәйкес келмейтінін» білдіреді: Біреу қисынсыз
жала жапса, ісің ақ болса да, бетің бір ... ... ғой (Б. ... Шартты рай тұлғалары сөйлем-сөйленімнің шындыққа сәйкес келмейтінін
білдіріп, рай концептінің мәні мен модальділік негізгі концепті ... ... ... ... ... мән түзіледі.
Сол арқылы концептуалды мазмұн қалыптасып, грамматикалық мән түзіледі.
Бұйрық рай сөйлеушінің тыңдаушыға немесе тыңдаушы арқылы бөгде біреуге
(3-жаққа) қарастырылып, ... ... ... ... (1-жаққа) байланысты
қимылға, іс-әрекетке қозғау салу, ниет мәнін білдіріп, белгілі қосымшалар
жүйесі арқылы берілетін рай түрі болып ... ... рай ... рай
концептінің мазмұнындағы «шындықпен сәйкес келмеу» сипатын ... ... Бұл ... ... рай тұлғасы нақты морфологиялық мән ... Ол үшін ... ... ... ... ... Бұйрық райдың басты
мәні – бұйрықтық мағына. Сондықтан бұйрық рай ... ... ... үшін ... ... ... орын алады. Сол арқылы жиі
қолданысқа түсетін модальділік ... ... ... ... сипаты
түзіледі. Сонымен қатар мұнда семантикалық фактор да елеулі орын алады.
Себебі етістіктің бұйрық ... ... ... мағынасына тікелей
байланысты. Кез келген етістік бұйрық мәнде жұмсала бермейді. Модальділік
негізгі концепті рай концептінің «шындықпен сәйкес ... мәні мен ... ... «іс-әрекетке түрткі болу, қозғау салу» мәнін түзеді. Ол
мәнмәтін арқылы нақтыланып отырады. Іске ... ... ... болу ... ... ... рұқсат, тыйым салу т.с.с. түрінде
көрінуі мүмкін.
Қалау рай. Тілек, қалау ... ... рай ... ... ... ... рай – ... қимыл іс-әрекетті орындауға я орындамауға
қалау, тілек, ниет, ынтасын ... ... ... жасалатын рай
категориясының бір түрі. Қалау рай бірнеше жолмен ... ... ... ... ... ... шындықпен сәйкес келмеу»
сипатын күшейтеді. Ол әрі қарай ... ... ... ... ... концептінің жиі қолданылуы нәтижесінде модальділік негізгі
концепті актив ... онда ... ... «мүмкіндік» мәндері
түзіледі. Оған қосымша лингвистикалық факторлар (синтаксистік, мәнмәтін)
ықпал ... ... ... мәнді нақтылайды. Мұнда әсіресе
синтаксистік ... ... орын ... ... бұл ... райдың белгілі бір
тұлғаларға ие болуы, сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы сыңары ретінде
қызмет етуі ... ... әсер ... Персоналдылық концептінің морфологиялық репрезентациясы.
Персоналдылық – сөйлеуге қатысушылардың бір-біріне қатысын, көбінесе
сөйлеушіге қатысын білдіретін семантикалық ... ... ... – осы семантикалық категорияға ... ... ... ... ... ... ... персоналдылық
функционалды-семантикалық өрісінің негізін жақ ... ... Ол – ... ... мен ... ... жүйесінде көрініс
табады. Персоналдылық орталығын құрайтын ... пен ... ... ... ... ... бір ... категорияны
білдіреді. Персоналдылық бір орталықты функционалды-семантикалық өріс
ретінде ... пен ... ... ... сөз ... ... ... құрылымды) қарастырылады. Етістік пен есімдік әртүрлі ... жақ ... ... олар ... ... да‚ ... ... өзек (І‚ ІІ жақ есімдіктері мен етістіктері) пен периферияға
(ІІІ жақ) ... ... жақ ... ... бір ... ... пен периферияға жіктелетін өріс құрылымын түзеді. Персоналдылықтың
ең жоғары биігінде сөйлеуші білдіретін мен, І жақ ... Оған ІІ ... ... ... ... ... ... перифериясын немесе
орталық пен периферияның аралығын адамды білдіретін ІІІ жақ ... ІІІ жақ ... ... ядросымен тығыз байланыста
болады. Ал заттық ІІІ жақ анық ... ... ... ... ... периферияға тән. Кез келген тілде персоналдылықтың семантикалық
орталығы – мен, ол сен ... тең ... ... тән ІІІ жақ
орталықтан периферияға ойысу ... ... ... оның шеткі перифериясын
құрайды.
Қазақ тіліндегі жақ жалғауларының ... және ... ... ... ... Мен есімдігінің (І жақ) ерекшелігі түркі
тілдерінде‚ оның ... ... ... ... ... өте ... ... өрісте сөйлеуші мен тыңдаушы орындары
өзара алмасып отыратындықтан‚ ... (І жақ) ... ... ... І ... ... түрі ... ауысатын болса‚ оның құрамы
мен+мен+... + мен ... ... ... ... ол т.б. ... ... І жақтың көпше түрі болмайды‚ ал сен ретінде сөйлеушіден ... бәрі ... ... яғни сендер: сен+сен+...+сен. І
(сөйлеуші) жақ пен ІІ (тыңдаушы) жақ ерекше ... ... ... ... І‚ ІІ ... ... түрі бірдей адамдардың көптігін емес‚
әртекті референттердің жиынтығын ... ... ... ... құралуы мүмкін болғанмен‚ мен (І жақ) әртектілік құрай алмайды.
Соған сәйкес сен есімдігінің көпше түрі сендер болғанмен‚ мен ... түрі ... бола ... Бұдан І‚ ІІ жақ «бірегейлік/жиынтық»
корреляты бойынша қарсы қойылғанда‚ олар өзара тең түсе алмайтынын ... ... ... біреу ғана болғандықтан‚ ол көптік тұлғада қолданыла
алмайды. Осы жағынан келгенде‚ І жақ (мен) референтінің ... ... ... ... ... І жақ көптік формасы
инклюзив/эксклюзив ... ... ... ІІ ... ... бір-біріне қатысы байқалады, ... ... ... ... Сондай-ақ дейксистік қатынас та
көрінеді. Яғни мен, сен, ол деген ... ... ... ... ... тіліндегі жақ категориясының анайы/сыпайы түрге жіктелуі
ұлттық ділдің көрсеткіші бола алады. Бұл туралы А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... өзін мен ... ... біз дейді,
тыңдаушыға сен деудің орнына сіз дейді, бөгде кісіні ол деудің орнына ... ... ... біз –
І жақ, сіз – ІІ жақ, ол кісі – ІІІ жақ ... [10, 226 ... сіз ...... ... ... ... ұғымда
қолданылады‚ яғни сыпайы жіктеудің жекеше түрлері. Сол себепті де ... ... сен ... сіз ... ... сен ... ... Біз‚ сіз сыпайы ... ... ... сен анайы жіктеу
тұлғаларымен өзара сәйкес келіп‚ бірегейлік қатарын ... ... ... ... ... танылады.
Бірегейлік ... жақ мен біз ... жақ сен сіз ... ... ... ... келетін болсақ‚ ол, ең ... ... ... ... ... мен ... құралуы‚ сондай-
ақ «мен+сендер/сіздер» және «мен+сендер/сіздер емес ... ... да ... Бұл ... инклюзив және эксклюзив формалары
арқылы көрініс табады. Қазақ тілінде инклюзив/эксклюзив мәнмәтін ... ... ... ... ... ... – әртүрлі референттердің
жиынтығы.
Сонымен қатар ... ... ... ... /сіз +
сендер/сіздер+ол/олар» болып келуі мүмкін. Тәуелдік, ... ... түрі тек ІІ ... ғана ... тіл ... де ... ... ресми стильде мен орнына біз есімдігі қолданылды. Тіл ... жүйе ... оның ... мүшесі сол жүйеге бағынып тұрады.
Сондықтан анайылық жөннің үш жақта ... ... ... жөн де ... ... ... деп ойлаймыз.
А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы еңбектерінде бұйрық райдың жіктелу
үлгісі былайша көрсетілген:
Анайы жіктеу:
І ж. ... ж. ... ... ... ж. -сын/-сін -сын ... ... ж. -йык/ -йік ... ж. ... ж. ... ... отырғанымыздай, бұйрық райдың анайы, көпше түрінің І жағы жоқ
(дұрысында да, сен айт дегеннің көпше түрі ... ... ... ... дегеннің көпше түрі ретінде *мендер айтайындар ... ... ... жоқ). ... ... І ... ... түрі ретінде
көрсетіліп жүрген -йық/-йік жалғаулары ... ... ... ... І жақ ... түрі ретінде берілген, ал
А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы жіктеулеріндегі сыпайы жіктеудің І жақ ... ... ... -лық/-лік тұлғалары кейінгі грамматикаларда мүлде
берілмеген. А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлының жіктеу табиғатын ... ... ... ... ... ... тұстар қазақ тілінде
жіктеу ерекшеліктерінің әлі де ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық дүниетаным мен сөйлеу
мәдениетіміздің айнасы ... ... мен ... ... өзіндік
болмысын әлі де зерделей түсу қажет екені даусыз.
Қазақ тіліндегі жақ ... ... ... ... ... ... ... сен‚ біз‚ сіз есімдіктері бірегей референт болып табылады да
жекелік мәнде‚ адамдық қатынаста ғана қолданылады‚ жақтық қатынаста ... ... ... ... ... ... сен‚ біз‚ сіз (бірегей)
және біздер‚ сендер/сіздер (жиынтық) өзара ... ... ... есімдігі ғана инклюзивті/эксклюзивті сипатта көрініс табуы
мүмкін;
4) ІІІ жақ ... ... ... ... ... қолданылып‚
сілтеу есімдігімен тең түседі. Алайда осыған байланысты оны ... тыс ... ... Ол жақ ... ... ... ... предикативті қатынас жақ, рай, шақ категориялары негізінде
құралады. Предикативті қатынас негізінде ... ... ... ... ... адам ... ... Предикативті
бірліктер сөйлеуші-тыңдаушы осінде орналасқан. Сөйлеуші (адресат) – нақты
адам, сөйлеу актінің авторы, тыңдаушы ... та ... адам ... Жақ категориясы арқылы сөйлесушілердің өзара қатысы, өзара
ілтипаты, сыйластығы, ... ... ... ... ... сөйлесушілердің ақиқат болмысқа деген көзқарасы байқалады.
Шақ, рай ... ... ... ... ... қабылдау
ерекшеліктері көрініс тапса, жақ категориясында ... ... ... көрінеді.
«Қатынас концептінің морфологиялық деңгейдегі тілдік көріністері» ... ... ... екі ... ... Онда ... ... репрезентациясы, етіс және септік концептілерінің қалыптасу
жолдары туралы сөз болады.
3.1 Етіс концептінің морфологиялық репрезентациясы. ... бір ... бір ... ... да бір қатысын, тәуелділігін білдіреді. Яғни
қатынас мазмұнының негізгі белгілерінің бірі ... ... ... ... ... ... екі ... одан да көп
затты қандай да бір ... ... ... ... ... ... Бұл ... қатынастың бірнеше түрі түзіледі: заттардың арасындағы
қатынас, ұғымдар мен ... ... ... ... ... бойынша қатынас, туыстық қатынас, себеп-салдарлық ... ... ... тәуелділік қатынас т.с.с. қатынас сан алуан
түрлі болғанмен, логиктер мен ... ... ... қатынастың
ортақ сипаттары бар: олар симметриялы, рефлексивті, өзара ... ... ... ... т.с.с. болып ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Сыртқы қатынас түрлі
заттардың арасында бола береді. Олар ... ... ... мүмкін, сол себепті
адам оны түрліше концептуалдайды: уақыт, кеңістік, себеп-салдарлы қатынас,
бүтін мен бөлшектің қатынасы, мазмұн мен ... ... ... ... ... ... ... қатынас негізгі (ядролық) концепті морфология
деңгейінде етіс пен ... ... ... көрінеді. Етіс – субъектілі-
объектілі қатынасты білдіретін етістіктің морфологиялық категориясы болып
табылады. Сол себепті етіс ... ... үшін ... ... ... ретінде сипатталады. Бұл концепт жалпылау (дерексіздену)
когнитивті механизмінің әсерімен түзіледі. ... ... ... ... ... ... қатынас үшін маңызды болып
табылатын «іс-әрекеттің ... мен ... ... сипаты
ерекшеленеді. Бұл сипат етіс ... ... ...... ... идеясын репрезентациялайтын, субъектілі-объектілі
қатынасты білдіретін етістіктің морфологиялық ... ... ... етіс ... ... ... ... болып табылады.
Қатынас концепті жалпылану (дерексіздену) арқылы ... ... ... қатынас үшін маңызды болып табылатын «іс-
әрекеттің ... мен ... ... ... ... Етіс
концептінің мазмұнын құрайтын мәндер мен ... ... ... ... ... ... орнайды.
Морфологиялық репрезентация арқылы етіс тұлғалары концептіні активтендіріп,
оның ... ... және ... ... ол ... ... ... факторлардың
(синтаксистік және семантикалық) көмегімен әрі қарай нақтылана түседі.
Қосымша факторлардың әсерімен қатынас негізгі ... ... ... ... ... сипаттар да пайда болады. Олар концептімен бірге
концептуалды мазмұн құрап, соның негізінде нақты грамматикалық және ... ... ... ... ... бір ... ... субъектілі-
объектілі қатынастарының сипаты туралы ... ... ... сипатта болумен қатар ол тіл жүйесі мен ... ... ... етіс ... ... отырып, жағдаятты қалай қабылдағанын
білдіре алады, зат не адамды бастауыш мәнінде не белсенді субъекті ретінде
көрсетеді. Яғни ... ... ... ... ... бағытталған) білдіре алады. Бір ғана жағдаят түрліше сипатталуы
мүмкін: үйді тазалады – үй тазаланды. ... бір ... ... берілуі екі түрлі. Бірінші сөйлемде белсенді субъектінің үйді
тазалағаны туралы сөз ... ... ... субъект мүлде көрінбейді,
істің нәтижесі ғана белгілі. Үйді тазалады деген ... ... ... ... мақсатты түрде қолданып отырмыз. – О.Ж.) ... ... ... ... ... ... S1 – ... орындаушы белсенді субъект S2 – іс-әрекетке
қатысы жоқ, пассив субъект, тыңдаушы, ақпаратты қабылдаушы. О – ... ... ... сөйлемде ырықсыз етіс тұлғасы жағдаятты басқаша сипаттайды.
Мұнда нысан ғана, істің ... ғана ... ... ... ... ... жоқ, белсенсіз субъектіге
ақпарат беріледі. Ол әрекетке бірінші субъектінің ... ... ... өзі ... ... Бұдан сабақты етіс пен ырықсыз етіс
тұлғалары арқылы концептуалдау түрлі сипатта болатынын ... ... етіс ... етіс ... ... белсенсіздік сипатын
актив қолданысқа түсіріп, морфологиялық мән қалыптастырады. Сол арқылы
«сөйлемде ... ... ... ... ... ... мәні
түзіледі.
Етіс мәндеріндегі белсенділік және белсенсіздік ... ... ... ... және ... етіс ... ... актив
қолданысқа түседі. Әрі қарай қосымша лингвистикалық факторлардың көмегімен
мәндері нақтыланып, қатынас негізгі концептінің сипаты түзіледі. Яғни ... етіс ... ... мен оның ... ... ... ... деңгей бірлігі болып табылады. Сонымен қатар
ол осы категорияға негіз болып, ... және ... ... ... етісті қалыптасқан тұжырымдарға сәйкес етістік деп атамай,
етіс деп атауымыздың өзіндік ... бар. ... ... ... ... ... бар. Сабақты етіс те, басқа етістер сияқты, қатынас концептін
репрезентациялап, субъектілі-объектілі қатынасты ... ... ... етіс ... ... белсенділік сипатын активтендіреді.
Сол арқылы белсенділік морфологиялық мәні ... ... ... ... иесі ... білдіреді. Бұл мән жалпылық сипат ... ... ... объектінің толықтауыш ... ... Ол ... ... және ... ... ... лингвистикалық факторлардың көмегімен нақтылана
түседі. Екіншіден, оның өзіндік ... (-т‚ ... ... –р) ... ... ... етіс ... ретінде танылып жүрген бұл
қосымшалар сабақты ... ... ... ғана ... етіс ... Ал салт ... ... ол өзгелік етіс емес, ... ... ... үйді ... ... жүргіз, ағашты сындыр, жерді қаздыр,
хабарын сұрат т.с.с. Келтірілген етістіктер өзгелік етіс ... ... етіс бола ... ... ... етіс болу үшін ... субъектінің өзі орындамай, басқа біреуге істетуі керек. Яғни
сөйлемде тура толықтауышпен ... ... ... ... ... толықтауыштың
да болуы шарт. Ал бұл етістіктерде ... ... өзі ... тұр. ... ... етіс ... үшін ... өзгелік етіс қосымшалары
үстемелене жалғануы керек: ... ... ... ... ... сұраттыр т.с.с. Ендеше, сабақты етіс етіске тән өзіндік мағынасы
мен ... ... ... ... етіс категориясынан өз орнын
алуы керек сияқты. Ал сабақты етіс етіс ... ... ... ... ... яғни тура ... (объектіні) керек етпейтін салт
етіс те осы категория шеңберінде қарастырылуы қажет. Салт ... ... ... ... ... Ол қалып-күйді өзі қабылдайды.
Олай ... ... көп ... бойы ... ... жүрген негізгі
етістің орнына салт, сабақты етістерді етіс қатарында тануға әбден ... ... бұл ... ... тіл ... ... ... А.Байтұрсынұлы [10], Қ.Кемеңгерұлы [18], Қ.Жұбанұлы [2]
еңбектерінде айқын көрініс тапқан. Ғалымдар етіс ... ... ... салт, сабақты етістікті етіс категориясына қатысты
сөз етеді. Алайда ғалымдардың репрессиялануына байланысты еңбектеріне ... ... яғни 1939 ... ... ... ... оқулықтар мен
грамматикаларда етіс қатарынан ығыстырылды.
Өздік етісте қимыл іс-әрекет орындаушысына (иесіне), субъектіге ... ... ... ... ... ... жасалады: ки - ки-
ін-ді, көр (дәрігерге) - көр-ін-ді, шеш - ... тара – ... ... сүрт - сүрт-ін-ді т.б. Осы мысалдан ... ... ... іс иесі ... ... ... ... субъекті әрі
тура объекті мәнінде қызмет атқарады. Ол ... өзі ... әрі ... ... ... ... [16, 509].
Ырықсыз етіс деп қимыл, іс-әрекеттің өздігінен орындалатын мән үстеп,
қимыл, іс-әрекеттің тура ... оның ... ... ... ... тек сабақты етістіктерден -ыл/ -іл қосымшасы, ... л ... ... ... ... арқылы жасалатын етістің түрін
атаймыз [16, 509].
Ырықсыз етіс ... ... ... ... қимыл иесі
айтылмайды, яғни ол сөйлемде қимыл иесінің кім екені ... ... ... ... қимыл иесі өзі қимыл-әрекет ... ол ... ... ... ... болады.
Өзгелік етіс қимыл, іс-әрекеттің тікелей субъектінің өзі арқылы емес,
екінші бір ... ... ... іске ... ... ... (кез келген етістіктен емес) белгілі бір қосымшалар ... етіс ... түрі ... ... ... ... ... әрекетті іске асырушы субъекті бір емес, екеу болады: бірі – іс-
әрекетті, қимылды орындатушы, сөйлемде ол ... ... ... яғни бұл ... ... әрі ... субъекті болады,
екіншісі, іс-әрекетті, қимылды тікелей орындаушы субъекті (агенс). ... ... де ... ... барыс септік тұлғасында тұрып, ол
сөз сөйлемде жанама толықтауыш қызметін атқарады. Бұл – бір. ... етіс тек ... ... ... ... ... өзгелік
етіс қосымшасы үстелгенде, ол баяндауыш болып тұрған ... тек ... ... ... ... ... ... екінші субъект (агенс)
қана пайда болады, [16, ... ... ... ... ... ... болады:
Яғни мұнда іс-әрекетке екі субъект те қатысады: оның бірі – ... ... ... екіншісі – барыс септіктегі жанама ... ... ... ... (S1) ... ... (S2) істі
орындауына түрткі болады, қозғау ... ... ... ... ... ... ... Оқытып білім білгізді, Қызық дәурен сүргізді. Ақ
тұйғын беріп қолыма, Көлінен аққу ілгізді. Бай мен ... ... ... ... ... ... Жел қобыз).
Мұнда қимыл-әрекетке қатысушылар ... ... ... ... Ол ... әлеуметтік немесе жас ерекшелігіне байланысты болуы
да мүмкін [16].
Ортақ етіс қимыл, іс-әрекеттің бір ... ... ... ... ... ... ... қосымшасы арқылы жасалады. Біріншіден, ортақ
етісті қимыл, іс-әрекеттің субъектілері қимылға ортақтығы бірдей де, бірдей
емес те ... ... ... ... тұлғадағы бір зат атауы, немесе
бірыңғай ... ... ... ... ... те, екіншісі
грамматикалық жанама объекті ... ... т.б., ... ... етіс
қосымшалары салт етістікке де, сабақты етістікке де жалғанып, ортақ ... ... олар хат ... тұрады [16, 511]. Ортақ етісті схема
түрінде былайша ... ... ... ... субъектілер өзара тең дәрежеде (қызметі,
лауазымы, жасы т.с.с.) болуы ... ... жасы ... адам іш ... ... мақсатымен ортақ етіс қосымшаларын мақсатты түрде қолдануы ... ... оны ... ... Істес боп ой сынасып, ақылдаспай.
Бөшкеде не зат ... ... бе, ... я бір ... ... ... ... тұлғаларының мағынасы мен қызметін айқындау, сөйлеушілердің
қабылдау ерекшелігін, етіс ... ... ... ... ... ... мақсатында арнайы дайындалған кестені толтырту
арқылы оқушылар, студенттер, ... ... және ... ... ... ... жүргізілді.
Информанттардың жалпы саны ─ 60, олардың 54-і қазақ тілін ... ана ... деп ... Ал ... ... тілін үйреніп жүр.
Информанттардың жас мөлшері - 13 жас пен 56 жас ... ... ... 2009 - 2010 ... ... ...... тіліндегі етіс тұлғалары.
Эксперимент мақсаты – етіс тұлғаларының қызметі мен мағынасын ажырату
арқылы осы ... ... ... ... қызметін
анықтау. Сол арқылы сөйлерменнің тілдік санасына көңіл бөлу, қазақ ... ... деп ... ... ... ... мен қазақ тілін
жаңадан үйреніп жүрген сөйлеушілердің тілдік санасындағы, сондай-ақ қазақ
тілін үйретіп, қазақ тілі ... ... ... ... ... мен орыс
тілінен қазақ тіліне аударма жасап жүрген ... ... етіс ... ... ... ... ... бағытта жүргізілді:
1) етіс тұлғаларын ажырату үшін формаларын беріп, информанттарға ол
тұлғалардың қай ... ... ... ... ... соң мысал
келтіру;
2) етіс тұлғаларын қатыстырып, сөйлем құрату, сонан соң оның қай етіс
тұлғасы екенін анықтау;
3) етіс ... ... ... құрату, ол сөйлемдерді орыс тіліне
аударту, сонан соң етіс тұлғасының қай етіске тиесілі ... ... етіс ... қай ... ... екенін көрсетіп, сонан соң мысал
келтіру.
Эксперимент қорытындысы ... ... етіс пен ... ... ... мен қызметі 100% дұрыс көрсетілді. Ырықсыз етіс
тұлғаларының мағынасы мен ... ... ... 10% ... ... Бұл ... экспериментке мамандарды ғана тартуды мақсат
етпедік. Сол себепті қарапайым сөйлерменнің тілдік санасындағы ... ... ... ... мүлде басқа салада жұмыс істеп
жүрген информанттар қамтылды. ... ... ... ... етіс ...... ... қатысты болды. Мұнда мектеп
оқушылары мен мұғалімдер бірауыздан -т‚ -қыз‚ -тыр‚ -р жұрнақтарын ... ... ... ... Бір ... – алдымен тұлғаның қай етіске
тән екенін ... ... ... келтіру тапсырылған информанттардың барлығы
да аталған жұрнақтарды (-т‚ -қыз‚ -тыр‚ -р) ... етіс ... ... Ал ... ... келтіріп, кейін тұлғаның қай етіске қатысты
екенін анықтау ... ... ... ... ... бұл ... қай ... қатысты екенін анықтауда жауап
бермеген. 2 аудармашы аталған қосымшаларды «басқа ... ... ... орыс ... қазақ тілін еркін меңгермеген 3 информант та мысалды
дұрыс келтіргенмен, ... қай ... ... ... ... ... эксперимент нәтижелерін зерделей келе мынадай қорытындыға
келдік: 1) информанттар үшін ортақ, өздік етіс тұлғалары ешқандай ... ... ... бұл етіс ... ... ... қосымшалары ұқсас (-ыл/-іл; -ын/-ін) болғанмен, информанттардың 90%
өздік етіс пен ... етіс ... ... 3) ... ... ... мен ... талдауда информанттар біраз қиналғаны
байқалады. Мұнда қазақ тілі пәнінің мұғалімдері (2) мен мектеп оқушылары
-т‚ ... ...... өзгелік етіс көрсеткіші ретінде көрсеткен.
Бұл жұрнақтардың өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... қоймаған информанттардың «жауап ... да ... ... ... ерекшеліктерін байқағаны деп
бағамдауға болады. Сондай-ақ 15 информант -т‚ -қыз‚ -тыр‚ -р жұрнақтарын
өзгелік етіс көрсеткіші ... ... ... да ... сәйкес келді.
Эксперимент нәтижелерін талдай отырып, қазақ тілін ана тілім деп
санайтын, ... ... ... тіпті қазақ тілі пәні бойынша сабақ беріп
жүрген мұғалімдердің тілдік санасында -т‚ ... ...... етіс ... ... әбден қалыптасып, сіңіп қалғанын, ал
аудармашылардың екі ... ... ... ол ... ... бар ... байқағанын аңғарамыз. Сондай-ақ алдымен тұлғаның
қай етіске тән екенін ... ... ... ... ... бұл ... ... етіс қосымшасы ретінде көрсеткен, ал ... ... ... ол ... қай етіс ... екенін анықтаған
информанттар бұл жұрнақтың қай етіске тән екенін ажыратуда қиналған. Яғни
информанттардың тілдік санасында олар өзгелік етіс ... ... ... қоймаған, нақты тілдік деректер оған мүмкіндік бермеген.
Сонымен, қатынас тілде түрліше көрініс тауып, ... ... ... ол етіс ... ... көрінеді. Бұл концепт,
басқа концептілер сияқты, жіктеуші сипатта болады. Ол адам ... ... ... ... бір ... қатысушылардың субъектілі-объектілі
қатынастары туралы тілдік білімдерге негізделеді. ... ... ... ол тіл ... мен ... бағытталады. Яғни етіс концепті етіс
морфологиялық категориясы мен оның көрсеткіштері арқылы ... ... ... ... ... табылады.
3.2 Септік концептінің морфологиялық репрезентациясы. ... ... ... ... ... зерделеуі нәтижесінде
пайда болған. Сондықтан септік концептіне ... ... ... ... ... механизмі арқылы қатынас негізгі концептінің мазмұнында
«қатынас» сипаты пайда ... Ол ... ... қалыптасуына негіз
болып, концептінің құраушы бөліктерінің ... ... ... ... ... басқа да концептілер сияқты, бұл концепт
жіктеуші концепті болып табылады. Ол тіл ... ... ... ... ... концептуалдау нәтижесінде түзіледі. Ол болмыстағы нысандардың
арақатынасы ... ... ... Оның ... бұл ... ... ... білдіріп, ғалам туралы білімді, олардың
тілде қалай ... ... ... ... ... тоғысатын
грамматикалық мағыналар мен көрсеткіштерді қамтиды. Септік концепті қатынас
туралы ... ... ... ... ... ... ... септік категориясы мағынасы мен синтаксистік қызметіне
байланысты шартты түрде екіге ... ... ... ... және ... септіктер. Кеңістік мәнді септіктерге – барыс,
жатыс, ... ... ... ...... ... табыс,
көмектес септіктер жатады.
Атау септігін схема түрінде былайша көрсетуге болады: O.
Атау септігі затты дербес, тәуелсіз түрде ... ... ... жоқ,
тәуелсіз, дербес дүние ретінде көрсетеді. Басқа септіктер қандай да ... ... ... ... да бір көрсеткіштермен берілсе, атау септігі
мағыналық жағынан да, тұлғалық жағынан да ... ... ... ... сайын қара бүркіт ақ бауыр торғайдай боп көрінеді. ... ... ... ... ... атау ... ... атау, қосымшасыз түбір (Н.Дыренкова);
негіз (И.А.Батманов); белгісіз (неопределенный) (Н.К.Дмитриев); абсолютті
(А.П.Поцелуевский) ... ... ... ... ... ... ... атау септіктер парадигмасында
қарастырылмайды. Ал ... ... оны жеке ... ретінде келтіреді.
“Современный казахский язык”, А.Ысқақов “Қазіргі қазақ ... ... атау ... басқа септіктерге негіз болатын сөз ... ... ... ілік септік тұлғасы ... ... ... құрап, септік концептін актив қолданысқа түсіре отырып,
оның мазмұнында ... ... ... Ілік септігі екі зат
өте тығыз ... ... ... яғни олар ... бірі ... ... нәтижесінде посессивтілік морфологиялық мәні түзіледі.
Басқа морфологиялық мәндер сияқты, ол да жалпылық сипатқа ие. Ол ... ... ... ... және ... ... Септік концепті үшін семантикалық фактордың ... ... ... септік категориясы зат есімнің мағынасымен тікелей
байланысты болады: Маған ... ... жоқ ... ... ... (Орны бөлек сүйсінудің, Сүюдің. Орны бөлек жақсы жырды
жаттаудың!) ... ... ... ... көрсеткіші септік морфологиялық мәнін ... ... және ... факторларының көмегімен нақтыланып отырады. Сол
арқылы қатынас негізгі концептінің мазмұнында «иелік қатынас» сипаты пайда
болады. Ол септік ... ... ... ... ... құрап, осы мәнді қалыптастырады.
Ілік септік формасы мен тәуелдік форма өзара бір-бірімен қосымшалары
арқылы байланысады. Мұның алдыңғы сыңары иелік ... ... де, ... ... бір ... не ... ... екенін білдіреді. Яғни
мағынасы ... ...... қатынаста, соңғысы – тәуелділік,
меншіктілік қатынаста тіркеседі. Изафеттің алдыңғы ілік септігіндегі сөз
қосымшалы түрде ... оның ... ... ... болады. Ал ілік
септігіндегі сөз қосымшасыз – нөлдік формада ... оның ... ... ... репрезентацияда ілік септік тұлғалары арқылы лексика-
грамматикалық мәндер түзілген кезде әсіресе семантикалық фактор ... ... ... ... ... ... да қызмет ерекше. Сол арқылы
септік концептінің ... мәні ... ... ... мазмұнында қосымша сипаттар пайда болады. Лексика-грамматикалық
мәндер түзілуі барысында концептуалды мазмұн қалыптасады.
Барыс септік:
Барыс септігі адамның психологиясымен ... ... ... да ... ... бір ... ... Барыс септік тұлғасындағы сөз
адамның мақсатын білдіреді: Ақтаруға жер қойнын Арнап ... ... ... алып ... ... ... бар ... Бабатайұлы, Замана.).
Табыс септігі – тек тура толықтауыш қызметінде жұмсалатын септік. Ол
сөйлем ішінде әрдайым сабақты етістікпен синтаксистік ... ... ... тура ... көрсетеді. Табыс септігі жасырын түрде де айтылады
[16, ... ... дені ... өте аз ... ... бағытталады. Себебі
адам айналасын өзгертуді мақсат етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... миын мақтадым, Адамның миын паш еттім, Сеніміңді,
Отан, ақтадым, Жер менен көкті дос ... ... ... ... (S0) ... ... іс-қимылдың орнын, мекенін
білдіру. Мұндай жатыс септіктегі сөз қайда? неде? деген ... ... ... ... қимылдың қай жерден, неден басталғанын
білдіреді: ... ... ... іс-қимылдың бір
объектіден қашықтап, ұзап, алыстап бара жатқанын көрсету. Мысалы: Сескеніп
ғашық үшін жүрек ... ... сұлу ... күшті емес пе, Жігітті көңілі
сүйген қайтіп тартпас, Астынан ақ тамақтың деміңді ... ... ... қайтіп артпас?! (М.Дулатов, Шығ.).
Көмектес септікті сөз іс-қимылдың ... ... ... Отыз ... алысқан, Қырық жылдай шабысқан, Ақ ... ... ... батысқан, Найзаменен қағысқан (Сүйінбай ... ... ... тұлғаларының негізінде
семантикалық фактор мен ... ... ... ... ... қазақ тілінде қатынас мәні етіс және септік грамматикалық
категориялары арқылы ... ... ... ... ... ... ... мекендік-
мезгілдік, көлемдік т.с.с. қатынастарды білдіріп, сөйлеушілердің ақиқат
болмысқа деген көзқарасын білдіреді.
«Сан-мөлшер ... ... ... тілдік көріністері»
деп аталатын төртінші тарау екі ... ... Онда сан, ... туралы сөз болады.
Сан концептінің морфологиялық репрезентациясы. Сөздердің лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде көптік жалғау,
сын есімнің шырай категориясында көрініс береді. Ол сан-мөлшер концептісін
репрезентациялайды. Қазақ ... ... ... зат ... ... ... негізінен жекелік-көптік
ұғымына қатысты қолданылады. Сын есімдерде ... ... ... ... ... ... шырай категориясында көрініс табады.
Философияда сан-мөлшер ... ... ... ... Ол ... ... дүниеге тән. Басқа да философиялық
категориялар сияқты, сан-мөлшер ... да ... ... ... ... жалпылау, дерексіздендіру негізінде пайда болған. Сан-
мөлшер ұғымы Аристотель айқындаған 10 категорияның ... бар. ... ... категориясының негізгі белгілері сан және шама
түрінде көрініс табады. Шама тұрақты, ал сан ... ... ... ... ... ... түссе, басқа санға ауысып кетеді. Ал шама
өзгергенмен, ... ... ... ... үздіксіздік пен
дискреттіліктің диалектикалық бірлігінен құралады. Адам ... ... ... ... екі ... ... бір жағынан, есептеу арқылы сандарды
меңгерсе, өлшеу арқылы шама ... ... ... ... сол ... ... берілмейтіні белгілі. Олардың репрезентациясы
концептуалдану деңгейіне байланысты ... Яғни ... ... адам түйсінген, тілдік құралдар арқылы концептуалданған түрде
ғана көрініс табады. А.Байтұрсынұлы еңбектерінде де сан мен ... ... ... байқаймыз. Оған ғалымның мына тұжырымдары
дәлел бола ... ... дәл ... ... сұрағанда неше? деп сұраймыз.
Мәселен: «Неше кісі келеді?» – «Үш кісі келеді». Нәрсенің дәл ... ... ... ғана ... сұрағанда қанша? (ерекшелеген – біз. О.Ж.) ... ... ... күн ... «Үш-төрт күн жүремін» [11, 192б.].
Сан-мөлшер ұғымының репрезентациясы «сан-мөлшер» ... ... Бұл ... ... ... когнитивті
механизмінің негізінде пайда болады. Сол ... ... ... ... ... ұғым ... Сандық ұғым сан-мөлшер
концептінің қалыптасуына негіз болады. Ол көптік және ... ... ... ... Сол арқылы жекеше және көпше тұлғада көрініс табатын
морфологиялық категория қалыптасады. Сан-мөлшер ... мен ... ... арасындағы қатынас «фон-фигура» ұстанымына
негізделеді. Морфологиялық репрезентацияда жекеше және ... ... ... концептін актив қолданысқа түсіріп, оның мазмұнын құрайтын жекелік
және көптік сипаттарын актуалдандырады. ... ... ... мән ... ... ... жекелік және көптік
мәндері жекеше және көпше тұлғада ... ... ... ... ... ... ... жалпылану деңгейі өте
жоғары болатындықтан, жекелік және ... ... өте ... ... ... сан-мөлшер концепті жекеше және көпше тұлғаның актив
қолданылуы арқылы жекелік және ... ... ... ... ... Олар сөйлем-сөйлесімде қосымша лингвистикалық
факторлардың көмегімен нақтыланады. Мұнда әсіресе ... ... ... Бұл ... категориясының сөздердің лексика-грамматикалық
топтары арқылы берілуіне байланысты. Сондықтан лексика-грамматикалық мән
зат есімнің мағынасына байланысты болады. ... ... ... ... мәнге ие) зат есімдер арқылы, жіктелетін және жиынтық көптік –
деректі зат ... ... ... көптік – адамның не жануардың жұп дене
мүшелерін ... зат ... ... ... және жіктелмейтін
жиынтық көптік жинақтық мәнді зат ... ... ... және ...... және ... зат ... арқылы, партитивті көптік – жұп
заттарды білдіретін зат ... ... ... Шама ... ... репрезентациясы. Тілдің
концептуалды жүйесі әркелкі, әртүрлі концептілер ... ... ... сапа ... ... концепт болып табылады, сол арқылы
грамматикалық объективтену ерекшеліктері көрінеді. Қазақ тіліндегі ... ... сапа ... ... уақыт т.с.с. іргелі концептімен
сабақтас, байланысты болып келеді. Сын есімдер арқылы адам ... ... ... ... ... сын ... лексика-
семантикалық жүйесінде айқын көрініс тапқан. Адамның тілдік бейнесі ... және ішкі ... ... ментальді,
эмоционалды) параметрлері бойынша айқындалады. Қазақ ғаламының тілдік
бейнесінде адам сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... Ғаламның тілдік бейнесінің көрсеткіші ретінде сын
есімнің ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... тілдік таңбада көрініс ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөз табы ретінде
сын есімді ... ... ... ... және
лингвомәдениеттанымдық ерекшеліктерін айқындау арқылы сапа концептінің
өзіндік сипаты ... ...... сан-мөлшер ұғымын репрезентациялайтын
морфологиялық категориялардың бірі. Сол арқылы адамның сан мен ... ... ... ... Ол ... ... ... тауып,
зат белгілерінің ұқсастық-айырмашылығын сипаттайтын тілдік ... ... ... ... ... мен ... ... сапалық
қатынастарын білдіреді. Кез келген заттың сапасы ... ... ... ... ... ... Себебі әлем – бөлшектерге жіктелетін тұтас дүние,
ондағы заттардың бәрінің сапасы болады. Адамның әлемді тануында ... ... ... сапасын анықтау арқылы адам белгілі бір ... ... ... ... оларды топтастырып, жинақтай алады.
Заттың белгісін, өзіндік ерекшелігін түсіну арқылы адам оның ... ол ... ... көрініс тауып, тілдік семантикада бекиді.
Мәдениет сапа концепті арқылы ... ... ... Қазақ тілінде сапа
іргелі, негізгі концептілердің бірі, заттар ... ... ... ұғым
болып табылады. Бұл сапа концептінің грамматикалық объективтенуінен де
байқалады. Сапалық белгіні білдіретін сөздердің ... ... ... ... ... негіз болады.
Салыстырмалы шырай тұлғалары мен қосымша лингвистикалық факторлардың
көмегімен «заттың ... ... ... ... ... ... қосымша мәндер түзіледі. ... ... ... және ... ... көмегімен мынадай
лексика-грамматикалық мәндер түзеді: бір топқа жататын ... ... ... ... қарай белгілі бір топтың ішінен бір затты
ерекшелеу, даралау.
Күшейтпелі шырай көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... мәнмәтін және семантикалық факторлардың көмегімен
нақтыланады. Мұнда ішінен, ... ... ... ... ... ... мекендік қатынаста жұмсалған зат есімдердің
қатысуымен жасалған бірліктер қолданылады. Сол ... ... зат ... ... ... ... сол ... молы ерекшеленеді. Мысалы:
Бұлардың ішінде ең зияндысы – дизентерия амебасы. Ол адамды амебиаз ... ... ... бейнесіндегі адамның түсінігі – адамды сипаттау арқылы
оның жас ерекшелігі, ... ... ... ... т.с.с. көрінеді.
Ғаламның тілдік бейнесінің көрсеткіші ретінде сан-мөлшер концептінің
ерекшелігін зерттеу ... ... ... ... тану ... ... қатар сан-мөлшер категориясы тіл тұтынушыларының тілді ... де ... ... ... ... ... антропоөзектік факторларды
анықтауға мүмкіндік беретін, онтологиялық категориялардың ... ... ... ... категориялардың тілдік табиғатын,
грамматикалық категориялардың ... және ... ... сипат пен оның көрінісін талдай отырып, мынадай қорытынды
жасауға болады:
- Адамның когнитивті ... ... мен ... ... арқылы ойлау құрылымдары (концепт, концептуалды жүйелер
мен категориялар) қалыптасып, олардың тілдік құрылымдарға (тілдік
таңба мен ... ... ... ... ... Сол себепті морфологиялық категориялар мен
көрсеткіштер ... ... ... тәсілі болып
табылады. Морфологияда тілдік жүйе үшін маңызды болатын, ғаламның
концептуалды бейнесін ... ... ... ... ... ... уақыт, модальділік,
персоналділік, қатынас, сан-мөлшер т.б. ... ... ... ... ... жақ, рай, шақ ... негізінде құралады.
Антропоөзектік тұрғыдан алғанда, предикативті бірліктер сөйлеуші-тыңдаушы
осінде орналасқан. Сөйлеуші (адресат) – нақты адам, ... ... ... ... та ... адам ретінде қабылданады. Предикативті қатынас
негізінде сөйлеушінің ақиқат болмысқа қатынасы, коммуникацияға қатысушы
адам факторы ... Жақ ... ... ... ... өзара ілтипаты, сыйластығы, қарым-қатынас ерекшеліктері көрінеді.
Модальділік концепті арқылы сөйлесушілердің ақиқат болмысқа деген ... ... ... модальділік объективті және субъективті модальділік
болып жіктеледі. Ол рай ... ... ... ашық ... ... ... райларға негіз болған. Уақыт ... оған ... ... ... ... пен ... уәж ... Сөйлеу сәті сөйлесушілердің коммуникацияға ... ... ... Шақ, рай ... ... ... болмысты қабылдау ерекшеліктері көрініс тапса, жақ ... ... ... ... ... Қазақ тілінде қатынас мәні етіс және септік грамматикалық
категориялары ... ... ... ... ... ... меншіктілік қатынас, мекендік-
мезгілдік, көлемдік т.с.с. қатынастарды білдіріп, ... ... ... ... білдіреді. Етіске тән өзіндік ... ... ... ... ... ... сабақты етістіктер етіс
категориясынан өз орнын алуы керек. Қазақ ... ... ... ... ... ... етіс мазмұн межесі мен тұрпат ... ... ... ал ... етіс тұлғалары тілдік санада әлі
орныға ... Ол ... етіс ... ... етіс ... байланысты. Адам объективті шындықты, ... ... ... ... көрінетін актив құрылымдар ұлттық болмысты
таныта алады.
- Сан-мөлшер мәні жекелік-көптік, ... ... ... ... ... арқылы ақиқат болмыстың тілдік санадағы
көрінісі байқалады. Ғаламның тілдік бейнесінің ... ... ... ... ... ... ... адамның ақиқат болмысты тану
сипаты көрінеді. Сонымен қатар сан-мөлшер категориясы тіл тұтынушыларының
тілді қолдану ерекшеліктерінен де хабар ... ... ... негізгі (ядролық) концептілер – мазмұн және тұрпат
межесі бар грамматикалық жүйе бірлігі болып табылады. Әмбебап ... ... ... ... ... мен ... ... құралады.
- Грамматикалық категорияларда ұлттық тілдің өзіндік ерекшеліктері
көрініс табады. Морфологиялық ... ... ... ұлттық
дүниетаным, адамдар арасындағы қатынас айқын көрінеді. Морфологиялық
бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... сақтау, жіктеу ерекшеліктерімен байланысты болады. Белгілі бір
этнотілдік қауымдастықтың мәдениеті, ... мен ... ... ... ... ... ... қоры тіл семантикасында көрініс тауып,
белгілі бір тілдік ұжымның ... ... ... ... ... тіліндегі жақ категориясының анайы/сыпайы ... ... ... ... ... ... ... Морфологияға
идиоэтникалық сипат тән болғандықтан, ... жүйе ... ... ... ... ... қызметі әр форманың өзіне ғана тән
семантикалық белгілері арқылы айқындалады.
- Элитарлық тілдік ...... ... ... толық меңгерген, оларды орынды қолданатын, лексикалық,
фразеологиялық, ... ... ... ... ... қолдана алатын, коммуникативті стратегиялар мен
тактикаларды, вербалды және ... ... ... ... ... тіл мен ... концептосферасын құрайтын концептілердің
ұғымдық, бейнелі-ассоциативтік, құндылық сипатын түсінетін тілдік ... ... ... ... ... ... қатар тіл
білімінің дамуына үлес қосқан ғалымдарды да жатқызуға болады. Элитарлық
тілдік тұлғалардың ғылыми ... ... ... ... ... ... қолданыс сипаты, ... ... ... ... даму жолы мен ... түрлі бағыт, ұстанымдар
анықталады.
- Қазақ тіл білімінің тарихын ... ... төрт ... ... ... ... ... кезең: Н.Ильминский, ... ... ... еңбектері (1860-1912 ж); ұлттық тіл
білімі қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... ж); ұлт зиялыларының
қудалануына байланысты еңбектерін оқытуға ... ... тіл ... ... ... ... кезең (1930-1988 ж.); репрессия
құрбандарының ... ... ... ... жол ... ... ... бергі кезең) жіктей отырып, ұлттық тіл білімінің қалыптаса
бастаған кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... ... лингвистика
бағытындағы зерттеулердің негізі қаланғанын көреміз. Алайда ғалымдардың
репрессиялануына байланысты ой-тұжырымдары ... ... ... ... ... ... грамматикалық категорияларда (жақ категориясын анайы
және сыпайы түрге жіктелуі, көптік жалғаудың статусы, ... ... етіс ... ... ... әлі де басы ашылмаған
мәселелер баршылық.
Болашақта зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... мен басқа да грамматикалық категорияларға қатысты
қолдана отырып, адам факторының тілдегі көрінісін мейлінше толық сипаттауға
болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Байтұрсынұлы А. Ақ жол: ... мен ... ... және ... ... ... Р.Нұрғалиев. – Алматы,
Жалын, 1991. – 464 б.
2. ... Қ. ... тілі ... ...... ... ... институты, 2010. – 608 б.
3. Ахметжанова З.К. Ядерные концепты казахской культуры как основа
казахской ... ... мира ... және тіл атты академик
Ә.Қайдардың 85 жылдық ... ... ... ... ... 2009. – Б. 175-179.
4. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. –
Алматы, Рауан, 1998. – 304 ... ... А. ... мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті.
Филология ғылымының докторы ... ... алу үшін ... ... 10.02.19. –Алматы, 2004. – 54 б.
6. Постовалова, В.И. Картина мира в ... ... ... фактора в языке: Язык и картина мира. – М., 1988. – С. ... ... Б. ... ... қоғамдық-саяси лексика: әлеуметтік-
бағалауыштық сөзжасам. – Алматы, Қазақ университеті, 2005. 140 б.
8. Соссюр Ф. де. Курс ... ... - М., 1998. – 296 ... ... Н. ... сөз ... теориялық негіздері: фил.ғыл.докт.
...дисс.:10.02.02. – ... 2007. – 329 ... ... А. Бес ... ... жинағы. 3-том. Тіл құралы (қазақ
тілі мен оқу-ағартуға қатысты ...... ... 2005. – ... ... Е.С. ... аспекты морфологии //Язык: Теория,
история, типология. – М., 2000. – С. 22-27.
12. Маманов Ы. ... тіл ... ... ... ... 2007. – 488
б.
13. Айдарбек Қ. Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық
негіздері. – ... ... ... ... ... 2010. – ... ... К. Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурстың құрылымдық
негіздері. Филология ғылымының докторы ... ... алу ... ... авторефераты: 10.02.02. –Алматы, 2008. – 48
б.
15. Бондарко А.В. О ... ... ... ... и ... ... //Вопросы языкознания. –1981. –№
6. – С. 17-28.
16. Қазақ грамматикасы. – Астана, 2002. – 784 б.
17. Ысқақов А. ... ... ...... Ана ... 1991. – 384 ... ... Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. 2-том. Оқу құралы.
Құрастырған О.Жұбаева. – ... ... 2005. – 336 ... тақырыбы бойынша жарияланған еңбектер:
1. Жақ категориясының берілуіндегі кейбір ерекшеліктер //ҚР ҒМ ... Тіл, ... ... 2003. №3 (139). – Б. 17-21.
2. Жақ категориясының құрамы //ҚР ҒМ ҰҒА ... Тіл, ... ... №5 (141). – Б. ... ... өрісі және персоналдық дейксис түрлері ... ... тіл ... ... ... ... материалдары. – Алматы, 2004. – Б. 147-149.
4. Персоналдылық өрісінің құрылымы //«С.Аманжолов және қазақ тіл ... ... ... ... конференция материалдары.
– Алматы, 2003. – Б. 167-172.
5. ... ... ... және шет ... ... ... тіл ... мәселелері» атты халықаралық конференция материалдары.
– Алматы, 2004. – Б. ... ... ... ... ... және ... ұстанған теориялық
ұстанымдары //«Мәдени мұралардың танымдық негіздері» республикалық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – ... 2004. ... ... I және II жақ формаларының парадигмалық және синтагмалық мәндері ҚР ... Тіл, ... ... 2005. №5-6. – Б. ... Қазақ тілінің сипаттама морфологиясы және Қ.Кемеңгерұлының ұстанған
теориялық ұстанымдары //Қ.Кемеңгеровтың 110 жылдығына арналған
«Кемеңгеров тағылымы» атты ... ... ...... 2006. – Б. 8-32.
9. Қ.Кемеңгерұлы. Үш томдық ... ... ... ... ...... ... 2005. 336 б. 3-том. – Алматы, Алаш,
2006. –240 ... Сөз ... // ... ... – Алматы, 2006. 8-том. –
Б. 42.
11. Жақ ... ... ... және ... ... ... тіл ... функционалдық бағыт» атты республикалық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – ... 2006. – Б. ... ... ... және сөйлем құрылымы //Мемлекеттік тіл
саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі” атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. – ... 2007. – Б. ... ... ... өріс ... ... ... тілінің
лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері:
қалыптасуы, дамуы мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Алматы, Арыс, 2007. – Б. ... ... ... ... ... ... ... мәселелері. – Алматы, Арыс, 2007. – Б. 316-351.
15. Қазақстанда және Қытайда жарық көрген қазақ грамматикаларының
лингвистикалық сипаты ... ... ... ... ... Арыс, 2007. – Б. 7-54.
16. Етістік предикациясының когнитивтік аспектілері ... ... – Б. ... Предикативті орталықтардың инвариант белгісі //Қайнар университетінің
хабаршысы. 2007. №3/2. – Б. 68-73.
18. Жай сөйлемнің семантикалық құрылымы //ҚР ҰҒА ... Тіл, ... 2008. №6 (172). – Б. ... ... өрістің құрылымы //Тілтаным. 2008. №4 (32). – Б. ... ... ... көп ... сипаты //Абылай хан атындағы ҚХҚ
жӘТУ хабаршысы. Филология сериясы. 2008. №3 (20). – Б. 134-139.
21. ... ... тіл ... ... ... С.М.Исаев:
қазақ тіл білімі мен әдебиеттанудың теориялық және әдістемелік
мәселелері. – Алматы, 2008. 9-10 маусым. 2-том. – Б. 182-191.
22. Қошмұхамед ... ... ... ... тіл. Еларалық
қоғамдық-саяси, әдеби-ғылыми альманах. 2008. №2 (08). – Б. 50-55.
23. А.Байтұрсынұлы еңбектеріндегі функционалды ... ... ... және ... журнал. 2009. №6. – Б. 34-36.
24. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңдегі функционалды грамматика
көріністері // Тілтаным. 2009. № 2 (34). – Б. ... ... ... поля ... ... научно-
практической конференций. – Przemisl, 2009. 07-15 апрель. Materialy v
miedzynarodowej naukowi-praktycznej ... ... ... nauki – 2009. Volume 9 ... nauki ... I
socjologia Myzyky i zycie. Przemisl, 2009. – С.47-52.
26. Общие и дифференциальные ... ... и ... и гумантиарные науки. Кыргызский национальный университет
им. Ж.Баласагына. – Бишкек, 2009. №5-6. – С. 218-221.
27. Жақ ... және ... ... ... //
Тілтанымдық зерттеулер (2003-2005). – Алматы, Арыс, 2009. – Б. ... ... ... ... ... //«Жаратылыстану-
гуманитарлық ғылымдары және олардың Қазақстан Республикасының
индустриалды-инновациялық даму бағдарламасын жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... материалдары. – Алматы,
2009. – Б. 81-86.
29. Қ.Жұбановтың шақ категориясын танудағы ұстанымдары // Қазақ ... ... ... Профессор Құдайберген Жұбановтың 110
жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
– Алматы, 2009. – Б. ... ... ... ... ... түзуде қойылатын талаптар // «Ақпараттық-
инновациялық парадигмасының қалыптасуы жағдайында Қазақстанның қоғамдық
ғылымдары» атты ҚР ҰҒА академигі Қошанов Аманжол Қошанұлының 75 ... ... ... ... ... материалдары. – Алматы,
2009. – Б. 809-815.
31. Корпустық лингвистиканың теориялық және практикалық құндылығы
ұстанымдары //Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері. Профессор
Құдайберген Жұбановтың 110 ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2009. – Б. 251-254.
32. Елдес Омаровтың тілтанымдық мұрасы //Туған тіл. Еларалық қоғамдық-
саяси, әдеби-ғылыми альманах. 2009. №3 (11). – ... ... және ... ... көрінісі //«Этнос және тіл» атты
академик Ә.Қайдардың 85 жылдық мерейтойына арналған халықаралық
конференция материалдары. – ... 2009. – Б. ... ... тілінің ұлттық корпусын түзудің міндеттері //ХХІ ғасыр білім беру
жүйесі: бәсекеге қабілетті маман ... ... ... ... ... 100 жыл ... арналған халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияның материалдары. – Шымкент, 2009. – Б. 186-191.
35. Сөйленім – дискурс бірлігі // Ясауи ... ... ... ... 2010 №2-3 (70-71). – Б. ... ... грамматикасындағы дәстүр мен сабақтастық // Қазақ тілі ... 2010 №4. – Б. ... ... танымның ұлттық ерекшеліктері ҚХҚжӘТУ хабаршысы. 2010 №1
(23). – Б. 13-21.
38. Қазақ тіл біліміндегі функционалды грамматиканың алғашқы ... ... ... ... Республикасы. 2010. №2. Б. 248-53.
39. Сөйлемдегі субъекті мен ... ... ... вузов. –
Бишкек, 2010. №1. – С. 313-317.
40. Ұлттық дүниетаным және қазақ ... жақ ... // ... ... ... обучения языкам и литературы (вып. ... ... ... ... ... Государственный
институт. – Ташкент, 2010. – С. 140-146.
41. Коммуникативная интенция говорящего в ... ... // ... ... открытий. Материалы ІІ Всероссийской научной конференции
«Научное творчество ХХІ века». – Красноярск, 2010. №4. ... 6. – С. ... ... типы ... ... // ... науки:
Современность и перспективы. Часть 2. Актуальные проблемы изучения и
преподавания языков. – Стерлитамак, 2010. – С. ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылғы «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу –
Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Қазақстан халқына ... ... беру және ... даму ... ... ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары. 2-жинақ. – Алматы, 2010. – Б. 198-201.
44. ... ... ... ... мәні ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2010 жылғы «Жаңа онжылдық –
жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Қазақстан
халқына ... орай ... беру және ... даму ... халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. 8-шығарылым. – Алматы, 2010.
– Б. 85-89.
45. Сөйлем субъектінің мәндері // «Қазақ тілін ... ... ... және ... ... ... атты ... 80 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары. – Алматы, Арыс, 2010. ... – Б. ... ... ... ... ... антропоөзектілік
көрінісі //«Әбіш Кекілбаев шығармашылығы – ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Ақтау, 2010. – ... ... ... ... ... ... қалыптасуы //«Қазақ
тілі Еуразия континентіндегі елдердің тілдік саясаты контексінде» ... ... ... ... ... ... ... материалдары. – Көкшетау, 2010. – Б. 218-222.
48. Тілдік ... ... ... //Тіл және ... ... парадигмасы. Профессор Ж.А.Манкееваның 60 жылдығына
арналған республикалық ... ... ... ... 2010. – Б. ... Морфологиялық жолмен берілетін «сан» концептінің қалыптасуы // Қазіргі
білім берудегі ізгілендіру ... және ... ... ... атты ХҚТУ ... Ө. Танабаевтың 70 жылдығына арналған
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Шымкент, 2010. 1-
бөлім. – Б. 199-204.
50. ... ... ... концептінің репрезентациясы //Түркі
тілдерінің ... ... ... мен ... атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2010. – Б. 284-294.
51. Концептуалды мазмұнның ... ... ... ... ұлттық тілдік бейнесінің негізі атты дөңгелек үстел
материалдары. – ... 2010. – ... ... ... функционалды грамматика //Жас қазақ. 2010. 5
қараша №43 (303).
53. Уақыт концептінің ... ... // ... ... Г.Н. ... 60 ... ... арналған ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2010. – Б.47-50.
54. Шақ тұлғаларының концептуалды мазмұнды репрезентациялаудағы қызметі ... ... ... мен ... зерттеудің негізгі
бағыттары атты А.Ы. Ысқақовтың ... 100 жыл ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2010. –
Б.93-99.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на соискание ученой степени ... наук по ... ... ... ... Орынай Сагингалиевна
Антропоцентричность грамматических категорий
казахского языка
Актуальность исследования определяется ... ... и ... ... и коммуникативного содержания
грамматических категорий казахского языка.
В работе антропоцентричность ... ... ... ... ... как отражение человеческого фактора в грамматических
категориях и как использование грамматических ... ... в ... ... ... ... в исследовании
одновременно как результат концептуализации и как результат категоризации.
Грамматические ... ... на ... ... ... которых включает общечеловеческие, универсальные ... ... ... и др. ... и ... ... этих концептов репрезентируются в акте
коммуникации.
Объектом исследования являются три ... ... ... ... с предикативной основой (время, модальность, лицо), группа
категорий, выражающих отношения (залог, падеж), ... ... ... ... ... ... сравнения).
Предмет исследования – отражение антропоцентризма в содержании и
функционировании грамматических ... в акте ... ...... ... ... ... в их содержании и функционировании. Для ... цели ... и ... ... ... ... ... категоризации и ... ... ... изучаемые грамматические сущности;
- определить характер и формы отражения антропоцентричности в группе
категорий с предикативной основой (время, модальность, лицо);
- выявить ... и ... ... ... в ... выражающих отношения (залог, падеж);
- изучить характер и формы ... ... в ... с семантикой количественности и ... ... ... на ... сравнительного анализа ... ... выше трех ... грамматических категорий выявить их
общность, ... ... в ... и ... ... ... ... составляющие универсальных (ядерных)
концептов;
- раскрыть контекстуально обусловленную ... ... ... ... ... ... научном и публицистическом текстах);
- путем проведения серии ... с ... по ... параметрам информантами выявить отражение ... ... ... ... языка грамматической
категории залога, являющейся в содержательном плане сложной и ... ... ... ... разными исследователями;
- выявить национально-культурную специфику грамматических категорий
казахского ... ... ... и ... ... ... языковая
личность», выявить восприятие грамматических категорий ... в ... ... ... ... ... путем сравнения восприятия и трактовки грамматических категорий
исследователями разных периодов и ... ... ... ... ... ... ... изменения в их
восприятии и трактовке.
Методы исследования. В соответствии с целями и задачами ... ... ... ... ... анализа и синтеза,
когнитивный анализ, метод эксперимента, контекстуальный анализ, ... ... ... трансформации, сравнительный анализ.
Научная новизна исследования определяется следующим:
- впервые в казахском языкознании содержательный аспект грамматических
категорий ... как ... ... ... и
категоризации;
- впервые в казахском языкознании проведен анализ и экспликация
отражения человеческого ... в ... и ... трех ... ... с предикативной основой (категории лица,
наклонения и времени), с семантикой ... ... ... падежа), с
семантикой количества и интенсивности (категории числа, сравнения);
- ... с ... ... и ... ... ... ... проведен системный ... ... и ... грамматических категорий в разные периоды развития
теории грамматики казахского языка;
- впервые экспериментально ... ... и ... ... ... ... залога в языковом сознании
современных носителей казахского языка;
- на основе обобщения и ... ... ... и ... человеческого фактора в грамматических категориях казахского
языка ... ... ... ... ... ... ... в том, что диссертационное
исследование ... ... ... для ... ... научного
направления – антропоцентрической грамматики казахского языка. В ... ... ... ... основных грамматических
категорий казахского языка, подвергнуто анализу функционирование этих
категорий в ... ... и ... ... ... ... понятие «элитарная языковая личность», выявлена ... ... ... ... ... состоит в возможности использования материала,
теоретических положений и выводов исследования в качестве ... ... по ... ... в ... ... ... лингвистике, по прагматической ... ... ... ... ... ... ... по грамматике казахского языка А.Байтурсынова, Т.Шонанова,
К.Кеменгерулы, К.Жубанова, С.Кенесбаева, ... ... ... ... ... по ... взаимосвязи языка и мышления, языка и культуры,
по теории познания ... ... ... ... ... ... ... Н.Уали, Ж.Манкеевой, А.Ислам и
др.;
- ... по ... ... ... ... и др.;
- труды по ... ... ... ... В.Г.Костомарова, А.Т.Кайдарова,
Е.Жанпеисова, М.М.Копыленко, З.К.Ахметжановой, Ж.Манкеевой и ... ... по ... ... по теории коммуникативного
синтаксиса А.В.Бондарко, М.А.Шелякина, З.К.Ахметжановой, ... ... ... ... и ... по ... лингвистике исследования Ю.Н.Караулова,
Н.Ф.Алефиренко, Э.Д.Сулейменовой, К.Жаманбаевой, Н.Ж.Шаймерденовой,
Э.Оразалиевой и ... ... ... в возможности экстраполяции
данной методики исследования на другие категории казахского языка, на ряд
синтаксических ... что дало бы ... ... во ... ... ... ... фактора в языке.
RESUME
On the dissertation author's abstract on doctoral thesis of scientific
degree of the Doctor of ... on a ... 10.02.02 Kazakh ... Orynai ... of Grammatical Categories
in the Kazakh Language
The topicality of the research paper is defined with the ... ... the nature and the extent of ... and ... of ... ... in the Kazakh ... of grammatical categories in this study ... in two ... as the ... of the human factor and ... using of ... ... by a person in the action ... ... ... in the research work are ... as a result of ... and as a result of ... categories are based on universal concepts which conceptual
constituent includes universal values of time, ... ... ... The value and ... ... constituent of these
concepts are representing in the action of communication.
The object of research includes three groups of ... the group of ... with ... basis (time, ... the group of categories expressing relations (voice, case) and ... of ... ... quantitative semantics (number, degrees of
comparison).
The subject of research is the reflection of anthropocentrism in ... and ... of ... ... in the action ... purpose of research is to reveal the ... ... of grammatical categories in their meaning and
functioning. In order to ... ... purpose the ... have been undertaken and solved:
- to explicit the processes of categorization and conceptualization
which results are the grammatical essences being ... to define nature and forms of ... ... in ... of categories with a predicative basis (time, modality,
person);
- to reveal nature and forms of ... ... in ... of ... ... ... (voice, ... to study nature and forms of anthropocentricity reflections in a
group of ... with ... and ... ... degrees of ... on a basis of comparative analysis of results of above-mentioned
grammatical category groups research to reveal their ... ... in a ... and ... of a ... to describe ... constituent parts of universal (core)
concepts;
- to disclose the contextually ... ... and ... of ... ... (in fiction, ... ... texts);
- carrying out some experiments with a number of informants with
different social-demographic profiles to reveal in a ... of native speakers of the Kazakh language ... of ... category of voice that is ... and still ... in ... ways by ... to reveal national and cultural ... of ... in the Kazakh ... using more accurate and ... idea of “an elite ... to reveal the ... of grammatical categories by
experts in Kazakh in different periods of the Kazakh linguistics
development;
- ... the ... and ... of ... by ... of different periods and by modern Kazakh
informants and experts to identify the dynamics in their perception
and interpretation.
Methods of ... ... to the research ... and ... have been used: ... method, ... methods ... and synthesis, cognitive analysis, method of ... ... ... ... mode of ... ... newness of the research is defined by the ... for the first time in the Kazakh linguistics the substantial aspect
of grammatical ... is ... as a result ... and ... ... for the first time in the Kazakh ... there has ... and explicated the reflection of the human factor in ... and ... of three ... category groups:
with the predicative basis (categories of person, mood and time);
with relation semantics ... of voice and case); ... and ... ... ... of number, degrees
of comparison);
- for the first time with the use of ... and more ... of “an elite ... ... there has been provided
systems analysis of ... ... ... ... in ... periods of the ... of the
Kazakh grammar theory;
- for the first time there has been researched the ... ... of the most ... grammar category of voice ... ... of modern native speakers of the ... on the basis of ... and ... analysis of ... forms of human factor ... in Kazakh ... there has been revealed the ... specific
character of grammatical categories.
Theoretical importance of the research paper consists in ... the ... is laying down the ... of a ... school for the Kazakh linguistics that is an anthropocentric
grammar of the Kazakh ... In the research paper an ... of ... of the main ... ... in ... language is given; the ... of these categories in fiction,
scientific and journalistic texts has been analyzed; the idea of “an ... ... is made more accurate and ... the ... ... of ... ... has been revealed.
Applied significance of the study lies in the fact that its ... ... and ... could be used as a basis for ... courses on anthropocentric grammar, on communicative linguistics,
on ... ... on ... ... for students ... of higher education.
Methodological basis of the research are the following papers and
works:
- on Kazakh Grammar by ... ... ... ... ... ... ... A.Iskakov,
S.Isayev;
- on problems of language and thinking correlation, of language and
culture ... on the theory of ... by V.von ... ... ... E.S.Kubryakova,
A.A.Potebny, B.A.Serebrennikov, R.Syzdykova, N.Uali, Zh.Mankeeva, A.Islam
and ... on ... by ... ... ... and others;
- on linguo-culturology, ethno-linguistics by ... ... ... ... ... ... Zh.Mankeeva and
others;
- on functional grammar, on theory of ... syntax ... ... Z.K.Ahmetzhanova, K.Rysaldy,
F.Orazbayeva, Z.Ernazarova, S.Kulmanov, M.Zholshaeva, A.Zhanabekova
and others;
- on ... ... by ... N.F.Alefirenko,
E.D.Suleimenova, K.Zhamanbaeva, N.Zh.Shaimerdenova, E.Orazalieva
and others.
Prospects of the research work are seen in the ... ... of its method to the other ... of the ... to a number of ... ... that would provide ... to get the complete picture of human factor reflection in a
language.
ЖҰБАЕВА ОРЫНАЙ САҒЫНҒАЛИҚЫЗЫ
Қазақ тілі ... ... ...... тілі
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Басуға 17.11.2010 қол ... ... 60х84 1/16. ... ... түрі ... RISO ... Шартты баспа табағы 2,5.
Таралымы 100 дана. Тапсырыс № 196.
“Әрекет-Принт” баспаханасында басылды.
050062, Алматы қаласы, 4-ықшамаудан,
19-үй, 70-пәтер
Тел. 276-52-29
-----------------------
S2
S1
O
S2
O
S2
O
O
S2
S1
S1
S2
O
S
O
S
O
S
O..
S1 + S2 O

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
ХIX ғасыр орыс түркологтарының грамматикалық еңбектері, зерттеу объектілері105 бет
Үстеу13 бет
Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы88 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь