VI-XII Көшпенділер мәдениеті

Ажал — үстемдігіңді жүргізудің ең берік құралы емес пе?
Бабасы Шыңғысхан бүкіл әлемді осы ажал арқылы бағындырмақ болған жоқ па еді?
Қара бұқараны өліммен әлдилеуден Шыңғыс ұрпағынан шыққан қай хан тартынған?»
Әбілқайыр ірбіз терісінің үстінде аунап түсті.
«Иә, өлім себу — Шыңғыс бабаның ұлы саясаты. Ол өзінің бүкіл әлемді жаулап алам деп жинаған жау жүрек ератын да осы өліммен қорқытып ұстаған жоқ па?.. Иә, иә, сөйткен еді ғой. Қалай делінген еді сол бір тәртіп Ясысында?»
Әбілқайыр көзін жұмды. Жақында ғана фарсы тіліне аударылған. Шыңғыс бабасының әмірі жүріп тұрған кезінде Қарақұрымда болған италиялық бір жиһанкез жолаушының жазған кітабының әрбір әрпі бақандай боп көз алдында тұра қалды. Әбілқайыр ернін жыбырлатып оқи бастады: «Монғол әскері жайында. Шыңғысхан он адам бір адамға бағынсын деп бұйырған (біздіңше оны онбасы дейді), ал ол онбасы бір жүзбасыға бас иген. Он жүзбасының үстінен бір адам қараған. Оны мыңбасы деген. Бар әскерінің басына үш ноян қойған. Бұл үш ноян барып бір қолбасшыға тізе бүккен». Әбілқайыр сәл көзін ашты. Ең қызығы ар жағы... Ол қайтадан оқи түсті:
«Егер ұрыс кезінде осы он адамның біреуі, не екеуі, үшеуі, тіпті одан көбі кейін қашар болса, олар өлтіріледі, ал жүздіктің өзгелері қозғалмай, әлгі он адам бәрі бірдей кейін шегінсе бәрі де жойылады: қысқасын айтқанда, бәрі бірге шегінбесе, өз бетімен шегінгеннің бәрі тегіс өлтіріледі. Осы айтқандай, он адамның бір-екеуі жауға қарсы ұмтылып, өзгелері тұрып қалса, тұрып қалғандар тегіс құртылады. Ал, осы онның біреуі, не одан көбі тұтқынға түсіп, өзге жолдастары, оларды құтқармаса, құтқармағандардың бәрі де өлтіріледі». Әбілқайыр қайтадан ойға кетті. «Шыңғыстың қай ұрпағын ойлаған мақсатынан басқаның тағдыры тоқтатқаны бар? Тоқтатып көрген емес. Ондай оқиға панднамада да келтірілмейді. Тақтағы хан да, алтын табақтағы жылан да бір. Тием дегенді шағып алуға тиісті. Бабамыз салған қанды-жосықты жол бар. Сол жолдың сүреңі емес пе біз келе жатқан? Қара қазақ түгіл, әлем қожасы Шыңғысханның ұрпағы бірін-бірі аяп көрмеген. Мөңке ханның бір өзінің істегені неге тұрады?».
Шыңғысханның төрт ұлы болған. Жошы, Жағатай, Үгедей, Төле. Төртеуі әлем қожасы Шыңғысхан жаулап алған жерді төрт ұлысқа бөліп, әрқайсысы бір-бір ұлыстан басқарған.
Шыңғысхан өлісімен әлем қожасының төрт ұлының арасында жанжал басталған. Жанжал Шыңғыс ордасы — Қарақұрым Ұлы тағын кім иеленедіден шығды да, аяғы ұлыс арасындағы жер, атақ, бақ тартысына айналады. Жошы мен Төле ұрпағы бір жақ, Үгедей мен Жағатай ұрпағы екінші жақ. Шыңғысхан өлгеннен кейін Қарақұрым тағына Үгедей отырады. Үгедейден кейін ұлы хан оның баласы Күйік болады. Күйіктен кейін Жошының екінші ұлы — Алтын Орданың алғашқы ханы, атақты Батудың арқасында қазақтар Мөңке деп атап кеткен, Төленің үлкен баласы Меңгу Қарақұрымға хан сайланады. Мөңкені хан сайларда, өздерінің күшінің жетпейтінін білген Үгедей мен Жағатайдың балалары толып жатқан сылтау тауып, ұлы құрылтайға келмей қалады.
Тек бір жыл өткеннен кейін, Мөңкенің ызбарынан сескеніп, Үгедей, Жағатайдан тараған бір топ сұлтандар хан тағына құтты болсын айтқалы келеді. Хан оларды үлкен қошаметпен қарсы алады, атағат көрсетеді, бірақ түбінде менің ұрпақтарыммен хан тағына таласатын осылар болар деп, барлығын бір түнде қырғызып тастайды.
Бір мың үш жүз қырық екінші жылы Батудың ұрпағы Алтын Орданы ісләм дініне бағындырған Өзбек хан өлді. Содан кейін Дәшті Қыпшақ жеріндегі осы ханның атымен атала бастаған Өзбек ордасының тағына бір мың төрт жүз жиырма жетінші жылы Әбілқайыр ие болды. Бұл Жошының бесінші ұлы Сайбаннан тараған Дәулет-Шайхы сұлтанның баласы. Қазір оның Мөңке жолы деп отырғаны жоғарғы айтылған Мөңке ханның қанды оқиғасы. Расында да бұл қанды оқиға Шыңғыс ұрпақтарына белгілі сара жолға айналған.
Әбілқайыр теріс бұрылып түсті. «Мөңкеден кейін де бұл қанды жанжал өршелене түскен жоқ па еді? Иә, сөйтті ғой».
Мөңке өлгеннен кейін Шыңғыстан туған төрт ұл ұрпағы төрт дара болып кетеді. «Талас тек Шыңғыстан туған төрт ұл ұрпақтарының арасында болып қойды ма? Жошыдан туған балаларының арасының өзі де сан алуан қанды оқиғаларға айналған жоқ па?» Әбілқайыр ауыр күрсінді. «Иә, Шыңғысханнан кейін бүкіл әлемге аты шыққан Жошының ұлы Батухан мен Төленің балалары Құбылай мен Құлағу болды...
Батухан мен Құлағу бірігіп, Үгедей мен Жағатайдың ұрпақтарына қарсы шықты. Бірақ өздерінің арасы немен бітті? Екі қошқардың басы бір қазанға сыя ма? Егер әлем тоқты болса, бұл екеуі көкжал қасқырлар еді ғой, таласпай-тартыспай қос арлан қалай қисын орталарындағы жылы-жұмсақ бағланды? Түбі екеуінің жолы екі бөлінуге тура келді емес пе...»
Әбілқайыр тағы күрсінді. Кенет оның көз алдында, дәл бүгінгідей, сонау бір бабалар жыр қылған қанды оқиғалар елестей жөнелді.
Бір мың екі жүз отыз бесінші жылы, яғни Мешін жылы, Қарақұрымға бағынышты елге жар салып Үгедей бүкіл Шыңғыс ұрпағын жиды. Осы құрылтайда бүкіл Батысты жаулап алу мәселесі шешілді.
Міне, Батысқа қарай лек-лек боп монғол әскері аттанып бара жатыр. Бұны елу жылдық жаугершілік өмірінде жеңілуді білмеген Сүбітай баһадур мен жиырма сегіз жасар Батухан басқарып келеді... Бұлардың мінгендері кәкір-шүкір тай-тұяқ
        
        VI-XII Көшпенділер мәдениеті
БІРІНШІ БӨЛІМ
І
Ажал — үстемдігіңді жүргізудің ең берік құралы емес пе?
Бабасы Шыңғысхан бүкіл әлемді осы ажал арқылы бағындырмақ болған жоқ ... ... ... ... ... ... ... қай хан
тартынған?»
Әбілқайыр ірбіз [1] терісінің ... ... ... өлім себу — ... ... ұлы ... Ол өзінің бүкіл әлемді
жаулап алам деп жинаған жау ... ... [2] да осы ... ... жоқ па?.. Иә, иә, ... еді ғой. ... ... еді сол бір
тәртіп Ясысында?»
Әбілқайыр көзін жұмды. Жақында ғана фарсы тіліне аударылған. ... ... ... тұрған кезінде Қарақұрымда болған италиялық бір
жиһанкез ... ... ... ... әрпі ... боп көз ... қалды. Әбілқайыр ернін жыбырлатып оқи бастады: «Монғол әскері жайында.
Шыңғысхан он адам бір ... ... деп ... ... оны ... ал ол онбасы бір жүзбасыға бас иген. Он ... ... ... ... Оны ... ... Бар әскерінің басына үш ноян қойған. Бұл
үш ноян барып бір қолбасшыға тізе бүккен». ... сәл ... ... ... ар ... Ол қайтадан оқи түсті:
«Егер ұрыс кезінде осы он адамның біреуі, не екеуі, үшеуі, тіпті ... ... ... ... олар ... ал жүздіктің өзгелері қозғалмай,
әлгі он адам бәрі ... ... ... бәрі де ... ... ... бірге шегінбесе, өз бетімен шегінгеннің бәрі тегіс өлтіріледі. Осы
айтқандай, он адамның ... ... ... ... ... ... ... қалғандар тегіс құртылады. Ал, осы ... ... не одан ... ... өзге ... оларды құтқармаса, құтқармағандардың бәрі
де өлтіріледі». Әбілқайыр қайтадан ойға ... ... қай ... ... басқаның тағдыры тоқтатқаны бар? Тоқтатып көрген емес.
Ондай оқиға панднамада да [3] ... ... хан да, ... ... да бір. Тием ... шағып алуға тиісті. Бабамыз салған
қанды-жосықты жол бар. Сол ... ... емес пе біз келе ... ... ... әлем ... ... ұрпағы бірін-бірі аяп көрмеген. Мөңке
ханның бір өзінің істегені неге ... төрт ұлы ... ... ... ... ... Төртеуі
әлем қожасы Шыңғысхан жаулап алған жерді төрт ұлысқа ... ... ... ... басқарған.
Шыңғысхан өлісімен әлем қожасының төрт ұлының арасында ... ... ... ... — Қарақұрым Ұлы тағын кім иеленедіден шығды
да, аяғы ұлыс арасындағы жер, атақ, бақ тартысына айналады. Жошы мен ... бір жақ, ... мен ... ... екінші жақ. Шыңғысхан өлгеннен
кейін ... ... ... ... ... кейін ұлы хан оның баласы
Күйік болады. Күйіктен кейін Жошының екінші ұлы — Алтын Орданың ... ... ... арқасында қазақтар Мөңке деп атап кеткен, Төленің
үлкен баласы Меңгу ... хан ... ... хан ... күшінің жетпейтінін білген Үгедей мен Жағатайдың ... ... ... ... ұлы ... ... ... бір жыл өткеннен кейін, Мөңкенің ызбарынан ... ... ... бір топ ... хан ... ... ... айтқалы
келеді. Хан оларды үлкен қошаметпен қарсы ... ... ... ... ... ... хан ... таласатын осылар болар деп, барлығын
бір түнде қырғызып тастайды.
Бір мың үш жүз қырық екінші жылы Батудың ұрпағы ... ... ... бағындырған Өзбек хан өлді. Содан кейін Дәшті Қыпшақ жеріндегі ... ... ... ... ... ... ... бір мың төрт жүз жиырма
жетінші жылы ... ие ... Бұл ... бесінші ұлы Сайбаннан тараған
Дәулет-Шайхы сұлтанның баласы. Қазір оның Мөңке жолы деп отырғаны жоғарғы
айтылған Мөңке ... ... ... ... да бұл ... оқиға Шыңғыс
ұрпақтарына белгілі сара жолға айналған.
Әбілқайыр ... ... ... ... кейін де бұл қанды жанжал
өршелене түскен жоқ па еді? Иә, сөйтті ғой».
Мөңке өлгеннен ... ... ... төрт ұл ... төрт дара ... «Талас тек Шыңғыстан туған төрт ұл ұрпақтарының арасында болып
қойды ма? ... ... ... ... өзі де сан алуан қанды
оқиғаларға айналған жоқ па?» ... ауыр ... «Иә, ... ... ... аты ... ... ұлы Батухан мен Төленің балалары
Құбылай мен ... ... мен ... ... Үгедей мен Жағатайдың ұрпақтарына қарсы
шықты. ... ... ... ... ... Екі ... басы бір ... ма? Егер әлем тоқты болса, бұл екеуі көкжал қасқырлар еді ғой, таласпай-
тартыспай қос ... ... ... ... жылы-жұмсақ бағланды? Түбі
екеуінің жолы екі бөлінуге тура келді емес пе...»
Әбілқайыр тағы ... ... оның көз ... дәл бүгінгідей,
сонау бір бабалар жыр қылған қанды оқиғалар елестей жөнелді.
Бір мың екі жүз отыз ... ... яғни ... ... ... елге жар ... ... бүкіл Шыңғыс ұрпағын жиды. Осы құрылтайда
бүкіл Батысты ... алу ... ... ... қарай лек-лек боп монғол әскері аттанып бара ... елу ... ... ... жеңілуді білмеген Сүбітай баһадур мен
жиырма сегіз жасар Батухан басқарып келеді... Бұлардың ... ... ... ... он күн ... ... алар аласа бойлы, тоқпақ жалды,
құшақ құйрықты, кілең сайгүлік шабысты ... ... ... ... сығыр көз ноян, баһадурлар. Аттарына да ... ... ... Екі жағында жебеге толған екі-үш қорамса, белдерінде қисық ... пен ұзын ... ... ... ... тас ... ... үшін ер
қасына байлап алған жуандығы білектей қыл ... ... кем ... ... ... ... ... тақымдарында бір жақ ұшы
пышақтай өткір найза. Жеберлерінің ұшы екі ... ... ... ... ... қадалса, егер тәнің тастан жаралмаса, ар жағынан бір-ақ өтері
хақ. Белге байланған қорамсалар, қазақ батырларыныкіндей емес, ... ... ... басына киген темір, қола дулығалары анадайдан
күнге шағылысып ... ... боп, ... желген қалың қосынның будақтатқан шаңы алыстан
жер бетінен көтерілген бұлт тәрізді.
Батысты алуға бұл жолы аттанған ... үш жүз мың! Үш лек қол! ... ... да! Кім, оған ... ... Иә, шыдай алған жоқ.
Сол бір жыл күн тұтылған бір мың екі жүз отыз ... жылы еді ... ... ... қол жаздың аяқ кезінде Еділ бойындағы бұлғарлардың
астанасын алды. Үш ... ... Бату ... ... ... ... ... Батысқа жол ашылды. Қан судай ақты. Жанған қала, жылаған бала.
«Шыңғысхан!», «Батухан!», «Сүбітай ... ... ... түршіктірді.
Бату әскерінің алдында Европа мемлекеттерінің бай өлкелері қалды. ... ... ... тұяғы енді Польша, чехтар мен мадиярлардың жерін
басты. Алдарынан Адриат ... ... ... тағы славян елдері
көрінді.
Батухан ол араларға да жетер ме еді, қайтер еді, дәл осы ... ... мың екі жүз ... ... ... жылы ұлы хан ... өлді ... хабар
келді. Бату кейін қайтты. Бөтен елдерді алу қуанышынан Қарақұрымдағы Шыңғыс
тағына кімнің отыру қаупі күшті болды.
Ұлы ... ... ... Енді ... қас қос ... арасы
алыстай берді. Бірі «Ұлы Орданың ханымын» деп ... ... ... туы ... ... ... Орданың айбынын алдынан кес-кестей
тартты. Батухан Күйіктің бұйрықтарын жалпы тыңдағанмен, кейде сылтау тауып
орындамай қоюды да ... ... үш жыл ... ... ... жылы ... қосынмен
Тарбағатай тауынан түсіп, Алтын Ордаға қарай бет ... ... ... ... Бату да су жүректік көрсетпеген.
Еділ өзенінің сағасындағы ... Орда ... ... ... ... елімді көремін» деген сылтаумен он түмен қолмен Күйікке қарсы
жүрген.
Қалың қол екі ... таяй ... ... пен Бату ... ... аяқтарымен жер қопарып сүзісуге келе жатқан екі бұқа тәрізді.
«Қайсысының мүйізі сынбақ? Ал сынбаса қайсысының ... ... ... ... қан ... ... ... әулеті болып демін ішіне тарта күтті. Бірақ заңғар
мүйіздер сарт-сұрт ұрысқан жоқ. ... ... ... ... екі ... қаза ... езу ... күлімсіреді. «Иә, Күйік жоқ жерден о ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін тірі жан айта
алмайды. Әлде... О да ғажап емес. Егерде жауыңды ... ... ... да жол таба ... несі ... Жоқ, жоқ, Шыңғыс бөрілері кісі өлімінен
сескеніп көрген емес. Ал сонда өзінікі не? Бір қара қазақты өлім ... ... неге ... ... Бұл не, ... ма, әлде ... боп, табанының бүрі кете бастағаны ма? Жоқ, жоқ, ... де ... ... оңай шешуге болмайды. Мұнда ойланатын кәп көп...»
«Өлім! Керек жерінде, Жошы тұқымы да екі қолын қанға бояп шыға ... Оған ... Бату ... ... ... иә, Күйік өлгеннен төрт жылдан кейін, Батуханның өзі де дүние
салды. ... Ұлы Орда ханы етіп ... ... ұлы, ... ... серігі
Мөңкені отырғызып кетті. Ал Бату өлгеннің ертеңіне-ақ Алтын Орда ... ... жоқ па ... Бұл ... та ... ... оқиғаларға апарып
соқпады! Ақыры қайыңды құртқан түнгі ағаш жегі көбелектей ... ... ... ... заңы ... хан өлсе оның орнын үлкен ұлы басуы керек.
Батудың төрт ұлы ... ... ... Аюхан, Ұлақшы. Алтын Ордаға
Сартақ ие болуға тиісті еді. Насрани [4]  дініне кіргені болмаса, өткір, ... жас ... Және оны ... хан да ... ... ... Алтын
Орданы оған Жошының үшінші баласы Берке қиғысы келмейді. Берке Батудың тірі
күнінде көзге түскен хан ұрпағы. Мұсылман дініне кіріп, ... ... осы ... ... Мµстасимнан шапан киіп, тартуға құран алған
адам. Мөңкеден ... Орда ... ... ... ... Сартақ Қарақұрымға
жүріп кеткенде, осы Берке мойнына бұршақ ... «Уә, ... бар ... Қарақұрымға жеткізбей ал!» деп көзінен жасы сорғалап, нәр татпай,
екі күн бойы ... ... ... ... жол ... іш ... ұшырап,
қаза табады. Сартаққа келген құдай жіберген ажал ма, әлде ... ... ... бара ... кісілердің біреуінің берген уы ма,
бұны да осы күнге дейін білген жан ... ... ... ... шыбын өлімі құрлы көрмейтін әлгі
бір қара қазаққа айтылмақ өлім үкімі миынан шықпай ... ... ... адам ... ... хан шеше алмас жұмбақ болған? Жоқ, бір ... ... ... бір әке, бір ... ... ... да бірін-бірі
бауыздап жатпайтын ба еді?»
Иә, Берке хан болды... Ал бір мың екі жүз алпыс алтыншы жылы ... ... ... Орда тағы қайтадан Батуханның ұрпағына қайтқан.
Бірақ Бату ұрпағы Алтын Ордаға жеті ... асып хан бола ... Бір ... жүз ... бесінші жылдан бір мың үш жүз он екінші жылға дейін тақта
отырған Тоқтағудан ... ... ... Аюханнан туған Өзбек хан
өлгеннен соң Алтын Орда тағына ... ... ... ... Осы ... ... ... түнде туған баласы Бердібек өз қолынан бауыздап, хан
тағына жетті. ... ... құр ... ... қана ... ... ... дәметер деп, бір жазда ат жалын тартып мінер аға-інісін тегіс
өлтірді. Абат елді ала ... ... ... де ... ... тақ оған ... болмады. Таққа отырғанына екі жыл өтер-өтпестен, қастасқан туыстары
оның өзін бауыздап өлтірді. Халық арасына ... ... «Нар ... ... хан ... кез» ... мәтелдің аңысы содан. Міне, осы ... ... ... Бату ... ... ... хан ... да біткен
Әбілқайыр осы оқиғаларды біраз ойлап отырды да, орнынан ... ... ... ... ... соң бірі тізбектелген ауыр ... ... ... ... қалмай қойды.
«Алтын Орда хандығына талас Батухан ұрпақтарының арасында біткенмен,
Жошының өзге балаларының үрім-бұтақтарының ... ... ме?» ... ... тағы да ауыр ... ... ұл, он жеті қыз туған екен. Әрқайсысы бір ұлыс, әттең
ауыз бірліктері болмады. Алтын Орда ханы ... деп ... ... боп
қырылысты ғой бәрі. Соның ішінде тек Бату ұрпағы ғана үстем болып келді.
Егерде ... ... ... Орда ... азулы жаратылғанда көкек әні басқа
түрде айтылар еді. Әйткенмен Орда ұрпағының бозөкпе болғаны теріс тимеді.
Міне енді, ... ... ... қолы ... Бату ... бақ құсы ... Алтын Орда өзгемізге қалған жоқ па?
Рас, Алтын Ордадағы Сайбан ұрпағы кешірек хан бола ... ... он ... ... ... Темір ұрпағы бесінші буынында, Ақсақ Темір
көрегенмен алысып ... Орыс ... ... ... ... ... жоқ, тек арты ... болсын.
Әбілқайыр қабағы қарс жабылып кетті. Оның сұлу мұртты ағайраң түрінде
бір орасан қобалжу сезілді. Ханның бүйтіп ... үрке ... ... ... ... ... көп еді.
Қос қолы қызыл қанға боялғанына қарамай, он жеті жасар Әбілқайырды
азулы ... ... ... хан етіп ақ ... ... Бақ ... ... ақ түйенің қарны жарылды. Бірақ адамның бағы ... жауы да ... ... ... өзге ... ... ежелден жегідей жеп келе жатқан бақ күндестік, ел ... ... ... ... ... де себептер қосылған.
Біз әңгіме етіп отырған бір мың төрт жүз елу алтыншы жылы осы ... ... ... тұрған өзендей шеңберіне әбден жеткен кезі еді.
Әбілқайырдың сескенетін жауы екеу: бірі — Орыс ... ... ... ханның
баласы Барақ ұлы Жәнібек пен оның үш аталас туысы Керей. Екіншісі ... ... ... туған Ходжа Мұхамед ханның баласы Абақ. Бұл да құр
сұлтан емес, Алтын Орда мен Ақ ... ие ... хан ... ... ... ұрпақтары қауіпті. Жәнібек пен ... құр ... ғана ... ... бір ... қолбасшы бола алар қасқырдың бөлтірігіндей
сегізден ұлдары тұр. Әсіресе жас ... да ... ұлы ... ... ... аяқ ... ... Бұлары да ештеңе емес, Жәнібек пен
Керейден сескенер басқа да ... бар. Көк Орда ... ... оң ... ... ... пен ... сүйенері Арғын. Арғын жүрген жерде
Қоңырат, Найман, Керей, Уақ, Тарақты да үзеңгілесе кетеді.
Ал, ақиқатына келсек жанжал түбі ... ... Бұл ... ... Соғды
жері мен Еділ өзенінің жағасына дейін Ұлы Дәшті ... ... ... ... ... ... бөліне бастаған шағы еді. Шаруашылығына
қарай, Мауреннахр деп аталатын Жейхұн [5]  мен ... [6]  ... ... ... ... көбі ... — Оңтүстігіндегі, түбі
көшпелі ирандықтар, өзі ... ... ... ... ... ... өзбек халқының іргесін ... ... Ал ... орта ... төмен қарай сонау Еділ, Жайықтың арғы бетіне дейін
көшіп жүрген түркі тұқымдас рулар өзі тәрізді мал бағатын, ... ... ... келе ... Үйсін, Дулат, Жалайыр, Қаңлы тәрізді көптеген салты мен дәстүрі бір
рулармен бірігіп, қазақ деген ел болсақ деп ... Осы ... ... ... ханы ... өз ордасын қазақ даласына тіксе де, жаулап
алған ... сол ... ... ... жағы ... көңілін
көбіне осы тұсқа аударған. Солардан қыз алып, Орда салтын да ... ... ... қарай көшіре бастаған.
Қарамағындағы көшпелі елдерге алым-салықты көп салып, оны тек бөтен
жұртты шабатын әскерге жұмсап, халықтың күйін ... ... Және ... Қыпшақтың даласынан көрі Мауреннахр шаһарларының бірін хан Ордасы
етуді дұрыс көрген. Бұның бәрі ... ... ... асау ... тәрізді, арда руларын ханнан шошытуға айналған. Өзінің ... ... ... түбі ... ... ... дегеніне қарай
айналдырғысы келетінін сезген ... ... ... енді ... әрі салуды ойлаған. Осы тілектің туын көтерген басты адам ... ... ... Жәнібектің бұл қылығы Әбілқайырға ұнамайтын. Орыс
ханның ұрпақтарының ел ... ... ... ... тек ... ... келуден деп қана түсінетін Дәшті Қыпшақ әміршісі алдымен
Жәнібекті ... ... Ал бұл ... арманның түбі халықта
жатқанын ол аңғармаған. Халыққа тек импрам [7]  деп ... ... апай төс, ... ... батырлардың артында рулары барын, ал ел деген
мағына осы руларда екенін ... ... ... ... ... ... ... басқарады. Тек сол сұлтандармен тіл тапса болғаны.
Сондықтан Әбілқайыр Орда ... ... ... Бөрібай, Қарақожа
секілді ерлігі үшін әр ру ... ұран ғып ... ... ... ... ... дәулеті шалқыған сұлтан, әмір, хакімдерді жинайтын.
Әбілқайырдың ойынша осылармен тіл ... ... Ал, тіл табу ... ... ... қолданса да, Жәнібек пен Керей көнбей-ақ қойған. Бұл
сұлтандар күннен-күнге араларын ханнан ... бара ... ... мен
Қыпшақтың да қазір екі бөлінуінің түп себебі де осы екеуінің хан Ордасына
деген ала ... ... ... Бұл — ... ... ұлы ... ... Әбілқайырдың есіне
Шыңғыстың ел билеу жөнінде балаларына айтыпты-мыс деген қағидасы түсті. ... ... ... жерін төрт ұлысқа бөліп, төрт баласына беріпті. Сол
мәжілісте әкесінен ... ... ... ... ұлы ... «Ұлы ... әміршісі, хан қандай болу керек?» — деп сұрапты. Шыңғыс: «Хан халқының
көңілін табу үшін ақылды, ал халқы оның ... табу үшін ... ... — деп ... ... ... баласы Жағатай: «Ханды қайткенде халқы сыйлайды?» —
деп сұрапты. Шыңғысхан: «Халқың сыйласын десең тағыңнан түспе», — деп жауап
беріпті.
Шыңғысханның ... ... ... «Хан ... ... ... деп ... Шыңғысхан: «Маңына өзінен ақылы төмен, бірақ құлқы өзіндей
адамдарды жинай білсе, сол хан ... ұзақ ... — деп ... беріпті.
Шыңғыстың төртінші баласы Төле: «Қандай хан абыройлы ...... ... ... ... туған баласын да бауыздай алар ... ... ... — деп ... ... осы төрт ... ... төрт баласы өле-өлгенше абыройлы
хан болып өтіпті-міс.
Әбілқайыр да осы төрт өсиетке бас иген ... ... да ол ... ... ... ... Шыңғысханның өзге балаларының да, Жошының өзге
бұтағын да ... Тек ... ... ... ... ... ... және үнемі оның ойынан шығып отыруы керек. Солай болып та келген. Тек
соңғы кезде ғана Орда ... ... ... ... күшейе
түскен. Әсіресе, бұл алауыздыққа дем беріп жүрген — ... ... ... жау ... оған ... ... ... қосылған. Бұлардың
бергі өкпесі Әбілқайырдың қазақ пен өзбек арасындағы саясаты болғанмен, хан
ойынша түпкі армандары бақ ... Көк ... ... бөліп, қазақ
хандығын құрмақ. Өздері соны ... Ал ... ... ... ... ... ешкімді ортақ етпек емес. Ортақ етпек түгіл, осынау қарамағындағы
Мауреннахр, Дәшті Қыпшақ, Қорасан жеріне шектес елдерді, ... ... ... ... алмақ.
Барлық елді жеке өз басыңа табындыру қасіреті — о да бір іштен жеген
жегі құрт. Мұндай кеселге душар ... адам тек өз ... өсе ... Ол ... ... әр ... ... баға беріп, дұрыс қарайтын
ақылын іштей жеп ... жегі құрт ... ... Кесел бүкіл денесін
қаулай алып ... бір күні тек ... ... өзінен өзі опырылып
түсетінін күні бұрын ... Бұл ... күші де, ... ... Орда ел-жұртын жеке билеп келген Әбілқайыр мен қазақ Ордасын
бөліп алам деген Жәнібек сұлтанның таласы ... ... ... ... жан ... ала ... ... қасқыр мен арлан тазы теңдес.
Араларында бітім болуға тиісті емес. Бірақ әлі қарсы ... күн ... ... ... сол күнді күтіп жүрген жағдайлары бар.
Әбілқайыр бір рет Жәнібекті ... ... ... де ... ... ... жеріне жете алмай қалды. Хан сол бір сәтті кез есіне ... әлі ... ... бармағын шайнайды. Шыңғысханның «ойынан шықпаған туған
баласын да аямаған хан — хан бола ... ... ... ... ... ... ... аяйын деген жоқ, бірақ бұл жалғанда жазмыштан
күшті не бар? Ажалсыз — аждаһаның аузынан ... ... ... еді. ... ... руынан алған бәйбішесінен
туған он жеті жасар, аппақ жұмыртқадай, жастық ... ерте ... ... ерке қызы ... сұлу ... арыс тұлғалы
Жәнібекке көңілі кеткен. Хан қызына қолы жете ... өліп ... өзге ... көзі ... төрт ... бар Жәнібекке неге сонша құмар бол-
ғанын кім білсін, әйтеуір қыздың өзі ортаға жеңгелерін салып, ұзатылғанша
сұлтанмен ... ... ... ... Бұл ... Әбілқайырмен арасы іштей
әбден суып болған Жәнібек: «әкесінің кеудесіне міне алмасам да, ... ... о да ... бір ... ... емес пе» деп, алдымен хан қызымен
жақындасады да, артынан қыздың оңашадағы сан түрлі назды қылықтары ... ... ... ... ... берсін деп, шөбере ағасы ... ... ... ... үшін қыз ... қыз ... ... Шыңғыс тұқымы, бұл жолы қасара қалады. Жәнібекпен, түбі бірге от
жағып, түтін түтете алмайтынын сезген хан, ... ... ... ... Бірақ жауабын тікелей айтуға, Тоқай ... ... ... ... деп ... да, ... ... көрелік, шешімін күз
қыстауға қайтқанда естірсіңдер» дейді Керейге. Ханның ... ... ... ... ... ... Ғайып-Жамал-Сұлтан-Бегімнің бетінің
ашылып қалғанын алыстан тұспалдап сездіреді. Енді қызының абыройы үшін
Жәнібекке ... ... ... ... ... ... ... күйге
ұшырағанына намыстанып қалған хан, сырттай сыр бермей:
— Жақсы, жауабын күз қыстауға барған соң аларсыңдар, — ... ... ... сазарған қалпында, Керей кеткеннен кейін, дәйекші Инелікті
жіберіп, шымшып алар еті жоқ, қан-сөлсіз сұп-сұр боп қатып қалған ... ... ... ... ... ... Ғайып-Жамал-Сұлтан-Бегім бабалары заңы бойынша «қан
төгілмей» өлуге ... — деді ... ... ... — ақ ... орап, екі жағынан бұрап тұншықтырып,
не аяғы мен ... ... ... бел ... ... өлтіру. Көне
монғол ғұрпында бұл жеңіл өлім.
Ертеңіне Ғайып-Жамал-Сұлтан-Бегімді бабасы Жошы ажал тапқан ... ... ... ... ... жүрегіне қанжар салып өлтіріп кетеді.
Бұлай өлтіру кімнің ісі екенін білсе де жұрт үндемейді. Хан жарлығы ... ... ... ... ... қойып, жетісін бергеннен кейін, хан тағы Құрыбайды
шақыртып алып:
— Ертең аңға шығамыз. Жаныңа екі-үш ... ... ерт. ... да ... ... өлуге тиісті, — деп бұйы-рады.
Бұл жолы Құрыбай жан алғыш жалт береді. ... ... ... қорқады.
— Менің қай уақытта аңға шығатынымды ... ... ... ...... ол, — бұ жолы аңға шықпауға, хан ием ... ... ... ... інім ... ... басын пәледен аман алып қалғысы кеп, туған інісін қауіпке ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан езу тартып күлген.
Иә, хан маңайына өзіне ... ... ... ... Бабасы Шыңғысханның
Жағатайға айтқан ақылын құрандай ... ... ... ... Хан ... ... ... құлқы өзі тектес жандармен сақталады. Бұлар барда,
Әбілқайыр да бар.
— Болсын, — деген ол, — тек не ... ... ... ... ... ... кезде, қызының мынандай жан түршігерлік
айуандық әдіспен қаза ... ... аңға ... ... бір ... ... екенін айтпай-ақ түсінген. Оның үстіне Әбілқайыр
Жәнібек пен ... ... ... ... аңға ... ма ...... кісі салған.
Хан аңға шығарда Орда ... ... ... ... ... ... ежелгі салт. Жәнібек бұдан күдіктенген жоқ. Оның күдіктенгені ханның
аңға мезгілсіз ... ... мен ... бір ... еді. ... ... тіл
алып көрсе, соңғы кезде Әбілқайырға қырғи қабақтана бастаған бекзадалардан
ешкім хабарландырылмапты. Бұл жолғы шақырылғандар кілең ... ... ... және ... пен ... ғана ... аңға шығуы ежелден бір үлкен ... ... ... ... құс, салтанатты қару-жарақ, ер-тұрмандарын көрсететіні осы жер. Ердің
ерлігі, ептілігі, мергендігі де ... осы ... ... ... өр көңіл батырсымақтардың күтпеген жерден, қамыс арасынан өзіне
қарсы ... ... ... ... ... ұшып кетіп, қолындағы алдаспанын
көтеруге де жарамай, жайрап қалатыны да осы ара. ... ... ... ... жарқ ... ... ... мергендердің, аяқ астынан зу етіп
тұра қашқан қыр қоянынан сасып қалып, қолындағы садақ жебесін құла жон-
ға жіберіп күлкі болатыны да осы ... ... жұрт ... ... ... ... қос азу тісін жалақтатып, қылшық жалын тікірейтіп,
тайшадай қара доңыз қарсы ... ... ... тұрып сауыт бұзар
жебесін қақ маңдайдан ... ... ... ... ... атаққа
ілінетіні де, тағы сол саят базарында.
Жәнібек Керей сұлтанмен іштей жер танысып, ақылдасып ... ... ... аңға ... болды. «Тағдырдың жазғанын көріп алармын, — ... — егер ... ... ... ... ішінде тығылып жатсаң да табады. Ал
ажалың жоқ болса, жаңбырдай жауған оқтан да адам тірі ... ... ... мақұлдады, тек «сақ болайық және қасымызға сенімді жігіттерді көбірек
ертелік, — деді ол, — егер біз аңға ... ... ... хан ... ... ... Ондай жағдайда тастай түйініп алған хан,
шешінген судан тайынбас дегендей, ойлаған ... жету үшін ... ... Ажал ... да болса ерте, егер дәміміз сол күні бітер болса,
оған да тәуекел!»
Жәнібек енді аңға ... ... ... ... ... ... жүйрік ат, қыран құс. Ол Дәшті Қыпшақтағы атақты құсбегінің ... Ақ ... ... бүркіт, қаршыға, лашын, тұйғын, ителгілерге
арнап тігілген ... ... ... ... Өзге ... ... ол
балапан күнінен емес, әбден қанды балақ болған ... ... ... ... Далада өскен қыран алғыр келеді дейтін. Тағы бүркіт ... ... ... де әбден жыртқыш құсты ... ... ... еркіне қоймайтын. Кереге қанат қыранға томаға кигізіп, алтыбақанда
әткеншек тепкізіп, ат үстіндегі ... ... ... ... суға ... жем ғып ет ... ... кезде көндіге алмаса да, ... ... бұл ақ ... де ... ... ... асау бүркіт
жуасып, иесіне мойынсұна бастайтын. Содан кейін барып, бүркіттің томағасын
алып, қызыл жегізеді. Қанды көз ... ... етті ... ... ... таба ... ... Ием қашан жем береді деп ... ... ... ... ... Жәнібек енді құсын қолға қондырып, атқа
мініп, ұшырып байқайтын. Алыстап бара жатса кейін шақырады. ... ... ... құс, жаны ... ... ... ... оралады. Осылай түз
қыранын бірте-бірте сыннан өткізіп қолға мейлінше үйретіп болғаннан кейін,
бір күні оны алып ... ... ... ... ... құс ... ... қолға үйренсе де, кенет өзінің ата салтына бағып сол ... ... тез ... ... шүйіле түсіп қызыл түлкіні іледі. Ыстық етке
тұмсығы тиіп дәніккен бүркіт, ием тағы ... ... екен деп ... ... үйреткен бірнеше кереге қанат, ақ иық қыраны болушы
еді. Бірақ қыс бойы аңға салған бүркіттерін ол жаз шыға ... ... таяп келе ... соң, кеше ғана ақ жем ... қырандарын баптай
бастаған. Бүркіт салуға ерте ... соң, ... бұ жолы ... ... аты ... Сомбалақ атты қаршығасын алып шығуды жөн көрді. Хан
шақыруынан қатты ... ... ... ... қорасан болатынан
жұқа етіп тоқыған шағын ... ... ... ... қайрап, садақ
жебесіне жаңадан сұңқардың қауырсынын қадады.
Ханның аңға аттанатын күні жеткенде адыр басына ... ... ... ... ... ... ... аңшыларға «жиналыңдар»
деп белгі берді. Оқшау төбелі ... ... Ат ... мен ... ... біткен жасыл шалғын. Әлжуаз сабақтары толығып ылдидағы қызғалдақ,
сарғалдақтар көк майсадан жоғары көтеріліп, ... ... ... басына сұлтан, әмір, бектер ағыла бастады. Кенет хан ордасы жағынан
бір топ адам көрінді. Өзгеден сәл ... келе ... ... ... күрең қасқа жүйрік ат мінген, үстінде аң ... деп ... ... ... зерлі күміс дулығасы бар Әбілқайыр ханның өзі. Соңынан
ергендері үзеңгілес ... ... ... ... ... ... киім ... бәрі жал-құйрығын түйіп тастаған, ауыздығымен алысқан жүйріктер.
Үстеріндегі сауыттары, асынған ... ... ... ... ... ... әйел ... түседі. Әсіресе, ортада келе жатқан, бүкіл
Дәшті Қыпшақ жеріне әйгілі, «Ортеке» деп ат ... ... ... жас әйел ... ... анадайдан-ақ көздің жауын алады.
Астындағы сайгүлік жүйрігінің ат-әбзелі, жүген-құйысқаны, өмілдірігі — бәрі
сары алтынмен апталған. Әйелдің ... ... ... ... ... ... ... басында сүйір ұшты құндыз бөрік. Шалбарының етегі де
алтын оқамен әдіптелген. Кеудесіндегі гауһар таспен ... ... ... күн ... ... Алыстан-ақ бұл әйел қалың көкпек
арасындағы сарғалдақтай, көзді тартады. Өзі де ... ... жаңа ... ... ... ... ... тастаған. Ұзын шаштарын жиырма-отыз ... ... етіп ... Бір ... ... бүкіл әлемге сән бергендей
осынау салтанатты әйелді көрген адам «бұ жалғанда мұндай жан ... ... Бұл — ... ... ... ... ... ғалым —
Самарқант ханы Ұлықбек мырзаның қызы Рабиу-Сұлтан-Бегім сұлу еді. Бұлар
төбеге жеткен кезде ... ақ ... тағы бір топ салт ... ... қос қара көк жүйрік мінген Жәнібек пен ... ... ... ... ... аңғартқандай иықтарына қаршыға қондырған. Ерлеріне
атпа найза ілген. Киімдері де ықшамды. ... ... ... ... ... қазақы қимаш бөрік, сырттарынан қимылымызға ... ... ... көз ... ... ... Ерлерінің басына ешкі терісінен жасаған дабыл
іліп ... Бұл ... ... да ... ... Бұл ... ішінен
біреуі ерекше көзге түседі. Бұл Жәнібек сұлтанның екінші әйелі. Алтын хан
еліндегі монғолдармен аралас отырған көшпелі Керей ... қызы ... ... ... аты шулы ... ... ақбоз жүйрік, Рабиу-Сұлтан-
Бегімнің ер-тоқымындай ... ... ... жүген-құйысқаны, ат
кеудесіне түсіре салған өмілдірігіне дейін бәрі қақтаған ақ күміс... Рабиу-
Сұлтан-Бегімдей ерекше салтанатымен емес, ... өз ... ... ат
құлағында ойнап өскен көшпелі елдің қызы екенін ... ... ... ... ... тартқан болмысымен көздің жауын алады. Әсіресе
Рабиу-Сұлтан-Бегімдей емес, қолына ұстаған ... ... ... ... ... барқыт сәукелесі, астындағы ақ боз аттың кекіліне таққан
үкісі, бұның жауынгер елден шыққан әйел екенін ... Дене ... ... ... ... де ... көркі мен мінген жүйрігінен
анағұрлым асып түскендей. Жұрт оған сүйсіне қарауда. Әбілқайыр да ... ... бір ... өтті. Кенет оған бір күпірлік ой келе ... ... Хан ... ... әдейі жаратылғандай. Егер Жәнібек сұлтан
осы жолы жазым болса, алтыншы әйелім етіп алармын-ақ!».
Хан бетінен көзін алмай ... ... ... зұлым ойын көз
қарасынан түсінгендей, теріс бұрылып кетті. Енді ол адыр басы мен ... ... ... ... ... ... екен маған ажал
әкелер!» Кенет көзі ... сәл ... ... үш қоңыр киімді жат адамға
түсті. Бұрын аңға шығып жүргенде, бұл үш ... ... ... ... Тек сақ болу ... деді ... ... азығы деп түйеге саба-саба қымыз артқан, жеңіл шатырлар
тиеген, алдарына он бестей қой ... бір топ ... ... ... ... ... да солтүстікке қарай бет алды. Бұлар арада бір қонып, келесі
күні Ұлытаудың солтүстігіндегі, ... ... ... ... ... ... қостарын тікті.
Бұл ескі қиссада:
Ұрпақтан ұрпақ қуып бізге жеткен,
Ежелден Арғын атам қоныс еткен.
Көк шалғын, күміс бұлақ Арғынатым...
Шықпайтын арманымсың көкіректен, —
деп жыр ... ... көне ... ...... ... кең өңірі
еді. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... тасты құздар,
түкті қабақты қайғылы жартастар. Үстін қарақат, мойыл, көк шалғын басқан
ұры сайлар, тағы ... ... ... мен ... ... ... ... шөп көмген, жұлындай боп жер астынан шығып жатқан, сылдыр
қаққан жіңішке бұлақтар. Қуаңшылық ... ... ... қаптаған малын
суаратын Барақ көлден бөтен мол сулы айдыны болмағандықтан бұл ... жаз ... ... ... да Арғынаты төңірегінде қырғауыл, дала қазы
секілді суы аз ... ... ... мен ... ... киік ... Хан тобы үш күн ... аң аулады. Дабыл қағылып, қаршығалар
жерден жаңа көтерілген ... ... пен ... топырлатып ілді.
Мерген жігіттер киіктерді садақпен қиядан қағып қырып салды. Бірақ Сарыбай
бастаған үш жігіт ... ... да, көз ... ... аудармаған Жәнібекті
қолдарына оңаша түсіре алмады. Ажал алайын деп ... ... реті ... ... ... ... не ... білмей, хан
ертең елге қайтады деп ... ... мерт етер бір ... тап ... Аң ... ... ... кетіп, әбден елеуреген Жәнібек
бір мезет аужайын байқай алмай қалды. Қастарынан жанай қашқан ақ ... ... атын ... тұра ... Күнімен аң соңынан шапқан серіктерінің
аттары әбден болдырған-тын. Тек түске дейін ұдайы шапса тері ғана ... ... ғана әлі тың еді. ... ... ... ... қабақ
қаққанша жолдастарынан ұзап кетті. Ол ақ ... қуып келе ... ... хан тобы мен әлгі үш ... ... Хан атын жаңа ғана ... Ал Сарыбай тек Жәнібекті аңдумен ғана жүріп ... ... ... Әрі-беріден соң Жәнібек, хан, Сарыбай үшеуі өзгелерден қарасын
үзіп, үздік кеткен. Бие сауымдай жер ... ғана бұл ... ... ... бірдей таянған. Әбден дымы құрып етпетінен ... ... ... ... ... ... Аң құмар Жәнібек сойылын лақтырып
жіберіп, бөкенді бірінші боп ... деп, ... ... ала ... ... Дәл осы сәтте: «Жоқ, олжа менікі!» деп Сарыбай да сойылын
ыңғайлап бөкенді бауыздауға ... ... ту ... ... боп ... Бірақ Жәнібек барыстай атылып, Сарыбайды ат үстінен жұлып алған,
Жәнібектің тізесінің астына түсіп қалғанын бір-ақ білген Сарыбай ... Ау, ... көк ...... ... ... ... көзі
түсіп.
Неге екені белгісіз, ханның бойы дірілдеп кетіп, Жәнібекті сойылмен
ұруға қолы көтерілмеген.
Дәл осы кезде ... ат ... ... ... бір ... Керей
сұлтан шыға келген. Тізесімен Сарыбайды бір-екі нығарлап ... ... ... қастығыңды кештім, екінші мәртебе қолыма түссең өзіңнен көр» деп
түрегелген де, жатқан аңға қараған. Өкпесі өшіп ... ... тұра ... ... сол ... ... етпетінен құлаған қалпында әлі жатыр екен.
Жәнібек оны аяп кеткен. «Жазықты жауыма ... ... ... ... сені ... өлтірем», деп анандай жерде жатқан сойылын алып атына
мінген. Осы сәтте Керей де ... ... ... ... да ... ... інісін қасына ертіп, ханға бұрылып та қарамастан, шауып келе ... ... ... ... жүре ... кезде тәлтіректеп орнынан Сарыбай да түрегелген. ... ... ... ... Бекер сойылмен ұрмадыңыз, хан ием, — деген алқына сөйлеп, егер де
жығылғанда мойын омыртқасын бұрап үзіп ... едім де, ... ... ... ... Қалай өлгенін көзімен көрген ешкім жоқ... — деп келе жатты ... ... хан, ... — деп ... ... ... ... құлаштай сілтеген көк құрыш алдаспан оның мойнын ... ... ұшып көзі ... ... ... ... ұшырып түсірген.
Қайтып оралған Жәнібек пен Керей Сарыбайдың әлі де болса жаны ... ... ... ... қимылдап жатқан басы мен қан-қан болып діріл
қаққан денесін көрген. Бұйрығын орындай ... құлы енді тірі ... ... ... ... ... ... бірдей ұққан. Бірақ Әбілқайыр:
— Жәнібек сұлтанға қастық ойлағаны үшін басын алдым! — деген.
Ана екеуі оған жауап қайтармаған, үн-түнсіз ... ... ... ... ... қарсы аяңдаған.
Хан қазір өзінің сол күнгі қылығын ойлауда. «Он алты жасымда Едігенің
немересі Қазы биді өз қолыммен бауыздағанда, он жеті ... ... ... ... ханы ... ... ... боп қолында ... ... ... ұрып ... ... басым,
қастасқан жауым Жәнібекті қара ... ... бір ... ... ... Кезі ... ... құрбандыққа да болса бара алатын жүрегім,
сол жолы қалай дауаламады?
Иә, өзгелер ... ... ... ... бір-ақ періп
өлтіруім керек-ақ еді, ар жағында аттан құлап ажал ... деп ... ... ... Ал мен... Міне, сондағы сәл бөгеліп қалғанымның күнәсін
енді тартып жүрмін... Жауыңа деген сойылды дер ... ...... Енді міне ... ... ... алудың жолын таба алмай, аңыс-
аужайым азаптануда... Ашық кетуге болмайды, қазір олар ... ел ... ... ... сол бір сәт ... ... ма еді! ... сол жолы
қолымдағы сойылымды бір сілтеуге жүрегім қалай дауаламады екен. Дауалатуым
керек-ақ еді».
Әбілқайыр ... өлім ... ... ... ... түсті. «Иә,
бұл жолы тағы мен үкім айтуым керек. Айтпасқа амалым жоқ. Орда ... ... ... ... ... ... күні осы ... арқылы
шешілмек. Егер бұл жігітті өлім жазасына бұйырсам, Қыпшақ қуанады. Босатсам
Арғын мәз болады... Қандай шешім алу керек? Орда бүтіндігі осы бір ... ... ... ... ... Абақтардың да күтіп
отырғандары менің шешімім, қандай үкім айту абзал?» Әбілқайыр терлеп ... қара ... ... өзіне осыншама салмақ салғанына таң қалды. ... ... ... «Иә, иә, ... ... ... бір адамның өмірі
түгіл мың адамның тіршілігі де ұлы ... бір ... ... ... па еді? Иә, ... ... Жоқ, Шыңғыс бабамды қойып, бертініректегі
Мөңке ханның тұсында да, бір ... ... ... ... ... салмас
еді!».
Оның есіне Мөңке ханды жерлеу жайындағы аңыз түсті.
Өзге жұртқа қарағанда монғол халқының өздерінің бекзадаларын жерлеуде
екі айрықша ... ...... ... ... ... ... құлын салу дәстүрі.
Терең зираттың бір бүйірінен қуыс қазады. Оған өлікті түсіреді. Өліктің
астына бекзаданың тірі ... ең ... ... құлын жатқызады. Құл бірнеше
сағат өліктің астында жатып ... ... оны ... алып ... ... кейін, құлды өліктің астына қайта жатқызады. Осылай үш ... Егер құл тірі ... оның ... ... ... біржолата
босатады. Монғолдардың түсінігі бойынша құл бекзадаға шын берілген адам
болып шығады. ... ... құлы тірі ... ол ... ... ... ... өтеді-міс. Сондықтан оны тірі қалдырады. Астоданға салынған
өліктің денесін қуысқа тығады. Зираттың ішіне қазан толы ет, ... ... ... ... етіп ... күміс, алтын білезік, сақина, алқа тәрізді
қымбат заттар қалдырады. Бұндайда егер бекзада бай адам ... ... ... ... салынады. Бекзаданың жанын қинауға келген
періштелер алтынды алып, өлікке тимей ... деп ... ... — қойылған бекзаданың зиратын тірі жан ... ... ... кейін оның көрін білетін адамдар тегіс өлтіріледі,
қабір ... ... ... ... жер ... теп-тегіс етеді.
Мұндағы ойлары — қабірге салынған асыл мүлікке қызығып бекзаданың
моласын ... өлік ... ... ... ғана ... ... ... себептері бар. Римнің бір императоры «тарих менен басталады» деп өзінен
бұрын өткен, капитолияның астында ... ... ... ... ... ... алып өртеп жіберген. Тірі кездерінде
өшіккен патшаларының сүйектерін өлгеннен кейін қазып алып ... ... де сан ... ... ... ... ... замандарда жиі
болып келген. Ескі монғол заңы бұндайға орын бермеген. Тірі — өлі ... ... ... ... ... оның ... қай жерде екенін тірі жауы
білмеуі керек. ... құл ... ... ... ... айдалып қабір
беті жермен-жексен етіледі.
Бір мың екі жүз елу тоғызыншы жылы ... ... ... ... ... хан ... оның ... Арық Бұғы, Құбылай
Құлағулардың әмірі бойынша осы ханды жерлеуге ... он мың адам ... ... ... — тірісінде қатігез болған ханның өлігінен Шың-
ғыстың өзге балаларының ұрпағы өшін алып ... ... және ... хал-
қының отқа табынатын кездегі діни түсінігі бойынша бекзаданың жаны о ... ... ... ... ... ... ханды аталары Шыңғыстан да артық етіп былайша
дәріптеулерінде бұл екі салттан да ... бір ... ... Ол ... ... ... қала ... өздерімен бақ күндес жауларына, он мың адам қаза
тапқан қанды қырғынмен сес көрсету болатын.
Сөйткен ... ... ... ... хан болса, енді мынау,
бір жігіттің тағдырын шеше алмай жаураған торғайдай құты қашып тұр. ... ... екі ... ... он мың ... бауыздағанын мақтан
етеді, ал екіншісі бір адамды ажалға бере алмай, күні бойы әуре-сарсаң ойға
берілуде. Бұл қалай? ... бір ... ... дүниені тітіреткен айбынды
«әлем иесі» тұқымдарының уақтап кеткені ме? ... ... тағы да ауыр ... ... да бұл оған Төле ... мың адамды құрбанға шалғанынан шешуі қиын кесік еді. Пышақ кесті ... ... ... да ... ... ... жерін жаулап алған Шыңғыс балаларының арасы қым-қиғаш ... ... ... өзі де осыдан еді.
Үгедей балалары монғолдың өз жеріне Ұлы Ордаға ие болып ... ... мен ... кіші ұлы Арық Бұғы осы ... Орта Азия ... ... мен Сейхұн өзендерінің арасын — Мауреннахрдың бай ... ... Ал ... ... ... ... ... жерінің Солтүстігі мен
Батыс жағын жаулап алып, енді дені Дәшті Қыпшақ пен алан[8] 1 әскерлерінің
күштерімен сол ... ... ... ... ... ... баласы
Құлағу осы күнгі Кавказ жерінің бүкіл Оңтүстік тұсын шауып, Иранды ... ... ... қол соза ... Құлағуды жергілікті ел ықпалына
түсіп кетпес үшін, будда монахтары — ... ... ... ... ... адамдармен қоршаған. Бұлардың бәрі
ұлы хан Мөңкенің қарамағында болатын.
Үгедей, Жағатай, Төле ... ... ... қан төгіспен,
бағынған елді қыру, талаумен аяқталатын-ды. Қорқыту, қорғансыз елді ... ... ... ... ...... ... саясаты
еді. Өртенген, қираған қала, құлазып бос қалған егін даласы, тау-тау ... адам ... ... босқан жұрт — міне, монғол қанды балақтарының
бір кездерде гүл-гүл жайнаған өлкелерге алып келген үлесі осы ... ... ... ... Жошы да осы саясаттан танбаған. Тек ойын
орындау тәсілі ... ... ... ... ... туған Шыңғысхан Қоңырат Дай-ноянның қызы
Бөртеден бес қыз, төрт ұл көрген. Солардың бір ... ... ең ... ... ... ... өз руынан әйел алуға болмайды. Жігіт қалыңдықты
басқа рулардан, әсіресе ... ... ... ... Осы ... қарап,
Жошы да өзінің заңды төрт қатынының үшеуін ... ... ... ... Жүке-бегімнен үлкен баласы Орда, екінші әйелі ... ... ... да ... жұртынан бір-бір әйелден алған. Осылай атадан әкеге,
әкеден балаға ауысқан ғұрып бойынша Жошы ұрпағы Қоңырат руына күйеу ... ... Ал бір ... ... ... ... өзендерінің бойымен көшіп
жүрген Найман, Керей, Уақ рулары тәрізді ... ... ... руы, ... боп Жошы ... ... Бұның үстіне «Шыңғыс монғолда хандыққа
таласып жүргенде, Бөрте Керейдің бір батыр жігітімен көңілдес ... ... ... ... ... де ... бар. Бұл ... қисынға да келетіндей.
Оған дәлел: Шыңғысхан енді өлетініне көзі жетіп, орнына Жошыны қоймақ боп
бір мың екі жүз ... ... жылы Ұлы ... ... ... хан ... ... қойма, ол сенің нәсілің емес», деп ... ... Жошы ... ... ... іштей қанап жатса
да, сырттай жақын ұстаған болып көрінеді...
Жоқ, қарамағындағы жұртты Жошы қандас болдым деп ... ... ... ... ... ел керек. Ал Дәшті Қыпшақ Жошы хандығының
туын тігетін негізгі жері болуға тиісті ... ... ... ... Шыңғыстың өзге балаларындай қанішер
атамайды. Жыр, аңыздарда кейде қаһарымен бірге сөзге ... ... ... ... адам етіп көрсетеді. Бұған «Ақсақ құлан — Жошы хан»
аңызы куә.
Қайткенмен де осы Жошы Жағатайдай басып алған елін ... ... ... Оның ... ... да жоқ еді. ... ... қалған
монғол басқыншылары сан жағынан жүздің ... ... ... ... ... төрт басына төрт ұлыс етіп бөлгенінде монғол әскерінен
әрқайсысына он санадан [9]  бар бергені төрт мың ... ... ... бар.
Монғол нояндары да, бір шелек суға салынған бір уыс тұздай ... ... ... біржолата оның тілін, дінін алып өздері де ... ... Тек ... ұрпағымыз, төре тұқымымыз дегенді өздерінің үстемдігін
қорғауға ғана пайдаланады.
Тағы бір еске алатын жағдай: ... ... ... Киев ... ... ... Жошы тұқымы қан жоса етіп алатын бекіністер
де аз еді. Дәшті Қыпшақ рулары да монғол тәрізді ... ... ... жүріп,
босып жүріп соғысып өз теңдігін оңайға бермеді. Жошы ұрпағына бұнымен де
санасуға тура келді. Тиімді болса ... қыз ... қыз ... ... ... Осындай жағдайда Бату өзінің бір қызын Маңғыт жігітіне береді.
Одан Ноғай деген инал [10]  туады. Ноғай ... ... ... кісі ... ... ... хақы жоқ, әке ... Шыңғыс тұқымынан емес, ... ... ... оның ... ... Осы ... қырық жылдай бүкіл
Жошы тұқымына айтқанын істеді. Алтын Орда ... өз ... ... ... алып ... ... әмірші болады. Ақырында Алтын Ордаға Мөңке
ханның бесінші баласы Тоқтағу ... оны ... деп ... ... Бұл кезде Ноғай батырдың қартайған шағы. Жас ханмен кәрі ... ... ... ... ... ... ... алауыздығын пайдаланып,
Тоқтағу әскері Ноғайды жеңеді. ... он жеті ... ... ... ... оны ... Орда қызметіндегі бір князьдің жауынгері ұстап алып
өлтіреді. Басын Тоқтағуға әкеп береді. Бірақ жауынгер ... ... ... адам хан ... қол көтермес болар» деп өзінің басын
алдыртады.
Хан атын алмағанмен, Ноғай Ұлы би ... ... ... ... батыс
бөлегі Ноғайлының хандығына айналады. Бұл хандықтың ... ... ... да ... қол ... ... ... руларының белді
адамдарынан сескенуінің де бір себебі ... ... ... ... ... де (бұл ел ... аты, шын аты Дайырқожа) артында тұрған қалың Арғын
елі бар. Ал Майсара Қобыланды батырдың ... ... ... бас елін ... ... ... арғы бабасы Қара Қыпшақ Қобыландыдан қалған жау ... ... ... ... ... ... сөзін жақтау керек. Бұдан
қиын хан басына сын бар ма?
«Жалғанда не қиын, ... ру ... шешу ... ... оны шешудің
қандай қажеті бар? — Әбілқайыр хан мырс-мырс күлді. — Шыңғыс тұқымының хан
тағына осыншама ұзақ ... ... де ... емес пе? Егер ... ... бар ... бірігіп кетсе не болар еді? Жоқ-жоқ, бұл жұрт — абайлап
ұстамасаң қолыңды алып түсер қылшылдаған ... ... ... ...... бақтырып қою. Сонда ғана бұл өткір ұстара қауіпсіз».
Бұл — Әбілқайырдың ойы. Ал Жәнібек болса, осынау ру ... ... ... ... қиын ... — деп ... ол, — Ордасының да
айбары бұрынғыдай емес, жан-жағы түгел аш қасқырдай талауға әзір жаулары.
Оңтүстік-күнбатыс ... ... ... бас ... бастады. Мауреннахр
бұқарасының да өшпендігі күшеюде. ... ... ... ... ... ... ... отыр. Солтүстік-батыс тұсы да жауар күндей түнеріп тұр. Ал ... арғы ... ... ... ... ... әрі ... бара
жатыр, достықтан қастық тілеуі басым. Ежелден бәсекелес жаулары Қазан ... ... да бел алып ... ... сұлтандары Әбілқайырдан
көрі, соларға қарай иек артпақ... Бұның бәрі құр ... ... ... жүн етер қаһар. Ал Алтын Орданың өзінің іші қалай? Жиди бастаған
теріге ұқсас. Хан ... ... ... шыдай алмай әбден ауаланып
алған. Күні бүгін Әбілқайырдан бөлінгелі тұрған қазақ рулары аз емес... Тек
солардың санын көбейте түсу ... ... ... ... ел тауқыметін көріп, ... ... ... ... өткен жылғы, бір оқиға сұлтанның көз алдынан
кетпей-ақ ... Ол ... келе ... Әбілқайыр лашкерлері шауып кеткен бір
ауылдың үстінен шыққан. Шаңырағы ... ... ... ... ... ... ботасы өлген інгендей боздаған аналар...
Жәнібекті таныған ақсақал:
— Шырағым, Жәнібек, — ...... ... ... жігіттеріңді
бермедіңдер, мерзімінде алым-салықты төлемедіңдер деп ханның аш бөрілері
аулымызды шауып кетті. Еділ ... да ... ... осындай болатын.
Құтқара көр енді бізді бұл қорлықтан!
— Қалай құтқарам?! — деген ... ... ... ... ал, — деп ... қайырған қарт. — Өзгенің
жер-суына қызықпайтын, өз елінен жат жұрттай ауыр алым-салық салмайтын ... ... мен ... ... ... да осындай ой білдірген. Осының
бәрінен Жәнібек жеке хандық құрудың көптің ... ... және өз ... мен ел-жұрттың тілегінің сабақтаса бастағанын көптеп түсінген. Бұл ... ... ... ... ... болмаса ертең шаруашылығы, жер-суы, ... ... ... бір ... ... даласының көп руының бір жеңнен қол,
бір ... бас ... бір ел ... ... бір ... ... шек
келтірмеген.
Осы себептен де Әбілқайыр хандығы — Алтын Ордаға бағынышты екі белді
ру — Арғын мен Қыпшақтың ... дау, ... өрши ... ... ... ойы, бұл ... бастарын біріктіртпей билеу
болса, Жәнібектің ойы Әбілқайырдың ... ... үшін сол ... Алтын Ордаға деген өшпенділік өрши ... ... Ескі ... ... жаңа Орда тігудің жеңілге түсетініне ол ... ... ... ... ... қылыш, — деп ойлаған ... — егер ... ... — ол ... айбар, жер-суыңа қорған. Қара
халық өз бетімен бірімен бірі соғыспайды, тыныштықты, достықты ... ... ... хан, ... Қолыңдағы осындай күшті аужайлап пайдалана
алсаң, ... ... ... ... ... ... ... Астрахань
хандары мен сұлтандары таламасын десең, арғы ... ұлы жұрт — ... тіл ... ... жөн. ... ... ... жету үшін ең алдымен
Әбілқайыр Ордасынан бөліну қажет».
Ал Әбілқайыр Дәшті Қыпшақ хандығын күшейтудегі ... ... ... ... ... ... ... қазір теріс қарай бастағанын тек
сұлтандардың қастандығынан көретін. Орынсыз ... ... ... ... ... қылыштың жүзі қайтып, іске алғысыз боп мұқалатынын
ұққысы келмейтін. «Жыланның үш кессе де ... ... бар, — ... ол, — егер де сұлтандардың өшпенділігін жойсам, Алтын Орда әлі ... елді ... ... Тек ... ерген тобырды өткір қайрап жауыңа
сала біл! Аужарлық етпе!».
Әбілқайыр тағы ауыр күрсінді. «Тобыр! Бірақ сол тобырға ерік ... ... да ... ... ... ... ... Ерік беріліп еді,
Мысырға құлдыққа сатылған ... не ... ... ... ... жерінен қуды...».
Шыңғыс шапқыншылығы тегеурінді екпінімен қазақ ... ... ... өз ... қалғанменен, бірталайлары басқа елдерге
қашып, жан ... ... ... Бір мың екі жүз ... ... жылы
Қыпшақтың біраз ауылы бастығы Қотан хан болып мадиярлар жеріне ауып кетті.
Бұларды мадиярлардың королі қоныс ... ... мал ... жақсы қарсы
алды. Бұған ашуланған Бату венгер короліне хат жазды. Ол хатында: «Оның
үстіне менің ... ... сен ... болатын көрінесің. Мені өзіңе
қарсы қоймайын десең, бұдан былай қарай қарамағыңа Қыпшақтарды ... ... қашу ...... ... жоқ, шатырда тұрады, ал
сенің үйің бар, жерің бар, қалаларың бар. Менен қалай қашып құтыласың» ... ... мың екі жүз ... ... ... ... шежіресінен қыпшақ-
қазақтардың монғолдардан ығып, өзі жау тепкісіне түскен Еділдегі бұлғарлар
жеріне, Россияға, Польша, Литваға ... ... Бір ... көшпелі
жауынгер елді Құждай мықты бекзада, ел билеген батырлары енді жат ... ... ... жуас ... ... ... Қиыр күншығысқа, Монғолия, Қытайға да апарылады.
Шыңғысхан мен Жошы кезінде қазақтардың бірнеше ... ... ... Ұлы ... ... ... ... бір кездегі айбынды
елді дұшпандары талан-таражын шығарып, ұлын ұрымға, қызын қы-
рымға шұбыртады. ... ... ... ... ... мүсінді қыз-
келіншектерін үйіріп күңдікке сата бастайды.
Көп кешікпей ... мен ... ... ... мен ... ... ... Египетті Дәшті Қыпшақ жерінен әкелінген
құлдарға толтырады.
Осындай жағдайда Египеттің халифаттық гвардиясы он ... ... ... ... ... ... Ал Египетке ер жүрек, мықты
әскер өте керек еді. Мұндай әскерді мамлюктер [11]  құра ... ... ... Шығысынан монғол шапқыншылары төнсе, он екінші
ғасырда ... ... ... ... ... Таяу ... әлі де болса
өзіне бағындырмақ боп, Кресшілер шабуылға ... Енді ... ... кіндігі, оның мәдениет, көркем өнер, ғылым-білім орталығы ... ... ... шын қауіп-қатерлі қара бұлт түнерген-ді.
Дәл осы сәтте бала кезінде Қыпшақ жерінен ... ... ... әскерінің қолбасшысы Бейбарыс баһадур соңынан мамлюктерден құрылған
гвардиясын ертіп, Бағдатты алып, енді ... ... ... ... Құлағу әскеріне қарсы шықты. Құр ғана қарсы шыққан жоқ, ... екі ... ... оны ... ... жерінен қуды. Ал бір мың екі жүз
тоқсан ... жылы ... ... ... ... ... ... бір жолата қуып, рыцарлардың Шығыстағы ең ақырғы ... ... ... өз ... қуылған, құлдыққа сатылған мамлюктер араб жауын-
герлерімен бірігіп, Египет пен Сирияны ... ... ... ... әйгілі өнер-ғылым ошақтары болған Отырар, Самарқант,
Киевтердің халіне жеткізбей, Каир, Алжир, Кордаваларды ... ... ... қалды.
Енді қыпшақ бекзадаларының, әскер басшыларының қаны араб қанымен
араласты. Біріне-бірі қыз ... қыз ... Осы құл сату ... құр ... ... ... ... бен Жерорта теңізінің жағасындағы ... ... ... ... ... ... ... ұлдарының қаны
қосылды.
Жошын мамлюк сұлтандары басқарған ... ... ... ... Орда
мен қазақ жерінің әдет-ғұрпын, тәртіп-дәстүрін енгізуге ... ... ... ... ... енді серуенге барар жолдарына күні
бұрын сырнай, керней тартқан жүздеген, қыпшақша киінген сәнді-салтанатты
нөкерлерін ... ... ... ... Каир ... ... ... Қыпшақтың бай, манаптары өздерінің жас кезінде бабалары мінген
пәуескемен Ніл өзенінің жағасында ... ... ... шариғатты былай қойып, сот ісін де Дәшті Қыпшақ
жобасымен жүргізуге тырысты.
Бұның бәрін істеген қара ... ... ... ... ... кейін қара қазаққа, құлдарға ерік беруге бола ма? Жоқ, болмайды.
Әбілқайыр тағы қабағын қарс ... ... ... сатылып барған құл
Бейбарыс Құлағуды жеңді. Жоқ, қара халықпен ... ... Оның ... ... ... ... түсті. Әбілқайырдың бойы суынып ... ... ... ... ғана орыс ... жетті ме? Хан Мамай жеңілген бір
мың үш жүз сексенінші жылғы ... ... ... ... пен Едіге
Мәскеу түбіне қайтадан сан барған жоқ па еді? Рас, басы ... ... ... да ай ... ... ... айналған Алтын Орданы,
түбі, күл-талқанын шығаратыны ақиқат еді ... ... шыға ... ... Жұт жеті ... айыр ... сегіз. Жауынан сан опық
жеген көне Дәшті Қыпшақтың күншығысына сонау алабұртқан заманда тағы ... ... Бұл ... руынан таралатын Барластан шыққан Ақсақ Темір
еді ғой. Сойқанның бір басы сонан ... емес пе. ... ... құмырс-
қадай қаптатып, қанды ауыз қабылан Алтын Орданы ... ... Ол бір мың ... ... ... ... ... ханның әмет пен Самет деген балаларын жолай
өлтіретін ... ... ... ... ... ... кеткен жоқ па еді. Ал бір мың үш жүз тоқсан бесінші ... Бату мен ... Еділ ... ... ... ... Орданың
астанасы ғажайып сұлу Сарай шаһарын Кавказ жағынан, Дағыстан ... ... алды ғой. Осы ... ... ... де біржолата түбіне
жеткен-ді. Орыстардан Мамай күйреді. Темірланнан Тоқтамыс жеңілді. Осы екі
жеңілу Алтын ... ... ... Жоқ-жоқ, төре тұқымдарына жатпайтын
батыр, билердің соңында импрамы бар. Қиын-қыстақта бұл тобыр заты Шыңғыс
тұқымынан шыққан ... ... өз ... ... ... Мұны да ... Өз тобыры соңынан ермесе Ақсақ Темір бүкіл Мауреннахрды өзіне
бағындырып, Хорезм мен ... ... ... кейін Үндістанның астанасы Дели
мен Түркияның кіндік қаласы ... ала алар ма еді? ... ... ... әскерін өзіне ерте білуінен. Жоқ-жоқ, соңында елі бар
қолбасшы, билердің қашан да болса қолдарында күші бар. ... ... ... ... мен ... дауын тағы да ақыл таразысына салу ... ... ... ... ... ... сыздап жатқан жоқ қой. Мүлт
кетсең — дұрыс жолдан ... ... істе ... да ... күдік пен
үміт қатар тұрады.
Әбілқайыр шешетін тағдыр расында да қиын тағдыр еді. ... ... ... ... ... де, ... жанды өлім жазасына кесу
үнемі ежелгі ел ... ... ... өз ... ... ... ... әбестігін ақыл таразысына салып, жазықты мен айыптаушылар
жағынан жиналған би, ақсақалдар мәжілісі ... ... ... ... ... Хан тек осы ... өз жендеттері арқылы іске асыратын. Бұл жолы
олай болмай шықты. Арғын, Қыпшақ би-ақсақалдары бір келісімге келе ... да бұл ... хан ... деп ... Күнәкар деп табылған
Арғынның жиені Саян батырды Қыпшақ жағы өлім жазасына бұйырды. Жас ... деп ... ... игі ... оны ақтады. Екі жақ бірдей
тоқтайтын би ... Дау аяғы ... ... жанжалға айнала жаздап әзер
басылды.
Расында бұл дауда хан тағына қауіп ... ... ... ... кейін, 1361 жылы Шыңғыс ұрпағы Болат Темір хан Еділ ... рет ... ... ... жермен жексен етті. Осы жерге он
бесінші ғасырдың ... ... ... ... ханның әкесі Ұлығ
Мұхамбет кеп Қазан қаласын салды. Өзін хан атады. Он сан ... ... Ұлы биі ... Ордадан мүлдем қуылып, Орда тағдыры Жошы ұрпақтарының
қолына біржолата көшкен соң осы Қазан хандығының қол астына Орманбет ... ... ... ... Және ... ... ... қастығын
тоқтатпаған-ды. Затымыз бір ел-жұртпыз деп кешегі үстемдігін зар ... ... ... ... ... кісі ... ... бөлін деп демігуде
еді. Ал кей жау ... ... ... ... саяқ ... ... ... мыңдаған жылқысын барымталап әкететін.
Осындай бір шабуылдан кейін, ызасы кеудесіне сыймаған Әбілқайыр,
Қазан ханының жеріндегі ... ... ... аулын шабуға үш түмен
қосын мен бақан бойлы, шоқпар қолды ... ... ... ... Қажымұқан балуанның он екінші атасы. Қазақ пен ... ... ... жылау, жылау күй» жырындағы «қара орманынан айрылған»,
Торғай мен Ор бойына Қаратау маңынан, Арыс пен ... ... ... ... ... ... ... қазақтың атан жілік, арқар мүйіз
батырларының бірі.
Ол тыныш, ертелі-кеш күлкіні ... ... ... ... ауылдарының күлін көкке ұшырып, бар малын алдына салып айдап,
мүсінді ... ... олжа ... ... ғана ... қайтқан.
Ақ түтек борандай қаһарына жан шыдамаған Қобыланды батырдың бұл
жеңісін бүкіл Әбілқайыр қол ... ел, ол бір ... ... ... үш күн ... Той ... ... әкелінген қыз-келіншекті
олжаға бөліп беру үшін, хан осы жорықта қай батырдың қандай асыра ... ... әсет [12]  ... аяқ шеніндегі ыстығы басылған ... таяу кіші ... ... Орда толы ала ... ақсақалдар, ат-
жарақты батыр, сұлтандар... Қобыланды батыр алақандай ... ... ... ерлік көрсеткен кеуде соғар батырлардың атын атап келіп, кенет
сәл кідірген. Аз уақыт үн-түнсіз тына қалып құлағына ... ... ... ... ұшын шиыршықтай түсіп:
— Өзге батырларға олжа сұрасам, Арғынның жүз ... ... ... ... ... абыз қарттың жиені Саян батырға өлім ... ... хан ием, — ... ... жұрт дір ете ... ... ... оң жағында отырған маймене, асқан күш иесі,
әрі шешен, әрі әнші, екі ... екі адам ... ... ... қара ... жыраудың баласы Ақжол би қанын ішіне тартып сұп-сұр боп ... ... ... ... ... ... жеңгізіп ол:
— Неге? — деген, Қобыланды батырды қырағы көзімен бір ... ... Ұлы ... ... ... ... ... ұрпағы әділгерейдің қызы
есірей [13]  Қарашашты өз бетімен олжа етемін деп Керейдің Қарабатырымен
таласты.
Олжаға ... — өлім ... беру ... ... жазылған.
Шапқыншылық заманда әскер арасы бұзылмасын деп бұны хан ... ... қас ... қойылған айып ауыр.
— Оған қандай дәлелің бар? Керей Қарабатырдың өзі айтты ма, ... жан бар ма? — деді ... әлі де ... ... ... сол ... қаза тапты. Көрген ... де ... ... ... алып ... ... бір ... сөзіне аңғал Қобыланды күрт сеніп
қалған. Осылай болуын тілеген көңіл, Саянға тағылған кінәнің ақ, ... ... өзін де ... құрбаны етіп отыр.
— Олжаға қалай таласқанын онда батыр ... өзі ... ... ... алу үшін шын батыр болу керек.
— Арғынның ардақты жиенін қатын демексің бе?
— Олжа есірейге таласу ... ... ... ... ... қанды ауыз арлан төбеттердей алая ... хан ... ... ... керек, ендігі сөзді Орда иесінен күтіп үн-
түнсіз ... ... бұл ... неге ... ... ... аян.
Күйе жаға айтылған сөздің астарында күйікті сыр жатқан. «әлде батыр Саянның
қылығы рас па екен?» Әбілқайыр хан үйде ... көз ... бір ... Хан кеңесіне келетіндер қалай өзгеріп кеткен. Мешін жылы ... ... ... өзі он жеті жаста еді. Ол кездерде ... ... ... тіректері де басқалар болатын. Мынау Арғын, Қыпшақ жайсаңдары алған
төрде Маңғыт, ... ... ... ... ... Ұйғыр, Қытай [14] 
руларының мықтылары отыратын. «Хиуаны шапқанында да сол топ ... ... ... ... ... ... Иә, ол ... ең қарабет
жеңілісім болды. Әскерім Сырға дейін ... Өзім ... ... көп құн төлеумен әзер құтылдым. Сосын ғой Дәшті Қыпшақтың басты
рулары ... мен ... арқа ... ... Одан не ... ... шоқ басты деген осы емес пе? әттең жас кезім қайта оралар
ма еді? Онда ... ... ... ... отырмас едім-ау! Шіркін
жастық, дарияның алғашқы тасыған қарқынындай ... ... ... бар
ма еді? Екі жыл өтпей, Дәшті Қыпшақ хандығына қол созған Сайбанның ортаншы
қатыны Үкілімайдан тараған Қанбайдың ұлы Елбектен ... ... ... өзенінің жағасында қалың әскерімен кездесіп жеңіп шығып едім ғой.
Қандай қызық, қандай ... ... ... тәтті күндер! Сол жолы еді ғой,
өзге батырларымның біреуіне де қимай он ... ... ... ... ... ... ... Арғынның қызы Ағанақ-Бикені өзім
алып едім. Ағанақ-Бике десе Ағанақ-Бике еді ғой. ... ... ... ... ... ерін өлтіріп, өзін қатындыққа алғанымда опа
таптым ба? Құшағында ... ... ... бір жылан інінің қасына
салынғандай сезінесің. Ін ... бір улы ... ... ... ... айыр тілін сұғып алатындай! Мен қанша жақсы көрсем де, бір ... ... ... мен құр ғана ерін ... ... ба, ... келген үш жасар баласын да өлтірттім ғой. Өлтіртпеске болмайтын еді.
Хан тағы деген періште де қызығатын бір ... ... ғой. Өгей бала ... ... да сену ... Ал ... ... жабылмаған ұстара тәрізді
еді, абайламасаң қолыңды алып түсуі оп-оңай. Оны мен әрине дұрыс ... одан не ... ... жылы ... бір ... ... ... балалы
болып қалмайын деп, сан мәртебе күшәлә ішіп іш тастады. Жалғыз-ақ бұл
ажалдардан пайда ... ... ... ... ғой. ... адал
орындадың деп мен оған қандай тартутаралғы бермедім, қандай ... ... ... өзімнен кейінгі адам еттім. Әрине менің мұным
өзгелерге ұнаған жоқ, әсіресе Баһрам, Алаш батырларға...
Хан Ордасындағы ... сол ... ... ... ... ... бері
отыз жылдай өмір өтті, ал тартыс әлі бір толастамай келеді. Қайран, дүние!
Қандай қайсар едім! Отыз жыл! Отыз ... ... ... жауымды жеңбедім!
Демек адамның қасы — арам шөп тәрізді болады екен. Отаған сайын ... ... ... де мен де ... ... жоқ. Қай ... ... Хиуа,
Самарқант, Икра-түп, Бұқар, Сығанақ, қазақтың жеке ұлысы болып жүрген
Махмед-Қожа хан, ағалы-інілі ... ... ... ... ... Нұра бойын өзіме қараттым... Бірақ сонда шыққан қандай мүйізім бар?
Алғашқы хан болған кезімде Найман, ... ... ... ... енді міне ... ... сескеніп отырмын. Бұрын жауым өзіммен
аталас Сайбан тұқымдары еді десем, енді ... ... он ... ... ... ... ұрпақтары болып отыр.
Әбілқайыр Арғынның би, батырларының алдыңғы жағында ... ... ... пен ... ... түсі суық Керейге көз қиығын ау-дарды.
«Иә... иә... Абақ ... ... ... Шыңғысхан нояндары
күйреткен, соңынан бабалары Орыс хан ... ... Ақ Орда ... жаулап алғанымды бұлар мәңгі-бақи кешірмек емес. Және Ақсақ
Темірдің ... ... ... ... Ұлықбектің қызын алғаныма да қырғи-
қабақ. Менің Бұқар, ... ... ... ... көре ... ... ... жеке қазақ ханы болып оңаша отау тікпек. Тек бөлініп
кетуге әзірге күштері жеткіліксіз. Бастары қосылмай жүрген ... ... ... ерген елі жоқ. Ал ел деген не? Ойынан шықпасаң, сенен үрки
жөнелуге бар. Мына ... ... ... ... ... ... ... Ар-
ғын, Найман, Қоңырат болып ши шығаруға ... ... ... ... ... ... ... де осы. Көптен бері Жәнібек пен ... ... ... ... ... соғып өздеріне баурап жүр. Азғантай мүлт
кетсең, оқыралаған өгіздей ... ... ... ... ... тұр. Сонда не
істеу керек? Арғыннан қорқып ... ... ... ... ... керек пе?
Жоқ, өйтуге болмайды. Қазіргі арқа сүйерім, бұрынғыдай Маңғыт емес, ... ... ... ... ... ... Оны дұрыс сілтей білсем, әлі де
болса талай Жәнібек, Керейлердің басын домалата алам. Демек, шешім ... ... Екі жақ ... бірдей жауап күтуде ғой».
Әбілқайырдың іркіп отырған ойын кенет сықырлай ашылған есік үні ... Хан ... ... ... ... көтеріп есік жаққа қарады. Жақында
қайтыс болған Шах-Будақ сұлтаннан туған жеті ... ... ... ... хан, ... ... ... ханның бас батыры Домбалық батыр
болғандықтан, Әбілқайырдың бұл немересі өз балаларынан да анағұрлым ... Және хан да оны ... ... ... Бала есік алдында тұрған
пасбандарға [15], үй іші ... бек, ... ... хакім, батырларға
қарамастан үйге кірген бетімен өзгелерді баса-көктей ... ... ... ... ... ... ... Тарланкөк тым асау екен, бие сауымдай мезгіл шаптым. Бірақ мені
түсіріп кете ... — деді ...... мен оны ... ... Кезің келгенде бұл дозақтың отына сен де күйерсің, әзірге ойнай бер.
Бара ғой.
... ... — Бала ... ... ... — Мен хан болғанда
ол дозақты жұмаққа айналдырам. Көр де тұр?
Хан күлімсіреді де қойды. ... оның көзі ... таяу ... ... жеті ... ... ... түсіп кетті! Жүрегі дір ете қалды. Ананың
бет құбылысында жеті жасар Мұхамед-Шайбаниға деген аязданған қар ... ... ... ызғары байқалады. Шүңет көздері шоқтай қадалып тұр.
Елуге таяған Әбілқайырдың ... хан ... ... ... ең
тұңғышы марқұм Шах-Будақ сұлтан болатын. Одан кейінгі ... ... ... мен осы ... Ақылды хан жау садағының оғы,
өзі өлгеннен кейін, Шайх-Хайдар мен осы жеті ... ... ... ... Хан тағына ие болудан туатын ұлы таластан әлі түсінігі жоқ
жеті жасар ... ... ... Әбілқайыр кенет Мұхамед-Шайбаниды
аялай бауырына қысты. «Расымен-ақ біреу осы ... де қол ... ... ... бұл шаңырағын қиратып, түндігін тіліп еді?» — деді ол ішінен.
Бірақ хан дәл бұл сәтте ... ... ... ... есіне
түсірмеді. Бәсе, үш жасар нәресте Махмед-Қожаның ұлы ... ... ... еді? Қай шырағына көлеңке болып еді!
Бірін-бірі қасқырша ... тек ... ғана өмір ... қатал
заман. Әбілқайырдың кенет немересін бауырына неге қысқанын ... адам ... Ол — ... ... еді. «Дұрыс ойлап отырсың, хан ием, — деді ол
ішінен, — сенің ошағыңды маздататын ... ... осы ... болар. Жеті жасар баладай емес тым ересек, ... Егер ... ... ... ... де ... мәңгі сөнгені».
Демек, бір мың төрт жүз алпыс сегізінші жылы Әбілқайыр хан ... ... ... ... мен он екі ... ... ... әрекеттері арқасында Әбілқайыр ошағының көпке дейін сөнбейтінін ... ... ... сұлтан білмеді. Ал қазір ол Әбілқайыр ханның жеті ... ... ... ... тек ... ... ойда ғана болды.
Хан әп-сәтте бойын жинап алды.
— Бар, қалқам, Тарланкөкті жіберген болсаң, басқа ... ... ... ... өзінен өзі келді. «Хан ақылы — қарамағындағы ... ... ғой. ... ... ... де, хан бұл арада төреші болуы
керек! Арғын, ... ... өзі ... ... Мен тек солардың жоюшысы
болайын».
— Біздің атамыздың замандасы, Үйсін Майқы бидің кезінен келе жатқан
«өлім ... ... ... өзі» ... ... бар емес пе еді. ... ... билеген ұлы Шыңғысханның өзі де бұзған жоқ. Мен қалай
бұзам? Арғын, Қыпшақ игі ... ... ... ... Саян ... ... Өздеріңнің ұйғаруларың хан үкімі болсын, — деді іші
қатпар-қатпар Әбілқайыр, ... ... ... бір ... сөзі — бұзуға жатпайтын шешім. Жайшылықта бұйда бермес екі жақ
бірдей басын иді.
— Құп, хан ием, ... ... осы дау ... ... ... үш күн сөз ... ... сөзуарлар суырылып шықты, талай қызыл ... ... ... ... еш шешімге келе алмаған. Ашу, ыза, кек қуысқа ұйлыққан қар
секілді оңай жібімеген. Бұл долы ... ... ... ... ... де ... Бірақ екі жақтың күші бірдей түскендіктен, жағаны босқа жыртуды екі
ру мықтылары мақұл ... ... ... би мен Ұлы хан ... ... дәстүрін бұзып, бұл таласты ханның өзі шешсін деп тарасқан. Хан не
айтса екі жағы бірдей соған ... ... бұл ... ... таба ... Әбілқайыр іштей алай-түлей. Арғын мен
Қыпшақтың ... ... ... ... жатқан арлан төбеттердің
айқасына ұқсайды. Дәл ... ... ... ... Не ... да ... сүңгіні біреуіне жіберуі керек. Алысып-жұлысып жатқан қос арланның
қайсысын қалайды? ... деп ... ... тиіп ... қайтесің?
Қыпшаққа тиюі өзіне тиюімен бірдей. Хан саясаты кейде жазғытұрымғы желдей.
Беталысы ел райына, хан Ордасының арманына қарай ... ... Ал ... ... пен ... ... алар демі бір төбеден соғып тұр.
Кенет хан бұл дауды екі ру арасындағы саясатпен ... ... ... болды. «әділетті шешсең — импрам риза болады. Ал импрам ризалығы —
дәл ... ... мен ... бидің мүддесінен жоғары». Бұны отыз жыл
хандық құрған тіршілігінде Әбілқайыр хан соңғы кезде ... ұға ... ең ... оқиғаның қалай болғанын тұтқын жігіттің өзінен сұрауды
жөн көрді. Тақ жанында тұрған күміс қоңырауды алып ... ... ... ... шыққан сұлу үн құлағына еркелей жетіп, қобалжыған
көңілін сәл орнықтырғандай ... Үйге ашаң ... қан жоқ, сөл жоқ, ... ... ... дәйекші Оспан-Қожа кірді. Ол ләм-мим демей екі қолын
кеудесіне ұстап, ... ... ... әмір ... ... тұра ... Тұтқын жігітті алып келсін.
— Қай тұтқын жігітті, хан ... қай ... ...... мырс етіп ... — Чинга Тұра
[16]  қаласынан алғашқы хан тағына мінген ... ... ... Батудың
әскерінің бас қосқан жері — Кеңгірдегі Орда Базарды өзінің астанасы етіп,
артынан ... ... ... ... ... өзінің ұрпақтарын не
әйелдерінің жақындарын хакім ғып отырғызғанша қаншама адамды тұтқын етпеді?
Нелер жайсаң жігіттерді шынжыр кісен кигізіп, ... ... ... ... Ал ... ... жігіттің аты кім еді?» Әбілқайыр ойлана ... де осы дау ... ... ... ... кім еді? Аян ба, Шаян ба,
Баян ба?» Жігіттің аты кенет есіне түсті. «Иә, иә, Саян екен ғой. Бұл ... ... ... Иә, иә, ... ... ... оның атын ... айтқан еді ғой. Бәсе, не деп еді? Өзімнен туған ... ... ... ... ... осы ... аталық [17]  етіп қой деп сұрады
ғой? Неге олай ... еді? ... жоқ. ... мен: «әлі ... ғой» ... ... жорта орындамай қойғам. «Неге орындамадым?» Ханның қабағы
тағы түйіліп ... «Иә, иә, ... бір Орда ... ... ... ... ақ, ... таза екенін білсем де, сол бір өсек маған да әсер ... Тек, ... ... ... ... ... Бәсе, сол жігіттің де аты
Саян еді... Со кез ол жорыққа аттанып, көре алмай қалғанмын. Артынан ... ... ... ... ... ... да ... өтінішін қайталаған
жоқ... Иә, ол әңгімеге де жеті жылдан асып кетті. Өтіп бара жатқан өмір!».
Хан есік ... ... ... кілт ... әлгі ... ... арасында дау шығарған жігітті, — деді ол, атын
атауға әлденеге аузы бармай.
— Құп, ... хан ... тағы да ойға ... жеті ... ... ... ... тағы» деп аталған Дәшті Қыпшақ
тағына ... Ол ... хан ... ... шығыстағы Ертіс өзенінің
қойнауындағы Чинга Тұра қаласына ту тіккен, майданды сол тұстан ... ... ұлыс ... ... қазақ хандарын жеңіп, бірте-бірте Есіл, Тобыл, Нұра
өзендерінің бойын тегіс өзіне ... Сол ... ол бір ... ... ... ... ... жетті. Енді өзінің астанасын ... екі жүз ... жыл ... бас ... ... ... ... деп
аталатын қалаға көшірді. Ұлытау Дәшті Қыпшақ даласының кіндік ортасы.
Батысы — Еділ, Жайық, ...... ... ... — Ертіс, оңтүстігі —
Сыр бойы. Осы Дәшті Қыпшақ жеріне ... ие ... ... ол Мауреннахр
жеріне көз сала бастады. Отыз жыл ... ... ... ... пен
Самарқантты да шапты. Мауреннахрдан Сығанақ, ... ... ... ... ... ... ... елінің көне шаһарларын қайтарып алды. Сөйте
жүріп ол бір жағынан Ақсақ Темір ұрпақтарына қыз ... қыз ... ... ... ... ... бұл кездерде түркі, иран елдері «Көк
Орда» ал орыс шежірелерінде «Ақ Орда» деп ... ... ... ... кең
байтақ алып даласына толық ие болды.
Тоқтамыс хан жеңіліп, Сарайдағы хандар сарайы Гүлстанды Ақсақ Темір
біржолата қиратқаннан бері ... ... ... Орда ... ... ... өзін ... ханымын десе, тек онысы Бату ханның орнында отырмын
деп өзге елге сес ... Бір ... көне ... ... ... ... ... болып бөліне бастаған екі елдің, Әбілқайыр шынында Өзбек ханы ... Бұл оның ... ... ... ... ... ... ұлдары
Қорасан, Иракқа көз тіксе, ал Әбілқайырдың әлі де болса, ... ... ... ... ... ойы ... Бұл бір ... әзірге тісі бата алмай келген,
көлденеңі мен ұзындығы жеті айлық кең алқап, күншығыс жағы ... ... ... көл, Алтын Емел, Ертіс өзендерімен бітеді. Солтүстігінде
Көкше теңіз (осы күнгі ... ... бен ... ... ... ... пен Түркістан, Оңтүстігі Қашқар, Ферғана, уәлиеті мен ... ... ... ... ... Иса ... Шир Мұхамед, Уаис
секілді Жағатай ұрпағынан шыққан хандар. Қарамағындағы елдердің көпшілігі
Үйсін, ... ... ... ... ... ... ... ордасындағы Арғын билерінің де көз тіккені — ... Жеке ел ... деп Орыс хан ... ... пен ... да көше ... ... жері осы Моғолстан.
«Мұндай жағдайда, Иран ханы Смайылдың да бас ... ... ... ... үзіп ... боп тұрған кезде, ел билігін мықты ұстау
қажет. Қыпшақтың дегенін істеймін деп өз ордамда бүлік ... ... ... ... алам?..»
Дәл осы кезде дәйекші екі нөкермен тұтқын жігітті алып кірді.
— Хан ием, бұйрығыңыз мүлтіксіз орындалды.
Әбілқайыр әлі де ... ... ... Енді ол ... ... ... көз қырын салар-салмастан сұп-сұр болып өзгеріп кетті. Батыр
Саянды ол бұрын көрмеген-ді. Ал ... ... ... ... бес ... ... Ұлықбектің қызы Рабиу-Сұлтан-Бегім сұлудан ... ... ... аусайшы! Жоқ, Сүйіншік бұдан аумайды. Алғашқы көзі
түскенде Сүйіншік екен деп те ... ... ... қыр мұрын бозғыл түс,
құмай көз... Өз баласындай еңселі. Қимылы да ... ... ... ... ... Тек ... айырмасы — қою қара мұрты бар...
Әбілқайыр хан Рабиу-Сұлтан-Бегім ханымның қабырғасы қайысып мұны неге
«аталық» етуін сұрағанын ... ... ... ... ... ашу ... Шешім өзінен өзі келді. «Бұл жігіт, өлуі керек! Бүгін! Қазір! ... ... ... ... ... ... көк мақпал шапанының ... ... ... ... ... ... ... сабына қолының
қалай барып қалғанын өзі де аңғармады.
Ханның құбылған түр келбетінен, оқыс ... оның ... ... ... ... жас ... сезіп тұрса да, орнынан қозғалмады. Тіл
қатып өтініш те айтпады. Тек екі қолы ... ... ... ... сәл ... ... ... көзін аудармай тістене бекініп,
қатты да қалды.
Хан түксие қарады. «Бас ... ... да, тіл ... жоқ» ... тіл қатысуды жөн көрді.
— Өзіңе қойылған айыпты мойныңа аласың ба? — деді ол ... ... ашуы мен ... ... әзер басып, даусы дірілдеп кетіп.
Жігіт сол тұрған қалпынан титтей міз бақпады. Тек ... сәл ... Жоқ, өзге ... ... ... батыр айтқандай күнәм жоқ,
иланыңыз, хан ием...
«Өзге айыбым болғанменен» деген сөзден хан бұрынғысынан да ... ... ... ... ... айып ... білемін. Жасырмай менің
бетіме айтуға қалай тілің барды? Сәл шыда, ол ... де шоқ ... ... Бірақ ханның «өзге айыбың қандай айып?» деп
сұрауға дәті бармады. Бойын ... ... ашу, ... бір ... қаптағандай тұншықтырып әкетіп барады. Ойды алып, жүректі өртеген
ызаны ықтай берді. Хан даусы шағатын жыландай енді ысылдай шықты.
— Қара ... ... жала ... ... ... ... көрсетпеді.
— Қара Қыпшақ Қобыланды неге былай дейтіні менен көрі ... ... хан ... осы ... бар жайды бір-ақ жайып салды.
«Бұл не дегені, ә?» Әбілқайыр, екі көзі ... ... ... қабағының астынан қарады. «Жоқ, бұл жігіт осал жігіт емес. Өзіне
жабылған жаланың неден туып тұрғанын біледі. Бұл ... ... ... ... ғой. ... бір ұшы ... ... өзге жұртқа да аян болар.
Арғынға ала көз қарайтындығымнан ... ... бұл ... ... Әрине, содан соң бүкіл Арғын болып кеше мына жігітті өлімге
бермей қалған екен. ... ... ... де бар ... ғой өздері. Сол
екен ғой Жәнібек пен Керейдің де ... ... ... Жоқ, жоқ, ... дария тәрізді, алғашқы екпінімен жар бұзады, ал уақыт өткен сайын
қарқыны бәсеңдей түседі. Шешімді бірден алмау керек...»
Хан ... ... ... Қай рудансың?
— Маңғыт, Барлас руынанмын.
Жігіт бетіне хан тағы да ... ... ... ... бір ... ... пайда болды. О да мүмкін... ... ... ... тартқан» деуші еді ғой... «Барлас руының жігіттерінің
бәрі бірдей осындай қалың қабақ, арыс ... ... ... бұл ... ... бар? Жазығы қалың қабақты болғаны ма? Нағашы жұртына жиенінің
тартуы табиғи жүйе ғой. Мені де ... ... ... ... ме?»
Әбілқайыр хан өзінің ойының жалған екенін біледі. «Жел тұрмаса шөптің басы
қимылдамайды». Естіген өсегіне сонда-ақ сенген. ... ... ... ... ... ... күні, Фаридундай қасиетті
Әбілқайыр ханның әйелі, Ақсақ Темір немересі ... ... қызы ... ... ... тыс ... фатиқа. Бұлай ету екі ... ... ... үлкен балаңыз Шах-Хайдарды Самарқантқа хан еткелі
тұрғаныңызда» дегеннен кейін ханымның қылығын ... ... ... ... ... ... не ... Ондағы күннен қазір
Ақсақ Темір немерелерімен арасы жақын тұр ма? Мен мұны өлім ... жұрт не ... ... ... ... өлімге қиды... Бұны хан
баяғы өсектің салдарынан ... отыр ... ме? ... ... Өсек те бір,
күйе де бір. Көзіме айтпағанмен жұрт солай жориды. Одан да өз ... ... жөн емес пе? Иә, сол жөн. ... мына ... ... ... Білмеген болып үндемей қалуым жөн бе? Қара ... ... ... жұрт мені ... ... ... ғой! Жоқ, жоқ бұл ... ... Бұл ... ... Шах-Будақ сұлтанның асы өткен соң шешеміз, —
деді дәйекші мен жігітті алып ... ...... ас алдында...
қаһардан қайта тұралық. Әкетіңдер!
Жігіт сәл басын иді де кілт бұрылды. Жендеттер оны тысқа қарай айдай
жөнелді. Ең ... ... бара ... дәйекшіге естірте хан:
— Сақ болыңдар. Көздеріңнің қарашығындай күзетіңдер, — деді.
Дәйекші басын иді.
— Құп, тақсыр.
Ханның айтқаны шындық еді. Шығыс ... ... ... «он ... ... Әбілқайырдың Маңғыт әйелінен туған тұңғышы Шах-Будақ өткен жылы
дүние салған. Хан осы сүйікті ұлының үш күннен кейін асын бермекші. Ас ... ... ... ... ... елінің дәстүрі бойынша үлкен той. Асқа ... пен ... игі ... ... ... ... батырлар
түспек! Қыпшақтың от ауызды, орақ тісті, қарға бойлы ... ... ... ... ... сексеннен асып кеткен, Ақжол бидің әкесі Қотан
жырау айтысады. Төрешіге Үйсін Майқы бидің алтыншы ... ұлы ... ... ... асып кеткен Асан Қайғының өзі келмекші.
Хан саясаты тынып жатқан көл секілді, қай жері ... қай ... ... Тағы да ... ... ... әлгі ... дәйекші кірді, үн-түнсіз басын иіп, тұра
қалды.
Хан жайшылықтағы ... ... ... ... ... ... ... ертеңіне әлгі жігітке үкім айтылады. ... ... ... жұқа ерні ... ғана ... Құп, ... ... бұл кезде Кеңгір өзенінің жағасындағы Орда-Базар
қаласында еді. Ұлы асқа ... ... ... пен ... ... ... келетінін білген хан, асты кең жайлауда — Ұлытаудың
күнбатыс жағындағы Ақкөл жағасында ... ... ... бас кезі ... шеті мен бір шеті ат ... ... ... Ақкөлдің кең алқап жазира
даласы ат бауырынан келген көк шалғынға бөленген. Қыратты бауырлай біткен
хош ... ... өзі ... ... ... ... Едіге батыр
мен Тоқтамыс ханның сүйектері қойылған Ұлытау мен Кішітаудың сүйір бастары
көрінеді. Көк шалғынның арасындағы бармақтай-бармақтай боп ... ... ... көз ... ... бұталарға сыңси біткен қарақаттың да піскен
кезі... Көл үстінде ... ... құс ... ... ... ... ... көгілдірлерін ертіп бір топ аққу сыбызғы үніндей
қоңырқай дауыстарымен сыңсып ән салады. Сабағы ... ... ... ... ... ... жұпар аңқиды. Осынау қызылды-жасылды
өрнекпен безелген жасыл ... ... жоқ кең ... ... күміс кеседей жарқырап, ақ айдын Ақкөл жатыр. Жан-жағы сонау
көкжиекке дейін мидай ... ... ... ... ... бөтен тірі жан
көрінбейді. Тек көлдің батыс жағында көгілдір белес бар. Белестің үстінде
сұрғыт оба тас пен ... ... тұр. Оба тас ... ... оң ... ішетін тостаған тәрізді ыдыс ұстаған келсаптай ... бір ... ... ... ... ... екі аңыз бар. Бірі — көне
Қыпшақтарда өлген адамды жаназалағанда, не жетісін, ... асын ... ... ... ... ... ... үстіне бұрынғы киімдерін
кигізіп, өздерінің ... ... ... ... Өйткені көне
Қыпшақтардың түсінігінше, адам жаны өлмейді, үнемі туыс-туғандарымен бірге
жүреді. ... ... ... ... де ... өз ... ... жаны өзінің қуыршақ бейнесіне барып орналасуға тиіс.
Қуыршақ боп ол өзінің жерлеу тойына, жетісіне, ... ... ... ... ... өз ... өзі ... Ал жақындары оған
керемет құрмет көрсетуге борышты. Қолына ыдыс ... ... ... ... ... ... Өлген адамның дәрежесіне қарай ақсарбас қошқардан бастап, үш
тоғызға дейін оның құрметіне құрбан ... Араб ... Абу ... ... Қыпшақтар кісі де бауыздаған. Мынау оба тас пен
балбалалар сол дәстүрдің ескерткіші-міс. Қолына ыдыс ... оба тас — ... ... сол ... ... өзі, ал ... ... жанында
жерлеп отыр-
ған оның туыс-туғандары-мыс. Екінші аңыз бойынша, ... ... жауы о ... ... құлы ... ... Мына тас ... осы
аңызды бейнелейді делінеді. Мынау оба тас — қожасына ас ... ... ... ... бас ... ал балбалалар бас жаудың серіктері, ағайын-туыстары-
мыс.
Осы тас ... ... ... ... оранған кең далада ешбір мола,
зират, қорған, бекініс жоқ. ... ... ... ... ... күміс
толқынын тынбай тербеткен шалқар көл...
Көлдің солтүстік алқабына қонақтарға ... ақ ... ... он
екі қанат үш жүз үй тігілген. Іштері Самарқант пен ... ... ... ... ... ... ... торқа жібектен тысталған
мамық жастық, түбіт көрпелермен безенген. Көлдің төрі батыс ... ... оба тас, ... сәл төмендеу. Алыстан көгілдір ... ... ... көк теңіз үстінде ұшқан ақ шағаладай, сүттей аппақ
кигіз үйлерді үштен-төрттен қосарлап тіккен хан ордасы. Көлдің ... хан ... ... ... Жошы ... ақ шатырлары мен
ақбоз үйлері. Әсіресе солардың ішінде ортадағы он екі қанат ақ боз ... ақ ... ... ... ... оюлы төрт ... үй — Жәнібек
пен Керей сұлтандардың ордасы. Бұлар өзінің еңселі мүсіндерімен алыстан-ақ
ерекше көзге түседі.
Көлдің ... ... ... ... ... ... келген той дәйекшілеріне, қаршыға, сұңқар-лашынға арнап ... ... ... үй... Осы ... қозы ... жерде қонақтарға әдейілеп
байланған үш мың биенің құлындарына тартқан жиырма ... қыл ... ... ... сойылған семіздіктен мамырлаған жылқы, құйрығын көтере
алмай ... ... ... ... Хан ... ар ... бес
шақырымдай жердегі тулай аққан мөлдір сулы кішкентай ... ... ... ...... хан ... ... Аққозы қызының
келіп қонған ауылы.
Ас басталғалы жеті күн болған. ... күні осы ... ... ел ... бір түнде жетер Арғынаты тауының ең шетіндегі Шойынды ... үш жүз ... ... ... Тарланкөгі озып келген.
Атқа шапқан ханның жеті жасар немересі, ... ... ... ... өзі еді. Хан ... жүлде алғанына арнап жеке ... ... ... ... ... басталған. Күресте Найман Қаптағай
батырдың немересі, ... ... ... төс ... ... бар балуандарды
жығып, үстіне қырмызы фарсы кілемі жабылған араби қызыл аруананы бас ... ... бас ... ... Қара Қыпшақ Қобыланды жан шыдатпаған. Екі бие сауымындай
мезгіл оған тек ... биі ... ғана ... берген. Бірақ ошақ ... ... ... ... бір сайыста астындағы құшақ құйрық
Ақжамбасы тізерлеп шөгіп қалып, сайыс ... бас ... ... ... Түйе ... ... ... — бәрі аяқталып, бүгін астың ең қызығы,
талай жан өкінер, талай бидің намысқа шауып ... ... ... ... ... ... ... асқан ұлы жырау Асан Қайғы. Ол бұл
жолы ... ... ... ... шолып келген-ді.
— Асан ата, Көкше теңіз маңы қандай жер екен? Сайын ордасын ... ма? — ... ... ... ... Асан Қайғы:
— Қақ үстін жайлау етем десе ханның еркі ғой. Ал мен көрген Көкше
теңіз ... ... төрт ... ... жер ... ... ... жер екен».
деп жауап берген.
Осы Асан Қайғы айтыс төрешісі. Төреші боларында ол ... ... ... ... ... бері ... хан ордасын кім асыра мақтай алса
соған беріліп келетін-ді. Бұл жолы ата ... ... Егер ... ... ...... ел-жұртты ардақтаған Асан өтінішіне хан да қарсы келе алмаған.
— Құп, айтқаныңыз болсын, — деген Әбілқайыр.
Асан айтыс тәртібін өзінше ... Бас ... кім де кім ... қарсы
елдің ерлігін дұрыс айтып бере алса, соған беріледі. Орта бәйге өз руының
жер-суын қорғаудағы істерін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ елінің болашағын кім дұрыс болжай алса, сол ие..
Және жеңіс тәртібі де ... Бір ... өз ... ... паш ... ... сол рудың айтылған ерлігінің ... ... дат ... жыры жұрт ... ... ... сол ... деп саналмақ. Шыңғыс
ұрпақтарын мадақтайтын айтысқа да осы шарт. Бұл шарт үшінші ... ... бір ... ... ... ... сынауы керек. Егер сынай
алмаса жеңілген болып саналады.
Бас ... ... ұлы ... ... мен ... ақиығы Сыпыра
жыраудың ұрпағы Қотан тайшы түспек болды.
Қазтуған тапал, тоқты жілігінің ... ... ... ... ... да оны ... ... бойлы Қазтуған» деп атап кеткен. Бір тайпы
елдің батыры және ... ... ... ... ... қауымдары
(ноғайдың біразы Қазан жеріне ауып кетсе де) аралас-құралас көшіп жүрген.
Хандар тұтатқан өшпенділікке қарамастан, ... бір ... не бір ... елдің
бүгін ноғай құрамында болып, ертеңіне қазақ жағына шығып кетуі әдеттегі
жәйт ... екі ел ... ... ... ... ... айналып, бір
жағы ата мекен қонысын тастап ... ... де ... ... ... ... жағы ... Ноғайлы дәуірінің жырауы атанған Қазтуған:
«Салп-салпыншақ анау үш өзен
Салуалы менің ордам қонған жер,
Жабағылы жас тайлақ
Жардай атан болған жер,
Жатып қалған бір ... мың қой ... ... ... ... ... ... қоштасу толғауын айтқан.
Осы Қазтуған Қыпшақ руының ерлігін мадақтап, байлығын мақтамақ...
Бұнымен айтысатын ақын: «Ер Тарғын» қиссасында «бұл — өз ... ... ... ханды түзеткен кісі» деп келетін бүкіл қазақтың қамын
ойлап өткен ... ... ... ... ... ... асқан қарт
Қотан.
Ел қамын ойлаған, ұлы сыншы Асан ... бұл ... ... да ... биік ... Оның жыры ... ... түпсіз терең, ел мұраты
тәрізді мәңгі өшпес ... ана ... ... ... ордасының алдына кілең би, батырлар алқа-қотан отырғаннан кейін
Асан Қайғы айтысты бастады. Ол алдымен өзі іштегі ... ... ... ... ... сөз етіп ... толғау айтты. Халыққа тарап кеткен:
«Таза мінсіз асыл ... ... ... ... асыл ... ... ... түбінде жатқан тас
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде жатқан сөз
Шер толқытса шығады» —
деп басталатын ұлы толғауын да осы жолы айтқан-ды. Бір бунап, бір ... ... ... жырын бітіріп барып «уф» деп демін ... Енді ... ... күн ... жел ... ... күсті маңдайынан
сорғалаған терін сыпыра сүртті. ... ... ... ... мына ... өз ... қайдан шыққанын, аттары неден алынғанын таныстырып
өтуін бұйырды.
Қазтуған жырау безілдеген ... ... ... ... ... жыр қысып, астындағы тай терісінен шығып, жорғалақтап дөңгелей, ... бір ... алды ... ... алаң бар,
Бата алмай жау алаңдар.
Сақтан шыққан Кейсақ ...... ...... боп
Он екі атаға таралар, —
деп Мұхаммет пайғамбар тумастан мың жыл бұрын, ... ... ... ... ... Сақ ... ... фарсы жұрты
кей деп атап, одан патшаның таңдаулы әскерін — кейсақ (патша сағы ... деп, одан ... ... ... Қыпшаққа айналғанын бір толғап
өтті. Содан кейін Жиделібайсын ... ... [18]  ... ... суық ... Ертіс, Есіл бойына шегінуге мәжбүр болғаны, одан ... ... ... ... ... ... ... жайлаған
Еділ, Жайық бойына ауғанын шырқай толғады.
Сөзді Асан ... енді ... ... Қарт жырау қара күйектеніп
кеткен кәрі қобызын, ботасы өлген іңгендей ... ... ... деме қараған,
Жұлдызды жарық ай деме,
Қытайдан шығып тараған,
Хұнуға қарсы қол шықса,
Жорықта болған маймене
А-лунь [19]  — ... ... ... ... ... көне ... ... Қытайдан батысқа қарай хұнулар (гунндар) аттан-
ғанда Арғындар түркі тұқымдас елдерімен бірігіп бас көтергенін, ... ... ... ... ... ... әрі ... тауына қарай көшіп, хұнулар
өтіп ... ... ... [20]  ... жыр етіп ... Асан ... кеткен адамдай көзін жұмып ойға шома түскен. Ұлы
сыншы ойын ... ... ... құлаққа ұрған танадай бәрі бірдей тына қал-
ған. Әлден уақытта Асан Қайғы көзін ашты.
Сұмырай, сұрқия, сұм заман,
Шаққалы тұрған сұр жылан.
Өткені емес ... ... ... ... ойлап сәл қайғырып отырды да, қос жырауға
бұрылды. Халықтың айтысты күтіп ... ... ... ... ... баста! — деді.
Қыпшақ елі, Орта Азия хұнулары — ... ... ... ... келе ... Европа халқы түстес, дінілі ... ... көне ... ... ... деп ... ... және
көне Қангуй елінің қалдығы — қаңғылардан құрылған, ... ... ... Тобыл өзендерінің арасындағы ағашты өңірді жайлаған, жау жүрек қалың
жұрт болатын. Оныншы ғасырдың бас ... ... ... (осы күнгі
түрікмендер) оңтүстікке, печенгтерді (көне кенгерес елі) күнбатысқа,
карлуктарды ... ... ... ... ... ... орман арасына қуып, көне Қангуй жеріне
келіп орналасқан. Сол күннен бастап сонау Еділ мен Ертістің ортасын Дәшті
Қыпшақ жері не ... ... деп атап ... ... он ... ... шенінде Днепр өзеніне келіп жеткен. Өзінің шекарасына келген елді
орыс жұрты шаштарының сар-
ғылттығына ... ... деп ... (Полова — кесілген сабан), ал батыс
Европа елі — коман деген ат қойған. Бұл жау ... ... ел ... ... тиді. Жат соғыс әдістері бұларды өте қауіпті етті.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... жоқ ... тиіп,
заматта ғайып болып, үнемі ат үстінен түспей ... ... ... ... ... ... ұзақ жорықтарға шыныққан жау жүрек
жауынгерлер еді. Жасынан садақ ... ... ... баулынған, Қыпшақ
сыпайлары ұшып бара жатқан құсты жақпен көздемей бір-ақ тартып түсіретін
шетінен мерген ... ... ... ... садақ, иықтарына ілгені
жебеге толған қорамсақ, қисық алдаспан және жау мойнына ... ... ... ... ... Үнемі ұшы-қиыры жоқ жазық далада көшіп
жүретіндіктен, дала ... ... ... ... бұлардан
жасырынып қалу тіпті мүмкін емес-ті. Қас жағының әскерін ... ... ... ... ... ат ... ... жағы берік болса, қорқып
кеткендей жорта кейін шаба ... ... ... жауы оп-оңай қуып
тастамақ боп тұра ұмтылса, бір жасырын қойнауда тығылып тұрған мергендері
оларды оқтың астына ... ... ... ... ... ... ... сасып қалып сәл кідірсе, жаңа ғана қашып келе жатқан Қыпшақтар кенет
аттарының басын ... ... ... атой ... ... тәсілге
үйренбеген жау әскері быж-тыж болып қаша ... ... ... қуып жүріп садақпен атып, не болмаса болат алдаспандарын
құлаштай сермеп ... ... екі ... күші ... түсіп жаумен бетпе-бет кездесер жағдай
туса, Қыпшақтар сап-сап боп ... ... ... Әдет ... алдыңғы
қатардағы атты жауынгерлер саптарын сүйір ұшты етіп құратын. Бұл оларға
жұмсақ ... ... ... жау ... оңай ... керек-ті. Әр топтың ара-
араларына және арт жағынан ... ... ... ... үшін ... Осы ... артында керек кезінде ұрысқа ... ... ... да ... ... Ал егер жау ... күші ... келіп, шабуылды олар
бастайтынына Қыпшақтардың көздері жетсе, соғысу тәсілін басқаша жүргізетін.
Үстіне ... түйе ... ... ... ... бекініс жасайтын.
Арбалардың шетінде жағалай тұрып ... ... ... жауына оқ
жаудыратын. Жау қай ... ... де ... ... ... ала ... Өздері оққа ұшады. Оның үстіне Қыпшақтар әлгі
арбадан жасалған ... ... ... ... ... жау ... ... білсе, өздеріне таныс қисық жолдарымен
жау шебіне ат ... Ал ... ... жау бұл ... ... ... ... кіремін деген жауынгер екпінімен кеп алдындағы арбаны соғып,
быт-шыты шығады. Ал әлдеқайда кіре ... ... [21]  ... ... ... ... ... жеткенше Қыпшақтың бірер жігітінің шірене
тартқан садағының сауыт ... ... ... ... Тіпті таяп қалса
найзағайдай жарқылдаған наркескенінен қаза табады. Ал арба арасындағы қисық
жолдарды Қыпшақ жауынгерлері мейлінше ... ... Жау ... тал ... шыққан жолбарыстай, лып етіп пайда болып, садақ оғын
жаудырып-жаудырып ... ... ... жоқ ... ... Басына жүген
киіліп, үстіне ер түскенінен бұл ... ... ... ... ... ... еш уақытта әдет алған жолынан жаңылыспайды. Қамыс арасымен сусылдап
өткен ... ... ... қалай болса солай өте шығатын. Мұндай
әдіске дағдыланбаған жау аттары екпінімен кеп, ең ... ... ... ... ... ... түседі. Соңынан келе жатқан
жауынгерлер жолы бөгеліп тоқтап қалатын. Осы сәл аял ... ... ... ... ... ... ... атылған ажал жебелері
кімді болса да ат үстінен ұшырып түсіреді.
Қыпшақтар бұл ... ... ... ... ... ... ... алда-жалда қауіпті болса, бір қалтарыста, не ымырт үйіріле
дағдыланған әдет бойынша арба жетегін үзеңгілеріне іліп алып заматта ... ... ... Жау ... ... ... жылжымалы бекініске орналасқан Қыпшақтарды жау ала қоям деп
дәметпейтін. Өгіз, түйе терілерімен жабылған арба ... ... ... ... жау ұрыс ашпайтын, өз бетімен кейін шегінетін.
Бірақ Қыпшақтардың ашулы тасқыны орыс ... әрі ... ... ... ғана Еділ ... мен ... ... Бірақ одан аса
алмады. Ұлы ... ... ... ... өз ... кеудесімен қорғап,
әдеті бойынша Европаны тағы бір апаттан сақтап қалды.
Қыпшақтар осы жүз елу жыл жүргізген ... ... ... көп ... ... ... Ал орыс ... бастары қосыла
бастаған күндерден кейін, кешегі қабыландай ... ... ... ... ... ұрғандай, бастарына сор нөсердей жауып, сан мәртебе
мерт болды. Әсіресе бір мың елу ... ... бір мың бір жүз ... ... ... өмір ... ... мен Киевтің ұлы князі Владимир
Мономах ... ... өзге орыс ... ... ... ... ... ұйымдастыра алды.
Одан Қыпшақтар бір мың он бесінші жылы оңбай жеңілді. Содан бері бұл
қаһарлы тайпа орыс жеріне шын ... ... ... осы Қыпшақтарды қазір арқалы жырау қарға бойлы Қазтуған мақтауы
керек. Бейбітшілік пен тыныштықты, сұлулық пен ойшылдықты сүйетін ұлы ... ... ... ... қанық-ты. Қазір ол тыныш елдерге бүйідей
тиген бұл шапқыншыл елді ... ... қай ... ... екен деп мүлги
күтіп отыр. Оған Қотан қарт не ... ... ... қандай мін
тақпақ? Шапқыншылықты, ерлікті мұрат ... мына қу ... жұрт оның ... ме?
Қазтуған, Асан Қайғы күткендей әйгілі арғы ... Қара ... бір ... ... шапқыншыл ел екенінен бастады. Қарағай
кәрі домбырасын лақтыра безілдетіп, арқасы ұстап, Қазтуған жырау домбыраның
күйімен өзі ... ... ... ... ... ... ытқи алға ... қайтадан отыра қап құйрығымен шыр көбелек айнала тепеңдей жылжыды.
Ханның сол жағында отырған қазіргі ... ... арғы ... Қара ... атын ... ... ... анағұрлым жоғары көтеріліп,
бір масайрап қалды. Қыпшақ жағының адамдары Қазтуғанның жырынан делебелері
қозып, нақ өздері жүз елу жыл ... ... у-шу ... ... ... Қайғы Қотан қартқа бетін бұрды.
— Сөйле, жырау, — ... ойға ... ... ... ... ... үн-түнсіз отырған қарт
жырау, шапқан ... ... ... қалған кәрі тарландай, кенет басын
көтеріп алды. Сол сәтте-ақ қыл ... күй ... қоя ... ... ... үнімен бірге, бір кезде құлаққа жағымды қоңырқай, ... өңі ... ... қарттың қарлыққан даусы да ... Ол: ... ... ... ... ... өмірді қорғау, — деді. Жырау шын
батырлық біреудің ... ... елін ... ... өз ... өз ... қорғаудан туады дей келіп, аз бола тұрып көпке шапқан, ... ... көп бола ... ... ... ... ... айтты.
Жырау таққан кінәні естігенде бастығы Қобыланды батыр болып ... ... ... Қай ... ... де шу ... Қарт ... оларға аяй қарап,
Қыпшақтар өздері ұмытқанмен өзге рулар сақтап қалған ... ... ... салды.
Қыпшақтар алты құлаш Шерухан бастаған бір ... ... ... ... Чернигов әскері қарсы шыққан. Бір мың алпыс сегізінші
жылдың алтыншы айында екі әскер Деснаның таралуы Синави өзенінің жағасында
кездескен. Орыс ... ... ... пен ... көрсетіп, үш мың
адамнан Қыпшақтың жиырма мың әскері жеңіліп, кейін қашқан. Көбі әбден ... ... мұзы ... ... ... суға ... ... қырылған. Осы ұрыстан кейін іле-шала орыс жерінде ғажайып ақ ... ... ... ... топ ... ... елдеріне жете алмай үсіп
өлген. Бұны артынан қазақтың басқа рулары «Қыпшақ қашқан» ұрыс деп атаған.
Қыпшақ жағы енді ... ... ... ... «Пәлі, кәрі тарланым,
аяғын қалай-қалай тастайды!» деп Қотанды қошаметтеп көтеріле ... ... ... ... жанды Қазтуған Қотан толғауынан мойымады. Қамшы тиіп,
ырши түскен жүйріктей, енді ... ... ... ... ... ... ... ұстап, жыр дабылын үсті-үстіне дақпырата ұрды.
— Шерухан ханды жақсы қармадың, абыз жырау, — деп бастады ол ... ... ... ... ... деп орыс елінің өзі қыса еткен Шерухан
ханның ерлігіне, шапқыншылық ісіне бір қыдыру тоқтап ... ... ... бойлы Қазтуған орыс қалаларын шапқан Бонақ, Тұғырхан, Қотан, Шерухан,
Кончак, Сүрбөрі, Құнама, Сүңгір, Көбек, Торсық тағы ... ... ... жауынгерлігін, ел аузында аңыз болып жайылған жорықтарын
дәріптей келіп, «өз елдері түгіл бөтен ... ... аңыз ... осындай хан мен батырлар тудырған Қыпшақты кім қор санар?» деп ... ... ... ... — деді Асан Қайғы Қотанға:
— Бөтен елге бұл хандар аңызымен бірге, жаман аты мен ... ... — деп ... бұл жолы ... ... қария ырық бермей. Жаңағы
аты аталған хандардың көбінің шапқалы ... ... ... қолынан
өлгендігін айта келіп, Қотан жырау «Өз жерінің топырағы тас ... па ... Не ... соншама бөтен елден ажал іздерлік?» деген сұрақ қойды.
Жайшылықта салмақты ... бұ жолы ... ... түртіп, мазасын ала
бергендей, қабағын кәрлене түйді. Енді ол өз сұрағына өзі ... ... ... ... екі ... жер оларға Қыпшақ даласынан да табылатын еді, ... ... ... ... ... Адамның дүниеге өзі тойғанмен көзі
тоймайды. Байыған Қыпшақ хандары байыған үстіне байи ... ... ... алтын, күмісті, асыл жиһаз дүниені, ғасырлап жинаған бөтен жұрт
қалаларының қазынасын тонап ... ... ... салып айдаған мыңдаған
малдан түсер пайда оларға аз көрінді. Ерлігі ... ... ... ... ... ажал ... ... шықты. Ақырында
дүниеге тоймаған қос жанар, басқа елдің бір уыс қара ... ... деп қарт ақын ... ... ... ... Қыпшағым»
зираттары жат жұрттың даласында қалған хандарыңның ... ... — деп ... ... ... тоқтатты.
Қыпшақ жағында үн жоқ. Қобыландының екі беті түктеніп кеткен. Бірақ
хан алдында ... ... ... да, ... ... ... соқса да
мызғымас, су жағасындағы жартастай, қозғалмай тұнып қалған. Тек Қазтуған
жырау ғана сыр түйіп, ... ... ... ... тыпыршып әзер отыр.
Ал төреші Асан Қайғыда да үн жоқ. Ол ... ... ... қанды
жорықтарын ақыл таразысына салып ойға кеткен; әлден уақытта басын көтеріп,
баяу ғана:
... ...... ... шу!» ... ... ... естіген қылаң құйрықтай,
бірден аға жөнелді.
Бұ жолы ол домбырасын безектей ойнатып бір тізерлей отыра қап ... ... Күре ... білеудей боп, кең тамағы торғай жұтқан жыландай
ісініп ап, толғауына кірісті.
— Ерлік — ... ......... ... ... ... құс, құр ұясын күзетіп отыра алмайды. Қыпшақ та сол қыран құс.
Ол ... үшін ... — деп ... ... алысқа сермеді. Дәл осы
сәтте қарсы алдында отырған жауы — қарт ... қона ... ... өзі ... қыран құстың бірі тәрізді. Екі көзі қанталап, қалың ... ... ... ... ... алып, тағы да бір шырқап жіберді де «Осы ... ... ... аян ... ... жұрт ... [22]  ... Стамбулды да жау тырнағынан алып қалды» деп жырын бітірді.
Қотан мырс етіп езу ... ... ... — деді Асан ... ... ағат ... ... қалғанын жасырмай сәл қабағын түйіп.
Қотан қарттың күткен кезі осы мезгіл еді. Кәрі ... енді ... ... ... ... ... ... Орынсыз қан төккізгенді ерлікке кім санаған? — деп бастады ананы
әжуа ете, қарт ... ... ақын паш ... ... ... ... Қотан қария жыр еткенде, қобыз үні құдды қан ... ... Қарт ... ... ... да дәл бір ... баса ... отырған
қаралы адамның үніндей. Бұл хикаяны естіген жұрттың екі ұрты суалып, жақ
жүндері үрпиісіп ... ... ... хан көз қиығын Қобыланды
батырға ... еді, оның да басы ... ... ... ... Қарт жыраудың
сөзі жүректерін тырнап, көздерін жасқа толтыруға таяу ... ... деп ... ... ... аузы ... ... Ханның да,
батырлардың да көмейіне құм құйылған.
Алтын ... ... ақ ... қаланған патша сарайларымен
безенген, ... ... ... ... ... ... ... ғасырда аса бір сойқан күн туды.
Еділ, Днепр бойларынан Қыпшақтар қуған торкі елі Дунай ... ... ... ... ... ... бұрын печенегтер басып
алып, талан-таражын шығаруда еді. Ал Кіші Азияда Византияның ... ... ... ... ... сау қалуына екіталай
күн туды. Бұл аздай, енді Стамбулға төртінші қас ... ... Ол қас ... ... ... ... бөрте жылқы мінген Қыпшақтар еді.
Сасқан Византияның патшасы (императоры) Алексей Комнин Стамбулды
қалай сақтап қалуды білмей ... ... жауы ... мен Рим ... ... ... мен печенегтердің қолына түскенше,
сендер алыңдар» деп жәрдем сұрап хат жазды. Расында ... ... тағы ... ... тым қорқынышты еді.
Византияның басына қан жауған осы бір ... ... ... боп ... ... кеп ... Император Комнин «Қыпшақтар не
дер екен? Егер олар печенегтерге қосылып кетсе, біржолата құрыдық» деп ... ... ... бір күні ... ... жағынан қаһарынан жан
түршігетін Бонақ пен қанқұмар Тұғырхан қалың қолмен сау ете ... ... ... Біз ... ... ... әлі де ... Қыпшақтардың күшін
пайдаланғысы келмей, оларды кең сарайында күндіз-түні ... ұрыс ... ... берді.
Бірақ арақ-шараптан көрі, кісі қанын ішуді ... ... ... сән-салтанатты кең сарайында рақаттанып жатудан безіп,
майданға шығып, ... ... ... ... асықты. Олар
императорға: «Біздің енді күтер жағдайымыз жоқ. Ертең күн шыққаннан кейін,
біз не қойдың етін, не ... етін ... ... ... ... ... бос жата ... ертең күн шыға сендермен қосылып ... ... еді. ... кеткен Алексей соғыс күнін айтты. Бұл
қанды айқас бір мың тоқсан бірінші жылдың ... ... ... ... күні
болды. Қыпшақтар мен Стамбулдың ... ... ... ... көп ... тұтқынға түсті. Түнімен Қыпшақтар жеңісті тойлады.
Ал, таңертең тұрғандарында... Кешегі тұтқынға түскен печенегтердің қырылып
қалғанын көрді. Тұтқындар ... қан ... ... қой бауыздағандай
гректер оларды шетінен бауыздай беріпті. Талай қанды ... ... ... жауларын аяп көрмеген Қыпшақтардың да қолға түскен
қарусыз тұтқындарға ... ... ... төбе ... ... ... ... олжаларына қарамастан, ертеңіне Қыпшақтар ат бетін
кейін ... ... да ... аман алып қалды деп мақтаныш
еткені осы оқиға еді.
Бұл оқиғаның ... ... қарт ... ... ... ... үндей алмай қалуы да осыдан еді. ... ... ... де ... тұтқынды қыратын Қыпшақта дәстүр жоқ. Не болса да ұрыс ... ... ... Ал ... ... ... істемегенмен, ата-
бабаларының қарусыз жұрттың қырылуына себепкер ... ... ... мен ... жерін алып қуып жіберген түркі тұқымдас елдің ... ... ... қан ... ... сөзін тыңдап отырғандар рас
қылмыс көрген. Қазтуған ... да ... ... ... Тек Қобыланды батыр
ғана Қотан ақынның жеңіп бара жатқанын сезіп намыстана, ... ... Асан ... өзі ... Ол ... ұзын ... баяу сипап, оңып
кеткен көздерін сәл жұмып отырды да қайта ашты.
— Өз руыңның ерлігін енді, Қотан ... сен айт, — ...... жұрт ... ... қарт ... ... сырлы аяқтан уыз сары қымызды бір жұтып
орнына қайта қойды. Қобызын ... ... ... ... ... ... көңілді тыныштатар бір майда қоңыр күй тартты. Қарт жырау күйді
ұзақ тартты. Жұрт ұйып ... ... Бір ... ... қарт ... ... өзінің үнін қосты. Қария даусы бұ жолы ... ... ... уыз ... ... ма, әлде ... ... жырының қақ-
соқтықсыздығынан ба, лебі биязы қоңырқай шықты.
— Арғын да ... ел ... ... жерге көнбеген, онда да талай ер
туған, қазір қисса онда емес, — деді ... ... ... ... ... ... көкке қанатын қанша биік қақса да тізіліп бірге ұша алмас. Шаңқылдап
айбат атса да, ... ... ән сала ... ... қыран болса, егер,
Арғын — аққу көл көркі... Сойылдан гөрі ... ... ... паш ... салып, жау іздегеннен ән шырқап жар сүйгенді ұнатар. Одан артық,
әлеумет, айтшы қандай арман бар. Ел ... ... ... ... еткен бұл Арғын. Ән мен күйге орда боп ... ... ... ... ... түгіл, Қызылбас, Үндіге де Қыпшақ талай аттанған. Арғын одан
аз емес, ерлігі бірақ өзгеше... Арғы ... ... елі [23]  ... ... тізе ... кептеле ту тігіп үш жүз жыл Танменен [24]  алысқан.
Анау асқар тауыңды, мынау ... ... сол ... ... ... жау ... ... ғана бұл Арғын алдаспанын сермеген. Асан ... ұлы, ... өзің шеш. Ел ... деген жұртымды адастың десең де
айт. Кең болайық деген ... ... ... өзің айт.
Арғын [25]  тайпасы да, Үйсін руы тәрізді, ... ... ... ... ... көне түркі қауымына кірген. Соңынан Жоңғар
тауынан Жетісуға ауып, ... ру» ... ... қытай династияларымен сан
күрескен. Қытайлардың Арғынды хұнумен шатастырулары да содан.
Қотан жырау осылай толғап, ... ... ... ... ... барып бітірді.
Жұрт тағы да үн-түнсіз тына қалды.
— Мың жаса, атажан, — деді кенет қайратты бір жас ...... ... ... суды ... бір ... қолынан келеді. Мүлгіп
тұрған орманға шақпақ тастан от ... ... өрт ... о да ... ... алар ісі. Сол ... суды ... жүз адамның да ... ... ... қалың өртті мың адам да сөндіре алмайды. Ерлік
көрсетіп ... ... ... қай ... қолынан болса да келеді.
Бүлінген жұрттың басын ... ел ету тек ... жаны ... ғана ... ... ... ... әзірге елді біріктіру
келмесе де, сол елді біріктіру — арманы. Сол ... мына ... ... ... ... ... ардақты ұлы, жырау Қотан ата, сізге жас болсам да өз
есімімнен алғысымды білдіремін.
Жұрт осы сөздерді айтқан ... ... ... Бұл ... ... ... ... еді. Ұзын бойлы, қошқар мұрын, ақ сұр жігіт өзіне
қадала қалған самсаған жандардан қайыспай, көзі ... ... ... ... қозғалмады. Үстіне бадана көз кіреуке киген, хан алдында
суырыла сөйлеген осынау жас ... ... ... ұнай ... Ал ... ... «өзіңнен үлкендер отырғанда, сенің сөйлеуің ерсі» деп ... оған ... көз ... «Бұрын қалай назар аудармай
келгенмін, — деді ол ...... ... мына ... ... деп-ақ
тұр екен! — Ол ақырын езу тартып жымиды. — әрине, оның дегеніне ... ... ... ... Асан ... енді ... көтерді.
— Бейбітшілік әрқашан халықтың көкейкесті мұраты, сен сол халық
мұратын көксеп отырсың, Қотан жырау, — ... Бас ... ... — енді ... ...... елдігін, ердің ерлігін мадақтау о да бір паш
өнеге, бірақ ерлік ел ... ... ... ... ... ... тасыған жырың үшін орта бәйгені саған ұсынар едік, от ауызды,
орақ тілді ... ... ... ... Қотан қарт Қыпшақтың өзге елге
еткен қиянатын бетіңе басып, тұсаған ... ... ... ... әлі де ... ... қалған іспеттес. Қыпшақ құр ғана басқа
елдерді шауып қойған жоқ қой, өз елін ... ... ... ... ... ... ... жағы шат-шадыман боп тасыды. Аталы сөзге тоқ-
тап үйренген жұрт Асан ... ... риза ... ... Асан ... да ... көрді. Жеңіліп қап пәрмене болдым демеді. Тек ... бақ ... ... ... ғана ... оты ... тақат ете алмай,
іштей алай-дүлей.
Айтыс тізгінін қолына ұстаған Асан Қайғы әлі де қызу ... ... ... ... ... — деп домбырасын ұстаттырды.
әбден қызып алған Қазтуған күттірмеді. ... ... ... ... жіберіп:
— Қалған жырды тағы да тарих өзі жырласын, Қазтуған ... ... тек ... ... жағымсыз жай болса, кешіре көрсін, хан ием, ... ... ... ... ... рұқсат сұрады ханнан.
Қарапайым ел қамын ойлаған, қызыл ... қару ... ... ... өз ... ашық айтқан.
Бірақ... «аталы сөзге арсыз тоқтамас», ... ... да ... бір ... іс еді. Сол ... шыға ... Әбілқайыр да:
— Ақын ел еркесі, айта бер қорғанбай жырыңды, — деді ... ... ... ... күн бұрын сезсе де кеңпейіл көрінбек
боп.
Қазтуған жырау әсем көсілген ... ... ... ... Аздаған үзіліспен бір ғасырға жуық жүргізілген Шыңғысхан және оның
ұрпақтарының шапқыншылығы бір мың екі жүз ... жылы ... ... ... ... ... ғана өзін ... деп атаған,
әкесі қияттан, шешесі та-та [26]  ... ... ... құр ғана
монғолдардың өзара таласын басып қойған жоқ, ең алдымен ... ... ... Аргун, Онон, Орхон өзендерінің бойында көшіп жүрген ... ... ... ... мың екі жүз ... жылы монғолдар Енисей өзенінің жоғары жағы
мен Селенгі өзенінің солтүстік ... ... ұсақ ... ... Осы ... ... ... әскерін қаруландыруға өте
маңызы бар, темір өндіру өнеркәсібіне бай өлкеге ие ... Сол ... ... ... ... деп ... бір ... Қытайды тітіреткен
тунгус мемлекетін өзіне қаратты. Жауынгер атты әскерін қосып өзінің шебін
көбейтті. Содан кейін олар, жер ... ... ... ... ... Осы кезде монғолдар қырғыз, бурят, ойрат секілді Оңтүстік және
Орталық Сібірді жайлаған ... ... дүрк ... Бір мың екі жүз ... жылы ... ... ... Қытайға аттанды. Үш жыл соғысып ақырында
Пекинді алды. Енді Шыңғысхан екі жүз мың ... Орта ... бет ... шахы Мұхаммед монғолдарға қарсы тұрарлықтай әскері болғанмен, бетпе-
бет келіп ... бас ... бар ... жеке ... ... ... ... Шыңғыс әскері Хорезм, Самарқант, Мерв, Бұқар —
бәрін жеке-жеке шапты. Бұл оған Орта Азияның бар ... қан ... ... ... ... Бір мың екі жүз он тоғызыншы жылдан
бастап үш ... ... ... ... ... Орта ... ... Орта Азия халықтары басқыншыларға қарсы сан рет көтерілді,
бірақ монғол хандары олардың ... ... ... ... ... жылдары Жошы әскері қазақтың көп жерін алып, Ертіс, Есіл, Тобыл,
Нұра ... өтіп ... ... туын ... Орта ... шауып
болғаннан кейін, Шыңғысхан Қыпшақ елімен шекаралас Шығыс Европаны жаулап
алуға кірісті.
Жебе мен Сүбітай баһадурлар ... отыз мың ... бір мың екі ... ... жылы ... Иран ... ... қанға бояды. Енді
кезек грузиндікі болды. Бес миллионға жуық Грузия ... жан ... ... ... ... ... ... бір күннің ішінде
отыз мың әскерін қырып, монғолдар солтүстік жағынан Дербентке таяды. Бұл
арадан өту оңай ... ... ... ... «Сендермен
бейбітшілік бітім істеуге бірнеше адам ғана келдік» деп кісі салды. ... ... ... ... он ... жіберді. Монғолдар біреуін өлтіріп,
қалған тоғызына: «Егер де сендердің өлгілерің ... ... ... Олар ... ... ... ... тұңғиық құзды, ыңғыл-
жыңғылды ұры сайлары арасымен ... ... ... ... Солтүстік Кавказда тұратын алан жұрты «монғолға бірігіп қарсы
тұрайық» деп Қыпшақтарды болысуға ... ... ... атты әскері
аландарға келіп қосылды. Монғолдармен үлкен айқас болды. Екі жағы ... ... ... дайындалды. Алан мен Қыпшақты жеңе алмайтынына ... ... ... көп ... «сендер бізбен қандас елсіңдер,
аландар бөтен жұрт, біз ... ... ... ... ... деп кісі ... Монғолдың алтын-күмісіне қызыққан Қыпшақ
батырлары аландарды тастап кейін шегінді. Жалғыз қалған аландарды ... етіп ... ... ... ... болдық, бізге тимейді» екен деп
әскерлерін үйді-үйіне таратып, жайбарақат жата берді. Сол уақытта ... ... сау етіп ... еліне жетіп келді. Әскерін таратып
жіберген Қыпшақтар монғолдарға ... бере ... Бірі ... бірі ... Осы уақыттағы Қыпшақтардың ханы Қотан [27]  ... кеп ... күн ... да туады, бірігіп монғолға қарсы шығайық» деп өтінді. Орыс
князьдары уәдесін береді. Сол күннен бастап Қыпшақ ... ... ... ... ... қан жылатқан Шыңғысханды суреттегенде, бір қара
албасты құбыжық келе жатқандай ... алан ... ... ... ... ... жыр ... қарабет болған жандай ... ... ... зар ... ... жырау, толғауының Шыңғысханға тиер жеріне
жеткенінде тіпті зәрленіп ... ... ... бәйге атындай серпіліп сала
берді. Жауына қарсы шыққан орыс, Қыпшақ жауынгерлерінің дәл ортасында ... ... ... ... ... ... жалын атып, қаһар
төкті.
Орыс, Қыпшақ болып бірігіп, ... ... ... ... ... жырлағанда ер көңілді батыр жыраудың үнінен мақтанған, қуанышты,
адамды қанды ... ... бір ... саз ... ... ... қалған
Қазтуған Қалқа ұрысын ... ... ... ... деп ... мың екі жүз ... ... жылы мамыр айында Днепр ... ... ... ... орыс, Қыпшақ әскері жиналды. Бұған ... Киев ... ... ... Галич Мстислав Мстиславович,
Чернигов князі Владимир Рюрикович, тағы басқа Чернигов князьдары мен ... ... ... ... ... ... ... тағы бөтен орыс
жерлерінен көптеген жауынгерлер қосылды. Мұндай нөпір әскер орыс ... бас ... ... ... деп аталып кеткен монғол, орыс, Қыпшақ қырғынын тарихшы
Рашид-ад-Дин былай деп жазады: «Орыс пен ... ... көп ... ... көп ... ... монғолдар кейін шегінді. Монғолдарды
қорыққанынан шегінді деп ойлаған Қыпшақтар мен ... ... ... күн
соңынан қуды. Кенет монғолдар аттарының басын кейін бұрып алып, қуып ... ... ... ... ... ... ... салды. Бір
апта бойы ұрысты, ақырында Қыпшақ пен орыстар шыдай ... ... ... Монғолдар соңдарынан қалмай өкшелеп, қалаларын қиратып, жұртын
бостырып жіберді».
Калка өзенінде орыс пен ... ... ... ... ... болған-ды. Днепрден өтіп сегіз күндей жауын қуған орыс пен Қыпшақ
полктарының арасы тым алыстап кеткен-ді. Осы ... отыз ... ... ... ... тобын жазбай қарсы атой берген монғол әскеріне бұлар
бас ... ... ... ... болмаған. Әйтсе де Галич князі
Мстислав Мстиславович ... ала көз Киев ... ... ... Қыпшақтармен бірігіп қан төгіс айқас ашты. Монғолдардың
алдыңғы шебін жеңіп, бас күшіне шабуыл жасады. Ұрыс өте ... ... ... ... ... бұл ... айқасты ең алдымен Қыпшақтар бүлдірді, олар
ежелгі тәсілі — қашқан болып жауды ертіп, ... ... ... ... ... ... салмақ боп кейін шегіне бастады. Бір тобы
шегініп еді, оған өзгесі асыға ... Бұны ... орыс ... де кейін
тым-тырақай босты. Ақырында, соңынан түре ... ... ... істей
алмай қалды. Бұл — орыс, Қыпшақ ... ... бір ... ... орыс ... ... ала ... еді. Галич князі Мстислав
Мстиславович Қыпшақтармен бірігіп ... ... ... ... деп
монғолдармен қырылысып жатқанда, Киев князі Мстислав Романович ... ... ... ... қалай соғысқандарыңды көрейін»
дегендей, өзінің көп полкімен тұрып қалды. Ал жаулары ... ... ... ... ... енді Киев полктарына келіп тиіскенде, қаптаған
монғолға Мстислав Романович төтеп бере ... ... ... ... өзіне төнген монғолдармен үш күн ... ... ... ... ... деген сөзіне сеніп екі баласымен жауына
берілді. Әрине, монғолдар алдаған-ды, қолға түсісімен ... ... ай ... ... өлтірген. Қазтуған жыраудың: «әттең, әттең!» деп
өкінуіне құр ғана ... ... ... ... қандыбалақтыларының
алдауына аңқау батырлардың талайының көніп, сан ұрыста ұтқызған өкініші де
бар еді.
Монғол нояндарының соғыс жүргізу әдісі де, ... ... ... айласы
да өздеріндей көшпелі ел Қыпшақтардікіне кейде ұқсағанмен, тегінде ... ... ... ... ... ... ... өздері жеңген
елдердің жігіттерінен, сатылған бұзық, қарақшылардан құрылған. Бірақ бәрі
бірдей темір тәртіпке бағынған. Темір ... бұл жер ... ... тек ... ғана тән ... Екінші ерекшелігі оның басқа елді
шабу, бағындыру, айла-әдістерінде. Монғолдар бір елді ... ... ... ... ... Олар өрт ... дүние-мүлік тонамайды,
тек шабатын елдің адамдарын өлтіреді, ең болмаса қорқытып қашырады. Сөйтіп,
қанқұмарлықтарымен тыныш жатқан елдің күні ... ... ... ... барып қалың қолмен шабады. Бұ жолы ештеңені де аямайды. Қолға түскен
қаланы өртеп, қиратып, дүние-мүлкін талайды, тек құлдыққа ... не ... ... ... ... жарайтын шеберлері болмаса, қатын-
балаға қарамай қырады. ... ... ... ... ... кірпіш,
тас-талқан болған құр сілімтірін қалдырады. ... ... ... ... ... ну даланы құлазыған қу тақырға айналдырады. Содан
кейін барып өздері шауып кеткен ... ... ... Олар ... ... ... жасырылған қазына болса, ... ... ... Әскер басы баһадурлар осы жаулап алған қала, далаларына әкім
етіп өздерінің адамдарын ... қала ... ... айналып, өздігімен берілмесе, монғолдар
бекініс алатын тас атқыш ... ... ... ... ... ... ... ештеңе істей алмаса, қалаға кіретін үңгір-ладыз қазады.
Сөйтіп, күтпеген жерден түн ортасында, не таң ата ... ... ... арғы ... ... ... соғысады. Ал, қала халқы тым сақ
болып бұндай жағдайға жеткіздірмейтінін білсе, қаланың жанынан ағып ... ... ... сап, су ... ... халықты суға тұншықтырады.
Мединаны алғаннан кейін оның белгілі бек, хакім, би, батыр, оқыған
адамдарына ... ... ... ... ... ... деп ... қарсылықсыз қолға түсіріп ала ... да ... тірі ... Бұл — ... ... елге ... ... орнатқан
жалпы тәртібі. Ұлы қанішерлер ойынша «басып алған жерде тыныштық болу үшін
ол араның ең ... ... ... ... ... Олар ... десе де ыңғайы бола қалса халықты қарсы қойғысы келіп тұрады.
Қоя алады да. ... ... ... халық болмасын, өзінің басты
адамдарының соңынан ереді. «Ал ол басты адамдарын құртып ... ... ... істей алмайды, басы жоқ дене тірі дене емес, өлі дене».
Шыңғыстың бұл қатал заңын ... ел ... ... өз жандарын
аман алып қаламыз деген ... ... ... ... ... соңдарынан
еріп, «жауыңызға қарсы шығуға бармыз» дегенде, қорықты. Ақырында ... ... да ... ... бірі Киев ... ... ... еді.
* * *
Монғолдар қарсы жақтың қаласын алу үшін ештеңеден де ... ... ... ... алып жауы ... ... құйып от
салу (адам майы ұзақ жанады) не ... ... ... ... ... отын — құм ... мұнайдан істелген жанғыш затты лақтырып, адам көзі
қимас ғажайып сұлу мешіт, шіркеу, патша ... ... жан ... айуандық қаныпезерлік, алдау дегендердің бәрі де қатар жүретін.
Шапқыншылар әскерлерінің тағы бір қасиеті жылдамдығы еді. ... ... жоқ ... құмайт даласында босып өскен жылқы мінген
Шыңғыс атты ... бір ... елу ... алуы тіпті таң қаларлық іс
емес. Бар ұрыс ... ... ... ... ... арбалары мен
бекіністерді алатын катапульті ауыр көшінің өзі де күніне отыз-қырық фарсат
жер жүретін. Бұның бәрі монғол ... ... мен ... атқа ... ... еді. Осы ... ... монғол
әскері күтпеген жерден жауының дәл қасынан пайда болып, не ... ... бір ... басқа жағынан шығып, керек болса қаша жөнеліп, қара үзіп
кете ... ... бұл ... тек ... ... ғана ... бере
алатын. Бірақ олар аз, екі жүз мың монғол әскеріне қырық ... ... ... салт атты ... не ... алады?
әйтсе де сонысына қарамай, Қыпшақ, Керей, Найман тәрізді рулар
мон-
ғолдарға оңайшылықпен көнбеді. Жерін, елін ... ұзақ ... ... ... сан ... ыстық қанымен жуды, асыл ... ... ... ... ... осы ... ... алысқан Қыпшақ әскерлерінің
ерлігін толғағанда нағыз бір жүйрік атқа мінгендей, ... ... ... ... боп бір ... ... алмады. Бір мезет ... ... ... ... кетті. Бошман — Қыпшақ батыры еді. Иран тарихшысы
Джувейни айтқандай: ... ... тірі ... бәрі ... дегеніне
көніп, мойынсұнғанда да» Бошман батыр монғолдардың ырқына көнбеді. Елінің
тәуелсіздігін, жерін, суын қорғап шапқыншыларға ... ... Өзі ... қолына түспей құтылып кеткен бірнеше батырларды жинап, «Қанға қан!
Кекке кек!» деп ... ... ... құрта бастады.
Басқыншылардан кек алуға болатынын ұққан ... ... ... ... қосылды. Бұны көріп, Еділ бойындағы уақ ұлттар: ... ... да бас ... ... ... өте ... ... түсінген
Бату әскерінің қолбасшысының бірі Мөңке Бошманды тез ... ... ... ... Оның қатары күннен-күнге көбейе түсті. Бошман қатары
көбейген сайын, монғолдардан да береке кете ... жоқ ... ... [28] , ... ... саны молайды. Бошманды ұстаймын деп енді
Мөңке қаһарына мінді, ал аяулы ер Еділ бойының қалың ... ... ... ... ... ... болды. Ақырында Мөңке інісі Бөшек екеуі әр
кемеге жүз қарулы жауынгер отырғызып, екі жүз ... Еділ ... ... ... екі ... бірдей қарап шықты. Бошман бұған да
ұстатпады. ... ... ат ... ... бір ... ... ... жау желкендерін жуытпады. Мерген Қыпшақтар ... ... ... Қарсы жағы Бошманды ала алмайтындарына
көздері жетіп, енді әрі қарай жүрмек боп тұрғандарында кенет адам ... жел ... ... бір жағындағы суды қуып, біраз жерін ... ... осы ... қара ... жол арқылы аралға бар әскерін
төкті. Мың ... ... ... ... ... ... ... бір
нояны Мөңкенің жарлығы бойынша Бошманды балтамен қақ жарып ... ... ... ... ... ... өз ісін ... кетті.
Оның көтерілісі біткенмен іле-шала Баян мен Жықу атты ... ... ... ... ... тағы күреске шықты.
Қазтуған жырау осы көтерілістің барлығын еміренте, бір жалынды ... етіп ... ... ... жыр ... алтын тағынан қозғалмай, қара сұр жүзі сәл
қуқылданып үн-түнсіз тыңдап ... Ашу ... тына ... хан сырын
білетін дос-қасы тегіс түсінуде... Тек ... ... ғана ... ... ... ... ... Ел шапқаннан гөрі, елін қорғаған Қыпшақтың
ерлігін жыр ... ... енді шын ... ... құлашы жаңа ғана
жайылғандай, толғауын аңқылдап соғып отыр...
Кезекті енді Қотан ... ... Құс ұша ... ... жаңа жөнделді, Қазтуғаным, —деді ол, — сен
бастаған әуенді мен ұлғайта түсейін...
Ашына сарнаған ... ... ... қарт ... енді бір алуан
уақиғаларды бастап кетті...
Шыңғысхан тағына Күйік отырған кезде Батудың қарамағында ... ... төрт мың ғана ... қалған. Бүкіл Шығыс Европаны жаулап
алған айбынды әскері ... ... ... дені ... Қыпшақ
жігіттерінен құрылған-ды. Бұндай әскермен ... ... ... ... және ... ... ... отырған, жүз мың қолы бар Күйікпен бетпе-бет
келу де оңай ... ... Бату ... ... ... Бұл — ... Орда
ханының сол кездегі көкейтесті арманының бірі еді. ... осы ... ... ... мен ... ... ... бұрыннан уәделесіп келген
Күйіктің ордасына келісім сөзге барған ... ... ... ... ... көктен сұрағаны жерден табылады. Новгород князьдары
Александр мен ... ... ат ... шарт ... ... де, ... келеді. Новгород князы Александр Батуға алым-салық төлеп, оның
баласы ... ... ... ... ант ... Осы күннен бастап
Алтын Орда хандары мен Новгородтың ұлы князьдарының арасында ғасырға таяу
созылған келісім ... он ... ... басынан бастап католик дініндегі Европа
кресшілері православ дініндегі гректер мен ... ... ... ... мың екі жүз ... жылы олар Стамбулды алып, Византия патшалығын
жойып, латын империясын құрған. Эсті мен ... ... ... ... ... қара ... орыс ... басына да
тудырмақ болған. Бірақ Шығыс жағынан жау күтпеген Александр ... ... жылы Нева ... 1242 жылы Чуд ... үстінде жеңген. Демек,
соғыс әлі бітпеген-ді, әлі де орыс еліне әскери көмек ... еді. Бір ... жүз ... ... жылы ... ... мен ... рыцарьларының
бірлестігінің күл-талқанын шығарған Бату өзінің уәдесін бұзған жоқ. ... ... Орда ... ... ... өлгеннен кейін де, Берке тұсында да
сақталып келген. Ал 1269 жылы ... ... ... ... ... ... Орда ... келгенін естіп, бұл кезде күшейіп алған ... ... ... ... орыс жері ... ... мүлде
құтылған. Алтын Орда хандары Бату саясатынан хан Мамайға (1362 ж.) ... жоқ. Оған ... ... ... ... ... бір ... өздері
бағындырған орыс, болғар, Дәшті Қыпшақ елдерінің қолдарына енді ... ... Ал бұл ... ... екі ... ... алты-ақ мың болған
орыс елі әбден ... ... ... ... ... оның бұл дәрежеге
жетуіне Алтын Орда күншығысынан ... ... ... ... ... ... ... ұлы күш екенін, көршілес елдер тату тұрып, жерлерін ... ... ... ... ... да ... алатынын білдірді.
Жырау сөзі Әбілқайырға ұнамағаны хақ, кезек енді ... ... ... ... хан ... қолын көтерді. Жырауды қошаметтеп «Уай,
пәле!» деп лепіре қызынған жұрт тына қалды. Қазтуған да ... келе ... ... ... ... даусын төмендете түсіп, қарқынын әзер басып,
сөзін кібіртіктетіп барып ... ... ... ... қалды, — деді хан, — Қазтуған жырау ... ... ... ... ханы ... ... ... жолын берік
ұстамайтын. Өзі намазды кейде оқып, кейде ... ... ... ... ... ... бірге жұрт та апыр-топыр қозғалды. Осы кезде
Найманның бас ... ... ... топтан сытылып шыға берді. Ол ... ... ... ... ... ... баурындағы ақ ордаға келді. Есік
алдында тұрған, қолында найзасы бар, елтірі тымақты, үстіне ... ... сары ... әлі келген жоқ па? — деп сұрады.
— Келген жоқ.
Қаптағай қобалжи қалды.
— Япырай, бірдеме болмаса игі еді. ... ... асып ... Әлде ... ... ... Құп. Барсам, барып қайтайын.
Найманның аты шулы бас батыры, атан жілік балуан, айдаһарға ... ... ... ... қара ... ... ... Қарамағындағы он бес
қараша үйді, жаудан түскен олжа мен атып ... ... ... жоқ ... сауатын сауын, көшер көлігін ауқатты ағайындарынан ... екі жыл ... ... ... ... бара жатып жұтаң қыстың аяғы
қатты боранға айналып, үш күн Тайкеткен өзенінің ... ... ... ... ... ... қысырақтың үйірлерін бағып ... ... жоқ ... ... Сонда, қос басы, он көкжал қасқырды
бір күнде ... өзі ... ... аңшы және ... ... ... Орақпен
кездескен. Айлас қатын мұңдас, хан мен биге бейнет етіп жүрген қос ... ... ... ... асып ... де, ал, Орақ ... ... жетсе де, өмір үндері бір жерден шығып, екеуі достасып ... ... мына ... ... асқа ... үш күн ... келуге тиісті еді.
Маңдайына басқан жалғыз аты Ақбақайын бәйгеге қоспақ болатын.
Ақбақайдың қашқан ... ... қуып ... бір-екі рет көрген ат
сыншысы Қаптағай:
... ... көр. Мен ... ... ... ұятқа
қалдырмайды, — деп Ораққа өзі ақыл берген.
Орақ атын ... ... ... ... әлденеге:
— Жақсы, асқа келейін, — деген, тек ... ... ... бұл жолы ... сөзіне көңіл аудармаған. Тек ... ... асқа ... кейін ғана «со шіркінге ... етіп ... ... деп ... ... Сондықтан да шыдай алмай
жылқыдағы Ораққа әдейі кісі жібергелі тұр.
Жылқышының келуін тағы бір адам шыдамай ... еді. О да ... атын ... салатынын білетін. Бұл күткен — бүкіл Дәшті Қыпшақтың
әміршісі қатігез хан Әбілқайырдың келіні, басына қара жамылып ... ... ... ... ... ... телміре қалған, Шах-Будақ сұлтанның
жесірі — Аққозы-Бегім. Құса болған ажарына ... ... ... Жоқ, Орақ пен ... ... ... ... күнәлі дер, не ауыл
арасында өсекке ілігер ештеңе болған жоқ. Тек, ... бері ... ... ... ... ... ... алас ұруда. Осыдан
төрт күн ... асқа ... атын ... ... ... Орақ тағы ... ... айтқан.
Елінен бала жасынан еріп келген Ораққа Аққозы:
— Құдай алдында ... жұрт ... ... болғым келмейді.
Ерімнің асы өтсін, — деген аққұба беті балбұл жанып, — ... ... ... рұқсат сұраймын, көнсе шариғат алдында қосылам.
— Көнбесе ше? — деген Орақ қобалжи. — Бар ... тең ... ... аузынан жалын атқан Әбілқайыр хан келінін есігінің алдында жүрген
құлына ... ... сену ... О да адам емес пе? — ... жас сұлу ... сәл ... Сол ... ұшқын атып жігітке қараған: — Көнбесе... Дүниеде екі ... ... Онда да ... — деген.
Кенет құрыш денесіне қанат бітіп, көкке ұшар құстай көңілі шалқи
жөнелген Орақ:
— Қазір өліп ... ... жоқ, — ... ... қуанғанынан сыбырлай
шығып. — Асқа мен де барамын, Ақбақайымды бәйгеге ... ... ... Орақ асқа келмеді. Егер тірі болса келері күмәнсіз еді. ... ... ... Сол себептен өзге құрбы-құрдастары айтысқа кеткенде,
ол шыдай алмай аулының сыртындағы мың ... ... ... ... ... ... Орақты сарғая күтумен болған.
Хан жырау толғауын Қыпшақ руының ... ... ... ... үшін ... жоқ. Бұндай толғауға Сайбан ұрпақтары түгіл,
бүкіл Жошы үрім-бұтақтарының құлақтары ... Ал ... ... ... сақтап қалатын. Тікелей дау шығаруға халықтың қаһарынан сескенетін.
Хан қанын ... ... ... ол ... сөздеріне шамданғандықтан
емес, бөтен жағдайдан Батуханның ... ... ... ... Сайбан ұрпақтары Сайын тағына отырғанға дейін Дәшті Қыпшақ Ордасы
әркімнің қолында ... Бұл ... ... ... бәрі ... ... не
Ноғай батырдың, не Ақсақ Темірдің дегенімен жүрген. Тек Орыс хан, Тоқтамыс
пен Едіге ғана ... ... Көк ... ие ... соң да осы жағдай жойыла
қоймаған. Әбілқайыр хан тағында отырғанмен де оның ... ... ... ... ... ... туын бүкіл Дәшті ... ... ... Оған ... ... қазақ руларының өз батырларына, биіне ғана
бағынуы. ... ... хан ... тек ру ... би, ... сонда ғана мойынсұнған.
Тек өзінің дұшпандарын жеңіп, Әбілқайыр Көк Ордаға билігі өктеп жүре
бастағаннан кейін ғана бұл ... кілт ... ... ол Орда төбесіне
Сайын туын да емес, Ақ Орда туын да емес, Өзбек ханның туын ... ... жыл ... Қыпшақ, Мауреннахр, Қорасан жеріндегі «осыдан бір ... ... ... ... ... басын қостырмай тізе көрсетіп,
құмдай бытыратып, әрқайсысын әр жаққа қуды. Тек Жошының бір ... ... ... ... ... жәрдемдесті. Онда да Әбілқайырдың өзі
ғана білетін себебі бар еді.
Әбілқайыр Шығыстың көп ... ... бұл ... ... ... ... ... Талан-тараж болған Жошының басқа ұрпақтары
Әбілқайырды жеңу үшін жапа ... ... ... ... ... ... ... Жағатай ұрпақтарымен енді жаңа ... ... ... пен ... тіл ... ... Егер ... тіл
тапса, оңай күш емес. Оны бұл жалғанның қыбыр-тықырына елеңдеп тұратын хан
жақсы біледі.
Моғолстан мен қазақ руларының ... ... ... ... ... екі жолы бар, бірі — ... ... Екіншісі — Жәнібек пен
Керейді көп кешіктірмей жою.
Үйелменді ел Моғолстанға ... әлі ... Ол үшін ... ... ... әбден күшейіп алған абзал. Қазір осыншама жерге
қанат жайып ... ... ... мен Моғол бекзадаларын аяқ астынан
құрта алмайсың. Сонда ... жол ... ... хан ордасында туғалы
тұрған бүлікті білмей жүрген жоқ, ... және сол ... ... ... да шек ... Сөйте тұрып, оларды бірден,
тіпті бір түнде ... ... жоқ ... ... ... ... дәл өткір қанжардай алып түсетін кезінде де алып ... да ... ... бар...
Шыңғысханның тұсынан-ақ ұрпақтарының көбі қарамағындағы қалалар мен
қоныстанған ... тек ... үшін ... деп ... Тек осы ... олар шауып алған қалаларды, қоныстанған елді тонаумен болған.
Ал, қанды жорықтардың осынау тасқындары басыла ... ... ... ... ... ... ісін басқаратын,
Үгедейдің оң қолы Елуй Чусайдың ... бұл ... ... емес ... ... Елуй ... ... «Ұлы хандық ат үстінен түспей ... Оны енді ат ... ... ... ... ... Ұлы ... бұл сөзін көп ойлаған әсіресе Мөңке хан. Егер ... ... жоқ бар ... ... қоныстасқан елді құрта берсе, көп
кешікпей ... ... де, ... де қалмайтынына көзі жеткен. Сол
себептен Қарақұрымның ордасына ие болғаннан кейін, өзіне ... ... ... елдің қанын сорудың басқа жолын іздеген. Жолын тапқан ... ... ... ... ... ... ... (Орта Азияда) мен
басқақтар (Иранда) белгіленген. Ең алыс тұрған Иран жеріне бас ... ... ... ... ... ... ... Қарақұрымға бағынған. Бұлардың міндеті
қарамағындағы жұртқа санақ жүргізіп, сауда жолдарын, ақша ... ... дер ... салық жинап, Қарақұрымға тікелей жіберіп
отыру.
Шыңғысхан заңы бойынша жаулап алынған көшпелі ... ... суы ... ... ... ... берілген. Бұл елдердің тағдырын,
көшіп-қонуын, шаңырақ, мал басынан ... ... осы хан ... ... Ал ... ел мен қалалар Ұлы Орданың астанасы Қара-
құрымның өзі тікелей ... ... ғана ... ... ... ... салықтан) Қарақұрымдағы Шыңғысханның қазынасы мен
оның толып жатқан ұрпақтарына бөлінеді. Сөйтіп басқарып ... ... ... ... бар хан, ... түскен салықты өзі жеке ... Бұл ... бәрі ... ... бір ... түсу ... хан бүкіл Алтын Орда, Жағатай, Иран жерінде салмағы бір алтын ақша —
динарлар ... Бұл ... ... болып, бүкіл Монғолия
патшалығында бірдей бағалануын, Мөңке хан саудагерлер ... ... ... ... ... ... Берке ханның кезіндегі Алтын Орда
астанасы Сарай әрқайсысы өзінің алтын ақшасын құйған. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Ордасын Қытайға көшіргеннен кейін, бұл
Орданың күйреуімен бірге ақша саясаты да бүлінген. ... Орда ... ... өз аттарынан құя бастаған. Бірақ Ақсақ Темір Сарайды шауып, Қыпшақ
даласында бүліншілік ... ... бұл ... ... тоқталған. Негізгі
шаруашылығы мал бағу болған қазақтың көп руы енді қала салудан біржолата
бас тартып, өзінің кең ... ... ... боп көшкен. Бұлардың бар
байлығы малы мен жері ғана. Ал осы уақыттағы Дәшті ... ханы ... ... ... Ол ... мен ... ... бойындағы Шыңғыс шауып
кеткен шаһарларды қайта тұрғызып, бұл араларға қо-
ныстануға бейім елдерді орналастыра бастады. Әбілқайырдың бұл саясаты ... ... мал ... ... бастылары Арғын, Қыпшақ, Үйсін,
Найман, Алшын, Керей, ... ... ... ... Бұлардың
араларындағы Маңғыт, Бүркіт, Барлас ... көп елі ... ... қыз алып хан ... ауып кеткен. Осының арқасында Әбілқайырдың
өзінде де қазақ руларына деген қырғи-қабақтық ... ... Ал, ... ... ... ... секілді руларының кей ... ... ... ... ... ... те үлгірген. Бұны да істеп жүрген сол
баяғы Жәнібек пен ... деп ... хан. Ал ... көп ... ... ... құрған Орыс ханның ұрпақтары деп, өз сұлтандары санайды. Мұндай
жағдайда Жәнібек пен Керейге тура бас ... бола ма? ... ... ойы бағанадан бері осы өзіне өш қос сұлтанның ... ... ... ... еді. Және ... созбай осы ертең, күні
бүгіннен қалмай шешу ... ... ... ... ел үйірілуден
қалып барады. Қасына берген бір күн, ... ... ... ... арнаған
бір жылмен тең. «әрине осыншама жұрт жиналған, мына ұлы тойда Жәнібек ... көп би, ... тіл ... ... батырлары Қаптағай, Бөрібай,
Оңай, Бекет, Қарақожа босқа топтанып жүрген жоқ. Мен ... ... ... күні ... ... ... Ертең ас бітеді... Ас
бітісімен ақ...» Осындай ойда іштей, бұлқан-талқан болып ... ... ... ... тыңдаудан көрі, тезірек осы кездегі ... ... ... ... ақылдасқысы келді.
Хан тағынан көтеріліп, нөкерлерін ертіп, өз Ордасының оң ... ... ... ... ... ... ... жүре
бергенде, Қыпшақ ерліктерінің ең қызық жерінде тыңдамай ... ... ... ... қалған Асан Қайғы, отырған орнынан қозғалмастан:
«Көлге үйренген қоңыр қаз,
Шөл қадірін білмейді,
Шөлге ... ... ... ... аңсап шөлдейді»,
— Хан ием, халық өз тарихын көптен бері ... ... ... ... ... асықсаң, өзгемізге айызымызды қандыруға рұқсат ет, — деді.
Азуы алты қарыс Бердібек ханға:
Қас-қабағыңнан таныдым,
Хан Бердібек ... ... ... барып қонарсың!
Қан жылатып халқыңды,
әлі-ақ сен де толарсың!
Өз әкеңді өлтіріп,
Қайда барып оңарсың? —
деген ел ... Асан ... ... ... толғауын тыңдамай
кетуіне намаз емес, басқа себеп бар екенін бірден ... ... да ... ... ... Асан ... ... ұққысы кеп, кенет тоқтай қалды.
— Шабытына мінген жырау, ат ... ... келе ... аңшы ... ... хан ием, — деді Асан ... қабағын түйіп, сөйтті де ар
жағынан келіп қалған ызасын ұстай алмай түксиген ... ... ... ... көптен бері айтайын деп жүрген өкпе-ашуын толғай кетті.
Сара жолдан ... ... ... тұр ... жазылмас.
Тарқат, ханым, шерімді,
Намазыңа асықпа.
Құрыштан берік елімді
Ала ауыздықпен жасытпа!
Бітеу өскен қауынды
Тұрсың босқа ... ... ... ... ... ... ... жаным жарасын,
Бір атаның баласын
Екіге бөліп барасың!
Жолын, ханым, таппасаң,
Бүлінеді барлық жұрт!
Таң боп қайта атпасаң,
Басқалы тұр қара бұлт!
Көптің көкейінде ... ... Асан ... ... Хан ақын ... ... өзіне деген халықтың наразылығы жатқанын әбден ұқты.
Бұған қандай жауап беру керек? әділетке келсек, әрине ... ... ... оған хан ... жауап бере алады? Өзі шетінеткен бөгетті қайта
жамай алар ма? Жоқ, енді кеш. Бөгеттің ернеуінде ... асау ... ... ... болмаса ертең ол бөгеттің быт-шытын шығармақ. Ханның бар қолынан
келері сол толқынның астында қалмау. Жолын тауып жағаның бір ... ... ... ... ... кетуге тағы болмайды. Оның сөзінің ар жағында
қолында тобылғы ... ... тіс ... ... ... солқылдатып алған қайың
сойылы бар Дәшті Қыпшақ елінің әбден ұшталып қалған мүддесі тұр...
Әбілқайыр жауап бергенше, кенет әлдекімнің үрейленген даусы шықты.
— Бұл кім ... — деді ... — Орда аман ... жарар еді?
Жаугершілік заман, қандай мықты хан ... да ... ... Орданы
шабатын жау жүрек қастары табылатын шақ. Жұрт та жігіт көрсеткен ... ... ... келе ... жанында қосары бар салт атты көрінді.
Жаңа ғана сағым ойнап тыныш жатқан мидай жазық көгілдір дала да, ... ... ... да кенет қобалжи қалған тәрізді...
Хан үндемегеннен кейін тірі жан аузын ашқан жоқ, барлық жұрт құлаққа
ұрған танадай үн-түнсіз.
Шапқыншы атын ... кеп, ... ... ... таяй ... ... ... жерге түсті. Аяғын жедел басып хан алдына таяп ... ... ием, ... тіл, ... бас ... — деді ол ... басын
көтеріп, — айып менде, көзімнен таса етіп ... ... Саян ... ... ... ... келген Әбілқайырдың өзі «Батыр Саянның той біткенше көзін ... ... ... ... ... дәйекшісі еді.
Хан алқымына келген ашу толқынын әзер басып, сәл аялдап тұрды да:
— Күзетшілері кімдер еді? — ... ... ... Саян қашып кетті» дегенді естігеннен бері түксиіп қатып ... бір ... сәл ... ... ... ... қол салды
да, ханның ар жағында жайбарақат тұрған Ақжол биге түйіле қарады.
Ақжол би ... ... жоқ, ... кекете көз тастады да, сабырлы
қимылдап, тек кейіндеу сырғып кеткен ... ... сап ... ... ... ... ... Әбілқайыр да, Асан Қайғы да, тұрған жұрт та
аңғарып қалды.
Дәл осы кезде кенет ... жара күн ... ... ғана ... ... ... қара бұлт торлап түнере қапты. Заматта аспан бетінде
жіңішке найзағай қылыштар жарқ-жұрқ ойнай жөнелді. Долы жел ... ... ... ... шуылдай түсті. Әбілқайыр енді қап-қара боп кеткен
аспанға қобалжи бір қарады да, Асан ... көз ... ... ... ... ... ... қарай асыға жүре
берді.
Хан кетісімен жұрт та тым-тырақай тарай бастады.
Кейбіреуі өредегі атына ... ... ... ... ... ... екі жағынан екі адам қолтықтай тұрғызған Асан ... ... ... ... мен ... ... найзағайларда шаруасы болған жоқ,
жаңа ғана наркескендеріне қол жүгірткен Арғын, ... қос ... ... ... ме, ... ... ас — қайғы асы еді, енді бүліншілік асына айналмаса нетсін,
— деді ақырын күрсініп.
Көпті көрген сыншы адасқан жоқ еді, ... да бұл ас ... ... бір ... басы ... аяғы ... ... де...
ІІІ
Сарыарқа деп аталатын Дәшті Қыпшақ жерінің дәл ... ... ... Қаракеңгір өзенінің сол жақ жағасында Әбілқайыр ханның
ордасы — Орда-Базар қаласы тұр. ... ... ... ... ... тауларынан бөтен оңтүстігінде де, солтүстігінде де, ... ... ... ... ал ... Шет, ... ... құлан менен киік жортқан ұшы-қиыры жоқ алып ... ең ... қала ... ... солтүстігінде ең таяуы Чинга
— Тұра шаһарлары, бірі Орда-Базардан жүргіш атқа он ... ... он ... ... бір ... Бату ... ... бықыған әскерінің
Шығыс Европаға аттанарда бас қосатын жері ... Жүз мың ... ... ... ... жусанды, қаулы, жасыл шалғынды егіз өзен Қаракеңгір мен
Сарыкеңгірдің ұшы-қиыры жоқ жазық даласы. Сол ... ... ... ... ... Әбілқайырдың негізгі басқаратыны көшпелі
қазақ, ... ... ... ел ... бұза алмай, хан Ордасы — бес
ауылы жаз бойы Дәшті Қыпшақ жерінде ... ... Тек күз келе ... ... ретінде тоқтайды. Әбілқайыр көші ерте кезде күнбатыстағы
Жем, Ойыл ... ... ... ... ... Нұраға дейін
барған. Кейде жазы қоңыржай ... Сыр бойы мен ... ... ... да
жайлайтын. Хан аулының жайлауға шығуы тек жаздың жақсы-жамандығынан, шөптің
шығым-шығымсыздығымен ғана ... ... Жаз шыға Орда қай ... бет ... ... ... хан ... шиеленісіп жатар болар. Өзіндей
мықтыменен құда болып қанатын жая түсу, ырқына көнбей ... кей ... ... бір ... ... ... шабу — ... де іші қатпалы
ханның жаз шыға Ордасы ... ... ... ісі.
Осы себептен де болар, Әбілқайырға көп жағдайда бағынышты Самарқант,
Бұқар, Герат секілді Орда-Базардың үлкен шаһарға ... ... ... қалғаны. Шығыс шеберлері күйген кірпіштен күмбездетіп салған
бірнеше хан сарайларын санамасақ, қала шымнан ... ... ... ... ғана ... тұрады. Стамбул үлгісімен тұрғызылған алтын айлы, ақ
тастан қалан-
ған ... биік ... ... ... ... ... арнап салған Ақсақ
Темірдің атақты мешітіне де, Феодосия ... ... ескі ... ... мешітке де ұқсамайды. Қазір аты естен шыққан ұлы шебердің ақауы
жоқ өнері, ұзақ тоқыған қолдан ... ... тым өсіп ... тағы бір ... ол Әбілқайырдың алыстағы
ойы. Хан өз астанасын түбі әбден жаулап алған соң ... не ... Ал ... ... ... ... біржолата көшіп
кетуге, ұшы-қиыры жоқ кең далада тағы құландай кезген қалың қазақты ... ... ба деп ... Хан ойынша қазақ руларының ... түбі ... ... Оған ... өрбіп, өсіп келе жатқан
балаларының алды ел билейтін ... ... ... Сол ... ... Дәшті
Қыпшақ жерін бәйбішелерінен туған бір-екі ұлына билетіп, өзі Мауреннахрдың
әшекейлі алтын сарайлы бір ... ... ... ... хан ... ... бәлендей көңіл бөлмеген.
Тек соңғы жылдары жайлауға алысқа ... ... ... бір шұрайлы
жерге бір-екі айдай бой жазып, үй тігіп серуендеп жататын да жаз ... ... ... ... Биыл да хан осындай ойда еді.
әнеу күнгі сұрапыл дауылдың аяғы ... ... бір ... ақ жауынға
айналған. Асты аяқтай алмай хан Орда-Базарға қайтуға мәжбүр ... ... тізе ... ... ... игі жақсылары да, Шыңғыс ұрпағынан
шыққан сұлтандар да Орда-Базарға таяу көшіп келген.
Әбілқайыр жауар бұлттай ашулы ... ... ... кейін батыр
Саянның қалай қашып кеткенін естіп бұрынғысынан ... қара ... ... ... ... сыр ... Жұрт асқа жаңа ... бастаған
шақта құлағына «Орақ жылқышы да асқа Ақбақайын қоспақ ... ... ... ... асқа қазақ дәстүрі бойынша кім болса да қатысуға хақы ... хан ... ұлы ... ... ... құлы ат ... ... сыбыс
Әбілқайырды қатты қорлаған. Оның үстіне егер осы құлдың ... ... ... озып келе ... не болмақ? Бұдан ... ... бе? ... қара ... онда Әбілқайырды күлкі етуі
даусыз. Ханның бұлай ... ... де бар ... екі жыл ... ... ... жүрген кезінде, Әбілқайыр
әлдеқалай жылқысына барған. Ол сол жолы бір ... ... Орақ ... ... ... ... жіберген Ақбақай деген
бестісі үш күннен бері тірі жанға ұстатпай қойыпты. Ұстатпайды ... ... ... қуып ... ... бұған таямақ түгіл, тіпті шаңына
ілесе алмай қалады екен. Хан қызып кетіп, ертең, ... ... ... деп
әбден жаратқан Тарланкөгімен Ақбақайды қууға бұйрық берген. Асау ... бір ... ... ... ап, Тарланкөкке міне сап, шеттеу
жайылып жүрген Ақбақайға лап ... Ат ... ... елең ете ... басын көтеріп алып, өзіне ұмтылған құрықшыны көзі шалып, ор ... ... ... Дәшті Қыпшақта алдына жылқы салмаған Тарланкөктен
сытылып шыға берген. Тарланкөк талай жеткен, ... ... ... ... Осы шабыс үш бие сауымындай мезгіл алған. Үш күн қуғында болған жас
жылқыны қаншырдай боп ... ... ... ... ба, ... ... құрық түскен.
Бұл оқиға осыдан екі жыл бұрын болған. Үнемі жорықта, ... ... оны ... та ... ... Ақбақай қазір жетіде. Жыл-
қы баласының жал-құйрығы төгіліп, тұяғы әбден бекіп, кемеліне жететін кезі.
Әбілқайыр ұмытқанмен, Ақбақайдың ... ... ... жарап қалғанын
енді Орақ жылқышының өзі есіне салды. Хан іштей шамдана бастады. Осы кезде
тағы бір суық хабар ... ... ... ... толып жатқан көреген
көз, сақ ... ... ... Орақ жылқышымен келіні Аққозының бірер рет
кездесіп қалғанын естірткен. Онсыз да ... ... ... ... ... ... ... уәзір жіберген жеті қарақшы айсыз тастай қараңғы түнде
кеп, бәйгеге жаратып жүрген ... ... ... қаңтарып қойып,
көзінің шырымын алғалы ұйықтап ... ... дәл ... ... ... ... қол-аяғын мықтап таңып, Ақбақайдың құйрығына ұзын
арқанмен байлап, «шу!» деп қамшымен бір ... қоя ... ... қара
түнді сілкіндіріп, құйрығына байланған құбыжықтан үркіп, бетінің ауған
жағына тасырлата шаба жөнелген. Жеті ... ... ... ... деп ... күліп қала берген. Сол күні таңертең Орақтың қалай өлгенін Әбілқайыр
естіген. «әлін білмеген әлек. Хан келінінен ... ... ғой. ... ... деп хан ... ... де қойған. Қара жер өлгенге де ... ... ... ... ... бұл оқиғаны Аққозыға да жеткізген.
Нәсілі берік жас әйел, іші оттай күйіп, кеудесіне ... ... ... ... еш сыр ... Бар ашуын жүрегіне түйіп сазара қалған.
Жасынан ерке-шора боп ... ... «осы тағы бір ... ... деп күдіктенген Әбілқайыр Аққозыға кісі салған.
— Құдай риза, біз риза, ұлымның атына шіркеу келтірмей жыл ... ... — жас жан еді, ... ... ерге ... Аға ... ініге мұра,
Шах-Будақ ұлым қаза болғанмен тірі әлі он ұлым бар, ... ... ... ... ... ойымды үш күннен кейін қайын атам — хан
иемнің ... ... ... деп ... жауабын қайтарған.
Үш күннен кейін Әбілқайыр өзінің үзеңгілес серіктерін, батырлары мен
билерін шақырып алып, солардың көзінше:
... ... ... ... ... қай ... таңдадың, атын
айт, — деді.
Жесір сұлудан дәмесі бар, ордада ... ... он ұлы ... ... ... төге қарады. Аққозы да оларды жайбарақат бір
шолып ... ... ... Он ... да ... ... бірінен-бірі өткен асыл! Таңдау ... — деді ол сол ... ... — әйтсе де хан ата, сізден бір
тілегім ... ... ... ... ... ойлана сөйледі.
— Орындалмайтын тілекті Аққозы келіннің өзі де сұрамас деп ... ... ... кір ... ... Жоқ, кір ... ... өтінішім абыройыңызға абырой қосады.
— Тыңдалық онда. Айт.
— Айтсам... — ... ... ... қара құранды суырып алды. — Міне,
құран, хан ата, — деді ол. — Осы ... ... ... тұрып өмір-бақи
ерсіз өтуге ант етемін. ... ... ... ... ... ... ... Аққозының естігенін хан бірден ұқты. Бір сәт он
ұлын бір жылқышы құрлы көрмеген тәкаппар келінін антын бұзғызып, ... өшін де ... ... Әйткенменен, бұның бәрі хан үйіне кір
келтіретінін ойлап Әбілқайыр:
— Бердім тілегіңді, — деді ... ... ... ... ... ... о ... дүние! әттең, әттең, өмір-
бақи ерсіз өтуді ант еткен Аққозы Орақтың тірі ... ... жоқ. ... ... ... ... еді. Тастай қараңғы түнде құйрығына байланған
заттан ... ... ... ... ... келе ... алдында жатқан
қара суға күмп берген. ... заты су ... өсіп ... жуан ... ... ... ат ... көл шетіндегі қалың шылға шырмалып не
әрі, не бері жүре ... ... ... ... суаруға келген жылқышылар
ұзын арқанға байланған, бет-аузының ... жоқ, тек ... ... жаны бар ... ... ... ... оқиғаны айтпай түсінген
серіктері көзден таса, Ұлытау маңындағы бір үңгірге ... ... ... ... хан да ... Тек бес жыл өткеннен кейін ғана,
соңынан ... ... ... ... ... маза ... ... бет, жалғыз көз батыр осы Орақ екенін естіген.
Ал, ол күндері хан Орақты ат құйрығына байлатып біржолата жоқ ... ... ... да ... ... алып ант ... «Орақ болса да
жоқ, мейлі» деп тілегін бере салған. Хан қабағының ашылмауына, ... ... ... ... Бүркіт руынан алған әйелінен Шах-Будақ сұлтан мен ... ... ... ... пен ... ... руынан
алған бәйбішесінен Шайх-Хайдар, Санжар, Шайх-Ибрагім, төртінші бәйбішесі
Ұлықбектің қызы Рабиу-Сұлтан-Бегімнен Күшкінші мен ... ... ... ... ... ... ... алған әйелінен Ақ-Бұрық пен Саид-баба
дүниеге келген. Осы он бір баладан ең тұңғыш ... пен ... ... ... ... бір төбе де, өзге ... бір төбе ... о дүниеге аттанғаннан кейін, Әбілқайырдың үлкен баласына деген
махаббаты одан қалған екі ұлға ауған.
әсіресе екі баланың ... ... өте ... ... ... да оған өзі қойған). Ал балалық мінезінде де Шыңғыс ұрпағының ... ... ... ... ... ... ... да хан осы екі немересін жетім қалдырып,
өксітпейін деп әзер кешірген-ді.
Ал осы он бір ... ... ... ... ... ... ішінен
Әбілқайыр келешекте Ордамның тірегі болады деп ... ... ... ... алса қан ... қатал, Сүйіншік сұлтан мен немересі Мұхамед-
Шайбаниды ерекше көңіліне қуат ететін. Әке балаға сыншы, өмір Әбілқайырдың
болжауын дұрысқа ... ... ... дұрыс болғанмен де, бұл екеуінен
Сайын тағы ... тым алыс ... ... кейінгі кезек Шайх-
Хайдардікі еді.
Бұрындықтың атасының тағының жанына ... ... ... аса бір ... ... ... тағдыры жеңіл болмайтынын,
басынан талай ауыртпалық, қанды тартыс өтетініне хан шек келтірмеді. ... осы ... ... ... ала ма? Шыдай алса, жауына төтеп бере ... ... ... ... осы ... ... оның ... кетпей қойды. Қыран
құс балапанын басып шығарарда, ең алдымен өзінің ұясына жақын жерден ... ... ... Егер ол қауіп жылан, не болмаса басқа бір қорқынышты
жыртқыш аң ... сол ... ... ұясына туар қатерден балапанын
құтқармай, жем іздеп алысқа ... ... ... ... ... жарқ ... өшпендік отты
Әбілқайыр есінен шығара алмай қойды. ... ... жау, ... ... улы ... осы Орыс ... ... — деді ішінен
Әбілқайыр, — егер ұрпағың ... ... ... көрсін десең ең
алдымен осы Бұрындықтардың көзін құрт!».
Ал екінші жақсы ... ... ... ... бір орнында
отыра алмайды. Астынан сыз өткендей түрегеліп келіп, ерсілі-қарсылы ызалана
жүре бастайды. ... ... тек ... ... ... ... Жан ... намысына тиер басқа да бір қырсық пайда бола
қалған.
Алдыңғы жылғы Қорасан жорығынан Әбілқайыр, ... ... ... ... ... ... ... Хан ордасына тиісті олжаны ... ... ... етіп ... кіші бәйбішесі Рабиу-Сұлтан-Бегім
сұлуға тартқан. ... ... екі ... үш ... мін. ... ... ... сөйтсе, жарасады» деген. Осы бір сөзімен бүкіл Азия
мен Үндістанды тітіреткен ұлы әмірдің шаһарын шауып, ... ... ... әйел етіп отырса да, қанды көз ... ... бас ... Бұл ... өзге ... арасында кезінде күндестіктен
туған жанжал да шығара ... Сол ... биыл ... ... жеті жасар ат болған. Биылғы тойда Әбілқайыр оларды да бәйгеге
қосып көрмек боп, Рабиу-Сұлтан-Бегімге:
... үш ... ... ... ... ... бірге
бәйгеге салмақпын, — деген.
Сүрме қасты, аққудай аппақ, отыз беске, келіп қалса да, әлі де ... ... сұлу ... Үш күрең бәйгеден келсе бірге келеді, қалса бірге қалады, — деген,
қарақаттай мөлдіреген үлкен бота ... ... ұзын ... хан тағындағы еріне жаудырата қадай, — тізбектеліп ұшқан ... ... ... ... жарасымды. Бірақ бұ жолы бәйгеге салудың реті
қалай ... ... ... аяғына жем түсіп, ақсап жүр. ... кеше ... ... Олай ... бұл жолы қоя ... — дей ... ... Саян жанындағы екі күзетшімен Сығанақ жаққа, дәл сол күні
қораға ... осы үш ... ... «Бақытты жігіт жалғыз ғана ханның
жас бәйбішесін құшып ... ... бір ... жылқысына татитын үш
сәйгүлік жүйрігін мініп кетіпті! Қандай қорлық, ханның намысын аяққа ... ... ... ... ме, құдай құлағына жетер сөзді, жұрт
қалай сақтанып сыбырласа да хан құлағына да ... ... жұрт ... алса ... ... ... ... қаһарлана түседі. «Рабиу сұлу
мен батыр Саян арасындағы баяғы жел сөз бен үш күреңнің ауылда ... ... үш ... ... ... — бәрі бір түйін» дейді хан ішінен және бас
уәзірі Бақты-Қожа арқылы үш ... той ... ... ... ... ... ханым берген сыйлыққа қызыққан болуы керек,
Қабылбайдың өзі үш ... ... ... ал оның ... еріп ... ... бұл күндерде тіпті Орда-Базарда болмағанын айтыпты.
Ханда «Бақты-Қожа уәзірі бір жаман оймен шындықты ... жүр ме, ... ... ... ... боп, ... қарттың сөзін әдейі
бұрған жоқ па екен» деген ой болмаған-ды.
Онсыз да жүрегіне тұнып ... бұл ... ... өзінің тұңғиығына
батыра берген. Әбілқайырдың көкірегін Рабиу-Сұлтан-Бегімге деген ... ... ... шөп ... ... ... қорлаған жігітпен арасындағы
қаңқу сөзді былай қойғанда, бүкіл елге әйгілі үш ... ... ... ... ... ерке ... енді хан Ақсақ Темір тұқымына
дақ салардай өш алуды ... Өш ... ... ... ... атасының
кеше бүкіл әлемді тітіреткен аруағынан да, оның ұрпақтары билеп отырған
елдердің қаһарынан да қорықпаған. Рабиу-Сұлтан-Бегім ... ... ... мен ұлы ... ... ... Бұл ... үстіне Рабиу-Сұлтан-
Бегімнің тағы бір қылмысты қылығы жамалған-ды. Тағы сол Бақты-Қожа уәзірдің
айтуы бойынша, ... ... ... ... ... жігіттерін қойдырған
ханның сүйікті кіші бәйбішесі Рабиу-Сұлтан-Бегімнің өзі ... ... ... да ... ... секілді. Және жоғарғы мәртебелі ханымның Арғын
билерімен де ... бар ... ... сол ... ... уәзір. Арғын
билерімен байланысы бар деген сөз — ата жауы, бақ күндестері өздерін Арғын
сұлтандары санап жүрген ... ... ... бір ... сөз. ... ... қандай күнә болуы керек? Мұндай күнә ... ... ... қор қызын да дарға асуға жеткілікті емес пе! Бірақ дарға асу аз
жаза! Оған ... ... ... ... ... ұрпағын бар әлем алдында
қарабет ететін жаза ... мың да бір ... Хан ... қарс ... ... күміске бөленген кең сарайын тағы кезе бастады.
Бірақ Ұлы ғалым Ұлықбектің қызы Рабиу-Сұлтан-Бегім Әбілқайыр мен ... ... ... ... ада еді. ... ... ... ата-
анасынан алған үлгі-ілім, тәрбиесі де, өзінің мөлдір бұлақтай ... ... ... де оны еш ... да ... болар. Батыр Саянды Сүйіншікке
аталық етуге тырысқаны да, басына ажал қылышы төнген ... ... ... ... ... де рас. Бірақ бұлардың бәрі де ... ... ... ... ... ... сұлудың қаны дәл осылай
төгілсе, бұдан ... жаза бар ма? ... ... ... ... заңы ... немере қызының басын алсын. Кек сөйтсе ғана қайтады!» ... ... рет езу ... ... ... ... ... мен Батудан кейінгі
«қылмыстыларға деген ... ... ... ... ... ... ... әсіресе «Ана алдында қылмысты балаға, бала алдында
күнәлі ... ... жаза ... ... ... ... ... күнәлі ананың жазасын баласы айтуы керек. Іштен жарып
шыққан, ақ сүтін емізген, бауыр етіндей тәтті ... ... ... ... ... жанына батар үкім бар ма? әсіресе, егер ана бала ... боп, тек оны ... ... ... бұдан асқан қиянат
табылар ма?
Аяулы анаға, тіпті күнәсі болған күнде де, сол баланы өмірге әкелген,
«құлыным» деп түн ... төрт ... ... ... ... анаға, дәл мұндай
сұмдық жазаны Ақсақ Темір қалай шығарған? Көреген [29]  деген атақты оған
неге берген?
Әбілқайыр дәл бұл ... ... ... ... ... ... ойлаған жоқ, ол тек кегінің қайтуын ғана көздеді. ... көзі ... ... ... өзі айтады Рабиу-Сұлтан-Бегімге өлім
жазасын. Өзі болып бірінші тас ... ... ... ... ... мүрит,
мүзәйімдер қарабет ханымды «лағнет» тасымен шөкелеп ... ... ... қату боп ... ... ... Жоқ, ... ғана
Рабиу сұлудан емес, сондай қыз тәрбиелеген бүкіл Ақсақ Темір әулеті ... ... ... ... ... Сол әулетке жиендік жағынан менің сүйікті
ұлым Сүйіншіктің өзі де жатпай ма?
Жатса мейлі! Шайбани тұқымы таза болу ... бұл ... ... ... құлақ садаға! Иә Рабиу-Сұлтан-Бегім осылай өлуге тиісті! Бұлай
өлу тек әмір-Темірдің заңына ғана емес ... ... да ... ... ... ... сұлтан осылай жазаласа, осылай өлтірсе,
түбі Сүйіншік сұлтан Көк ... ие бола ... ... ... ... ... Алдағы уақытта олардан мүлдем алыстайды. ... ... ... ... ... таза ... ... Ал туған
анасына мұндай жаза айтуға Сүйіншік көнбесе? Онда Күшкінші сұлтан бар ... Жоқ, ... ... өлуі ... ... ... ... ғана емес,
Рабиу-Сұлтан-Бегімнің де ең жақсы көрер кенжесі! ... ... ... ... жау ... анағұрлым ауыр тиеді».
Әбілқайыр күміс қоңырауды қақты. Батыр Саяннан ... ... ... ... ... Оспан-Қожа дәйекші зынданында жатқан. Үйге Бақты-Қожа
уәзірдің өзі кірді.
Хан есік алдында әмір күтіп ... ... ... жақтағы кілемнің
үстіне апарып отырғызды. Әбілқайыр енді бүкіл ... ... ... ... үй ... ... ұрыдай сыбырлай сөйледі. Бақты-Қожа уәзір хан
сөзін кейде естіп, кейде естімесе де, оның жұқа ... ... ... жарқ ете ... ... ... Әбілқайыр ойының бәрін
түсінгені көрініп тұр. ... хан ием, ... деп ... ... қуаныш толқынын баса алмай, кенет дауыстап жібере жаздайды да, дер
кезінде өзін-өзі әзер ... ... ... ... ... ... ... жатқан Рабиу сұлудың қан-қан болған суретін бір мезет ол көз алдына
елестетеді де, ішінен «Сол ... ... ... ... Мені ... деп ... ... екенсің, енді айыбыңның есесін ... ... ... ... ... баласының көзін жеткізу керек. ... ғана өлім ... ... ... ... ...... хан сыбырлауын тоқтатты.
— Құп, тақсыр, әміріңіз орындалады, — деп уәзір басын иді. Сөйдеді де
бұ да сыбырлады. — ... ... ... ... ал ... биді ... ... қашыруда оның да күнәсі бар...
Күні-түні ақыл-ойын кіші бәйбішесіне деген өшпендік билеп кеткен хан,
уәзір ... ... ... Ұғып еді, ... ... жатқан күдік кенет
шағатын жыландай жиырыла қалды.
Бақты-Қожа бұл сұрақты бекер бергенін артынан ... ... ... ... ... жаумен тең. Ақжол би де бұның бас уәзір болмауына көп
ой салған. ... ... өш ... ... ... аян, ... ... ханымға деген ойымның беті ашылып қалмаса нетсін? Рабиу-
Сұлтан-Бегімнің де мені бас уәзір еткіздіргісі келмегені өзіне ... ... ... қалғаны да рас еді. Рабиу-Сұлтан-Бегім мен
Ақжолды осы уәзірге бекер тапсырдым ба, қалай? Өш ... деп тым ... ме ... ... әлгіде ғана жыландай, ой түкпірінде шумақтала қалған
күдік бұдан әрі ... енді ... сол ... ... ... Рабиу-Бикеге деген ... ... ... ... да ... түсті. Енді ол: «Бәсе, Ақжолдың тағдырын қалай шешу
керек?» деп бір ашуға бір ашуды ... ... ... ... ... би екені сөзсіз. Және Рабиу-Сұлтан-Бегім бәйбішеммен байланысуларына
қарағанда, Арғынның бұл жүйрігі ... ... ... ... ... ... ... қазайын деген бе, қалай? Иә, солай тәрізді. Мұндай
жағдайда ... ... ... бар ма? ... ... деген сөз, Жәнібек пен
Керейдің шаңырағын ортасына түсірумен бірдей. Арғын ... ... ... мен Жәнібектен алынған өш!».
Орыс хан ... ... ... ... еді, Мұхамед-Шайбаниға
қараған Бұрындықтың кейпі қайтадан көз алдында ... ... «Біз ... ... бәріміз де осындаймыз. Дәшті Қыпшақ тағына ие ... мен ... ... қай ... ... Қолына күш тисе Бұрындық та соны
істейді. Ал күш тиіп ... да ... ... ... ... олар ... ... отырған жоқ. Рас, бұл руларды Арғын бастағысы келгенмен өзгелерінің
басы ... жүр. ... ... әлі де ауа ... Алдағы бір айла
бұлармен Жәнібек пен Керейді, қала берді олардың ... ... ... біріктірмеу керек. Ал біріктірмеудің жалғыз жолы баяғы бір кәрі
амал — ажал... Түбірімен жұлынған шөп қана қайта өспейді. Құр ... ... жоқ: ... ... Ақ ... ... десең, Жәнібек пен ... ... ... ... Арғындармен ымдас руларға сөзін өткізе
алатын Дайырқожа — Ақжол би ... ол ... жету ... ... ... пен ... үшін отқа күйіп, суға батуға бар. Иә, ең ... ... ... хан ... биді жоқ ету — жатқан жыланның құйрығын ... дәл осы ... ... алған жоқ. Баяғы көкіректі жайлаған өшпендік
уы, баяғы хан тағын қорғау қаупі тағы жеңді. ... ... ... Ең ... ... жайында айтылған әмірді орында,
—деді, — ... ... ... ... шешеміз.
Бақты-Қожа уәзір:
— Құп, тақсыр, — деп орынсыз күмәнданғанына көзі жетіп, тәжім ... ... ... ... ізін ала ... ... Қара Қыпшақ Қобыланды сіздің алдыңызда бас имекші, — деді шығыс
ғұрпымен орағыта сөйлеп.
— Жақсы, кірсін, — деді ... үре ... ... ... бас ... қалың ойды қуа беріп.
Иә, хан ойланатын іс қазір мол еді. «Өз әкесі Ұлықбекті ... ... ... әбдуәли-Латиф мырзадан кейінгі әміршісі ... ... ... ... ... өзінің Әбілқайыр ханға бағынышты
екеніне қарай, Үндістан мен Иракқа жорыққа шығыпты. Бұл қай ... мен ... ... ... ... ... ме? Иә, солай болар.
Шахрух мырза күшейсе ең ... ... ... үзуге тырысады. Жоқ,
ол болмас. Шахрух мырзаны біржолата ... үшін ... ... ... ... беру ... ... басын жоятын мезгіл жетті.
Моғолстанның да қазір өрісі кеңіп алды... Исан Бұғы хан ... пен ... ... ... ... Бұл ... да жөнге салар бір ... ... Түбі ... бір ... ... ... ... айқасқан
жөн бе? Бүкіл Дәшті Қыпшақ, Хорезм, Моғолстанның ... ... жері ... ... ала ауыз ... ұрпақтарына күшім жетуі
ғажап іс емес. Бірақ ... ... елге ... ... ... алар ма екен? Ақсақ Темір Мауреннахрға бабаларын Кавказдан құл етіп
айдап әкелген, қазір ұрпақтары мұсылман болып кеткен, ... ... ... ... «хан ием, буындарыңызға тұз ұялай бастапты. Сары
ауруға шалдығып кетер ... бар. ... жыл ... қоя ... барып, ыстық бұлақ суларымен емделгеніңіз жөн болар» деді ғой.
Бұл ақылды еске алмасқа бола ма? Жаулап алған ... ... түбі ... екі ... қара жер ғана ғой, ... жүзін билеймін деп жанталаса
берудің қандай қызығы бар? Ханның бұл өлімнен ... ... ... тимей кетпейтін бір үлесі бар. Ол бақыт та ... тек ... ... ... ... енді өз ... өзі ... «Дүние шіркін қандай ... ... ... өзі ... ғой, қара ... кіргеніңше сол үшін
алысып өтесің! Үрім-бұтағым деп алысасың» ... ... ... ... ... ... жер-жиһанға аты жаңа тарап, қырықтан асып бара
жатқан кезі ... ... бір топ ... бар аң аулап келе жатыпты. Кенет
жас ноян Сүбітай баһадур: «Тақсыр хан, қараңызшы!» деп оң ... ... ... көрсетіпті. Биік құз, етегі қалың көгал шөп, ... ... ... ... аққан күміс бұлақ. Осы бұлақтан су ішіп бір
топ киік тұр. Жел ... ... ... ... ... ... ... емес. Ханның оң жағында келе жатқан ноян ... ... ... ... ... марқа қошқарын іліп түспекші ... ... ... ... «тұра тұр!» деп қолын көтеріп, садағын тартқызбай
қойды. Ханның қырағы көзі дәл осы сәтте басқа бір кереметті ... ... ... жағына ентелей қарады. Сөйткенше болған жоқ, нояндар киіктердің
ар жағындағы көлден шығып, шың түбімен өрмелей келе ... ... ... қара шұбар жыланды көрді. Әлгі ноян енді садағын киіктерге ... ... ... әп ... ... ... еді, ... қолын көтеріп тағы атқызбай қойды.
Киіктер өздеріне ... ... ... сезді ме, кенет құлақтарын едірейтіп
жан-жақтарына елеңдей қарады да, айдаһарды көріп ата ... ... ... кеш ... әп ... ... ... кенет жуан шұбар денесін
сопаң еткізіп бір ытқытты. Сол ... ... жас киік ... ете ... орала түскен балуан денесінің бір сығуынан киік ... ... ... да жарамады, жас сүйегі сытыр-сытыр сынып, заматта жан ... ... ... ... бес ... ... ... жіберді де арандай
аузын ашып, киікті жұтпақ ... ... ... Жаңағы ноян үшінші рет
садағын ... ... бұ жолы да оны ... ... ... ... ... енді жұта берем деген кезде, кенет «шаңқ» еткен дауыс шықты.
Қайдан келгені белгісіз, кереге қанат ақ иық ... ... ... ... етіп ... үстіне құлады. Екі алып алай-түлей жұлысты да қалды.
Қайсысының қыран, қайсысының жылан екенін білу қиын, бірі қара ... ... ... ... ақ иығы. Тек бірін-бірі құшақтай жұлқыласқан, жанта-
ласқан, жартас етегінде шыр-көбелек ... ... ... ... ... ... түскен қыран, сірә, қанжардай тырнақтарын жыланның ең
жанды жерлерінен салған болуы керек, анау оны ... орап алып ... ... де ... Сүт пісердей алысқаннан кейін айдаһар иірілген денесін
дірілдей созып, кенет сылқ етіп құлап түсті. Бүркіт ... шу ... бір ... көк ... ап, екінші аяғын омыртқа тұсынан сап, артына
қайырып өлтіргенін нояндар енді көрді. Адамның басы мен аяғын ұстап ... ... ... ... ... Шыңғыс жаналғышы дерсің! Қыран
жыланның басын денесіне дарытпапты. Ананың тек ирелеңдеген бөксе жағы ... ... ... ... өткір сояу тырнақтар қойсын ба, көк
желкеден түсіп, тамағына дейін бүріп, айдаһарды әрі ... әрі ... ... жіберіпті.
Ақ иық айдаһарды өлтіргеннен кейін, нояндар енді оны жас ... ... ... деп ... Жоқ, олай ... ... киік ... де салмады. Әлі жаны шығып бітпей, ақырын ғана ... ... ... әп
жыланның денесіне қанжардай сояу тырнақтарын салып жіберіп, ... ... да ... ... қомағайлана тояттана бастады.
Әбден тойып алғаннан кейін ғана барып, ... ... ... киікті көтеріп
алды да кереге қанаттарын жая, шаттана шың басындағы ұясына ... ... ... бес ... ұзындыққа жетуі үшін ең аз дегенде жүз жыл өмір
сүруі керек ... ... бір ... ... Ұлы хан, әлгі қыран жас бағлан киіктің етімен емес, кәрі әп
жыланның ... ... неге ... Сол жас бағлан еті үшін өзі ... ... жоқ па еді? — деп ... Шыңғысхан:
— Досыңнан қасыңның еті тәтті. Ал қасыңнан өзіңмен алысқан жауыңның
еті тәтті, — депті.
әңгіме бұнымен бітпеген. ... ... келе ... ... ... аңға ... Баяғы өздері көрген шыңның жанынан өтіп бара ... егде ... ... ... баһадур тағы да:
— Ұлы хан, қараңызшы! — деп шың жақты көрсетеді.
Нояндар жалт бұрылады. Бір жағын пышақпен кескендей ... ... ... Осы ... ... ұзындығы үш құлаштай қара шұбар әп жылан
жоғары өрмелеп бара ... ... орта ... таяп ... ... ... тұр, жартас түстес шұбар жылан жоғары қарай ақырын қозғалады. Құлар
болса өзінің де ... ... ... Бұны ... ... ... ... күш?
Күш — біреу. Ол ата кегі, мынау ... ... ... ... өлтірген аждаһаның
ұрпағы екені сөзсіз. Сондағы жартас, сондағы ұя, ... ... ... ... ... Әр ... ажал, осынау қауіпті сапарға бұл жас
аждаһаны да аттандырған сол ежелгі ... ... шың ... қарады.
Ернеуіндегі қуысқа жабыстыра салған ... ... Жаз ... ... ... ұшып кете ... кезі. Өздеріне жылжып келе
жатқан ажалды сезгендіктен бе, олардың үрейлене шыққан шаң-
қылы еміс-еміс ... ... ... ... енді ... Мынау әп жылан
ата кегін енді қарт қыранның балапандарынан алмақ!
Шыңғысханның оң жағындағы, қазір қартаң тартқан баяғы мерген бас ... ... тағы ... ... ... жиырма бес жыл өткен әдетіне сай
оны тағы тоқтатты.
Жас жылан, келе жатқанымды көріп балапандардың күні бұрын зәресі ұшып
өлсін дегендей ... ... Ұяға ... үш ... жер қалды. Тағы да
жылан өрмелей түсті, енді екі құлаштай ғана єалды. Жылан енді бір ... да ... Қарт ... ... жас ... ... ол ата ... Жылан енді ақырғы рет өрмелеп ұя ... да ... ... ... ... енді анық ... Мерген ноян тағы да
садағын қолына ... ... тағы да ... ... басы ... ... ... кіре берді. Дәл осы кезде кереге қанаттары суылдап қыран да
жетті. Бұл сөзсіз ... ... ... ... ... баяғыдай дауыл тұрғызар
екпінді емес, қартайған... Әйтсе де жаратылысынан ... ... ... ... қартайдым, алысар қуатым жоқ деп жас ... ... жоқ, алыс ... ... ... ... ең ақырғы рет пәрменінше
сілтеп, жартастың дәл төбесінен бауырлай түсіп, бір ... ... іліп ... ... лақтырған тасша құлады. Жыланның басы ... ... ... денесі бір мезет жазыла көрінді де, әп-сәтте ... Енді оның лақа ... ... ... басы жоғары қарай көтеріле
берді. Бірақ жылан басы ... ... тиіп ... Сын ... ... қарт ... бос аяғының мұқала бастаған, бірақ әлі де сояудай
тарбиған ... ... ... қос ... ... ... Екі алып
осылай айқасқан қалпында жерге келіп құлады. Тағы да ... жан ... ... жұмарланған денелер. Жастың аты жас, бұл жолы әп жылан қыранды
ортан белінен орап алған-ды. Күші ... ... ... ... ... жағын босатып жіберді. Бұ жолы алыс ұзаққа созылған жоқ.
Қыран бір мезетте жылан құшағынан босап шыға ... Ол енді бір ... ... ілби ... жанындағы кісі бойлы жартасқа шықты. Бұл ... қоя ... әп ... құйрығымен жер сабап, иіріле дөңбекши, өзімен-
өзі әуре боп жатты. Қыран қырындау жағынан шығып ... ... ... отырды
да жерде тулап жатқан жыланнан көзін алмай ... ... ... ... да ... Өз ... өзі ... да, тасқа да
ұрып тулап жатқан жылан әрі-беріден кейін әлсіреуге ... ... ... жоқ. ... ... болған денесін, ақырғы рет бір мәрте ... ... ... ... Тас басында тапжылмай отырған ... осы ... шаңқ ... ... ... ... ... көкке қарай талпынды,
бірақ түбінен опырылған бір ... ... рет ... ... ол төмен
қарай жантая құлап, жаңа ғана өзі көтерілген жартастың сүйір ұшына ... ұрды да, ... ... ... рет көтерілуге жарамады.
Ақырғы рет қанталаған ... көк ... ... да, ... рет ... дірілдей жерді соғып, тына қалды. Шыңғыс тобы шың ... ... бір ... ... ... қос көзін ойып түсіріп, екінші
аяғының тырнақтарымен кеңсірігін ет-метімен ... ... ... ... жан ... ... бұ да өз ... жібермепті, алып денесімен орап
қыранның бір қанатын топшысынан сындырыпты...
Жыланның өлгенін көргенде шаңқ етіп ... ... ... ... ... ... ... Мына қыранның арманы жоқ, — деді. — Ол ... жолы ... ... ... ... алысып жеңді. Бұ жолы өзі өлсе де балапандарын
ажалдан құтқарып өлді. Мына аждаһаның балалары өсіп, өшін ... анау ... ... ... да қыран болады. Олардың өз тартыс-
тары басталады. Ал қарт ... өз ... ... ажал ... Өзі ... ... тудырар жауын құртып кетті. Осылай ажал тапқан ... ... көк ... ... ... өлер алдында қуана шаңқ етті. Сендер де ... ... Ажал ... ... монғолдың ұлы тағына қауіп-қатер
туғызатын жауларыңды құрта беріңдер. Сөйтсеңдер бұл жалғаннан әлгі қырандай
армансыз өтесіңдер, — деп ... ... аңыз ... Әбілқайырдың құлағында шыңылдап тұр. Оның ойынша дүние-
жалған маңызы арғы ... ... ... ... ... ... «Ерте ме, кеш пе, бәрібір ажалдан құтыла алмайсың, ал ... ұзақ не ... ... тек ... ... ... Сол
ұрпақтарыңның өмірін ұзартуға сен өз борышыңды, әлгі қырандай, өтеп кетуге
міндеттісің. Аурусың ба, ауру ... бе, егер ... ... ... ие ... Моғолстан, Самарқанттардан қауіп туар болса сол қауіпті
сен ... ... ... кет! Иә, ... ... ... Әбілқайырдың қалай ойға шомып кеткенін
Қобыланды айтпай-ақ білді. Амал жоқ, ... ұзақ ... тура ... ... ... ... де ол әлі қызба, шыдамсыз мінезінен айырыла қоймаған-
ды.
— Хан ием, — деді ызбарлы жуан ... ... ... шығарып.
Терезеге қарап тұрған Әбілқайыр селк етіп жалт ... ... оң ... ... алтын сабына барып та қалды.
— Мен сіздің қасыңыз емеспін...
«Иә, иә, бұл менің қасым емес. ... ... ... лып ... ... оңай ... алғанына жаман өкінді... «Осыншама жұртты
өзіме қаратсам да, осылай болмашы бірдемелерден елегізіп қаламын. ... ... ... ... ... Жай ма, ... Жай емес, хан ием, баяғы бір Ақжол би жайы да... ... ... ... ең ... ... ... қайсымыз ықпалымызды көбірек
жүргіземіз деген бақталастықтан басталған. Иә, әрқайсысы өзін ... ... зор ... екі рудың екі батыры жанжалдасса, оның
артында тұрған екі ру ел де ... ... ... ... ... ... тек ... мүдделерінен шығуы керек-ті...
Әбілқайыр Ақжол мен Қобыланды арасын астыртын шоқ ... ... ... ... екі ... ... екі ... өшпенділігіне айнала
қоймады. Демек, Қобыланды мен Ақжол өшпенділігі күннен күнге өрши ... жеке ... ... аса ... ... ... ... таласы
бірден ойран-асыр рулар таласына айналып ... бұ жолы ... ... ... ... ... таластары да екі топтың уақытша қызбаланғаны
болмаса, кектесіп, қан төгісер күйге жетпей қойды. ... ... ... ... ... өзіме қарсы салғылары келіп жүрген Жәнібек пен Керей
сұлтандарда-ау деп жорамалдады хан. Ал шын ... ... еді. Кең ... бар күн ... мал бағу ғана болған қазақ рулары ... ... қол, бір ... бас ... өте қажет екенін ұға бастаған.
Жерінің шалғайлығы да, сол ... ... ... ... ... ... да, ... бір жерде отыруға мүмкіндік бермейтіні рас. Бірақ
қазақ руларының түсіне бастаған тағы бір жағдайы бар. Ол ... ... ... ... ... ... кете ... еді. Осыдан
барып бытыраған қазақ Жошы ұлдарынан да, ... ... ... ... ... заманда тағы бөтен жақтан ... бір ... ... ... ... ... қазақ рулары бір жерде бас қоспағанмен
де, әдет-ғұрпы, жайлау-қыстауына қарай ... жұрт болу ... ... Оларда енді Үш жүзге бөлініп ... ... еді ... ... Үш жүз деп атқа ... де үш сапқа ыңғайланып бастарын
біріктіруге кіріскен. Дәл осы кезде Арқада көшіп ... ... мен ... да ... одақтың лебі сезіліп қалған. Бұны жөн көрген осы екі
рудың ... биі, ... ... Қобыланды мен Ақжол арасындағы
кикілжіңді рулар жанжалын өршітпеуге тырысқан. Халық тұрғысынан дәстүрге
айналған, ... өз ... ... ... ... айтыстарға
қатынасқанмен де, бұл бірігудің абзал екенін Асан Қайғы, Қазтуған, Қотан
секілді бүкіл қазақ қауымы ... ... да ... Сол ... ... дауы өз ... ... аспай қала берген.
Ал осы дауды түбі Жәнібек пен Керейдің дауына ... ... әлі де ... ... мен ... арасын оқта-текте бүлдіріп
отыратын.
— Ақжол жайында дейсің бе? Оның жайын маған несіне айтасың, — ... баяу ... мен ... ... ... өзі ... жайдан
бөтен, біріне-бірі кешпес жау боларлықтай тағы да бір сырдың ... ... ... екі ... ... тек өз тұрғысынан өршіте
түскен. Түбін күтіп, өз басына тиер өсек-аяң сөздерге де шыдаған.
— Батыр Саянды Ақжол ... отыр ... ... Білсеңіз... Кінәсі қолыңызда тұрғанда...
Әбілқайыр ақырын күлімсірегендей болды.
— Өйтуге болмайды. Ақжол жақтағылардың күші мол...
Қобыланды кенет ашулана қалды.
— Қандай күш?! ән мен сөз ... ... көп ... ... ... етіңіз, он сойылмен Ақжол бидің аулын тал түсте шауып ... ... ... аулы ... пен ... ... ордаларымен қотандас
отырған жоқ па? Ақжолды шауып жатқанда олар үндемей қалар ма?
Қобыланды бұрынғысынан бетер күреңденіп:
— Үндемей қалмаса тағы мейлі! Онда мен ... ... ... шабамын.
Хан тұнжырап кетті. «Жоқ, жоқ, өйткізуге болмайды. Бүгін қара халық
сұлтандардың ауылын шауып дағдыланса, ертең ханның Ордасына да лап ... ... ... қар ... ... басын хан алар. Қара халықты
басқарудан ... ... ... ... ... ... ... Мейлі
бірімізді біріміз қан жоса етсек, о да біздің ғана шаруамыз. Ал ... ... қара ... ... ... ... бассыз кеткен ноқай
тобыр ертең ереуілдеп Орда тағдырын өзі сойылымен ... Иә, ... ... ... беру керек? әйтсе де, оның елу ... ... ... ... ... ... ... көзі жойылса, Жәнібек пен Керей ең жанашыр адамынан
айрылады.
— Олай болса, тек Ақжол бидің жалғыз өзін жоюға ... ... ... Бір адамды өлтіру үшін, он адам боп ауылды шабудың қажеті бар ма?
әлде жекпе-жекке күшің жетпей ... сөз ... ... ... ... ... ол хан алдында
тұрғанын ұмытпай, қинала жауап қайырды.
— Жекпе-жекке Ақжол би шықпаса қайтемін, хан ием?..
— Онда... Жекпе-жек жүз ... ... ... ... ... да ... беті енді тіпті күреңденіп кетті. Хан
сөзін ол ... ... ... ... аңдып жүріп жалғыз жүрген
кезінде өлтіруі керек. Жоқ, Қобыланды батыр ... ... ... Өлсе ... де қан ... ... бетпе-бет келеді».
Қара Қыпшақ жолбарысының намыстанып қалғанын хан да сезді. Енді ... ... Ашық ... ел ... ... ... ... тату болғаны жөн.
Екі батырдың оңаша айқасында кімнің дауы бар? Жүзбе-жүз айқаста күші ... ... ... құнын ешкім жоқтамайды. Бұл ата-бабамыздың ескі салты.
Хан сөзінің жаны бар екенін Қобыланды батыр енді аңғарды. ... ... ... ... ... ... өлтіреді. Жүректі жегідей жеп бара
жатқан ... тек соны ғана ... ... ... ... ... иді де:
— Құп, тақсыр, ендігісін ақ білектің күші, ақ найзаның ұшы ... ... хан ... шығып кетті.
Әбілқайыр тағы да ойға шомды. «әрине, Жәнібек пен Керей Ақжолдың
құнын сұрап хан ордасына ... ... сол ... жекпе-жекте өлген батырдың
дауы арқылы елге бүлік салайын деп жүрсіңдер деп, біржолата ... ... ... ... мен ... ... Дәшті Қыпшақ бірлігін ойлаған хан
боп қалам. Ал тобыр солай түсінсе қос сұлтанның өлімдері де елеусіз ... күні ол ... Орда ... ... ... Найман Қара Оспанды
шақырып алды. Оған ертеңнен бастап Орда-Базардағы хан әскерін ... ... ... ... кезде Жәнібек пен Керей жағына іш тарта бастаған
Найман ... хан ... ... ... ... ... секем алған
сұлтан өз жігіттеріне аттарын белдеуде, найзаларын босағада ұстау-
ды ескертті.
Дәл осы кезде Ақжол би жанында үш аңшы ... бар, ... ... ... көне ... ... ... қарт Арғынаты тауларының
бөктеріндегі бір кезде Барақ хан ... ... ... ... саяхатқа
шыққан. Жаз бойы құсбектері той-думанда жүріп, тұғырларында ұзақ ... ... ... қызыл көз қаршығалар аңшылардың әбден айызын қандырған.
Қырдың шоқтай қызыл түлкілері мен қара ... ... ... ... би мен серіктерінің көңілін көл-көсір ашқан. Қаршыға салу ... ... ... ... шыққандарына бір аптадан асып ... ... ... Жәнібек сұлтаннан «Хан Ордасы қазір ұйқы-тұйқы ... ... аңда ... ... боп бір ... ұшырап қалмасын, тезірек
Ордаға қайтсын» деген шабарман келген. Заты сабырлы Жәнібек сұлтанның босқа
мазасызданбағанын Ақжол би ... ... сол ... ... ... ... бұлар ойлаған кездерінде Орда-Базарға жете алмаған. Ұлытаудан
бері асып, күнгей беттегі тал ... құла су ... ... ... ... деп ... бір ... Жошы ауылы қонған жерде ат шалдырып
жатқандарында, қасында он жасауылы бар, ... ... ... үстеріне сау ете қалған. Түсі суық, кигені кереге көз сауыт. Күн
сәулесімен шағылысады. ... ... ... жұмырықтай қорғасын
құйған, үлкендігі баланың басындай, ... ... ... ... көк ... бір ... ... Ақжол биді көргеннен-ақ ақырған:
— Қатын болмасаң шық қазір, өлер ... осы! — ... ... құба ... ... не? Жекпе-жекке шығар болсаңыз қалың ел
бар емес пе? — ... ... ... қара ... жас ... әй, мына қара ... ең алдымен өзіңе тимесін десең, былай тұр! —
деп зекіген.
Қобыланды батырдың өшпенділігі тым тереңде ... ... ... ... сөз ... әуре ... ... жазғаны осы болса оны да
көрейін» деп шідерімен оттап жүрген Ақжанбасын алдырған. Шарт ... ... ... ... ... соғуға деген қайың сойылын ұстап
атына мінген. Сол-ақ екен долы мінезді Қобыланды Көксеңгірге ... ... ... ... Ақжол атын тебініп үлгіргенше сала құлаш кеуделі
Көңсеңгір ... ... ... ... сойылын да жөндеп сілтей алмай қалды.
Нардай биік тұлпардың үстіне қарай соққан ... ... ... ... ... ... барып тиді. Қара Қыпшақ батыры тұлпарының қарқынын
тоқтатпастан Ақжанбасты кеудесімен қақтыра ырғытып ... бас қара ... сәл ... ... биді дәл ... қос ... ... Ақжол биі
түбінен кескен теректей дізерлей қалған Ақжанбасының ... күрс ... ... ... түлкі тымақ киген, мылжа-мылжа болған төртбақ
денесі анандай жерге дейін домалап кетті.
Қобыланды батыр ... ... ... жоқ, ... ... ... ... бойы, іп-лезде көзден ғайып болды.
Ойламаған оқиғадан шошып кеткен ... ... ... ... ... ... Бас ... күл-талқан боп, миы әр жерге шашырап жатқан аяулы
бидің нардай денесін алдарына өңгеріп Орда-Базарға қарай беттеді.
Әбілқайыр бұл ... хан ... ... ... оңаша отырған.
Уәзір хан тапсырмасының орындалып қалғаны жайында әңгіме шертуде.
Сүйіншік сұлтан туған ... ... ... ... ... Сен менің анама қара жауып отырсың, жарып өлтірем деп қанжарын ала
ұмтыл-
ған-мыс. Бірақ бұл оқиғаны «хан әкең де ... Сен ... ... ... дегеннен кейін барып тоқтаған-мыс.
Шыңғысханның тас жүрек тұқымы емес пе, ақыры күнәлі анасын өлім
жазасына ... ... ... бұл ... ... ... жасырып қалған. Ол Сүйіншік
сұлтанмен әңгімесін бөтен ... ... ... өзге ... емес,
бұл сұлтан Бақты-Қожа уәзірге жақын жүретін. Уәзір оны оңаша ... айта ... ұзақ ... уәзірінің көмейінде бір өте ... ... ... ... бала жігіт:
— Сөйле, Бақты-Қожа уәзір, — деген. — Байқауымша айта ... ... ... ... бар ... Оның рас ... Егер ... сыр маған арналған болса, екі құлағым сенде.
— Тек өзіңе ғана арналған. Тек сенің болашағыңа керекті сыр...
Тумай жатып Хан ... ... ... ... ... ... ... басыма қауіп туып қалған екен» деп шошып кетті. Сұлтанның
бұл ... ... қу ... ... ... ... ... болам деп жаратылады. Хан баласы
туғанда хан болу үшін туады. Сенің әкең ... он ... ... ... биледі. Ал одан туған сен, әлі жорға мініп ... ... ... ... Дер ... ... ... жарық дүние көрмеген балапан
тұншығып өледі, дер кезінде алтын ... ... ... хан ұлы, хан ... етер ... ... О да өлгенмен тең...
«Хан тағы» деген сөзді естігеннен-ақ Сүйіншіктің екі көзі ... сала ... ... бала жігіттің ең осал жерінен ұстағанын сезді,
енді ол бір терең ойға шомып кеткендей ұзақ ... ... ... ... ... жаға ... Сүйіншік шыдай алмай:
— Хан тағынан дәметер менен де бөтен ... бар ғой, — ... ... ... ... — олар да хан ... Қара ... баласы — әкесінің баласы. Хан тағының баласы — ... ... тақ ... ... ... ... Хан әкеміз әлі елуге жеткен жоқ қой...
— Хан жасы — ... ... ... ... өзін ... ... хан жас ... Баласы ер жеттім десе — хан қартқа айналады.
Сүйіншік түксие қалған.
— Сонда сен...
Уәзір ақырын жымиып күлген.
— Шыдай тұр, ел ... ... ... ... өзің ... біл, — ... — Мен сені әкеңе қарсы салғалы отырғам жоқ. Қылшылдаған жас айғыр ... ... ... өзі ... Хан ... ... ... кезінде көрсетерсің. Ал қазір айтарым: мүбаракті Әбілқайыр хан
ауру жан. ... ... ... ... ... бүрсігүні, оның төсек тартып
жатып қалуы ғажап емес. Құдай өзі бергенін өзі ... ... тірі ... түсе ... Әбілқайыр ханның тек сырты ғана сау, іші күйе түскен
кигіздей шұрық-шұрық. Құдай тағала қымбатты хан иеме мың жыл ... Ал ...... қиналғандай төмен қарады, — жаман айтпай
жақсы жоқ, егер хан ием ... бола ... бір ... он ие бар, қайсың
отырасың мен соны айтайын деп едім.
Сүйіншік адуынды хан әкесінің көзі тірі ... ... ... ... өзі отырып көрмеген алтын тақтың буы күні бұрын жүрегін тулата бастады.
Ол енді қобалжи, толқи ... ... ... қайсымызды лайық дейсіз?
Уәзірдің де күткені осы сұрақ еді. Енді ол асықпай, ... ... Хан ... өзге балалары бір төбе, сен де бір төбесің. ... ... ... ... ... ханның ақылды баласының бас ... ... ... Ал ... әкең ... анаң бас жауың...
Сүйіншік шошып кетті.
— Ол мүмкін ... — деді ... ... — бір ана ... жақсы
көрсе, ол менің анам!
— Болар жігітке дүниеде анасының жақсы ... қиын ... жоқ, ... ханым сенен аналық махаббатын аямайды, сені ... ... ... Сол үшін ... ... Күшкінші сұлтанды
отырғызуға бар.
Сүйіншік сұлтанның екі көзі шатынап, ерні кезеріп кетті.
— Алтын тақты қимаған ананың ... ... неге ... ... ... бос сөз екен ғой, ... шын ... көрері Күшкіншік
болды!
Осы сәтте Бақты-Қожа уәзір шын сырын ашты.
— Хан тағына жетем деген адамда туыс та, ... да ... ... ... бір ... ... өлігінің үстінен аттап, хан тағына жетуге
тура келеді. Өйтпесең ... ... ... көп ... біреуі
аттап өтеді. Хан тағы тек тастай берік, жан аямас мықтының ... ... ел ... ... ... ... баққанмен бірдей. Егер осы жолда
қажырлы бола аламын десең мен сенімен бірмін, — деп бір тоқтаған ... ... деп ... ... ... Осы ... кейін жатса-
тұрса да хан тағы оның көз алдынан кетпей қойған. Мансапқор, ақылға бай
емес бала ... зәр ... ... жеткізіп ап, зұлымдығына найза
бойламас уәзір, хан тапсырмасын орындауға кіріскен. «Саған алтын ... ... ... ... да ... бар, егер хан ... жеткің
келсе осы күнәсін дақ етіп, ең алдымен Рабиу-Сұлтан-Бегімнен құтыл» деген.
Бақты-Қожа ... ... ... ... тек ... қасқыр бол-
ғанша ғана ана, ал күшігі қасқыр болғаннан кейін, анасы да оған ... ... ... ... әке де, шеше де, ... де — тек ... ... бекер айтпаған еді.
Уәзір ханға Сүйіншіктің тілін осылайша тапқанын ашпады. «Ханға ... емес пе, ... ... ... ... ... Тек ... орындалса бол-
ғаны ғой».
— Жақсы, Бақты-Қожа уәзір, — деді хан, анау басын төмен иді.
Осы сәтте Ақжол ... ... ... ... келді.
Әбілқайыр Тарланкөкке мініп, қалың нөкерлері мен «хан ... ... ... көне ... ... Ақжол аулына көңіл
айтуға аттанды. ... ... ... ... ... ... етек жағына қаза болған Ақжол биге ... ... ... келе ... Хан ... ... тежей тартып, әлсін-әлсін өзен, көл
бойларын жағалай жайлаған қалың елге қарап қояды. ... ... ... ... ... ... Қоңырат, Керей, Уақ ауылдарының маңайында
өреде ерттеулі ат, белдікте шошайған найза ... ... ... бейбіт елде жауға шығар, не жау күтер алдында осындай бір сұсты түр
пайда болатын. Мынау жорыққа ... ... ... Тек ... ... Қарашын, Қосшы рулары мен төлеңгіт ауылдары жайбарақат.
Әбілқайыр қазақ руларының түрін көріп ... ... ... ... деп ... ақыл бердім бе, қалай деп ойлайды ол бір ... ... ... ... ... ... қаһарлана қалған, мынау, қалың елдің
осыншама кәр көрсетуіне себеп болғанына, Әбілқайыр енді ... ... ... Жәнібек пен Керей құр қол келе қалады деген жорамалының да
бұрысқа шыққанын ұқты. ... ... ... пен ... өз ... ... екен. Енді тек айқастың күндерін күтіп отыр-ау деді ... ... ... ұстап кетті. — ... ... ... ... биылғы жылдай бейбітшілік жылдың ... тек осы ... ... ... мың салт атты ... бар. Әбілқайыр тағы да
осынау қару-жарағын сайлап, қаптаған Арғын, Найман, Қоңырат, Керей, ... ... көз ... ... сол ... шыңның тең жартысы
қазақтың осы руларынан емес пе? әрине солай. Қалғаны ғана ... ... ... ... монғол, шағатай, моғол, қалмақ, қырғыз
елдерінен. Егер айқас туа қалса, ... ... ... ... ... хақ. ... дайындық соны көрсетеді ғой. Қобыланды батырды
қорғап, ... ... де ... шабуы екіталай. Күш тең түсіп қалған екен. Жәнібек пен Керейдің ... ... тым ... ... ... да осыдан... Мауреннахр ... ... ... уақыт тығыз... Не істеу керек».
Бұлар Ақжол бидің қазасына арнап тіккен ауылға таяп ... ... ... пайда болатын қара қамысты Қарасуды жағалай,
қарабастырық пен ат ... ... ... босағаға іліп қойған бұл
ауылдың қаралы жағдайын ... ... таяу ... үй тұр. Сол ақ ... ... топ ... ортасына ұшып келген қара бүркіттей он алты
қанат, шымқай қара қой ... ... ... қара орда ... ... ... ... Арғын руының көз таңбасы салынған сала құлаш
құйрықты қара жалау... Қара орданың түрі тым ... ... ... руының
айбары тәрізді. Әрине, Ақжол өліміне бүкіл елдің осыншама көңілін аударған
Жәнібек пен Керей сұлтандар. Қолының қанжар ... ... ... ... ... Бірақ сол сәтте-ақ қолын кейін тартып алды. «Менің өзімнен
өзім қобалжып келе ... ... ... ... ма екен?» — деп енді ол
түріне жайбарақат пішін беріп жан-жағына көз ... Жоқ ... ... ... ... көзі ... қаралы үйде... дегенмен, не істеу керек?
Бұндай айқаста қандай тәсіл, қандай дұрыс жол бар? Баяғы бір күпті ... ... ... ... Хан ойына жауап іздеп тұнжырай берген кезде кенет,
«Ой ... ... ... ат ... топ ... ... селк ... бөліп жіберді.
Қазалы ауылға таяғанда «Ой, бауырымдап!» ат қою қазақ руларының сан
заманнан келе жатқан көне ... Бұл ... тек ... ... ... Сонау Монғол жерінен келген Шыңғыстың бар ... ... өзі ... өз ... ... алған қазақ елі сұлтан тұқымының
бұл әдеттен бас ... ... деп ... ... Ал, ... ... басымен, жай қазақтай өлік шыққан үйге «ой, ... ... ... ... ... ... Осы ... де Әбілқайыр тобы қаралы
ауылға үрдіс аяңмен таяп келе ... ... «Ой, ... ... хан ... ... мен ... бір қанаты опырыла шапты.
Бұлар Арғын, Найман тәрізді ... ... ... еді. Хан ... қайт!» деп ақырмағанмен, тобының рұқсатсыз ... ... ... ... жоқ. ... қабағы түйіле түсті. «Хан Ордасына бір қауіп
жақындап келе жатқан тәрізді. Өзіңді безенген садақтай ... ... ... тобы қара ... ... келіп түсті. Сұлтандарға ... ... ... ... қошқар мүйіз етіп ойған алтын тәжі, тор көз жеңіл ... ... ... алтын зерлі, Герат шеберлері тоқыған қызғылт ... күн ... ... ... қара ... есігін ашты. Төр
алдында басына қара құндыз бөрік, үстіне жағасын қара құндызбен көмкерген
қара ... ... ... ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтан
отыр. Қастарында қазақ руларының он бестей атақты би, ... ... сол ... ... Өліктің бас жағында баласы қаза болғаннан бері ша-
былған қурай тәрізді кеуіп, қаусап қалған Қотан жырау, қобызын ... жасы ... ... ... боп ... Үйге ... ханды
көріп, қайғылы қабақтарын ашпай, Жәнібек пен Керей баяу жылжып ... ... Хан ... де ... үнсіз амандасты да, дәрежелеріне
қарай тиісті орындарына отырды. Хан ... деп ... ... тұл ... ... ... ... жоқ. Көрші үйлерден әйелдердің ... да ... ... ... ... ... ... отырғаннан кейін ғана қара орданың ішіне көз сала
бастады. Орданың сырты ... қара ... іші де ... қан жылаған қара
екен. Алтын, күміспен зерлеген қара сырлы уық, кереге, бақан. Абажадай қара
шаңырақтан ... ... қара шуда ... өрген шашақты тұжырма. Үй іші
адамның зәресін алып, құтын қашырғандай... Әбілқайыр енді сол жақта, қара
мақпалдан ... ... ... ақ ... ... ... өлікке қарады.
Ақжолдың денесіне көзі түсер-түспестен селк етіп шошып ... ... түйе ... боп ... ... денесі жатыр, басы жоқ. Алып
денеден қан ұйып қара күреңденіп кеткен, тек мойын омыртқасы көрінеді. ... ... ер ... да мына ... жан ... Мына жырда басы
болған, ал мына тұсы тымақ киетін жері еді дегендей, өліктің мойынынан бір
жарым қарыс-
тай ... ... көк ... ... ... ... ... қара бояу-
лы үй ішінде тек түсі өзгеше осы тымақ қана. Жайшылықта жігіттің көркі
болар әдемі ... ... ... ... ... ... бас ... көрсетіп, адам құтын бұрынғысынан да ала түскен. ... ... ... Хан әбігерін Жәнібек пен Керей бірдей ... ... ... тіс ... ... көзін өліктен аударып кереге тұсына қарады.
Өліктің бас жағында ... ... өлер күні ... ... ... мен іші қалың кигізбен әдіптенген кіші-гірім қара қазандай көк құрыш
дулығасы ілінген. ... ... ... ... ... қара ... ішігі
мен қайқы бас саптама үргеніш етігі. Аяқ жағында өлер күні тағы үйде ... қара ... мен ... ... ... тірі жан алмайтын қайың садағы.
«Осы заттары сол күні Ақжол бимен бірге болса, Қобыланды батыр бұны ... еді» деп ... өлік ... ... қойғандай.
Жырау сыбырлай зарлайды:
«Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным!
Сексен асып таяғанда тоқсанға
Тұра алмастай үзілді ме ... ... ... бұл ноғайлы ұлының!
Аққан бұлақ, жанған шырақ жалғыз күнде құрыдың,
Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным!»
Жалғыз ұлынан айрылған қарт ... ұзақ ... ... өзі ... ... аңыратты. Әлден уақытта қарт жырау «Аһ» ұрып әзер тоқтады.
Сол уақытта барып сыбызғыдан шыққан, құлаққа ... ... ... ... ... ... құран оқи жөнелді. Аятын бұ
да ұзақ оқыды.
Құран оқылып біткеннен кейін, Әбілқайыр талғамды ... ... ... сөзі бітісімен, Қыпшақтың сүбе биінің бірі, топ жарған шешен ... Қара ... ...... — Ат ... аяулы ұлыңды өлтіріп,
елге қарар емес, жерге қарар ... бар. ... бас, ... жан ... ... ... Құн алынғанмен Дайырқожа би қайтып келер ме? — ... ... ... ақ орап ... сөз ... ... — деді байсалды
дауыспен Жәнібек.
Әбілқайыр хан бұлардың үнінен бір ауыр зіл сезді.
Осымен хан тобы қаралы ордадан ... ... ... келе ... екі ... есіне алды. Бірі — Қара Қыпшақ Қобыланды Ақжол ... де, оның ... ... ... еді. Бұл ... ажал Ақжол бидің
атын тірідегісінен де ... ... ... ... адам атымен осылай
ойнайды. Тірісінде жоқ даңқты өлгеннен кейін береді. Ақжол би де ... ие бола ... Қара ... Қобыланды бидің басын алғанмен,
оның ұрпақтарға кететін даңқын жоя ... ... хан бұны ... ... — осы ... ... ... өзі ойлағандай Жәнібек пен
Керейді құртатын жол болмай ... Хан өз ... өзі ... ... аяғы ... ... ел ... дау-жанжалға шабатынына шек
келтірмеді. Хан мұны есіне ұстауға тиісті екенін мықтап түйді.
Ақжол ... ... ... ... Жәнібек пен Керей қазақ руларының
сойыл ұстар жігіттерін, ... ... ... ... ... ... ... Қазалы ерінің құнын сұрады. ... ... ... ... ал, бір бидің жоқтауы осы үш адамның қанымен бітсін» деді.
Жайшылықта ақ жарқын Жәнібек қараңғы түндей түнере:
— Бізге жазықсыз жандардың қаны ... ... ... ... ...... ... Бұл айқас тек Қобыландының басымен тынбайтынын білетін-
ді. Қобыландыдан айрылса бар ... ... қол ... есепке алды.
Сондықтан «жоқ, Қобыландыны бермеймін» деді.
Жәнібек пен Керей орындарынан ... Олай ... біз ... — деді қос ... ... бұрын Әбілқайыр хан сарайының мұнарасынан Кеңгірді
бойлай, Орда-Базардың күнгей бетінде құмырсқадай қаптаған әскерді ... пен ... ... ... ... ... ... «ұстаңдар
мыналарды!» дей алмады нөкерлеріне. Жер шұқыған қалпымен үн-түнсіз қала
берді.
Күн бата Арғын, Тарақты, Керей, ... ... Уақ ... ... ... пен ... ... Моғолстанға қарай көтерілді.
Қалың әскері қорғаған қазақ рулары түні бойы көшті.
Таң атып, күн шыққанда кешегі ақшағала қалың ел сыңсып отырған ... ... ... ... жері ... бос қалғанын Орда-Базар халқы тегіс
көрді. Осылай боларын білген Әбілқайыр, хан сарайынан шықпай ... ... ... Қобыланды да хан ордасының қасында қала ... ... бес мың үйін ... ... ... ... бел ... батырдың бұлай көшуіне бір жағдай үлкен себеп болды. Жәнібек ... еріп ... ... ... жеріне көтерілуден үш күн бұрын,
қазақтың сол кездегі ардақты санайтын бір топ батыры мен ... ... ... келген. Бұлар келсе Қобыланды он екі ... ақ ... бүк ... ... ... ... ... Сары қарын болып қалған бәйбішесі:
«үйге қадірлі кісілер келді, ... ... — десе де ... «Ах» ... өзге жұрт ... тек ... ғана аян жан азабына
өртеніп жата берді.
Сонда батырларды бастап келген Арғын ... Уа, ... ... ердің — жол бермедің, ұлымды өлтірдің —
құн бермедің. Бар жынымызды қоссақ біздің де бір ... ... Ел ... ... ... отырмыз. Келін-кепшігіне өкпелеген қариядай,
теріс айналып, тоңқайып жатып алғаның не қылғаның? Тұр, ...... ... ... ... ... бұл ... ел аузындағы өзімен
үзеңгілес батырлар екенін біліп, Қобыланды басын ... ... ... ... ... қонақтарға арнап ту бие ... ... үйге ... бес ... ... ... ... қара піспекпен
күрпілдете пісіп, тегенедей-тегенедей ағаш ... ... құя ... ... ... ... Арғын сапты аяқты орталай бір сіміріп алған
да, сөзіне кіріскен.
— Күнбатысында Еділді, күншығысында ... ... ... ... оңтүстігінде сонау Қытай Шым қабырғасына дейін жалпақ даланы
ежелден ен жайлаған ел едік. Көне ... ... де, ... ... ... да бір еді. ... Алшын батысымды, Найман, Керей
шығысымды, Үйсін, Дулат, Қоңырат ... ... ... Атам ... мен бар едім. Сендерден күші асып, жер ... жау ... ... ... жоқ. Қандай өкпең бар, ағайын? Ерлігім кімнен кем еді?
Долданған ... ... ... не ... алады, хұнуға да қарсы шаптым,
Қытайға да ... ... ... күшім жетпеді. Ағайын деп Керей, ... ... ... ... ... бұл ... Арғын деп өзеніне ат
қойдым. Соққан құйындай боп жерімді, елімді талап хұну өтті ... ... ... ... Қайтадан Арғынаты тауына қазық қақтым. Жауласар
еліммен шекаралас Қыпшақ, ... ... ... ... ... ... болдыңдар. Ортаңда көз оймақтай мен қалдым. Сонау бір арғы ... ... ел ... та, ... ... ... ... құрымадық.
Ал бүгін не болғалы тұрмыз? Ойладың ба ... ... ... Ойламасаң
ойлайық, — Қобыланды сөйлемек боп тамағын қырынып ыңғайлана беріп еді,
Арғын би оны ... ...... ... ... ... ... ағайынның сөзін ұғып ал. Сөйле Қарақожа батыр! — деді жолы үлкен
болмағанмен осы отырғандардың жасы ... ... ... ... ... ... ... Арғын би, — деді, ел арасында «бес құлаш» деп аталатын
еңгезердей, ... өңді ... ...... ер ... жалғыз Қыпшақ
туған жоқ, батырлыққа, ерлікке бәріміз де ... ... ... ... Онон ... бойы мен қарт Алтай, Тарбағатай таулары
екені бәріңе аян. Арғы аталарымыз кәпір дінінде болыпты деседі. О ... ... дін ... кім ... Мүмкін кәпір де болған шығар. Бірақ
Керей Керей болғалы, Ертіске көшіп қонғалы ... ... ... ... Уақ ... бір шығысып келеді бұл Керей. Рас, ерте кезде монғол
елімен де біз дос ... Қыз ... қыз ... Бірақ Темучин
Шыңғысхан аталысымен-ақ, өзімен ... ... ел ... ... ... Татар қауымынан кейін, ауызды бізге салды. Қылышынан қан
тамған Шыңғысханмен он жыл айқастық. ... ... ... ... ... хан, Уан хан — бәрі ... қолынан қаза тапты. Осыншама біз не
үшін алыстық, неге ардақты ұлдарымызды құрбан етіп қан-жоса болдық? ... ханы ... құлы ... ... Сөйле, Қаптағай батыр, — деді Қарақожадан жасы сәл кіші, Найманның
ақ иығы ... сөз ... ... ... Мен ... мына ... ... тоқтаған жерден бастайын, — деді
Қаптағай батыр Қобыландыға бір қарап қойып. — Керейді ... ... ... ... соң, бар ... бізге жапты емес пе? Ежелден дініміз ... ... де бір, ... көшіп жүрген Керейді енді ... ... ... оңай ... ме? ... ... ... Мұхамед, Жажират тайпасының
ханы Жамуха шешеннің опасыздығының салдарынан Даян хан ... ... ... өзі қан ... қаза ... Бірақ Найман бұдан кейін де
мойын ұсынбаған. Даян ханның баласын атақты Құшлық батыр Шың-
ғысханға қарсы жиырма жыл ... ... ... ... ... Құбылайдың бізге істемегені бар ма? Тек көршілес қарлұқтардың
әлсіздігінен ғана ... ... ... ... ... нояндары Найманның бас
көтерер бір адамын қалдырмай қырды. Ұлын құл ... ... күң ... ... көксеген Найман қандай ауыртпалық болса да ... ... сең ... қалған адамдай қайтадан қарманып жағаға шықты. Қазақтың
өзге руларымен қосылып ел ... ... ... біз үшін қанын төккен,
қырылған ата-бабаның аруағын сыйлап, өз ... өз елін ... ... ... ... ... ... олар бізді емес, біз оларды
жеңдік. Монғол тілі емес, монғол дәстүрі емес, қазақ ... ... ... ... бәрі ... ... ... атын Еділ, Жайықта, Қыпшақ, Алшын,
сендер қорғасаңдар, Тарбағатай, ... ... ... біз қорғадық. Бас
қоссаң тірі пенде жеңе алмайтын ел болдық. Бірақ басымыз ... ... ... ... ... жеңді. Бұл да бірімізді бірімізге айдап салып,
бірімізден соң ... ... ... ... ... жаны сірі
халық бұдан да аман қалдық. Аман ... ... одан не ... Быт-шыт болып
әр ханның қолында жүрміз. Бізге Көк Орда қожа, Астрахань сұлтандары да
қожа, ... мен ... ... ... ... ел де аз ... ... бірігіп ел болмасақ, ертең жерімізге күші басым жау келсе, не ... күн ... ... ... ... Бүгін бірігіп өз
хандығымызды, өз Ордамызды тұрғызуға әл-қуатымыз бар. Ал осы мүмкіншілікті
пайдаланбасақ, қазақ ... ел ... ... ... неге ойламайсың, уа,
Қыпшақ Қобыланды?
— Сөйле, ... ... — деді ... би Жалайыр батыры атан жілік,
жалаң төс, орта жастан асып бара жатқан Бөрібайға жол беріп:
— Осы отырған рулардың ... ... жасы ... ... ... Біз
көргенді сендердің көбің көрген жоқсыңдар. Қытаймен де, ... ... де ... ... Сол ... ... де аман ... қазақ деп құшағымды жайып келгенімде, Қыпшақ, сен бүйректен сирақ
шығарып отырсың. ... ... ... ... қандай ел болмақсың?
Одан да есің барда жөніңді тап!
Енді ... осы ... ... ең ... ... ... Қарабура
батыр алған.
— Қырық бір жақ, қыңыр бір жақ, ... ... Сен ... ... ... аты ... Қандай қыңыр болса да түзетеді. Бұны ... ... ... ... ... Бұл саған ағайындық сөзіміз.
Қобыланды батыр шарт жүгініп алды.
— Бұларың не қорқыту ма? Қыпшақтың ... ... ... ... ... көрген, бірақ тірі жаннан қорқып көрмеген.
— Көрмесең көресің! — деді Арғын би даусын көтермей, — ... ... ... ұлы ... ... деп тым ... берме. Ат қазығынан кетпейді,
саған да өз үйіріңнен кетпе дейміз. Кетеді екенсің, өз обалың ... ... ... ... ... Көк ... әлі жетпесе де, Қобыландыға әлі
жетеді. Мұны да жадыңда ұста. Бұларың не, ... ма ... ... ... ғана қолыңнан келеді деп ойлайсың ба? Жоқ, батырым,
сен туған анадан біз де туғанбыз. Сен ... ... ... біз де ... ... сен ... ... Қыпшақтан шыққан Қобыланды, саған да
біз де сілтей аламыз. Бұны да ... тұт. ... ... пен Керей ғана
Ақжолдың құнын ... енді ... ... жоқтап жүрмесін. Егер бар қазақ
Ақжолдың құнын сенен сұрар болса, өзің ... ... Көк ... мал-мүлкі
жетпес. Бұны да ұмытпа. Қорытып айтарымыз, — ... би сәл ... ... бізге ер демейміз. Ал ел бірлігін ойласаң ертең біз көшкен күні,
сонау Торғайдағы ата мекен қонысыңа сен де көшесің. ... жаңа ... ... ... үлгі ... өзге елге. Алда-жалда осы айтқанымызды
орындамасаң, кінә тақпа. Бар қазақтан бес мың сойыл ... Онда ... ... өзің ... ... айтасың, Арғын би, — деді отырғандар.
— Айтарымызды айттық, ендігісін қабырғаңа кеңесіп өзің шеш! — ... би мен топ ... ... ... ... ... ... жанып-күйген Қобыланды бір мезет әлгілердің соңынан қуып
жетіп, жалғыз өзі айқаспақ ... ... ... сабасына түскен. Бүкіл
қазақ біріккелі жатқанда, үйірден ... саяқ ... ... ... ... алып ... өзі де жөн көрмеген.
Халқы ардақтаған аңғал батыр, Әбілқайырдың сөзіне еріп, ашу сезімін
билей алмай, ... қара бет бола ... кеш ... Өткен ісіне
күңірене өкініп, енді ел-жұртынан алыс кетпеске бел буған. Бірақ бірден бұл
арманын орындауға көңілі дауаламаған. ... ... ... бет ... Торғай өзенінің бойына қарай көшу себебі осыдан еді.
Ал, көшкен елдің ең ақырғы қарасы үзілген кезде, Орда-Базардың күнгей
жағындағы ... ... ... ... Қобыланды батыр көрінді.
Хан ақылын алып, өзі жасаған дүрбелеңінің аяғына дейін шыдай алмай, біраз
ел ... ... ... ... ... кеше кешке хан Ордасына
қарай шапқан. Сол шапқан күйі ... ... Өзен ... ... ... ауылдардың сиреп қалғанынан бұл маңдағы рулардың көшіп кеткенін
түсінген. Күйік ... ... не ... енді ғана ... ... өкінішін
сыртқа шығармады. Бір мінезді, қайсар батыр ... ... ... Төбе ... тұрған жалғыз салт аттыны көрді. Түйілген қабағы
ашылып, талмаусыраған ... бір ... ... ... Енді ол ... қап, төбе ... ... салт аттыға беттеді. Таяу келіп аттан
түсті. Одан артық жақындауға батылы бармады. Төбе басында ... салт ... ... таяп ... ат дүбірін естіп, бетін сәл бұрды. Бұл он бес-он
алты жасар қыз еді. ... ... күн ... шомылдырған, үлкен
жаудыраған бота көздері қарақаттай қап-қара, ... ... ... ... ... ғана ... сүйкімді, қор қызынан кем емес бір сұлу...
Қыз жүзінде кенет бір қайғылы саз пайда болды.
— Не ... ... — деді ол ... теріс бұрылып кетіп.
— Мен айтарымды айтып болдым ғой, ... — деді ...... де сен үшін өлтірдім, батыр Саянды да сен үшін өлтіртпек болдым. Бір
сен үшін ... ... көз дәу ... де ... бар ... Ал қазір...
Арыстанның жүрегіндей жүрегім қоянның жүрегіндей болғанда, алпауыттай
көңілім алақандай ... ... енді сен ... тағдырымды өзің шеш.
Қыз бетін қайта бұрды.
— Ақжол биге тоқалдыққа анамның ... ойы ... рас. ... Ақжол
бидің қандай жазығы бар еді? Батыр Саянды менің ... рас. ... ... ... жазығы бар еді? Жоқ, Қыпшақ жолбарысы Қобыланды, қара жерге
кірмей мен саған қатын болмаймын.
Намысқой ... ... ... әкең берсе қайтесің?
— Онда менің қызығымды сен емес, мына алмас кездік көреді, — ... ... ... кішкентай қылшылдаған кездікті суырып.
Сөйтті де жас сұлу «Осы ... ... ... деп, атын бұрып
алып, Орда-Базарға қарай шаба жөнелді.
Қыз қалаға кіріп жоқ ... ... ... соңынан көз алмай
қарап тұрды. Оның сонау шүңірейген отты көзінде кенет бір ... ... ... Иә, ... ... ... бар арманым күйреді, — деді Қобыланды
жанының қатты ауырып тұрғанын жасыра ... ... ... ... ... ыңырана күрсінді.
Қобыланды батыр бұл қызды күшпен көндіріп, не ата-анасын батырлығымен
қызықтырып сатып ала алмайтынын бұрын да білетін. ... ... жоқ ... енді бар ... ... көзі ... Өйткені бұл қыз
Гүлбаһрам-Патшайым атты, Әбілқайыр ханның Маңғыт әйелінен туған кіші ... ... ... бұл ... ... түспен тең екеніне Әбілқайыр
ханның көзі жетуге айналған. Тағы бір он жыл өмір ... оның ар ... ... ... ... ... бас иген ... алтын тақ, бір
күнгідей болмай, адыра ... шек ... ... ... ... бәрі де ... жалған емес. Өткіншек емес, тек ажал. Бір күні бұ
да сол опасыз ... ... ... ... қара ... құшағына
кіреді... Әйтсе де, тірінің тіршілігі бар, бұл ... ... ... деген
тілегі, арманы болады. Армансыз адам ескексіз қайықпен тең, ... ... ... ... ұрса, солай қарай ағады. Ал Әбілқайыр сол ... ... ... ... ... Әбілқайыр күні өтіп өлімге таяған сайын, ... әлі ... ... ... бара жатқанына көзі жетті. Сол армандарының бірі:
көзінің ... он ... ер жете ... ... ... жер-
жерлеріне, шаһарларына әмір, сұлтан, даруға етіп таратып, бүкіл өз хандығын
сенімді қолдарға тапсырып кету еді. Ал бұл тілегі әлі ... ... жоқ, ... алды ... келіп қалса да, көбі жорықтарға
қатынасып, ... ... ... де, әлі жеке ел ... не ел ... ... атағын ұлғайта түскен бірде-бірі жоқ.
әке балаға сыншы, бұ жағынан Әбілқайыр Маңғыт ... ... ... Шах-Будақтың балалары Мұхамед-Шайбани, Махмуд-Сұлтан мен
Рабиу-Сұлтан-Бегімнен туған Сүйіншік оғыланнан зор үмітті. Түбі Көк Ордаға
осылар ие ... деп ... ... ... де ... деп тұр, құр қол ... жыланның баласы тәрізді ... ... ... ... шамалас, тек Сүйіншік қана ана екеуінен төрт жас үлкен. Әттең жас-
тықтары ғана ханға бөгет, ... ауыр да, ... да хан ... ... еді, амал жоқ, тағы бір ... жыл күтуге тура
келеді.
Асылдан асыл туады. Әсіресе нағашысы Ақсақ Темір тұқымы Сүйіншіктен
көп жақсылық күткен. ... ... ... ... ... ... хан ... керек қасиет бар екен, айтқан сөзді ұға ... ... ... ... да, ... ... үшін өлім жазасына қиятыны
даусыз» дегеннен бері бұл баласына мерейін көбірек аудара түсті. ... мен ... ... ... қаны бар екен, Көк ... осы ... ... деп ... кеше ... дәруіш келіп:
— Тақсыр хан, Сүйіншік оғылан кеселге шалдыққан, тезірек емдету
керек, — деген.
... ... ... — деп ... ... сезіктене
қараған.
— Бұл ауруды өзі таппаған, біреу жұқтырған. Он үш ... ... ... ... қауіпті іс. Кеше сөйлесіп көріп едім, есі-дерті
Сайын тағы... «Шешем менің күнәкар, оны таспен шөкелетіп өлтіртем, мені ... ... ... ал бар ойы әкем ... Күшкінші ағама алып беру» дейді.
Хан Сүйіншіктің шешесін неге таспен шөкелетіп ... ... ... ... біле ... да, ... арманы әке тағы бола
қалғанына таң қалды...
Дәруіш: «Алтын тақты үлкен баласына алып бермек ... ... ... өлтіртем десе, ертең он үш жасар Сүйіншік, ер жеткен күні ... бер» деп ... бас ... ... Жоқ, ... ... әлі ... жасты мұндай ауруға біреу шалдықтырып жүр, тезірек емдету керек»,
деген.
Бұл сөзден кейін хан ойланып қалған. Бақты-Қожа уәзірдің айтуынша екі-
үш ... ... ... хан соты болуға тиісті. Сол сотта
Бақты-Қожа уәзір ханымның қылмысын ... ... ... үкім ... ... ... ... жұрт көзінше таспен шөкеленіп ... Бұл ... іске ... ... ... Сүйіншіктің тек «дұрыс» деп
басын изеуі ғана ... ... ... ... ... ... ... келтіруге болмайды. Бұндай қанды оқиға хан ... ... Оған хан ... ... Ал әбдіразақ дәруіштің мына айтып
тұрғандары басқа бір қауіпті ... «Иә, ... ... ең ... ... Рабиу-Сұлтан-Бегімнен өш алу жөн. Ал содан кейін барып,
егер менің көзім тірі тұрғанда әке тағынан үміткер ойы ... ... ойын ... ... жіберген:
— Егер Сүйіншік сұлтан өз анасына күнәкар деп пәле ... ... мен ... ... Ауру ... ... сенуге болмайды. Ал оның нау-
қас екені даусыз.
Ақылды дәруіш бұрын анасын жанындай жақсы көретін сұлтанның ... анам ... ол ... ... ... отырсын дейді» дегенінен хан
Ордасына бір суық жылан — бүліншіліктің бас сұққанын ... ... ... ... ... таң қаларлық оқиға емес. Әбдіразақ осыны
ойлап, «қылмысқа жол ... деп ... ... ашық айтқан. Хан дәруіш ойын
ұққан. Ал «сен менің шешкен ісімді ... ... ... ... ... ... жүр» дей алмаған. Деуге осы бір әділетті
сүйгіш, бір ... адал ... ... өте ... адам еді. ... Әбілқайыр
бір күн өмір сүре алмасы даусыз.
Әбілқайыр хан көптен ... [31]  ауру ... Осы ... ... ... талай білгіш емшілерге қаралған. ... ... ... ... да ... ... көрінген. Бірақ
бұлардың бірінің қолынан ханды жазу келмеген. Дерт ұлғаю үстіне ұлғая
түскен. ... ... ... ... ... ... жатып
қалатынды шығарды. Өзгенің өмірі өзіне шыбын құрлы көрінбейтін қатігез хан,
енді ұзақ ұстайтын осынау көкжөтелдің бірінде тұншығып өліп ... екем ... ... Адам ... ... ... сайын, соғұрлым жаны
тәтті бола түседі. Бір шеті Қорасан, екінші шеті Жайық өзенінен асып ... алып ... ... «білгір дәрігер» іздетіп ат
шаптырған. Осы кезде нөкерлері Мерв қаласынан әбдіразақты алып келген. ... он ... асып ... ... келгелі көзі ашылды. Тұншықтырғыш
дерттен мүлдем ... ... де, ... өліп қалады екенмін» деген
қауіптен құтқарды. Оның үстіне адамның жасы үлкейген ... ... ... ... ... ... ... жазады. Денсаулығы жаратылысынан
нашар Әбілқайыр енді ұзақ жыл өмір сүреді екенмін деп ... ... ... өмір ... енді ол ... ... қош ... «әбдіразақ өлмей мен
өлмеймін» деп жымыңдауды шығарды. Осындай бар өмірі ... ... хан ... ... ... Сол ... де ол ... қақпады. Әбдіразақ кеткеннен кейін Бақты-Қожа уәзірді шақыртып алып
Рабиу сұлуды айыптауды әзірге тоқтата ... ... Ол ... ... хан ... ... бола қалуынан бұл арада тағы да бір суық ойдың
салқыны соға ... ... Бұл суық ой ... ... Бақты-Қожадан
ба, басқадан ба — хан білгісі келген.
«Жауыз ханнан құтылғың ... оның ... ... сені хан етем ... ... көне ... Ал расына келсек әбдіразақ Нахичеванидың
айтқаны шындық еді.
Сонымен айлакер уәзір он үш ... ... ... ... ... ... ... оятты. Ол жылан енді жас баланың бар сезімін бұлқан-
талқан еткен, ақыл-ойын арбаған, еркін ... ... ... ... ... «хан ... деген бір қияли ой шықпай ... ... ... ... ағайын-туысына, бауырларына деген бір қор-
қыныш суық ызғар ... ... Түрі де ... ... қаны ... ... беті, енді жаққа ұрғандай құп-қу боп ... Кеше ғана ... ... ерке ... ... ... құбылуынан, кейде тіпті өзіне
рақымсыз ишаратпен қарауынан шошыған Рабиу-Сұлтан-Бегім ... ... өз ойын ... ... қандай пәленің келгенін біліп ... Он ... ... хан ... ... ... әбдіразақ дәруіш
мұндай сырдың талайына қанық еді. Сүйіншікпен үш-төрт кездескеннен-ақ оның
қандай ... ... ... ... Және бұл ... ... Әбілқайыр
мен Бақты-Қожаның да үлесі барын түсінген. Бірақ ханға бұ ... ... ... ... ... ... келген. Көзін қулық-сұмдықпен ашқан
Әбілқайыр, бұл істе өзінің де қатынасы бар ... ... ... ... ма деп ... ... де «хан ... білгеннің қаны төгілсін»
дейтін ежелгі әдетке баспаған. Өмірінен көрі жақындаған ... хан ... ... көзінің қарашығындай сақтауға бар. Сол себептен ... бәрі ... ... деп қоя ... кеше еді. Ал ... ше? ... ... кешегісінен де қатты
толқуда отырған. Батыр Саян ... бері ол ... ... ... Ұзақ ... ... ... тағдырын өзі шешкен-ді. Бірақ бер
жағында Қобыланды батырдың Ақжол биді өлтіруінен ... ... пен ... ... ... ортаға түсіп кетіп, Оспан-Қожа ... ісін ... ... Сол ... ... ... үлкен бәйбішесі Айбаһарам-Сүнейден
Әбілқайырға «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ. Өзім де көп ... ... ... ... өлер ... хан ием ... ауыз ... деп өтініш еткен.
Зынданға өзі салдырып қойса да, Әбілқайыр Оспан-Қожаның ... дей ... ... бұл кісі оған тым ... тым ... ... ... сан достығын, өзіне деген өмір-бақи ұмыта
алмас талай жақсылығын көрген. Соның бірі Самарқантты ... жолы ... ... ... ескі ... ... ұрпағына қызмет істеп
келе жатқан жан еді. Атасы әбілтас Ақсақ Темір шабуылында ... ... ... хан ... берілген тұқымнан болғандықтан әмір-
Темір оны өзінің сарайына дәйекшілік қызметке алған. Осы атасынан ... ... ... буын ... ... ... тітіренткен сайыпқыран
Көреханның Самарқант сарайындағы дәйекші ... ... ... ... ... ... асырасаң да, өз әке-шешесін жоқтайды. Самарқант
Ордасында ... ... атты боп ... де, ... құл етіп ... ... немерелеріне Оспан-Қожаның жүрегі жібімеді. Мауреннахрға еліне қас
жер, жау жер деп ... ... ... ... хан ... болды да
тұрды. Осындай ісігі қайтып, сынығы бітпеген Оспан-Қожа Күнбатыс пен
Солтүстік ... ... ... ... Дәйекшінің мұндай күйін
пайдаланып, ... ... ... байланыс жасай қалды да, екі жақты
шешімге келді. Оспан-Қожа Әбілқайырдың Самарқанттағы сыбыршысы болуға қолма-
қол көнді.
Әбілқайыр Есіл, Нұра ... ... ... ... ат шаптырып,
балуан күрестіріп, батырларына олжаны бөліп, ... той ... осы ... ... ... кісі келген. Онымен бие
сауымындай сөйлескеннен кейін Әбілқайыр, бар қолбасшыларын жинап ... ... бос тұр. ... ... Қорасан мен Иракқа сапар ... ... өзі ... ... ... тәуекелдің тізгінін
бұрғым келеді» деді.
«Хан борышы — жорыққа ту көтерту,
Құл борышы — туға ... ... ... — деп ескі шежіреде айтқандай,
хан айтса — қарамағындағы ... ... ... дәуір, қалың қолмен
Әбілқайыр Самарқантты ... ... ... Өзбек Ордасының абыройын ойлаған
хан, Шираз деген қалада: «Бірде-бір әскер егінші жұрт пен ... елге ... ... ... ... салынған бау-бақша сол қалпында сақталсын.
Кімде-кім бұл жарлықты бұзса дарға асылады» деп ... ... ... бұл ... риза ... ... көшпелі шаруалар, тарту-
таралғысын, сыйлығын, хан әскерінің азық-түлігін өздері әкеп ... ... ... ... ... қаланың хакімі Джалалитдин Баязит
өзі шығып тізе бүгіп, қол қусырған. «Тірі жанға қиянат көрсетуді ... ... сіз ... ұлы ... яки сіздің ел басқарып отырған
адамдарыңызға еш ... ... ... көрген жоқ. Егер шаһарымызды шауып
бүліншілік етпей, Ордаңызға қайтсаңыз, біз ... ... ... ... ... деген. Сөйтіп Әбілқайыр хан Самарқант әмірлігін
бәлендей қан жоса етіп ... көп ... ұлы ... ... өзіне
қаратып, Ордасына қайтқан. Осының бәрі Оспан-Қожа дәйекшінің дер кезінде
хабарландыруынан еді.
Осы күннен бастап Әбілқайыр Самарқант, Бұқар ... ... ... ... ... Өзіне ұнамаған әмір, сұлтандардың билігін тартып
алып, басқаға беру Әбілқайырға үйреншікті ... ... Бұл ... ... аз ... ... жақсылығы бұл ғана ма?
Бір мың төрт жүз қырық ... ... ... есебі ойынша сегіз жүз
елу бесінші жылы Самарқанттың әмірі, өз әкесі ұлы дана Ұлықбекті ... ... ... өзі де алты ай ... ... қаза ... Бұл ... Темірдің екінші ұлы Махамедтен туған Мираншах мырзаның баласы
әбусейіт қуғында ... ... ... ... Мерв, Үргеніш әмірі
Шахрухтың баласы Ирбагимнен туған әбділлах мырза Самарқантқа ие болған.
әбусейіт осы мезгілде бүлік ... ... ... ... Бұқар уәлиеті
оған аз көрініп, Самарқантты да өзіне ... ... ... Оспан-
Қожа мұндағы жағдайды тағы ... ... ... Көк ... тиімді екенін айтты.
Көп кешікпей әбусейіт әбділлахқа қарсы соғыс ашты. ... ... ... ... деп, ... айрылған тоқал ешкідей Самарқантты
жаулап аламын деп ... ... ... Енді ол ... қолымен
Түркістанға қашады. Мұнда да тыныш жүрмей Ақсақ Темірдің ... ... ... әмір ... ... ... барып, әбділлахқа өзінің
күшінің жетпейтініне көзі жетіп, көп сыйлықпен Әбілқайырға келіп бас иеді.
Самар-
қантты әбділлахтан тартып ... ... ... ... ... деп ант
етеді. Әбілқайыр бұған өзінің бір ... ... Көп ... ... ... ... Әскер соңынан көп ... өзі де ... ... ... жүз елу ... ... яғни жаңаша бір мың төрт жүз
қырық тоғызыншы жылы Самарқанттың күнбатыс жағында екі ... ... ... ... таққа таласқан екі оғлан үшін көп адам қырылады, қан
судай ағады. Ақырында әбділлах жеңіліп қашады. Оны қуып ... ... ... ... ... ... ... Самарқантқа әбусейіт әмір
етіледі. Әбділлах әскеріндегі Жағатайдың көп батырлары мен пахлевандары
(сыпайлары) есірей боп ... ... ... ... Жоғары айтқан
уақиғаның бәрі бір жылдың ішінде, яғни бір мың төрт жүз қырық тоғызыншы
жылы ... ... осы ... ... ... Әбілқайырға тағы
пайдасы тиген. Ол Самарқанттағы Ақсақ Темір тағының ... ... ... ... ... дер ... ... тұрған. Одан кейін
Әбілқайыр мен әбусейіт Самарқантты алғаннан соң да, тағы бір ... ... ... ... ... ... атты бәйбішесінен өзі
өлгенде Рабиу-Сұлтан-Бегім есімді он бес жасар қызы ... ... ... ... туғандай, гүлін жарған қызғалдақтай жадыраған сұлу
және Шығыстың әйелге деген қыспағына ... ... ... жеті жасынан
медресеге беріп, парсы, түрік, араб тілін үйреттірген. ... ... өз ... ... да, бір ... табандысы да болған.
Оспан-Қожа дәйекші Әбілқайырға ... ... ... ... ... ... ... қызылы және ең тазасы осы ... ... ... таяп ... жас иіс ... хан қызды бір көргеннен
ұйқы-күлкісінен айырылған. ... ... ... да ... ... ... етіп алып, көңілі тынған. Самарқант бекзадалары қызды
ырғалтып-жырғалтып, үстіне дүрия мен ... ... ... ... ... бас етіп, асыл қазына жасаумен қырық құл, қырық күң беріп ... ... күң мен ... ... тең ... жас ... өсіп тұрған әлі құрт
түспеген өріктей, кілең балбыраған албырт жастар еді. Рабиу-Сұлтан-Бегіммен
бірге Оспан-Қожа дәйекшінің өзі де ере жүрген.
Осы ... ... ... ... ... Әбілқайыр оны өзіне
дәйекші етіп алған.
Міне, содан бері он төрт жыл өтті. Сол он төрт жылдың ... ... ... ... бір рет ... не ... ... орындап көрген жоқ. Хан
басына туар қауіпті ол өзгеден ... ... хан ... ... істі де ... ала болжайтын. Хан ... ... ... ... оны ... тезірек жеткізетін. Әбілқайырдың оң иығында отырған Жәбірайыл
періштедей, бұрыс жолдан әрдайым ... ... Ал ... ... ... екі ұл тауып берген. Өзінің ақылымен, парасаттылығымен,
көркіменен Әбілқайырдың ең сүйікті әйелі ... ... ... ... ... ... көк ... отырғызып кетті. Бірі ханның көзіне
шөп салды-мыс, екіншісі сол көзіне шөп ... ... қас ... ... ... ... ... Оспан-Қожа аңдамай қалды ма? Оспан-Қожа
тәрізді өмір-бақи хан қызметінде ... ... ... өз ... ... істе ... етуі ... бе? Мүмкін емес. Ұрыны аңдыған алады, не
аналар Оспан-Қожадан қулықтарын шын ... ... ... Не сақ ... өзі солармен бірге... Бірақ неге бірге болады? әлде бір жағдайда
маған ренжіп қалды ма? әлде ақшаға ... ма? Жоқ, ... ... ... алтынға қызыққанын көрген жоқ. Сан рет көңілім ... ... ... ... ... етіп ... өзіне тиістісінен артығын
алмайтын. «Хан қызметінде жүрген кісі дүние шіркінге құмар болмауы керек.
«Адам болғалы ... бәрі де осы ... ... ... ... ... ... бір гәп бар... Сол үшін де оны зынданға
салғызарымда күнәсін өзім тексерем деп едім ғой, қалай ұмытып ... ... ... ма... Жәнібек пен Керей ойраны басқа іске көңіл
бөлдірді ме?»
Үйге Бақты-Қожа уәзір кірді.
— Хан ием, ... ... алып ... сәл ... ... ... Оның жүзінің қара екенін бұл
қайдан біледі? Хан солай қараған соң, бұл да солай қарап тұр ... ... осы ... ... ... па? ... ... айрылып қалғаны үшін
кешегі серігіме бүгін мұндай қарғы тағуым жөн бе? ... ... ... ... ... ... болса сені ардақтайды, мадақтайды. Күшің кетсінші...
Бүгін ханым десе, ертең харам дейді... Бірақ бұған өкпелеуге болмайды. ... ... ... ... ... ... ... иді.
— Кіргізіңдер.
Үйге екі адам екі жағынан қолтықтап Оспан-Қожаны алып кірді. ... да шыр ... арық ... Сол ... ... оны жұрт Инелік деп
атайтын. Он жылдан бері тарамыс денелі Инелікке хан көзі ... ... ... ... ... шошып кетті. Иә, бұл адам емес, адамның
селеуіті еді. Арса-арса сүйегіне құр ... ... ... ... ойып
алғандай шүңірейіп кеткен. Құдық түбінде жылтыраған су тәрізді, сонау ... ... ... ... Екі ұрты ұзақ ... қайтыс болған
адамның ұртындай қушиып біткен. Жағы жағына тиіп ... ... ... ... кәрі беті тиіп ... ... тұр. Ал ... көп жыл
бұрын... жоқ, жоқ. Әбілқайыр хан өткен күндерде өзіне ... ... ... ... ... келмейді. Әр нәрсе өз кезінде. Өткеннің
бәрін есіңе түсіре берсең... бүгінгіге не қалады? Кеше ... ... ... барып отыр. Әр іс өзінің мезгілінде деп бағалануы керек.
Өткен жақсылықпен қазіргі жамандықты жапсам хан бола алар ма ... Иә, ... ... ... ... ... ... отырған Жұмадүктің қолында
тәлім-тәрбие алып, әскер басқаруды, ел билеуді үйренді ғой. Он алты ... сол ... ... ... ... ... ... Жұмадүк ханның оң
қолы болған, Маңғыт руынан шыққан атақты Едіге батырдың баласы, Ақсақ Темір
ұрпақтарына бүйідей тиген Қазы биді ... ... оны бұл ... ... жоқ, Қазыға қарсы әмірлер мен сұлтандарды жинап, солармен ... ... ... қаһарынан қорқып соңынан ерген Дәшті Қыпшақтың
біраз әскерімен өзінің туған шаһары Тараға ... ... ... ... қуып шыққан Жұмадүк ханмен қан майданда бетпе-бет кездесіп, ... ... ... бері Әбілқайыр өзіне жақсылық істеген, талай ... ... алып ... ... артынан сәл мүлт ... ... ... су ... ... емес пе? Осындай қанқұйлы болмасаң,
хан тағында ... ... ... аяушылық еткен Ұлықбек не болды?
Ақырында өз баласының қолынан ажал тапты. Жоқ, алтын таққа ие ... ... ... ... білсең, туған балаң болса да аяма. Айдаладағы бір
дәйекші сөз бе екен? Алтын тақ пен ... бірі бар ... ... сүре ... бір жақсылығы ұмытылған тарих. «Ал, ... ... оның жаңа ...... ... ... үшін дер кезінде
сен де оған жақсы қарағансың, ал жамандығы үшін сен енді оған ... ... Бұл өмір ... ... ... ... ойын кенет Оспан-Қожа бөліп жіберді.
— Хан ием, — деді ол тұншыға қырылдай сөйлеп, — егер сен қазір ... ... мен ... ... айтпаймын. Енді менің күнім біткен.
Алла-тағаланың жазғанын ешбір хан бұза алмайды, ал ... көп ... ... ... ... ... сол бір ... тіршілікті сұрап алғым
келмейді, сен хан болсаң да... қалған күнімді одан ... ... ... ... — еркің... Бірақ сенен сұрарым басқа...
— Не сұрамақсың?
— Сұрарым — менің сөзімді тыңдап шық.
— Жақсы.
— Алдымен ... неге адал ... ... ... соны біл. Есі ... Ұлықбек мырза тәрізді әділетті жанды өзің тәрізді ... ... ... Мен ... ... ... ... Жарайды, естиін.
— Жошының бесінші баласы Сайбаннан Бәниел ... ... одан ... ... ... ... оғлан, одан Мөңке Темір хан, одан Фулат оғлан,
Фулат оғланнан Ибрагим оғлан, одан ... ... ... өзің — ... хан ... ... он ... менің де он атам
болған... Бірақ олардың аттарын ... ... ... де ... жоқ.
Сендер хансыңдар да, біз құлмыз. Мен ата таластырып тұрғаным жоқ, ... Ұлы ... хан ... ... де, ... де ... да адам санағандары болған. Соның бірі сенің жетінші атаң Иіс-Бұғы
сұлтан. О кісі хан тағына жеткен жоқ, бірақ ... адам ... Осы ... құлы ... ... атам Қара Нар ... ... қарамай көжеге де
қаймақ тұрады. Құл екенін місе тұтпай бұ кісі де ... ... ... ... ... өзінің төресін — Иіс-Бұғыны жау қоршауынан ... ... ... ... Бұл ұрыста жалғыз менің бабам Қара Нар ғана емес,
одан нәсілі де атақ-бағы да ... ... ... тұтқын бопты. Ұрыс
бітіп, екі жақ бітімге келіпті. Жеңген жау қолға түскендерді бәлен ... ... ... ... дейді. Кей сыпайылардың құны он жылқы болса,
бір сұлтанның бағасы жүз жылқыға бағаланыпты. Ал сол ... аса ... үш ... ... құны үш ... құны депті. Соның бірі
менің жетінші атам Қара Нар ... ... ... руларынан шыққан ана екі
батырды, жау жағының сұрағанын беріп елдері тез-ақ босатып алыпты. Ал менің
жетінші атам құлды кім үш жүз ... ... ... Руы жоқ сорлы, қатын-
баласын қия алмай қан жылайды. Бірақ шабыншылыққа іліккен ел орталарынан
мал ... ... ... ... ... аяқтарына кісен салып, жаулары
Қытайға апарып ... боп ... Дәл осы ... ... ... Сөз айтпай үш жүз мақпал қара асыл жылқысын айдап ... ... алып ... ... ... алады. Қатын-баласына қосылып ... Қара Нар ... ... жығылады. Жеті атаңның жеті ұрпағым құлы
болып өтсін дейді. Жеті атаң үрім-бұтағымды қойдай бауыздап ... ... үн ... ... ... ... етіп ... деп ант береді. Міне,
сол Қара Нардың ... ... мен ... ... ... атаңа берген Қара
Нардың ұрпағының анты бітеді. Құлдың намысы хандікінен кем ... ... кір ... деп, бар ... көне бергем.
Әбілқайыр мырс-мырс күлді.
— Сенің үкіміңді Қара Нар бабаң атам заманда айтқан болса, ... тек сол ... ... ... ... екен ғой.
— Ол солай. Мені өз қолыңмен бауыздасаң да, құдай алдында сұрауым
жоқ. Оның ... ... ... Қандай күнәң бар?
— Батыр Саянды қашырып жіберген ... ... бе? — ... ... ... қалды. — Онда өміріңді жүз
аптаға ұзарттырам. ... ... нәр ... ... ... ... Қанша күн өмірің болса, сонша мәртебе өл дейсің ғой? Мейлің. ... ... ... ... ... келер болса, оған да көндік. Ал
менің айтам дегенім бұ да емес.
— Енді ... Хан, мен ... ... неге қашырып жібердім, соны неге сұрамайсың?
— Алтын көрсе періште жолдан таяды.
— Жоқ, ... ... де, ... да ... емес. Алтын хандарға керек.
Мен оны босатқан себебім басқа. Батыр Саян Ұлықбек ... ... ... ең ... ... ... ... бір әкеден туған
інісі. Бұны тек Рабиу-Сұлтан-Бегім мен мен ғана ... ... ... ... бірі етіп ... батыр Саянды да алып келген. Ұлықбек мырзаның
күңінен туған ұлы бар екенін әбді ... ... ... ... ... ... да білмейтін... Олар біле қалса хан тағына тағы ... ... ... ... ма? ... ... Көзін жас күнінде-ақ
құртқан болар еді. Ұлықбек мырза өз басына ауыртпалық туа бастағанын сезіп,
өлер жылы, ақылы, ойы ерте жетіккен ... қызы мен осы ... ұлын ... ... ... тапсырған. Ал мен ұлы данышпан
әміршіге өле-өлгенше жас Саянды жауларынан қорғап өтуге ант ... сол үшін оны ... Үш ... де ... ... алып ... Менің ақылыммен Жәнібек сұлтан да күзетші Арғын
жігіттеріне батыр Саянмен қашуға бұйырды. ... өзің біл, ... ... ... Қара Нар ... ... де, ... Ұлықбек мырзаның
алдындағы антымды да адал орындадым.
Әбілқайыр соңғы кезде тек Рабиу-Сұлтан-Бегімге ғана емес, бүкіл Ақсақ
Темір ... ... еді. ... ... өзінің күйеу баласы әбусейіт
әбділлахтан майданда жеңіліп, Әбілқайырға кеп ... хан ... ... ... ... алғаннан кейінгі қылығы кешегі
күндегідей ... ... еді. Ол ... Әбілқайырды хан тұтып, Гератта оған
арнап сарай салдырған. Халықтан жинаған ... мен ... ... ... ... ... жіберіп, өзінің рухани бағынышты
екенін әрдайым білдіріп тұрған. Сол әбусейіт соңғы кезде кілт ... ... ... ... мен ... ... ... қосып алып,
өз әмірлігін күшейткеннен бері Әбілқайырға қырын ... ... бұл ... Әбілқайырдың туған қызы Күнайжамал да қолдайды-мыс
деп естіген хан. Жәнібек пен Керей қарамағындағы елін бөліп ... ... ... ... бір ыңғайсыз кезде әбусейіттің өзіне жұдырығын
түйе бастағанын көрген. Хан ... ... ... ... ... ... көрехандар бүйте берсе айбарлы Дәшті Қыпшақ хандығында не
қалады? Жығылған ... ... ... ... уық, ... ... бөліп-бөліп әкететініне сөз бар ма! Жоқ, өйткізіп қоюға болмайды.
Сайыпқыран Әбілқайыр хан да сояудай қанды тырнақтарын көрсетуі ... ... ... ... әлі ... туған жоқ. Қазір Самарқантты
шабар ... ... ... ... ... әбусейіт күннен күнге
күшейіп бара жатыр. Амал жоқ, шыдаған жөн. Жағатай ... ... ... болсын!» Осындай күйініп жүрген шағында Рабиу-Сұлтан-Бегім
оқиғасы оған дәтке қуат болған. Ақсақ ... ... аз да ... қара
жағылып, өшім қайта берсін — деген.
Ал Инеліктің мына сөзі тағы бұны ... ... ... ... ... кіші ... ... маған Рабиу-Сұлтан-Бегім неге айтпайды?
Мұнда қандай гәп бар? ... ... ... жиен екенін біледі. Бұ да
әрине Рабиу-Сұлтан-Бегім ... Мен ... де ... ... мен Арғындар арасында да бір құпия сыр бар... Кім біледі, олар
маған ... одақ ... ... ... қабағы кенет қайтадан түксие қалды. Бұл жалғанда адам
баласының жан ... ... ... ... ... бәрін
өзіңе жау көруден қауіпті күш жоқ. Әбілқайыр жас ... ... ... ... орынсыз сақ құлақ жан еді. Жасы ұлғайған ... бұл ... ... ... Бұл жолы да ... ... ... кішкентай ғана күдік туып
еді, ол күдік кенет басын алғалы келе жатқан қорқынышқа айналды. «Жоқ, ... бәрі ... мені ... жүр. ... ... ... керек».
Хан ойын болжап білгендей Оспан-Қожа:
— Арғындар батыр Саянның өздеріне жиен ... мен ... ... бес жыл ... ... мен ... ... Жетім бала теңізге шыққан жалғыз қайық секілді. Оған мықты рулардың
бірі қорған болсын дедім.
... ... осал ма еді. ... ... ... етем ... осында жанталасқан жоқ па еді?
— Оған өзің көнбей қойдың ғой.
«Бекер көнбеген ... ... ғой, өсек ... өзім де, ... де ада ... екен-ау! Және Ұлықбектің туған баласы жиеніне
атеке болып менің қолымда тұрса, қандай күш! ... ... тағы ... ... ... ... еді ғой. Әбусейіт тәрізді бұра ... ... ... ... көрінер еді. Қалай жаулап алсаң да,
тобырдың ... ... ... ... ... тар киім ... жерінен болмаса бір жерінен сөгіліп кетеді». Әбілқайыр хан бұл қағиданы
ұзақ жылғы ел билеген тәжірибесінен біледі.
Хан ойын ... тағы ... ... ... ... ... ерке-шора Гүлбаһрам-Патшайымды да өлтірген
болар едіңіз...
— Неге?
Гүлбаһрам-Патшайым қызыңыз батыр Саянға ғашық...
— Оны сенен басқа кім ... бұл ... ... ... ... бірден ұқты. Ол сәл
ойланып қалды да:
— Рабиу-Сұлтан-Бегім ханым, — деді қырылдай сөйлеп. — Ол екі ... ... ... ... ... ... Саяннан адал екен, әйтпесе жиырма
тоғыздағы жас сұлу оны күндесінің қызына қимас болар... ... бұны ... неге ... ... ... сыр бар? ... Ұлықбек мырзаның баласы
екенін білсем, мүмкін мен оны Сүйіншікке атеке етер едім ғой. ... ... қиын ... ең ... жол сол ... ... ... алдымен сізден Саянды Сүйіншікке көкілташ [32] 
етуді ... ... ... ... ... ұнаған Гүлбаһрам-
Патшайым мен Саяндай екі жасты аяды. Егер Саян Сүйіншікке көкілташ ... ... ... үзер еді. Өз ... өзі ... пай-
ғамбардың діні рұқсат етпес еді. Сол себептен сізден ханым оны ... ... Сен ... ғой. Ал ... ... кім ... ... қорықтық. Өйткені Қыпшақ батыры Қобыланды да сенің қызыңа ғашық...
Бәрібір Қобыланды тұрғанда қайдағы бір ... ... ... анық ... торап жол бір жерге ... ... ... сан ... ... ... бір ... табысады. Хан өз Ордасында тарам-тарам қан
тамырларындай түйісіп, ... ... ... ... ... таң ... ... бәрі келіп бір жүрекке құйып, қайта ... ... ... ... өзі ғой. ... сол Орда ... қан тамырларының қалай
соғып жатқанын неге сезбей келген? «Халықты ... ... ең ... ... біл. ... жұмған жұдырықтай берік ұстай алсаң, халықты да
берік ұстай аласың» деп әлем ... ұлы ... ... ... ... «өз ... не болып жатқанын сезбегенде де ... ... ... ... ... ... қайдан білейін. Жоқ, жоқ, мен
алдыменен маңымды берік ұстауым керек».
Хан енді ... ... ... ... ... алақанын шапалақтады.
Үйге Бақты-Қожа уәзір кірді.
— Қазір менің қызым Гүлбаһрам-Патшайым мен ... ... ... Гүлбаһрам-Патшайымды Қобыландыға қосамын. Жазықты ... ба — ... ... Саян ... Тыныш жатқан арыстан — хан ... ... ... Рабиу-Сұлтан-Бегім күнәсіз... Оның кесімін кейінге
қалдырғаным жөн болған...»
— Хан ием, тағы да ... бір ... ... Ол ... ... ... ... білдіріп алған хан қақпанға түскен аңмен бірдей.
Тағдырың уәзіріңнің ... ... ... ... ... ... ... ұрып алады. Әйтеуір қақпанынан оңай босатпайды.
— Бұны сен маған неге айтып тұрсың?
— Бақты-Қожа ... ... Жұрт ... емес одан ... ... ... тек ханды өз уысында ұстаған уәзірдің қолынан ғана келеді.
«Мына сөзінде де жан бар секілді. Иә, Бақты-Қожа бір сырымды ... сыр ... ... сыр! ... сол сырымды өзіме қарсы пайдалануға
тырысады. Кім біледі ... та ... ... Тұра тұр!» Әбілқайыр
тағы да өзінің сезіктенгіш қылығына ауды. Оның көз алдында, ... ... ... ... мен ... уәзір елестеп кетті.
Одан кейін ... ... бір ... деген жылы шырайы ... ... түс ... хан Рабиу-Сұлтан-Бегім үйіне барған. Жас сұлу
бәйбішесі ақ тотыдай таранып отырған. Әбілқайыр ... ... ... ... келіп шешіне бастағанында, Рабиу-Сұлтан-Бегім ақ
мамықтың үстінен еркелеп түрегеліп, аяғын ырғала ... ... ... ... ... Гераттан жіберіпті. Бұғы мүйізінің нәрі қоса қайнатылған, аяғына
дейін ішіңіз, хан ием, — деген.
Хан ішкен. Және ... ... ... ... көз сұлу ... әдеттегісінен анағұрлым ұзақ жатқан. Сол бір шатты сәтте әлі де он
жеті жасар уылжыған қызға ... осы бір ... ... әйелін Бақты-
Қожа уәзірге өлтір деп тапсырғаны ойынан шығып кеткен. Бар ынтасы сол бір
тамаша мезеттің ... ... соза ... болған. Өткіншек дүниенің
қызығы да оған дәл осы сәтте марал мүйізінің сөлі ... ... ... ... Тек осы ... тез өтіп ... деп ... сол сурет оның көз алдына басқаша елестеп кетті. ... ... ... ... ... Жанындағы Рабиу-Сұлтан-Бегім мөлдір көзіне қарай
тұрып кесені түбіне дейін жұтып ... ... де ... өртеніп домалай
барып құлады... «Марал мүйізі сөлінің орнына кішкентай ғана күшәланың уы
қосылса не істеймін?! Жоқ, жоқ ... ... ... тым сақ ... ... бір ажалдан аман қалған екем. Өзім де сезімге ... ... ... ... неге ... алмадым?
Екіншідей бұл естен шықпасын. Жалғыз Рабиу-Сұлтан-Бегім ғана ... ... ... да ... ... ... ... ең алдыменен өздеріне таттырып
көруім керек-ақ!»
— Хан ... көп ... ... тірі ... ... емес...
Ойда тұрған Әбілқайырға дәйекші сөзі алыстан талмаусырап жетті. «Иә,
хан сарайларында бар ... ... қарт ... ... айтады. Бақты-Қожа
уәзір менің ең қылмысты сырымды ... ... ... шабарман кенет хан ойын бөліп жіберді.
— Тақсыр хан, үлкен ... ... ... бата ... отыр ... ... ... жоқ... Бір жетіден бері төмендегі елдің
бәйгесіне екі қылаңды ... ... ... ... еті ... ... хан, ... да шытқан жоқ.
— Қобыланды батыр қайда екен?
— Тақсыр, Қобыланды батыр бар Қыпшағын соңынан ... ата ... ... ... өзенінің бойына көшіп бара жатыр.
— Неге?
Онысын білмеймін. Қас-қабағы жабыңқы. Жігіттері де қалың қол боп
тастай ... ... Қайт ... бата ... ... пен ... ... Жағатай жұртына қарай қашқан Гүлбаһрам-Патшайым ханшаның соңынан қуып
жете алмай қалыпты деседі ... ... ... бұл өсек болар.
«әрине бұл өсек емес. Қыпшақ батыр Қобыландының шынымен-ақ ... ... ... ... Қыз ... ... кеткен соң, ызадан көшкен екен.
Маған қолқа салуға ... ғой. ... ... алып ... ... да. ... ... сен кәріні де, жасты да отқа саласың-ау. Оспан
дұрыс айтады. Қобыландының Ақжол мен Саянға ... де ... ... ... ... түспеді деп, осыншама бүлінетін не бар еді, ақымақ! Осының
ызасына әлде соңынан бар ... ... қан жоса ... бе? Жоқ, өйтудің
керегі болмас. Торғай өзенінің бойы да менің қарамағымда ғой. Кетсе ... ... ... пен Керей тәрізді жеке хандықты көксеп, жат жаққа
қаша жөнелген жоқ қой. ... ... ... ... оралар...»
Әбілқайыр ақыл-сезімін астаң-кестең еткен бұл ... ... жоқ. ... ... ... ... бір ... алатын Көксеңгірмен Гүлбаһрам-
Патшайымға жете алмай қалса, шын таусылған екен! — дей салды теріс ... Иә, ... ... сол теріс бұрылған қалпында «бәрің де ... ... ... қолын сілтей салды. Уәзір, шабарман тұтқынды ала жөнелді.
— Қош бол, хан ием...
Әбілқайыр кешегі өзінің жақсы көретін ... бірі ... та ... жоқ. Ол дәл осы ... Оспан-Қожаны да, оның тағдырын да,
бағанадан бері айтып ... су ... ... ... ... ... ... Иә, ол өзгенің қастығы болмаса, жақсылығын тез ұмытатын.
Бүкіл Дәшті Қыпшақ, Қорасанды ... ... ... ... ... ... ... етсе өзі етті. Өлтірсе өзі өлтіреді. Ал дәйекші ... ... ... жеткенше, іріп-шіріп жата бермек боп кете барды. Ханды
енді басқа ой мазалай жөнелді.
«Жәнібек пен ... ... ... қол астына ауды. Қыпшақ
Қобыланды көшті өз жайына. Самарқанттағы ... ... ... ... анау... Еділ бойындағы өзіне тән Қыпшақтарын ертіп ... ... да ... пен ... қосылғалы қонысынан көтеріліпті деген сөзді
кеше естідім. Және Қазтуған жырау:
Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас,
Бақасы мен шаяны
Кежідегі ... ... ... менің Еділім,
Сен салмадың, мен салдым.
Қайырлы болсын сендерге
Менен қалған мынау Еділ жұрт, —
деп Еділ ... ... ... ... ... ... ... көтеріліпті
дейді. Өзге рулар да Жәнібек пен Керейдің соңынан ерді деген сөздерді жиі
ести бастадым. Бұның бәрі ... Отыз ... ат ... ... ... ... ... құлағалы тұр ма? Егер менің көзімнің ... ... он ... он бес ... ... ... ... әрқайсысы ол
Орданы өзіне қарай тартып пара-парасын шығармасына кім кепіл? Иә, ... Жоқ, ... ... ... ... Ел ... ... қатты
тартуым ақыл. Ең алдымен Мауреннахр мен Қорасанның ... ... ... ... ... одақтасып алып, Жәнібек пен Керейдің
қолтығына су бүркіп, жеке ... ... деп ... Моғолстанға ойранды
салуым борыш...»
Әбілқайыр енді Ордасының ... ... көз ... ... ... ... ұрпақтары меңгеріп отырған Самарқант пен ... ... ... мырзаның қызы Рабиу-Сұлтан-Бегім жайындағы ... тез ... ... Заты әйел болғанмен Рабиу-Сұлтан-Бегім Ақсақ
Темір ұрпақтары мен Мауреннахрдың бек, әмірлерінің алдында қадірлі. Тартыс-
та бұл қасиетін де есте тұтқан жөн. ... ... елді ... ... ... ... ақылды адамдары, бек-сұлтандары сол елді ... ... езу ... күлді. Оспан-Қожа: «хан сырын білетін уәзір өмір
сүруге тиісті емес» дейді. Дұрыс айтады. Бұл ... ... ... үшін ғана ... өзіңнің көзіңді де тезірек құрту үшін жұмсармын...
Сен жеті қабат жер ... ... ... да, ... сырың жер астында
жатпайды, бәрібір сыртқа шығады... Мұндайда қара жерге де тіл ... ... ас ... ... Ал сол күні ... хан Ордасына келе жатқан Бақты-Қожа уәзір үшті-күйлі жоқ болды да
кетті... Хан шабармандары іздеп жан-жаққа ... ... да оны таба ... ... хан Ордасының маңайындағы Үйсіннің атышулы ... ... ... деп ... шығара бастады. Дәл осы кезде «Бақты-Қожа нөкерлерімен
Моғолстанға өтіп кетіпті» деген лақап дүңк ете ... Өзі ... ... ең ... ... пайдаланды, «Мені сатып кеткен әкесінің айыбы»
деп, хан ... бері ... ... ... ... әлі тірі жанның ерні тиіп
көрмеген, ... қос ... ... дала ... ... ... тастай етіп өрілген қолаң шашы жерге түскен Бақты-
Қожаның он төрт жасар сұлу қызы — ... ... ... Қандас
уәзірдің кесірі тие ме деп, хан қаһарынан қорқып қалған Үйсін ... су ... ... жас тоқал алып ашуын басып, енді жорыққа дайындалуға
кірісті.
Демек, Рабиу-Сұлтан-Бегім атақты ... ... ... ... ... Ол өзінің ақыл-парасатымен жұрт ... ... ... ... ... кезіндегі әйел патша Балқыз замандастарына
қандай құрметті ... ... да өз ... ... уақытымыздың Балқызы
деген ат берген.
Жас иіс сұлу тоқалы Тоқтар-Бике Әбілқайырға тек ... ... ... ... ... хан Рабиу-Сұлтан-Бегімнен тапты. Рабиу-Сұлтан-Бегім
де өзіне хан ықыласының қайта түскенін көріп, жас иіске аз күн ауғанын ... енді ... ... хан ... ... ... ... Осы
кезде Орда-Базарға әбду-Латифтың туған баласы Мұқамет-Жөкі келе жатыр деген
хабар жетті.
Рабиу-Сұлтан-Бегім оны алдынан ат шаптыртып қарсы ... ... ... ... ... ер-тоқым, жүген-құйысқандарын алтынмен аптатқан ... ... Орда ... кеп түсе ... Хан Ордасына қарай жаяу жүрді. Қару-
жарақтарын сыртқа ... ... ... ... ... үйге ... ... елең етіп шошып кетті. Ордада ханмен бірге тұрған
Рабиу-Сұлтан-Бегім езу тартып күлімсіреді.
— Хан ием, бұл кіші ... ... ... ... ... — деп ... ... Жөкіге:
— Жалғыз бауырым Мұқамет-Жөкі, сау-саламат келдің бе? Мына кісі ұлы
мәртебелі Сүлеймен пайғамбардай ... ... ... ... ... Дәшті Қыпшақ ханы Мауреннахр мен Қорасанның сырттай әміршісі
Әбілқайыр жездең, — деді. Өзі ... ... боп ... ... ... бауырын қолтықтап ханға таяды.
Хан созылған қолды аларда тағы дір ете қалды. Сәл кейін ... ... ... ... ... кеудеге кеуде тигізіп амандасуға батылы
бармады, тек қол алысып амандасты да қойды.
Әбілқайырдың расында ... де реті бар еді. ... ... ... келгенде, оны батыр Саян екен деп қалған еді хан. Бірінен бірі
аусайшы! Бір шыны аяқтағы екі тамшы судай ... Сол ... ... ... ... ... ... бет. Бойлары да, дене құрылыстары да дәлме-дәл.
Сұңғақ бой, арыс кеуде, жіңішке бел. Жас ... ... ... ... ... ... ... дене бітімінде секіруге
дайындалған жолбарыс тәрізді бір ... сұс ... қол ... ... ... ел жайын,
Мауреннахрдың күйін сұрап отырғанында да іштей сезіктенумен болды. ... ... ... ... енді ... қонағын өз
Ордасына алып баруға рұқсат сұрады. Бойын билеп алған ... ... ... Әбілқайыр бірден көнді.
Рабиу-Сұлтан-Бегім сескенуден де, «әкең әкемді өлтірген» деп Мұқамет-
Жөкіге кек тұтудан да аулақ еді. ... ... ... менің және
өзінің әкесін өлтірді, ал өзі басқалардан ажал тапты. Ақырында ... ... мен ... ... ... ... қарап Ұлықбектің қызы мен
әбду-Латифтың ұлы қырық пышақ болуға тиістіміз бе? Жоқ, тиісті емеспіз.
Алтау ала ... ... ... ... ... тірі қалғандардың
ішіндегі ең жақыны біз екеуміз. Егер біз екеуміз жау болсақ, бұдан ... бағы ... ... ... жақын тартуының тағы да
бір себебі екеуінің Ұлықбек ... ... өсуі еді. ... Рабиу-
Сұлтан-Бегімнен үш жас кіші. Сондықтан Рабиу-Сұлтан-Бегім одан өзін ... ... оған ... ... көрсетіп келген.
Сұлтан тұқымдарына тән аяусыз қатты мінездеріне қарамай, екеуіне де
жастайынан жат емес, осы бауырмалдық сезім, қазіргі ... ... жол ... ... ... ... ... жинап, ұлан-асыр той істеді. Ат шаптырылды, балуан күрестірілді.
Жігіттер жамбы ... ... ... ... ән, ... ... түндерде, бетегелі құрақты сай ішінде хан қонағы талай сұлуды құшып,
күндіз сұңқар, қаршыға салып, Арқаның қызыл түлкісі мен ... ... ... алдырды.
Осылай бір апта ойын-сауық құрғаннан кейін, Мұқамет-Жөкі хан алдына
келді. Алыс жерден сапар шеккен мұң-мұқтажын ... ... ... ... екенін көріп, хан көңілі күптенбеді. Ол енді Мұқамет-Жөкімен
ақжарқын, шын ... ұзақ ... Бұл ... тек ... ғана қатынасты.
Самарқант, Бұқар, Герат, Мервте қазір ... ... ... ... өш ... ... келіп, Мұқамет-Жөкі сөзінің аяғында:
— Әбілқайыр хан, Ақсақ Темір тағына ... атам ... одан ... ... ... әкем ... ... ендігі кезек менікі, — деді, —
әбусейіт қазір Қорасан мен Иракты тегіс жаулап алам деп жорықта жүргенінде,
Самарқант билігін ... ... ... ... ... ... сәт екінші
мәртебе кездесе ме, онысын білмеймін. Ал ... ең ... ... баяу езу ... ... те әбділлахтан әмірлікті алар жолы, дәл сен тәрізді ішке
кіре келген...
— Ақсақ Темір ұрпағының бәрі ... ... бола ... ... әмірінің тағына отырғызсаңыз, өмір-бақи сізді әке ... екі ... ... ... құран алып ант етуге бармын.
— әке еткеніңнің маған керегі жоқ. Әкесі болар балаларым жетеді. Алда-
жалда ... ... ... қалсаң әмірімді екі етпеймін деп серт берсең
құба-құп.
— әміріңізді екі етпеске міне ... міне ... ... ... Ол ұзақ ... ... ... да, бір мезетте:
— Самарқант уәлиетінің жерінде ұрысқа ... ... ... пілдер
қалды? — деп қарсы отырған жігітке тесіле қарады.
Бұрын Дәшті Қыпшақ, Мауреннахр жерлерінде соғыста піл қолданылмайтын.
Ақсақ ... Иран мен ... ... алғаннан кейін барып, ... ... Орта Азия ... ... ... аздап пайдалана бастаған. Бір
кезде Самарқант, Бұқар уәлиеттерінде піл әжептәуір ... ... Ал ... ... Мауреннахр жеріне шабуылға шыққанда, қойға
шапқан қасқырдай, ол әдетте хандарының бөтен елге ... ... ... ... Қалаларын жау алған соң, пілдер де ... ... ... ... ... дәл біз ... тұрған шақта жауынгер пілдер бітуге
айналған-ды. Бірақ әзірге ... ... ... ... де, ... ашулы алып хайуандармен айқасып көрмеген көшпелі ел ... ... ... ... деп аттанған баяғы алғашқы
ұрысында өздеріне қарай дүрсе қоя ... үш ... ... ... ... ... Әскердің арт жағында келе жатқан ... ұзын ... ... кіші-гірім үйдей боп өзіне қарай тап берген алып пілді
көргенде, не істерін білмей, ... ... ... түсіріп алған. Тек
ажалдан астындағы жүйрік ақ боз аты құтқарған. Содан бері ... ... ... ... ... болса, ең алдымен «жауынгер пілдері жоқ па
екен?» деп сұрайтын. Жылан шаққан адам ала ... ... ... Бір ... боп ... ... ... бұ жолы да сол дағдысына салып, піл
жайын тәптіштеп сұрап отырған-ды.
... ... ... Гератта үш-ақ піл бар, — деді Мұқамет-Жөкі,
— о да жорыққа шыққанда Көреханның шатыры мен ... алып ... Өзге ... ... ... соғысқа пайдалану үшін оларды жұмсай алатын адамдар керек...
Бұрын бұл қызметті Иран мен ... алып ... ... ... ... ... өлмегені ебін тауып өз ... ... ... ... ... әбділлах қастары у беріп өлтірді.
— Бұлары дұрыс болған екен! — Әбілқайыр Ордасының әшекейлеп сыр-
ланған қабырғасына ... «Қан ... ... ... қан ... істе. Қан
төгіп істер ісің болса ... өзі ... ... ... ... ... оюлап жазылған хадистің төменгі жағына көз ... ... ... ілулі тұр. Болат наркескен, қисық алдаспан, көк құрыш
сүйір ұшты найза, шойын басты шоқпар, жақтың ... ... Әне, ... қылышымен Жұмадық ханның басын алған. Әне, анау болат сүйір найзаны
Әбілқайыр өз қолымен ... ... ... ... Хан езу ... Хадис «әділеттік үшін қан төгіп істер ісің болса, алла-тағала өзі
жәрдем берсін» дейді. Қандай жәрдем? Қан ... ... осы ... ... өзі ... ... жәрдемі емес пе? Иә, солай,
жәрдемі. Самарқант әмірінің бар пілін улатып өлтірткені — о да жәрдем! ... ... ... аяп ... бе, тек сол ... ... пайдалана
білсем болғаны ғой. Пайғамбар аузынан шыққан мына хадис та соны ... жоқ па? Дәл ... ... сертін бұзған әбусейіттің өз обалы өзіне.
«Қан төкпей істейтін ісіңді қан төкпей істе» ... ... ... қан ... ... жоқ ... ... өзі қанымды төк деп тілеп ... ... ... ... ... қарады.
— Жақыныңа жәрдем ет дейді құран, мен саған жәрдем ... ... қояр екі ... ... ... ... ... шартым — Әбілқайыр бұл шарттың Мұқамет-Жөкіден гөрі Рабиу-
Сұлтан-Бегімге қатынасы бар екенін ... ... ... кіші
бәйбішесіне қарады, — әбусейіт менің қызымды алған, бірақ антында ... ... үшін мен одан ... ... қайтаруым керек?
Рабиу-Сұлтан-Бегім жымия күлді.
— әрине, кегің қызыңды қайтарып алумен бітпейді.
Қызың орнына әбусейіттің бірінші ... ... он үш ... сұлу ... ... алуың керек.
Әбілқайыр қайтадан Мұқамет-Жөкіге бұрылды.
— Бірінші шартым — Ғибадат-Сұлтан-Бегім сұлуды сол ... ... ... ... ... қойныма саласың.
— Уәде, тақсыр жезде.
— Екінші шартым — әбусейіт бұзған антты сен орындайтын ... ... ... сен мені алдамайсың, өле-өлгенше бағынышты
боп өтесің дегені еді.
— Құп, тақсыр.
Сол күні Әбілқайыр ... ... ... ... ... оғланның басқаруымен он мың санды қол ... ... да ... ... ... ... жүргенде Самарқантты басып қалудың бәлендей
қиындыққа түспейтінін жорамалдады.
Екі апта өткеннен кейін жиырма мың қолымен ... өзі ... ... ... Орда ханы отыз ... ... хандық өмірінде астанасын бірнеше
жерге көшірген... Сығанаққа да ту ... Қай ... ... ... ... алып барған. Асан Қайғының Дәшті Қыпшақтың жеріне, не
Ұлытауда, не Еділ, ... ... ... хан ... ... деп ... осыдан еді. Демек, ол қай жерге хан Ордасын көшірсе де, өзінің ... ... ... қайтып орала беретін. Орда-Базар оның түпкілікті
астанасына айналған. Әйтсе де көптен бері осы ... ... ... ... еш ... ... суы мол болғанымен өрісі тар
Қаракеңгір өзенінің бойында тұр. Батысындағы кеме жүретін Еділ ... ... ... ... жерде. Солтүстігіндегі ұлы өзен Ертіс пен Есіл олар да
сондай жырақта... Оңтүстігіндегі қос алып Жейхун мен ... да тым ... ... Көкше теңіз сәл таяуырақ, бірақ жол ортасы ... ... ... көп ... ... ... Кейін Қырымдағы
Өзбекхан мешіті мен гаремі тұрған Қара теңіз жағасындағы Қара-Даг тауынан
отыз шақырымдай ... Ескі ... да ... болған. Бертін келе Еділ
жағасындағы Ақсақ Темір бұзған Алтын Орда ... ... ... ... ... ... тұсына да, тіпті Жем, Ойыл, Ақ Жайық өзендерінің
бойына да ... ... ... ... ... де тұрақтай алмаған. Өйткені
неғұрлым Дәшті Қыпшақтың батыс ... ... ... ... ... ... ... кететін болған. Бұлай істеудің жөн емес
екенін Әбілқайыр жақсы ... ... ... бұл ... ... алған. Оларға түбі күшінің келмейтініне ... көзі ... Көк ... бел алуы енді тек ... ... ... ... білген... Сондықтан оның көзі Батысқа емес, Шығысқа тігулі болатын-ды.
Сол ... де ... ... Орда-Базарға әлсін-әлсін қайта орала беретін.
Ал соңғы кезде бұл ... өзі де ... қуат бола ... жеткен. Ол заманда көмір, мұнай, құрыш, темір өнеркәсіптері тіпті
өркендеген кезі, ал ... ... ... ... екі ... ... Бірі — қала ... үлкен сауда жолының үстінде тұруы ... кеме ... бір ел мен бір ел ... суы мол ... не теңіз
жағасына салынуы керек. Ал Орда-Базарда бұл қасиеттің бірі де жоқ. ... ... ... ... астана іздеуге мәжбүр етті. Жаңа ... ... тағы бір ... бар. Қазақ руларының біразы Моғолстанға
көшіп кеткеннен бері Ұлытау маңы хан Ордасына жайсыз тие ... ... бөрі де, ... ... ... ұры да ... Әсіресе «Жалғыз көз»
деген батыр пайда болып, хан қостарына маза бермейтін бір қырсыққа айналды.
Астында желдей жүйрік ат, ... ... ... ... жігіт. Хан әскері
бірнеше рет соңдарынан ... де, ... ... кетіп ұстатпай қойды.
Ал бұл «Жалғыз көз» батыр — баяғы жылқышы Орақ еді. Үңгірде бір ... ... ... ... ... Бір көзден айырылып, беті адам
көргісіз тыртық боп біткен. Аққозыға қайта жолығуға ... мына ... ... одан ... ... үзген. Өзі тәрізді кедейлердің өшін
Әбілқайырдан алмақ боп атқа ... ... ... ... ерген халқы аз
болғандықтан, бар қолынан келері аш ... хан ... тию ... Әрине,
хан бұның Орақ екенін білген жоқ. Демек, бұл арадан ... ... ... қас ... да құтылуды жөн тапқан. Ойлап-ойлап ақырында астанасын
Үргеніш шаһарына көшіруді ұйғарды. «Жейхун ... ... ... ... ... ... ... тұратын Үзбой арнасы арқылы
жүзіп отырып Хивас [33]  теңізіне жетуге болады. Бұл ... ... ... ... ... Хива ... ... қысып ұстауымыз ғой.
Ортада бір кезде Еділ, Дон, ... ... ... ... қарақалпақтар бар.
Қай жағыма қарасам да көз алдымда өзіме бағынышты елдер тұрады.
Ал тілі де, діні де бір ... өз ... қоса салу ... Күншығыс пен оңды-солды жағың — Мауреннахр жері, ...... ... шектесіп жатқан тағы Дәшті Қыпшақ... Тек
Моғолстан ... ... ... ... Көк Орда ... батысы —
Еділ, Қара теңіз, оңтүстігі — Хивас, Иран, Ауған, солтүстігі — Тара, ... ...... ... ... ... ... ұлы хандыққа
айналады. Мұндай жерді Ескендір Зұлхарнайын ... ... ... ... ... ... көрген жоқ. Бесінші ұлы хан боп мен билеймін,
жалғанда бұдан ... ... ... бар ма? Бұл опасыз дүниеде бәрі де ... ... ... да, ... да өтеді де кетеді... Тек атағың
ғана өшпейді. Ал осыншама жерді, елді ... ... ... ... ... ... әлемді топан су қаптар күн туса, Нұқ ... ... атың ... Өзің ... де, ... есімің өлмесе, одан артық қандай
мәңгі тіршілік бар? Бұдан асып тірі пенде не істей алады?»
Бұл ханның орындалмас ... ... ... ... ... ... Дәшті Қыпшақтың оңтүстік құмайтты жағын қиғаштай жүріп, бір
аптадан кейін Отырардың ... ... ... ... ... ... қарағашты жағасына келіп жетті. Құмырсқадай быжынаған ... ... ... ... ... боп, бір жетіге қостарын тікті. Хан
ойынша бұлар тынығып болғанша әскерге азық-түлікке он мыңдаған қойды айдап,
соңдарынан көше ... келе ... көп ... ... да ... Ал
қосын келіп қостарын тіккен Сейхун дарияның тұсы ... асау ... ... ... жаңқа құрлы көрмей жұлып ала жөнелетін долы
еді. Екі жағы бірдей ... адам ... ... ... ... әрі ... боп тұтасып кеткен тапал бойлы тораңғыл мен жиде
ағашы. Іші ... сан ... аң, құс. ... бүкіл Дария бойын
тітіреткен жолбарыстың ақырған ашулы үні естіледі. Сөйткенше «бақ» ... ... ... ... әскері осы арада бір жеті болмақ. ... ... ... арғы бетке өтпек. Сейхун секілді долы тасқыннан өту оңай шаруа ... ... ... ... өтудің басқа жолы болған. Әрбір
монғол жауынгері ерінің басына байлап алған өгіз терісін ... ... ... ... қыл ... ... тесік істейтін. Бар киім-
кешегін, кейде тіпті қару-жарағын да, осы ... ... ... шетіндегі
тесіктерден өткізілген шылбырмен аузын бүріп байлайтын. ... ... суда ... тері ... ат ... ... Өзі ... ұстап қатарласа жүзеді. Не атты бос қоя беріп әлгі ... ... ... ... ... ... Ертіс секілді ағысы қатты мол судың
жағасында өскен ... ... ... ... ... ... болса да
арғы бетке алып шығады. Дәл осылай олар бір ... ... ... ... де өткен. Ал Қыпшақтардың ... ... Олар ... бос ... Ағыс ... ... ... да, олардың ық
жағымен тай-құлындарын тоғытатын. Өздері қамыстан, не талдан сал тоқып,
сонымен ... Тек ... өжет ... ғана ... қос ... байлаған
жіптерді қолтықтарының астынан өткізіп, арқасына киімі мен қару-жарағын
таңып, жүзіп арғы бетке ... Ал, ... ... ... ... ... ... байлап жүзіп өтеді.
Жігіттері бір күн дем алғаннан кейін, ... ... ... сал
дайындауға бұйырды. Өзі нөкерлерімен әскері қос тіккен жерден әрірек барып
аң ... ... Хан аңға ... жер ... ... сағасы болатын.
Дария жазғытұрымғы тасыған кезде осы арадағы кең алқапты ... ... ... ... ... қарасулар қалдыратын. Тым қуаңшылық
жылдары бұл араға сонау Қазықұрт тауынан жайлауға ... ... ... ... қарасулардың балшықтарынан құлаш-құлаш мекре, ... ... ... ... ... жылдары бұл араны бұғы мен марал жайлайды.
Көл аралары жазық дала, көк ... ... ... ... ... тұтас-
қан жиде ағашы. Бұғы мен маралға бұдан артық қандай ... ... осы ... ... ... де, ... кернейші-дабылшы екі-
үш жігіті мен ежелгі серігі Бахтияр-баһадурды ертіп ... ... ... ... жол-жөнекей ер салынбай, тың, жетекте келген
Тарланкөк. ... ... ... де мінгендері ... ... де ... ... қамыс құлақтарын қиғаштап, жіті
басқанмен де, ... ... ... ... келе ... жоқ. ... лайлы суы мен шігір араласқан сұрғылт бетегелері жер-су талғайтын
сәйгүліктерге тақа жәйлі тимеген тәрізді.
Хан тобы әңгімелесе жүріп, бір жазық ... ... ... ... танауы делдиіп, құлағын тіге қалды. Бұлар «не ... деп ... ... та ... жоқ, дәл ... ... ... сұлата жатқызып, көгал шөптің үстімен бауырлай ұшқан құстар
тәрізді, ұзын аяқтарын көсілте жазып, теңбіл жүнді бір топ ... ... ... Үлкен-кішісі аралас. Шабыстарына көз ... ... ... аққан сағым-сынды, «Бұлар бізден үрікті ме?» деп хан ... ... ... ... соңынан шұбалана қуған бір ұя ... ... ... ... қара қылшықтары, құлынжал арландары. Топтанбай созыла
шапқанмен аралары жиі кетіп барады. Хан тобы ... ... ... көре алмаған екен, арқарларды өкшелеп жетуге жақын. Сірә, қасқырлар
өздерінің ... ... ... ... ... ... керек,
қарқындарына қарағанда мына көкжалдар төтеден қосылған тәрізді, ... ... жел ере ... ... жүйріктері — арқарлары бұларға
шаңдарын да көрсетпесе керек-ті.
Хан тобы шыдап тұра алмады, ... ... ... босатып
жіберіп, сойылдарын ыңғайлап, айқай сап ... ... тұра ... өзге ... ... ... сала ... Көп кешікпей хан
серіктерінен озғындай ... ... ... Әбілқайыр жас кезінде ұрыстарға
тікелей қатысып келсе де, алтын тақтың қызығын көрген ... ... ... ... бестен асысымен-ақ хан ұрысқа қатысуды ... ... ... қан ... ол ... ... мен ... айдап
салатын. Тек жау жеңілген кезде ғана жеңіс қуанышын қарсы алуға жұрт алдына
шығатын. Өзі тікелей ұрысқа ... хан ... бері ... жұмсауды ұмытқан. Бірақ өзін аңдыған жаудың көптігінен сескеніп,
Ордада жүргенінде наркескенін, атқа ... ... ... Бұл екі
қаруды жұмсауда аса шеберленіп алған. Әсіресе жақ тартуға келгенде, жебесін
құралайдың көзіне дәл қадайтын мерген. ... осы ... ... де ... жәрдем берді.
Тобылғылы, қурайлы, бозаңы белден келетін жазық дала... Алдарында
көгілдір тоғайлы Сейхун дария... Оңды-солды ... ... ... ... ... шаңқай түс. Алыста, көгілдір белестердің үстінде тек буалдыр
сағым ойнайды. Сағым-сынды ағып келе жатқан арқарлар. ... ... деп ... ... ... ... ... кілең қара қылшық арлан
қасқырлар.
Тарланкөк әне-міне дегенше қасқырлар ... ... ... ... ... жанаса шауып келеді. Есіл-дерттері алдарындағы арқарлар боп,
әбден көздері қанталап қызып алған ... ық ... ... ... жерде шауып келе жатқан салт аттыны аңғарар емес. Тек ат дүбірі
құлағына анық жеткенде ғана соңғы ... ... ... жалт ... дәл осы ... ат ... ... қалған хан жебесінің болат ұшы дәл
жүрек тұсынан кеп қадалды. Қасқыр қыңсылай барып, сылқ етіп бір ... ... ... Әбілқайыр оған бұрылып та қараған жоқ, енді ... ... жете ... оны да ... ... Осылай заматта үш
қасқырды сұлатты. ... әлі де ... ... бар. Бірақ ханның
қорамсағында жал-
ғыз жебе қалды. Ол енді ... ... таяу келе ... ... көкжал арланды түсірмек болды. Бойы ... ... ... ... таяй ... ... шіреніп, ерінен көтеріле түсіп, кейін
қарай сәл қисая, «иә, ... деп ... ... ... ... Өкпе тұсынан
жарым қарыс кірген жебе өз ... ... ... ... бір ... домалап-домалап барып сұлап түсті. Алдыңғысының қалай ... ... ... ық ... ... пайда болған қауіпті салт аттыны аңғарып,
жалт бұрылып желге қарай салды. Әбілқайыр оларға ... жоқ, ... ... ең ... ... алып ... деп,ат қарқынын бәсеңдетпей
садағын иығына іліп жіберіп, беліндегі жарты ... көк ... ... суы-
рып алды. Бірақ дәл осы кезде жануарлар жұбын жазбаған қалпында жардай
болып тұтасып тұрған ... ... ... ... кіріп жоқ болды. Хан
қамысты жанай шауып, Тарланкөгін әзер ... ... ... Бірақ дәл осы
сәтте Тарланкөк үрейлене шыңғырып жіберіп, көкке шапшиды. Атының үстінен
жерге ... ... ... ... ... ... ... қарсы
алдында, он бес қадамдай жерде, қан-жоса етіп күл-талқанын шығарған бұғының
етінің жанында өзіне қарай шөге түсіп жатқан есік пен ... ... ... ... Көзі ... мұрты жыбырлап, шабар алдындағы әдетіне
салып, ұзын ... ... ... ... ... арындап кеп,
алдыңғы аяғын жерге тигізе бергенде, жолбарыс та ... ... ... ... ... ... басын қорғай берді. Бірақ аппақ үлпе
бауырын жаза атылған жолбарыс ... ... ... сала ... гүрс етіп ... құлады. Көзін ашып алған ханның көргені, бағанағы
көкжал қасқырдың өкпесіне өзі қадаған жақ ... алып ... ... ... ... ... жебесі болды. Жолбарыстың құр ... ... ... ... ... жебе ар ... ... шыққан тәрізді.
Бұны садақ оғының бер жағында ... екі ... сабы ... тұр. ... ... ... жайрату үшін алып күш керек. Бұл кімнің қолынан
келеді?
Әбілқайыр енді садақ атылған ... ... ... «осы Сейхун
бойында Саян батыр бастаған бір топ ... ... ... бопты,
істейтіндері бекзадалардың малын талау, әсіресе, Көк ... ... ... ... жиде ... ... көк ... мұздай боп қару-
жарақ асынған жүзге тарта кілең жас жігіттерді көрді. Алдарында үш күреңнің
біреуіне ... ... ... ... екінші күреңге мінген өзінің туған қызы
Гүлбаһрам-Патшайым... Хан жолбарыс көргеннен бетер, не істерін білмей сасып
қалды. Саянның қолындағы ... ... ... ... өзін ... ... осы екенін білді. Енді біржолата абыржыды. «Ханды ажалдан алып қалған
жас батырға алғыс ... ... ию ... пе, әлде өзі өлім жазасына бұйырған,
рұқсатсыз қызын қатын қылған қас жауына жалаңаш қылышын жарқылдата қарсы
шабуы ... ... ... ... таба ... абыржып тұрғанында, қызы Гүлбаһрам
садағын алып, қорамсақтан қозы жаурын жебені әкесіне қарай кезей бастады.
Әбілқайырдың ... дір ете ... ... ... ... ... ... бетін қорғай жалаңаш алдаспанын қарсы көтеруге жараса, бұ ... де күші ... ... ... ... ... қозғала алмады.
Жанының тәттілігі де, дүниенің қымбаттылығы да, аңға сауыт киіп шықпағаны
да — бәрі осы көзді ... ... ... удай ... өкіндіре
санасында жарқ етті де, кенет сөне қалды. Шыңғыс ... ... ... ... көзін жұма берді. Бірақ жүрегіне көк құрыш сүйір ұшты
жебе ... ... ... ... өтіп бара ... ат ... мен
Гүлбаһрамның даусын естіді.
— Бекер қолымды ұстап қалдың, — деді қызы ... ... өтіп ...... біз ... ... ... басымызды алар еді.
Оған қоңырқай дауыс жауап берді.
— Өз ... өзі ... ... ... ... көрсем де, бір төсекте
жата алмас едім.
— Онда өзің өлтіруің керек еді.
— әкесін өлтірген адамды қандай әйел шын ... ерім ... ... ғой, — қызы күрсінді, — садағымды тартуға менің де дәтім
бармас еді... Тек ыза... — ... ар жағы ... ... ... ... ашып ... қарады. Бірақ ешкімді
көрмеді. Аламандар оң жақтағы қалың қарағаш арасына кіріп кетіпті. Кенет
Әбілқайырға ... ... ... үні ... Жорық дабылына үйренген
Тарланкөк арқырай кісінеп қоя берді. Көп ... ... де ... ... ... пен жолай жайрап қалған қасқырларды көрген Бахтияр-баһадур
мен нөкерлері хан ерлігін мадақтай жөнелді. Бірақ оған ... ... тіл ... ... түксиіп сазарды да қалды. Ол қазір ... еді. ... жыл хан ... да, осы мезгілге дейін ... ... ... ... Әлгі жігітпен ғой тіл тапсам әскеріме ... ... еді. ... ... ғана ... ... ... Қап!
Қап!
Хан батырлығының куәсі етіп нөкерлері жолбарыс пен арлан ... ... ... ... ... ... қайтты. Әбілқайырда әлі үн
жоқ, сол қабағын қарс жапқан ... Тек ... ... ... ... ... бар ... дабырлата білдіріп, сырнай-кернейлерін барылдата
тартып келеді. Шатырларына таяғандарында ғана Әбілқайыр қасындағы ... Егер мен жоқ ... ... Саян мен ... ... ... түсе ... — деді өзгелерге естіртпей, — менің ... ... Ал ... ... сый-құрмет көрсетіп босатып жіберіңдер.
— Құп, тақсыр!
Бахтияр, баһадур осы бір болмашы сөзден ханның неге ... ... ... ... ... Саян ... деп ... «Бәсе,
жолбарыс жүрегінен суырылған жебе хан жебесіне ұқсамайтын еді-ау». Батыр
жігіттің тек ... ғана ... ... да ... алып ... шек
келтірмеді. «әйтпесе кекшіл Әбілқайыр оны қолға түссе босатып жібер демесе
керек еді». Осының бәрін сезсе де Бахтияр-баһадур тіс ... ... ... ... ... дегендей ол, құйрығы мен бас терісі ... бір ... ... ... ... келе ... ... көрсетіп:
— Қандай үлкен жолбарыс, — деді сәл езу тартып күлімсіреп, — ... ... ... қолыңыз дірілдеп кетіп садақты тарта алмай қалсаңыз
ғой, жарып тастауы кәміл еді. Бір ... ... ... ... аман ... зор ... Сіз көрінбей кеткеннен-ақ
«Ақсарбас!» садақаны айтумен ... ... ... оқ ... не ... ... қарсы
жағынан тиер еді, ал өлген жолбарыстың жебе өкпе ... ... ... ... ... сөзінен Бахтияр-баһадурдың жолбарысты
мұның өзі өлтірмегенін сезіп қалғанын хан бірден ұқты. ... ... ... өз ... санап әдеттенген хан, «жолбарысты батыр
Саян ... ... аузы ... ... де ... ... ... білдіре, ол қай-
тадан:
— Егер батыр Саян қолға түссе ... ...... Құп ... Ал ... ... қолға түссе ше?
— Онда басын алыңдар.
Бахтияр-баһадур езу тартты да ... ... ... ... ... енді ол ... күмәнданбады. «Ажалдан аман алып қалғаны үшін,
хан да оны бір рет ... ... ... санайды. Ал екінші рет қолға
түссе. Істеген жақсылығы үшін қастық. Жақсылық та, ... та ... ... қу заман!» Дегенмен, аламан жігіттерден сескенген Әбілқайыр
бұдан былай қарай бұл маңға аңға шықпады. Бір апта өткеннен кейін, ... ... ... ... ... жағасына жүзіп шықты. Су
киімдерін кептіріп тынығып жатқандарында, үш күн ... осы ... ... ... ... деп Андижан маңайындағы қазақ руларының өтіп кеткенін
естіді. Хан қашқан елдің соңынан түре қуып, қырып тастауға ... ... ... ... ... әбігерленіп, дайындалып жатқанда Самарқантты
алған Мұқамет-Жөкінің сыйлыққа жіберген көші жетті. ... не ... ... ... соң, ... ... ... өз тағын қайтадан
Жөкіден тартып алды). Жүз ... ... ... бар ... ... ... Ал бұл керуенде жүз нарға тиелген ... ... ... шағи, дүрия, қамқа. Самарқант кілемдерінен де қымбат
Әбілқайырға арналған ... ... бар ... ... Ол ... ... ... Ғибадат-Сұлтан-Бегім еді. Қос анары жаңа пісіп келе
жатқан алмадай қап-қатты, үлкен ... ... ... ... ... ... жаңа қыз ... қалыптасып келе жатқан сұңғақ бойлы жас
сұлудың мысы жеңді. Әбілқайыр қашқан елдің көшін ... ... ... күні түнде күміс бағаналы көк жібек шатырдың ішінде әлі тұғырынан ... кәрі ... он үш ... уылжыған ақ тотының аппақ төсінен шөлі
қана тояттанды. Кешеден бері Ғибадат-Сұлтан-Бегімді көргеннен ... ... ... ... баса алмаған Әбілқайыр, енді көңілі бір ... ... ... ... ... жіберілген ертөлелерден қашқан көш
түнде Сейхун дариядан кейін, Қараталға қарай өтіп кеткенін ... ... суға ... ... хан, қайтадан бір жеті сал ... ... ... ел мекендеріне жетіп, бекініп ... ... ... ... әбден күшейіп алып Моғолстанды шапсам, әр жерге
бір көшіп жүрген қазақтың қаңғыған рулары ... ... ... деп ... ... қайтадан Жейхун дариясының жағасына бұрды. Бір ... хан ... ... ... ... ол бұ жолы аңғармады.
Тек жиырма жыл өткеннен кейін бұл қатенің ауыртпалығын балалары көтерді.
Өйткені осы ... ... ... ... ... ... ... бастап бара
жатқан — қазақ елінің болашақ ұлы ханы, Жәнібектің баласы Қасым сұлтан ... бір ... ... ... ... барып оның балаларына отыз
жылдық күйреуге айналды.
Хан қалың қолымен құмайтты, ... ... ... ... үш күннен
кейін, Жейхун дарияның сол жақ жағасына жетті. Енді осы дарияның бойымен
жоғары қарай ... ... ... ... ... ... ... толмай
тұрған шағында ол қан-жоса қырғыннан кейін екі аптаның ... ... ... көк ... ... ... туын ... Орда-Базардан хан
Ордасын мүлдем көшіруді ол кезде ... жоқ еді. Сол ... ... тағы ... ... ең ... біріне айналды.
Үргеніштің жазық даласында ... ... көк ... мешіт салдырды.
Стамбул, Пекин, Рум, Мәскеуден шеберлер ... ақ ... ... ... хан ... ... Әйтсе де жат жерді ұзақ қоныс
ете алмаған. Ал ... ... ... ... ... ... басып
қалуға күші жетпеді. Енді, амал жоқ, атының басын кейін бұруға тура ... жолы ... ... ескі қонысы — Сығанақ болды...
Әбілқайырдың сырты бүтін, іші түтін еді. Бет ... де ... ... ... пен Керейдің және оларға ерген рулардың ... ... ашу, ... оңайшылықпен тарқай қоймайтынына анық ... олар ... ... ат ... кесісіп, мүлде бөлініп кетер деп
ойламаған. Бөлінген күнде де адымы кең болмас, қайта оралар деген. Бүйтіп
атадан ... ... ... ... ... ... батылдары бармас деп
көңілін жұбатқан. Енді міне... Олар ... ... ... кеткен
екен...
Жорық кезінде аздап басылған ыза, Сығанаққа келгеннен кейін қайта
өршіді. Туын ... ... ... ... Бас ... ... — деді Әбілқайыр үй тола отырған батыр,
сұлтандарға сүзіле қарап.
Қол қусырып ... ... ... сол ... ... ... кетті. Сыртта бір құлтекінің аузынан екінші құлтекінің аузына көшкен
«әскербасы ... ... ... ... шақырып жатыр» деген дауыс бірте-
бірте әлсіреп, әлдеқайда көше қуалай ұзап барып мүлде өшті.
Көп ұзамай-ақ хан ... ... ... нар ... апай төс, орта
жастан асқан бас әскербасы Бахтияр сұлтан келіп кірді. ... ... ... еді, ... әміршісінің қанын ішіне тарта, сұрланып
алған түрін көргенде көп сұмдықты басынан кешкен жүрегі зырқ ете ... сыр ... ... оң ... кеп орын алды.
— Бахтияр баһадур! — деді Әбілқайыр. — Күн ... ... ... ... ... ауызға алмай-ақ қояйын. Бүкіл Дәшті
Қыпшақты билеген Жошының тұсында елдің бір ... ... ... ... көшу ... болушы ма еді.
— Жоқ, алдияр, — деді әскербасы.
— Ал, сол Жошының ... ... ... ... мен де ... билік
жүргіздім. Жошы әкесі Шыңғыстың арқасында жетіп еді ғой ол билікке. Дәшті
Қыпшақты дүрілдетіп қайтадан ел ... ... мен тек ... өз
ақылыма ғана сүйенгем...
— Иә, алдияр, қияға тек қыран бүркіт қана жете ... — деді ... ... ... хан ... ... ... есіне алып.
— Бірақ қыранға да серік керек, — деді Әбілқайыр.— Жошы ... ... ... ... — Сол ... де жеңілмей келген... Ал
мен... — хан айтайын деген сөзін бүгіп қалды, — соның арқасы ... ... ... тең ... айрылдым...
Әбілқайыр ашуға булығып, демігіп, сөйлей алмай қалды. ... да үн жоқ, ... ... ... ... ... ауыр ... Ақыры үнсіздікті Әбілқайырдың өзі бұзды.
— Ханның әмірінен бас ... ... ... ... ... болмақ?
— Өлім... — деді Бахтияр даусын қатты ... ... ... ... Ордада тұрған жұрт бірауыздан ду ете түсті.
— Өлім, алдияр.
— Өлімнен басқа кесім болмауға тиіс.
— Өлім.
Айтарын айтып қалғанмен, бәрі де өз ... ... ... ... қалт тынды.
— Үкімдеріңе разымын, игі жақсылар — деді Әбілқайыр зорлана жымиып. —
Оны ... ... ... ... бар ... түгел ертең таңнан қалмай
осы Орданың түбінен табылсын. Жаудың қорғанын қырып, қалғанын ... ... етіп өз ... бас ... ... атым ... ашуланса да, дауыс көтермейтін Әбілқайырдың ... ... ... ... ... жұрт ... ұқты. Қарсыласып ешкім тіл
қатпады.
Бұйрықты беру оңай да, оның ... ... Мұны ... ... Әсіресе бұ жолы. Сөйтсе де тәуекел деп ... Егер ... ... бас ... қару ... ... түбімен қопарыла
аттанса, әлі орналасып болмаған Керей мен Жәнібек көшін талқан етіп ... ... ... сап ... айдап қайту оған мүмкін-ақ көрінген.
Бектер мен батырлар, «игі жақсылар» Ордадан шығысымен-ақ әрқайсысы ... ... ... ... ... отырған уағы, бір күннің ішінде
әскер жиып алу әбден мүмкін іс еді. Басқаны былай ... хан ... ... Әбілқайырға әбден берілген, сенімді деген ... ... ... ... ... ... ... болысымен,
осы өз қарауындағы сарбаздарды жорыққа қамдауға кіріспек болды.
... ... ... ... аз ... жоқсыңдар, —
деді ол Ордаға өңшең «жақсылардың» тегіннен-тегін ... ... ... ... топ-топ боп, үдірейісіп тұрған сарбаздарға келген
бойда. — Қылыштарың да қынабында жатып ... тот ... ... ... ... ... ... да қарық боларсыңдар.
— Уә, пәлі! — деді бір жас сарбаз ыржалақтап. Қынабынан қылышын ... ... ... ... ... жұрт бұл құсап алақайлап кеткен
жоқ. Сөздің артын тосып тұр.
— Бұл жолғы жау — басы шоқты ... та, ... ... ... те
емес. Алынуы оңай жау. Ел болып басын қоса алмай жатқан әлгі Керей ... ... Ал ... ... қатын ер...
— Ой-дой!
әскербасы көп ішінен күңк ете түскен дауысты құлағы шалып ... ... ... ... ... ... жауға қатын ер, — деді ол сөзін қайталап, жан-жағына көз
тастап. Кәне, батыр ... ... ... ... ... түксие қарап
біраз тұрды. Бірақ бұл жолы тірі жан ... ... соң, ... ... — Ал сендер сайыпқыран ерлер емессіңдер ме?! ... ... ... ... ... ... ат құйрығына байлап, ал оларға еріп,
ханымыздың қасиетті ... ... ... ... ... шулатып айдап келу — сендер үшін түк емес.
— Сайыпқырандық қолдан келсе! — Бұл — мана ... үн ... ... Жасы отыз ... көк көз сары ... Орысбай болатын. —
Шаруадан босай ... ... ... ... ... ешқандай шаруа жоқ, бірақ... бұл ... — Бұл ... ... ... ... ... бар, елулер
шамасындағы кәрі жауынгер Қоқыш деген еді. Бар өмірін Әбілқайыр ... ... ... ... ... көбейіп кетті.
Шаруа жайы қиын ғой, жорықтан қажып қайттық...
— Мал бар, бала-шаға бар...
— Уақыттың өзінің тар боп тұрғанын көрмеймісіз...
— Тоқтат, өңшең ... ... ... ... — Бұрын соғыс
көрмеп пе едіңдер? ... ... пе ... ... үйде ... қалды,
қатыным қалды деп қайсың айтушы едің?! әлде ел шетінде шұбырып көшіп жүрген
аз ғана тобырдан қорқамысыңдар? Атаға тартпай ... ... су ... ... — деді Орысбай иығын қомданып, алға шығыңқырап. — әрине,
біліп, сезіп отырсыз, ... ... ... тиек қана. Шынымды айтсам, мен
жазықсыздан-жазықсыз өз бауырларыма ... ... ... адам ... бір,
құдай алдында екі күнәкар болғым келмейді. Онсыз да ... қан аз ... кем ... мен де ата мен ... ... ұлмын. Ешкімнің де
басыбайлы құлы емеспін. Өз ... ... Бұл ... бара ... ... ... Тақсыр-ау, ел бетіне қалай қараймыз...
— Хан мен сұлтандар жанжалдасты деп екі ортада шаруа неге ... ... ... ... ... ... дабырласып, дүрлігісіп кетті.
— әй, Қоқыш, әй, Такежан, әй, Күйгенбай, — деді ... ... мына ... ... соң, ... ... ... арнайы атап. — Хан иемнің бауырында өскен күшік емеc пе едіңдер, ... ... ... ... ішінен біреудің кеңкілдеп күлген даусы естілді. Бірақ
төлеңгіттердің көбі не ... ... ... ... еді, көп ... ... ... Дәм ақтайтындай, ешкімнің хақысын жеген жан ... — деді ... тура ... ... ... жер ... — Бірақ хан
бұйырса қай жорыққа болмасын барам. Әйткенмен, тақсыр, ... ... ... ... деуші еді, құр қара көбейтсін демесеңіз, қан төгуге ар-
ожданым шыдамас.
— Өңшең ез! Сендер жау ... ... ... ... ... ... ... әскербасы булыға.
Бұдан әрі күш көрсетуге Бахтияр сұлтан бара алмады. Әскер дені көшкен
елмен тілектес екенін сезгендіктен не айтарын білмей ... ... ... әр ... ... да жете ... ... отырған
ел хан жарлығын қуанышпен қарсы алмапты. Тіпті, кейбір рулар хан ием ... ... өз ... ... неге ... ... Ал енді бірталайы игілікті іс үшін хан ... ... да ... ... бұ ... қиянат, өз бауырларымызбен соғысуға аталарымыздың
аруағынан қорқамыз ... ... ... мойын ұсынғандар аз еді. Осының
нәтижесінде Әбілқайыр жасағы ханның өз ойлағанынан ... есе кем ... Бұл ... ... өзінің қаншалық сенімді екені күмәнды.
Ақыры хан, үстіне жан ... ... көз ... ... дәм ... орданың ішінде бір күн, бір түн бойы ерсілі-қарсылы сенделіп жүрген де
қойған. Әбілқайыр бұ ... ... ... ел тағдырын хан ... ... ... өзі ... ұқты. Қазір Дәшті Қыпшақтың қалың
бұқарасы өзінен опа шегіп, ... жеке ... ... ... ... мүлдем шығып кеткеніне шек келтірмеді. Енді ол ... ... ... ... ... ... алу үшін ... аттану жайлы
ойынан бас тартты. Өйтпеске шарасы да жоқ-ты. Жаралы арыстан сияқты ... іші ... ... ... ... жоқ, ... ақырын күтіп,
аңысын аңдуға көшті.
Екінші бӨлім
І
Ұлы Шыңғысханның екінші баласы Жағатайдың бесінші ... ... ... ... Уайс ханнан туған, Моғолстанның қазіргі ханы Исан-
Бұғы бүгін өте қапалы еді.
Жайшылықта бір қарағаннан көңілін көтеріп жіберетін ... ... ... да, ... бұлт ... ... ... де, көшеде
қыз күлкісіндей үнемі сыңғырлап ағып жатқан арықтардың күміс сылдыры да,
бүгін ... ... ... алмаған.
Ол кездегі мол сулы Алтын Емел өзенінен Жалайыр жігіттері жаз ... ... ... ... етіп алып ... ... ... ұсақ алтын да, тіпті
бұның ... ... ... ықыласын аяқсыз тастағысы келмей,
бесеуіне бірдей сол Алтын Емел бойынан әрқайсысына бір тепе [34]  ... ... деп ... ... да өз ... иықтарына зерлі шапан жауып,
қайтадан төргі бөлмесіне ... ... ... бір тепе ... жуатын
жерге ие болып, кенет байып қалған жігіттердің қуанышты кетіп бара жатқанын
терезеден көріп, сәл езу тартып, ... ... ... ... ... ... Кешегі естіген хабары қайтадан қойнына біреу суық жылан салып
жібергендей бойын тітіркенте ... ... ... ... қоярға жер таппаған. Сосын екі жүз елу жыл
бұрын Жағатай бабасы мекен еткен, бір кезде Үйсін, Жалайыр, Ұйғыр ... ... ... ... ... көне ... ескі ... барған. Бұл
ескі жұрт Исан-Бұғыға қымбат дүние еді. Осы ескі ... ол ... ... не ... ... осы ескі ... ол әкесі Уайс ханның қалай қан
төккенін көрді.
әкесі Уайс сұлтанның алғашқы жігіт ... ... ... ... оң ... ... ... сол жағында ат шаптырымдай жерде
Ақсақ Темір уақытында салынған ... ... ...... одан әрі бір
күндік жерде Үргеніш шаһары жатқан. Ал Жейхунның оң жағы — ... ... ... мен баялыш қана өсетін, ... ... ... жоқ ... тұсы — ... Уайстың ұлысы еді. Көк Орда мен осы Жағатай
ұрпағының меншікті жерін ... ... ... ... екі есе ... ... үйірілте бұлқынған, адамның бір қарағаннан қарадай зәресі
ұшатын, мол сулы Жейхун ағатын. Осы ... ... ... жағасында
биіктігі қырық, қалыңдығы он құлаштай сұрғылт ... ... ... бар. ... ... ... кірпіштен қалаған бірнеше кең
сарайлар салынған. Міне, осы бекініс, соңынан Сұлтан-Уайс-Даг деп аталған
жер, Уайс ... ... ... ... балалық шағы осы жерде өтті. Әкесі ұзақ жыл Моғолстан
әскерін басқарып, басынан сан ... ... ... ... ... ақ кигізге көтеріліп хан болған. Содан кейін ... ... ... бау-бақшалы Алмалық шаһарын көрді. Жейхунның
жағасындағы ... биік ... ... ... ... ... ... өскен жас балаға, бұл шаһар бір керемет салтанатты
боп елестеді. Қаланың жасыл бағында сыңсыған алма, өрік, жүзім, ... ... ... ... ... ... ... білезіктерін соғып жатқан шеберлердің көк құрыш төсті құлаштай
кеп ұрған балғаларының шаңқылынан құлақ тұнады. Алғашқы рет ол осы ... ... көк ... мешітке кірді. Осы қалада ол алғашқы рет кәпірлер
шоқынатын насрани дініндегі келімсектер ... ... ... Сол ... балалық шағындағы көріністер әлі күнге дейін көз алдынан кетпейтін.
Әкесі Уайс хан өте ... еді. Бір күні ол ... ... оқып ... да ... ұйқыда жатқан ер жете бастаған балалары — ... пен ... ... ... ... ... ... нөкерлері. Көп кешікпей бұлар ... ... Тісі ... опырайған кәрі адамның аузы тәрізді, келісімсіз
кілең құлап жатқан шым үйлер, ... ... ... қоралар... Осы жан
шошырлық күйреген ... ... тек ... сары ... крес орнатқан
жасыл күмбезді мәнерлеп салған ағаш үй көрінеді. Үйдің жанында бау-бақша.
Бақша толы ... ... ... ақ ... көк сәлделі молда, мәзін, кәри,
мүриттер. Хан ... ... ... ... ақ сәлделі молда шықты.
Таңертеңгі салқыннан әбден мұздап қалған екі бала енді әлгі ... ... ... Дар ... екі қолы ... ... шашы өсіп
кеткен, ақ сақалы бүкіл кеудесін жапқан, үстінде тізесіне түсетін ақ ... бар ... ... тұр. Сырт ... түр ... ... Ат жақты, көк көзді, ақ сары адам.
Мінбеге шыққан әлгі ... екі ... ... ... Уайс ... қарап:
— Ісләм дінінің қорғаны, ұлы мәртебелі Уайс хан ... ... ... ... ... басылған әділетті жарлығыңызды орындауға
рұқсат етіңіз! — деген.
Хан басын изеген:
— Рұқсат!..
Қызыл шырайлы ... енді қолы ... ... ... пайғамбардың үмбеті, ұлы Моғолстанның ұл-қызын өз дініне
өткізіп, дозаққа ... ... ... ... ... болғаның үшін
Сүлеймен пайғамбардай әділетті, Ғазірет Ғалидай айбарлы, ұлы мәртебелі Уайс
хан, ... ... ... Дәниел, сені дарға асып өлтіру жазасына
бұйырды. Ажал алдында қандай өтінішің бар?
Ұзын сақалды, дудар шашты адам басын ... Діні ... ... еш өтінішім жоқ. Дінім үшін құрбан болуға
бармын! Тезірек дарларыңа тарта беріңдер!
Молда ханға қараған. Хан басын тағы ... Қолы ... ... екі жендетке молда:
— Аллатағаланың жазмышы осылай. Құдайдың шоқынды құлы Дәниелді ...... ... қолы ... адамның мойнына қыл арқанды ... ... ұшын ... қарай тарта бастаған. Сақалды адам серейе,
жоғары көтеріле ... Тек дары ... ... ... ғана бір рет
жұлқына түсіп, екі қолын ... ... бір ... ... тына ... ... ... қолдағы басын жердегі қазыққа апарып байлаған.
әлгі молда қайтадан Уайс ханға қараған:
— Ұлы мәртебелі ... хан ... ... ... жыл ... ... боп ... мына шіркеудің күл-талқанын шығаруға ...... тағы да ... изеп, «рұқсат» деген ишарат көрсеткен.
Білектерін сыбанған қожа, молда, мәзін, кәри, мүриттер ... ... деп қыл ... ... биік басындағы кресіне байлап, бәрі
жабыла тартып жерге ... ... ... кейін үлкендігі тай қазандай мыс
қоңырауын жерге құлатқан. Екі бие сауымдай ... ... бір ... ... аршасынан қиыстырып, жонып салған шағын, салтанатты
шіркеуді күл-талқан еткен. Сүниет дінін берік ұстаған, ... ... ... муфти, ишандардың кеу-кеуімен, кілең ... ... ... шіркеуді біржолата жермен-жексен етіп жоқ қылған.
Исан-Бұғыға бұның бәрі ойыншық боп ... Тек ... ... өзі ... ... ... ... ғана Византия епископы Джавани Мариньолли,
Флоренциядан Жетісу мен Гоби құмы арқылы Ханбалыққа [35]  бара жатып, ... ... 1340 жылы ... ... Уайс ... ... ... хандары мен хакімдері, бұзыла бастаған шаһардағы ешкімге
керегі жоқ шіркеудің ... ... ... Рим ... ... жіберген тыңшы-діни адамдары шіркеудің мұндай жағдайын астыртын
пайдаланып жүрген. Талай мұсылмандарды насрани дініне ... ... ... ... Уайс хан ғана ... тағына отырғаннан кейін, бұл шіркеуді
мұсылман дініндегі адамдарды ақ жолынан адастырмасын деп біржолата ... ... бұл ... ... ... жас ... деміктіріп
күйзелмеген. Қарт адам Дәниелдің ажалы да, ... ... ... шіркеудің
қирауы да көңілінде бәлендей із ... ... бұл ... ... оған ... ... ... Ер жетіп келе жатқан хан балалары, қираған шіркеу
тұрған жердегі тамаша бау-бақшаға ... сан ... ... берілетін. Бір
күні осындай ... ... ... емен түбіне сүйегі жерленген
Дәниелдің төмпешік зиратының басында булыға жылап ... қыз ... ... қара ... қолында бір шоқ гүлі бар, шамасы он екі-он үш ... не ... қыз? ... ... ... таяй ... Дәл осы ... қыз
бала да орнынан түрегелді. Исан-Бұғы беліндегі ... шап ... ... ... бұл адам ... перінің қызы! Мұндай адам баласы жаратылуы
мүмкін ... ... да қыз хан ... ... ... ... тіпті ұқсамайтын еді. Үлкен көгілдір көзі тұнып жатқан Көкше
теңіз суындай көкпеңбек, ақсары жүзді, қыр ... ... ... ... ... әсіресе шашы болды. Ол мұндай шашты жаратылғалы көрген емес.
Жерге шұбатылып жатқан қос ... ... бір ... ... ... ... ... алтын тәрізді... Жоқ, Исан-Бұғы мұндай қызғылт
шашты еш уақытта да көрген жоқ. ... шаш ... ... ... ... шаш тек су перілерінде болады деп еститін. «Өзі де су ... ... ... ... ... алуға су астынан шыққан ғой». Пісмилла!
Пісмилла! Мен ... тіл ... ... ... Егер тілдессем
біткенім... Жоқ, жоқ егер маған ... ... ... ... ... су перісінің қызын өзіме жуытпауым ... ... ... өзі де ... Ол ... ... азапты пішінмен
жасқана қарады. Көзі күздің бұлыңғыр күніндей тұманды жасқа толы.
— Ғапу етіңіз, хан оғлы, жолыңыздан кездесіп ... — деді ... иіп, — бұл ара ... ... ... емес ... ... ғой, бұл перінің қызы деп, әйтпесе менің хан ... ... ... ... ... ... де қызға жауап бермеу
мүмкін емес еді. Егер адам айдалада келе жатып, жол үстінде жайнап жатқан
гауһар ... ... бір ... кете алар ма, қыз да осы ... ... дәл өзі болатын. Исан-Бұғы оған тіл қатпай қала алмады.
— Таяма! — деді ол даусы дірілдеп. — Өзің ... ... ба? ... Исан-Бұғының шошып қалғанын енді сезді. Ол мұңая езу тартты.
— Қорықпа, адаммын, — деді ол. ... де ... ... ... тұрғанын аңғарып, тағы да мұңая езу тартты. — әкең ... ... енді сен мені ... бе? ... не? — Қыз ... күрсінді. — Бұл
күні жазыққа қарайтын заман ба? Мейлі өлтіргің келсе, ... ... ... ... ... ... де осы қыз секілді көк көз,
ақсары еді ғой. Көп ... қызы ... ... әлі сенбей тұрған Исан-Бұғы:
— Расымен адамсың ба? — деді әлі де ... ... ...... ... Мұхаммедтің үмбетімін, жалған айтсам құдайтағала кәрі соқ-
сын» деші.
Қыз сәл жымиды.
— Рас ... адам ... Егер ... ... ... кәрі
соқсын. Ал Мұхаммед пайғамбардың үмбетімін дей алмаймын, мен ... ... Ол не? ... ... ... ... ... ең әділетті діннің құлымыз...
«Жын-пері болмағаныңа мың да бір шүкір. Ал кәпірлігіңді тастап,
мұсылман дініне ... тақа қиын ... Оны ... ... қыз ... сенді. Сенбеске амалы жоқ еді. Өйткені қыздың
кәпірлік күнәсын ... ... ... Оның ... ... біліп
қуанған бала жігіт дәл қазір өзін осы кәпір қызы үшін дозақ отына ... ... ... ... тек бар ... ... ... деп
қызға таяй берді...
Қыз шынында да былтырғы ... ... ... қызы болып шықты. Әкесі
өлген кезде Мұхаммед пайғамбардың дінін ... Иса ... ... бір ... диқаны бұны үйіне жасырып тірі алып қалыпты. Қазір ... ... ... ... ... ... керуенді күтіп жүрген
көрінеді. Әкесінің зиратына гүл қоюға келгенінде ... ... жас ... шу деп кездескенінен ұнатты. Балалық мөлдір сезім
бірте-бірте лаулаған жалындай, ... ... ... ... ... көре алмаса тұра алмайтындай күйге жетті. Бірақ
кішкентайынан күндес өскен ... ... ... ... ... ... тез
өзгерген мінезінен сезіктеніп, аңдып жүріп бұлардың құпиясын ашты. Ашып та
қоймады, ... ... ... ... қызын алайын деп жүр» деп
шағыстырды. Өзі өлсе тағына Қыпшақ әйелінен ... ... ... ... шешесі Моғол хандарының қызы, Исан-Бұғының отыратынын тілейтін Уайс
хан шошып кетті. «Егер Исан-Бұғы ... ... алар ... түбі ... бір бүйірінің тартпасын кім біледі? Мұсылман дініндегі адамдарға да
қиянат етуі мүмкін ғой. Жағатай [36]  тағының құруы да ... ... Әйел ... ...... да ... қауіп жүреді. Шыңғыс бабамыздың
төртінші ұлы Төленің үш баласы бірдей — Қытайды басқарған Құбылай, Иран мен
Египетті алған Құлағу, ақырында ... ... ... ханы ... ... ... әйел алғанынан не шықты? Көп ... ... осы ... ... Арғын қызы Жауһар ханымның айтқанын екі етпеді, тіпті
Қытай ... көп ... де ... ... ... ... айт-
қанын орындап, қарамағындағы бүкіл Қара теңіз маңындағы елге бас басқақ
етіп Арғұн батырды ... Ал сол ... ... бір кездегі Жағатай
ұлысына Жетісу арқылы жүргізілген Батыс пен ... ұлы ... ... ... Қара ... бен Азов ... ... қалалардың
Күншығысқа баратын сауда керуендерін ол енді Дәшті Қыпшақ жерін қақ жарып,
Арал теңіз даласы ... ... ... Жолдың бұлай өзгеруі Шығыс ... ... ... боп ... Алмалыққа қанша зиян келтірді. Ал, Мөңке
хан өзі Қарақұрымда ... да, ... мен ... ... үйленді.
Ақылгөйлерінің көбін қытай, ұйғырлардан алды. Осының бәрі ұлы ... өз ... өз ... жоғалтуға аз себеп болған жоқ. Жоқ, жоқ
ақымақ балаңның сүйері — өз ... ... ... оның ... ... ... да Исан-Бұғы жақсы көрген ... қызы тірі ... ... Ол өлуі ... ... ... Жазығы жоқ, уылжыған жас сұлуды ... ... ... көз ... ... Бұл оқиға Исан-Бұғының жүрегіне
бітпес жара салған. Ол өзінің сүйген адамының көз ... ... ... ... ... жас жаны енді ... ... ұмытып, тірі
пендеге рақымсыз, тасбауыр болып алған. Соңынан алғашқы махаббатының өшін
талай қас-жауынан қайтарған. Осы ... ең ... ... ... бір, ... ... ағасы Жұныс еді. Исан-Бұғы әлгі оқиғадан жеті жыл кейін әкесі
Уайстың орнына ... ... ... ... ағасы Жұнысты ұстауға әмір
берді. Ондағы ойы тек ... осы ... ... ... ... қауіп қана
емес, баяғы кәпір қыздан айыртқан өшін алуы да еді. ... ... ... жоқ» ... міне, осылай келетін. Бірақ ... ... ... ... өзі хан ... ... осы ... қыздың өлген жеріне
құлпытас орнатқызып, ескерткіш қойдырған. Әлдеқалай ... не жол ... ... хан ... осы ... ... Сүйген адамының сол күнгі ... ... ... ... ... ... бастаған көңілін
қайтадан қатуландыратын. Хан жолының мейрімсіз жол ... ... ... ... кезде Моғолстан шекараларының тыныштығы тым бұзыла бастаған-ды.
Осыдан бір апта бұрын жеткен хабарға қарағанда, Қашқар, ... ... көп ... шабуыл жасамақ тәрізді. Үйсін Арқалық батырдың
жіберген шапқыншысының жеткізуі бойынша, шабуылға шықпақ ... ... ... ... Егер хан ... ... келмесе, Қашқар, Қырғыз сыпайлары
ұзақ ұрысқа төтеп бере алмайды ... ... ... ханы ... ... ... ... Найман, Керейлерден де арғы ... ... ... ... ... ... ... хабар жеткен. Ойраттар жеңіл жау
емес, оның үстіне қолтығына су бүркіп, оларды құтыртып отырған тағы да ... ... ... ... болғалы, осыдан мың жарым жыл ... ... ... кезінде де Орта Азияға, қала берді осы ... ... көз ... ... Бірақ осы күнгі Орта Азия, Ауғанстан, Күншығыс
Дәшті Қыпшақ және Иранның шығыс жағын жайлаған Жүзші, ... Сақ, ... ... тәрізді көшпелі елдердің бірігуінен, соңынан Үнді, Ауған,
Иран халықтарының бас ... ... ұлы ... ... ... түспек
түгіл, өз ықпалын жүргізген. Будда діні осы жердегі Қошан патшалығынан
Қытай, Жапон, Кореяға ... ... ... ... өскен Қытай халқы
сол кездің өзінде-ақ өз жеріне сыймай бара жатқан соң, ... ... ... ... әлсін-әлсін жан-жақтағы елге ауыз сала берген.
Әсіресе, олардың көздегені Көкше теңізге дейін осы ... ... ... ... ... ... ... Басмалы [37] , Ұйғыр жұрты мен Қытай
богдахандары арасында сан түрлі ұрыс, қан төгіс айқастар өткен Қара ... ... ... ... ... ... ... Демек, бұдан олар
сабақ алмаған, қарапайым халқының өлімін шыбын өлімі құрлы ... ... кей ... өз ... ... ... ... дейін жеткен.
Бірақ айбынды, Сақ, Қыпшақ атты әскерлері оларды өздерінің ... ... қуып ... Соған қарамай міне, тағы Моғолстан жеріне
шабуыл ... ... ... ... ... ... Ол басынан ұрылып,
таяқ жеп, әбден әккі болған жылқы тәрізді, қанша көптігін мес тұтып, ... ... де, ... ... бері ... ... бармайды. Жоңғар
қақпасына келіп, шүлдірлеп азан-қазан болып жатқандарында, бер жағынан біз
де жетеміз... Кілең атты ... ... ... келе ... өңшең жаяу
қытай әскерін қайтадан өз жеріне қуып тығады. Бұл ... да, ... ... ... Сондықтан да бәлен ғасырдан бері Қытай богдахандары біздің
жерімізге ең болмаса бір қаласын ... ... келе ... жоқ па? әрине
бұның бәрі күші жетпегендіктен. Әйтпесе қазақты ... деп ... ... жоқ. ... бата алмаған бұралқы, үреген, сабалақ
майлыаяқтар тәрізді, құр байбаламымен қорқытпақ. ... ... ... күні ... дабыл қағып мазаны алмақ...»
«Расымен бұ жолы да олардікі құр ... ба? Жоқ, бұ жолы құр ... емес ... ... бір ... қамсыз кезін дәл басып отыр.
Моғолстанның ... ... ... ... хандары мен солтүстік жағын бас-
қаратын Жағатай ұрпақтарының арасындағы өзара алауыздықтың аса бір қатты
шиеленіскен уақытында бас ... Ел ... ... ... ... ... сырттағы жау әдеттегісінен анағұрлым қауіпті...»
әйтсе де Исан-Бұғының құтын қашырып тұрған бұл жәйт емес. ... ... ... мен Жағатай ұлысының хандары ... ... жан ... қас. Бұл ... әсіресе Самарқант тағына әбусейіт
отырғаннан кейін күшейе түскен. Көк Орда ... ... ... ... тез ... Енді ол өзін-өзі бір ұлы сайыпқыран патша санап, жан-
жағына алабұртып қарай бастаған. Моғолстан жеріне де көз ... ... ... ... ... ... да бас ... көрген, бірақ соғыс
ісіне шебер, Уайс пен Исан-Бұғы хан оның дегеніне бола қоймаған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Моғол хандарымен күресетін бөтен жолын таба ... ... Уайс хан ... ... айдап салмақ болған. Ол
Иранда жүрген Жұныс сұлтанды шақырған. Кеше осы әбусейіт ... ... ... кісі ... Осы ... ... айтуына қарағанда, әбусейіт
Жұныс сұлтанға көп қол ... ... ... көп ... ... ... қалаларынан бері қарай Шу, Талас өзендерін қуалай отырып. Алмалыққа
аттанбақшы-мыс.
Жайшылықта «ел шетіне жау тигелі жатыр» дейтін ... ... ... ... бұ жолы шошып қалған. Өйтпеске амалы жоқ. Еліне сырттан
келер жаудың қаупі бір бөлек те, өз ішінен ... ... ... ... келер жауға жұртыңды қарсы қоюға, ұран сап халқыңды біріктіруге
болады. Ал өз ... ... жау, ол ... жауы ... ... ... «отаным, елім!» деп ұран салу да қиын. Жұныс сұлтанның әбусейіт
әскерімен Исан-Бұғыға қарсы шығуы, ... тағы үшін ... ... ... бөлу еді. Ал жалғанда үйіңнен өрт шыққаннан асар ... Өрт ... тағы ... ... ... осы ... еді. Ол ... құмсағаттың үшінші
аударылуына хан кеңесін шақырған. Сол хан кеңесі жиналғанша жанын қоярға
жер таппады. Нөкерлерін ... көне ... ... ... ... әкелінген
құм алтынды уыстап біраз отырды. Бірақ көңіл тұманы бірде-бір селт етпеген.
Тұнған желімдей жан ... ... алып ... да қойған. Жайшылықта
алтын көрсе рақаттанып қалатын көңілі бұ жолы ... ... ... өз ... ... ... ... қауіпті екенін түсінген.
Бату ұрпақтары Алтын Орда тағынан айырылғаннан бері қазақ рулары
Жағатай хандарына достық ... ... ... Бұл екі жағдайдан туған.
Бірі Жағатай, Моғол хандарына қазақтың Үйсін, Жалайыр, Найман, Керей, Қаңлы
секілді басты руларымен тізе ... ... ... ... ... көршілерін
тонауды мақсат еткен сырт жаумен көбірек алысуға тура ... Бұл ... ... ... ... бір ... шығуына себеп болған. Екіншісі —
Жағатай, Моғол хандары да қазақ рулары ... ... ... ... Мал қамы ... жер ... айналып, амалсыз бірлесулеріне мәжбүр
еткен.
Ал ... ... мен Көк Орда ... ... жұртқа үстемдіктерін
жүргізу әрекеттері, өздеріне қорқыныш тудыратын елдерден емес, өздері қор-
қыта алатын елдерді жаулап алудан басталған. Осы екі ... ... ... алдымен Дәшті Қыпшақ болған. Ақсақ Темір де өзінің Алтын Ордаға қарсы
жорығында, ең ... ... ... ... ханы Алашаның балалары Мәмет
пен Сәметтің ұлыстарын шапқан, өздерін өлтірген. Бертін келе қыз ... ... ... ... ... ұрпақтары мен Дәшті Қыпшақ ханы ... ... ... қатар тұрған Моғолстанды шабу болған. Қасыңның досы
— о да қасың. Қазақтың көп рулары Моғол, ... ... ... ... бұл ... Әбілқайыр хандығы мен Самарқант әмірлігіне қас
саналатын. Реті келсе ... ел етіп ... ... ... ... ... шабуды саясат еткен.
Осы саясат әсіресе соңғы кезде ... мен оның ... ...
Самарқанттың әмірі әбусейіттің кезінде өрши түскен. Бұл мезгілде Моғолстан
мен Дәшті Қыпшақтың ортасындағы бүкіл Түркістан өлкесі ... ... ... жаны қас ... ... арқасында осы өлкенің
Яссы, Сауран, Сайрам, Сығанақ секілді мединелеріне арқа ... ... ... Оның ... ... Жағатай Ордасының ішіне суық
қолын бөтен жолмен де кіргізуді ойлаған. ... ... ... ... қызы ... ... ... мырзаға алып бермек-тін.
Мұнда тағы саясат бар. Исан-Бұғының орнына өзінің ... ... ... ... ... ... әбусейіт әскерін аямайды. Жұныстың күшеюі
және оның әбусейіт жағында болуы — ... ... ... ... көп ... ... ... әбусейіттің Әбілқайырдан алыстауы Ақсақ
Темір ұрпағы мен ... ... тізе қоса ... шыққан.
Семіздікті тек қой көтереді. Атасы Ақсақ Темірдің ауыр тәжінің ... ... ... ... жүр.
Жоқ, олай емес. Әбілқайырға Самарқант әмірлігі құлақ сала берсе, түбі
Ақсақ ... ... дым да ... Бұны әбусейіт жақсы біледі. Осыдан
барып ол жанталасады. Уайс ханның баласы Жұныспен бірігіп Моғолстанды ... ... ... ... ... күшейтпек. Ал өзге сұлтандарға не
керек? Олар тек «Ұр-рит соқ, соқ!, ... соқ, ... ... мен ... екі ... ... сүзіссе екен дейді. Тек сонда ғана Моғолстанды
алып күшеймек ... өз ... ... қалулары да бұлардың екіталай
болар еді деп ойлайды мықты ... ... Бір ... ... күшті тайпа еді! Батысындағы Тоқай-Темір
ұрпағы Астрахань хандарына, ...... ...... ... ...... Темір мен
Сайбанның қанды балақ әмір, сұлтандарына бой бермей келген. Ал қазір ше?
Қазір де ... ... бір ... күші бар. ... сол күші ... ме? Ай, ... ... Оны жаралаған сыртқы жаулары емес, ішкі
жаулары. Жете [38]  мен Қарбанас [39]  хандарының ... ... ... Моғолстанды ішінен жегі құрттай жеп, әлсіретіп келе жатқан осы
бірікпестік.
Исан-Бұғы тағы ойға шомды.
Мұндай жағдайда өзінің ... хан ... ... ... ме? Екі көз
бірін-бірі шұқымас үшін, алла-тағала ортасына мұрын жаратыпты. Ал бұдан
отыз жыл ... бір мың төрт жүз ... ... жылы әкелері атақты Уайс
хан өліп, артында қалған ағайынды екі жігіт Жұныс пен ... ... ... күн туа ... кім араша тұрды? Ешкім де тұрған жоқ.
Қайта ағалы-інілі ... ... ... ... бұны ... Уайс
ханға бағынып келген Моғол әмірлері істеді. Осы әмірлердің ар-
қасында Исан-Бұғы Жұныстан Жағатай хандығын тартып алды. ... ... ма, ... ма, хан болғаннан кейін өзін хан тағына жеткізген ... ... ... ... Ең ... бас наип [40]  етіп Тұрфан
қаласынан шыққан Темір деген ұйғырды белгіледі. Бұл ... ... жаға ... ... ... ... ... сөлін шығарды. Өзі қарадан туа
әсіресе Моғол әмірлеріне жайсыз ... ... наип ... хан ісіне наразы
Моғол әмірлері, Темірдің қорлығы әбден асқан кезде, бір күні ... ... оның ... ... бүкіл денесін кескілеп өлтірді. Өздері де енді ... ... ... ... ... Дулат руынан шыққан әмір Мір
Кәрімберді Моғолстан мен Ферғана, Андижан шекарасына ... ... ... ... ... ... Қоншы руынан шыққан Мір
Хақберді бек ... ... Қой ... ... ... бекініс тұрғызып,
жүздеген қарақшы жігіттерімен ... мен ... ... ... ... пен Барын руларының әмірлері түбі бір елден шыққандары есіне
түсіп, Уайс хан мен ... ... сан ... ... ... ... ауып кетті. Қалушы, Бұлғашы руларының әмірлері Әбілқайыр
қарамағына, Дәшті Қыпшаққа ... Ал, ... ең ... көп ... бек, әмірлері еш жаққа кетпегенмен де Моғолстанның кең даласында
бүліншілік ұйымдастырумен болды. Темір наиптың өлімінен шошып ... ... өзі де ... ... ... бұны бір ... ... әкесі
Уайс ханның күшімен Қашқарды қолына ... ... әмір Іле ... ... ... жерден тауып алып, Ақсу қаласына әкеп хан ... ... ... ... бір ... ... ... Толып жатқан
әмірлер, бектер, хакімдер бір тайпы мемлекетті быт-шыт қып бөліп ... ... ... жау ... ғана бас қосатын күйге жетті.
Исан-Бұғы Ақсуда әбден орнығып алғаннан ... көп қол ... ... ... ... жүз елу бесінші, жаңа есеппен бір мың төрт жүз ... жылы ... ... ... ... ... ... тонап, қайтадан
Ақсуға қайтты. Алдыңғы жылы екінші рет Исан-Бұғы тағы ... ... ... бұ жолы ... өз жерінде күтіп алған әбусейіт жеңістік
бермеді. Исан-Бұғы әскерін бетпе-бет ... ... ... ... өзенінің
бойындағы Тараз-Жаңғы қаласына дейін қуып ... ... дәл осы ... ... Алмалыққа көшірді. Ондағысы Қытай мен Жоңғар қаупінен
мединесі алыстау ... ... еді. ... жүргенінде қауіп енді кенет
оңтүстік өкпе ... ... Сырт ... ... Мір Кәрімберді, Мір
Хақберді әмірлер Жұныс ... ... ... тәрізді. Бұ да Исан-Бұғының
қобалжуын күшейте түсті. Өз жағында табжылмай жиені — Мір Сейтәлі мен Мір
Мұхамед-Шейх ... ғана ... ... айтқанда, Исан-Бұғы енді өз
үйінде өрт ... анық ... Бұл ... ... қандай жол бар?
Мединесін қайтадан Ақсуға көшіру керек пе? Одан не табады? Алмалыққа жетер
Жұныс пен әбусейіт ... ... жете ... ма? ... жете ... ... Мір ... пен ар жағындағы Қашқардағы жиені Мір Сейтәлі
әмірлер бар емес пе, ... ... шын ... ... ... ... ... болса да аян. Содан сескеніп Жұныс атының басын кейін
тартар? О да мүмкін. ... бір ... туса да, бір ... ... ... қан майданда бетпе-бет бір кездеспей, күні бұрын қашқаны қалай
болады? Жұныс осы Моғолстаннан ... ... ... ішінде Исан-Бұғыға
қарсы екі рет қол жиып майданға шыққан. ... ... де ... ... Бұл жолы да ... әй, оған сену ... Бұ жолы күш ... Жұныс жағында емей немене, оны жақтап Дәшті Қыпшақтың айбынды ханы
Әбілқайырдың туған күйеу баласы, ... ең ... бел құда ... ... ... ... әбусейіт отыр. Жоқ, іштей іри бастаған Моғолстан
оған дәл қазір қарсы тұра алмайды. Сонда не істеу ... әлде ... ... ... жәрдем сұраса ма екен?
Исан-Бұғы екі қолын артына ұстап гүлі төгілген, түгі екі елі ... ... ... кілемін көк шалғынды басқандай аяғымен жайпай аттап,
ерсілі-қарсылы жүре бастады. Оның ... ... ... ... еді ... ... де сыры бар еді.
Жағатайдың бесінші буыны, Мұхамедтің шөбересі Уайс сұлтан ер жеткен
кезде, Моғолстан тағында ... ... ... ... Мір Мұхамед отыр-
ған-ды.
Мір Мұхамед хан мен Уайс сұлтанның арасы өте ... ... Уайс ... секілді кілең от жүрек жігіттерді жинап алып, Моғолстанның шетінде,
Қашқарияда біраз уақыт аламандық құрып жүрді де, ... ... ... ... хакімі Ақсақ Темірдің атақты серігінің бірі Қыпшақтан
шыққан Сар-Бұғы әмірдің баласы, Шайх-Нұридин болатын. Ол Мір Мұхамед ... араз еді. ... әмір Уайс ... ... жайып қарсы алды.
Өзінің қызы Дәулет-Сұлтан-Сақынажды ... Одан ... ... ... ... Шайх-Нұридин әмір Уайсқа әскери жәрдем беріп, сан мәртебелі
Мір Мұхамед ханға қарсы салды. Бірақ қандай айқас ... да күші мол ... жеңе ... Тек осы хан өз ... ... кейін барып, Уайс бір
мың төрт жүз жиырма бесінші жылы ғана Моғолстан тағына ... ... ... ... өте аз болды. Моғолстан тағын бар болғаны үш-ақ жыл биледі.
Қашқар ханы Қарахан ұрпағы Сатуқ-Бограның ... ... қаза ... осы аз өмірінде Уайс хан көп іс ... Ең ... ол ... ... ... ... Бар ... Қытай мен Ойрат
қонтайшыларымен күреске жұмсады. Осы ... ... ... Исан-Тайшымен
майданда сан мәртебе кездесті. Қытай богдаханынан үнемі әскери жәрдем ... ... оған ... ... рет ... да етті. Бірақ
Шыңғысханның ұрпағы деп босатып жібере берді. Уайс ... ең ... ... ... жанындағы ұрыста тағы Исан-Тайшаның қолына түсті. Бұл жолы
торғауыт әміршісі оны ... ... ... ... ... Мақтұм
ханымды маған әйелдікке берсең босатам» деді. Амал жоқ, ... ... ... ... тура ... Одан ... осы ... қонтайшысы Амансандж
туды. Қасқырдың бөлтірігі өсе келе енесіне шабады. Амансандж Исан-Тайшы
секілді көкжалдан ... ... бөрі еді. Ол ... ақ ... ... ... ... көрді. Сол тақты күшейту ... ... ... ... Кере ... ... қазақ руларының қанына толтыра ұрттады.
Көршілес ... ... ... маза ... ... Тек бұл ... қисық қылышынан қазақтың қара сойылы мен ... ... ... ... тұрар қайсарлығы ғана құтқарып жүрді.
Исан-Бұғының Амансанджидан жәрдем сұрасам қайтеді дегені — ... ... ... ғой» ... құр далбасасы еді. Бірақ сасқан ханға
жәрдем басқа жақтан келді.
Хан осылай ... ... ойда ... үйге бас ... Үйсін
Қастек кірді.
— Ұлы мәртебелі тақсыр хан, хан кеңесі тегіс жиналды.
— Мір Сейтәлі әмір де ... ... Иә, ... хан, кеше оған ат ... Мір Мұхамед хан ше?
— О да.
Хан сүреде тұрған гауһар тас ... ... ... киді де, ... ... ... ... асасын ұстап кеңес сарайына қарай беттеді.
Бас найп Қастек би мен ауыз үйде ... ... ... паруалар [41]  үн-
түнсіз соңынан ере берді.
Хан кеңес сарайына ... ... ... ... ... бек, ... ... иіліп сәлем берді.
— Арсыңдар ма, бек-задалар? — деп хан есік алдында сәл кідірді.
— Барсыз ба, хан ... — деп ... ... ... да ие ... Құп келіпсіздер, асыл бауырлар, — деді хан төрдегі өз ... ...... ... ... барқытпен безенген кеңес сарайының ... ... ... ... ... Хан ... кейін, өзге жұрт та ... ... ... Үй іші ... ақ ... көк ... көк ... шапанды софы, хакім, әмір, даруғалар мен күміс, алтын кіселі, кең қоныш
етікті, бұлғын ... ... ... ... ... ... Найман
билерімен лық толы. Жағатай ордасында ... ... ... жоқ. ... ... Одан ... тек бас наип қана ... Өзге жұрт өзінің
шен-шекпеніне қарай орын ... ... ... ... ... ... Ақсу,
Тұрфан, Жаңғы секілді үлкен әмірліктің хакімдері, олардан сәл ... ... ... ... ... ... Найман, Керей, Қаңлы
тәрізді қазақ руларының белгілі ру бастықтары, ... ... ... барып, Шолақ, Қорған, Жаркент тәрізді шет қалалардың ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Ол Моғолстанның солтүстігінен Ойрат,
күншығысынан Қытай, оңтүстігінен әбусейіт пен Жұныс сұлтанның ... боп ... айта ... хан ... ... екі ... қойды.
— Бірінші айтарым, — деді ол, — бүкіл Моғолстан боп әскер ... ... ... ба? әлде әр ... әр әмір өз ... өз ... қорғай ма?
Осыны шешіңдер.
Екінші айтарым, қазіргі жағдайда Моғолстан мединесін бекінісі ... ... ба, әлде жау қолы оңай жете ... Ақсу ... қайта
көшіреміз бе, соны шешіңдер.
Түскелі тұрған ауыртпалық иықтарынан жаншып жібергендей, үйде отыр-
ғандар мықшия жерге қарай ... ... де үн жоқ. Уайс ... бері
әрқайсысы өзіне жеке отау ... ... ... ... етіп
меншіктеніп алған Моғол әмірлері енді қалың ойға ... ... ... ... шығар болса қандай пайда-зиянға қаларларын есепке алды. Хан
қойған ... ... ... ... ... өз жағдайын ойлап қиналды.
Егер бастары қосылмаса, бүкіл хандықтарынан айрылатыны бұл сәтте ешқайсының
жанын күйдірер емес. Қазаны ... жаны ... ... де ... ... өз ... ... түбі әскер жиналатын болса, қайтсем өз ұлысымды, өз
қаламды күшті қалпында сақтаймын, қайтсем кісіні аз ... ... ... аз төлеймін деп толғануда... «Ал өз қаламды, өз ұлысымды
жеке қорғаймын десем, одан ... зиян ... ... пен ... ... ... ... Уайстың қай баласына бағынсам да маған
бәрібір емес пе? Мүмкін жауласпай-ақ ... ... шыға ... ... Қытай мен Ойраттан бәлендей қауіптің дәл бүгінгі күні жоқ екенін
бұлар да ... ... ... оларға қарсы қазақтың жауынгер рулары ... ... ... ... ... бұзау артық» деп әдеттеніп қалған Моғол
әмірлері әлі үн-түнсіз... Ел қамын ойлап қиналып отырғандай құр жерді ... ... ... ... аман алып қаламыз деп ешкім мүнәзараға
[42]  барар емес.
Исан-Бұғы түбі өздері оралар деп Моғол әмірлерін беттеріне қоя берген
қатесін енді ... Ел ... ... ... ең ... ел бірлігін ұстай
білу керек. Ел бірлігі деген ұғым сол елді басқаратын сұлтан, хакім, ... ... ... деген ұғым. Бұны бабасы Шыңғысхан өзінің атақты
Ясысында ... ... Сол ... ақылын неге алмаған? Жиырма бес жыл
хан асасы қолында тұрғанда, бірігуге көнбеген әмірлерді неге ... Енді ... қиын ... туып еді, артына қарай жүзген ... ... алға ... ... Мұндай жұртпен Моғолстанды қалай жаудан
қорғап қаларсың!
Жұрт үні жуырда шықпаған соң, Мір Сейтәлі әмір қабағын шытты.
— Хан ием, — деді ол сәл ... ... ... бұзып, — айтқан
сөзіңіз мына пенделеріңізге әзірейілдің гүрзісіндей қатты тиіп отыр. Ақылға
салуға аз уақыт мұршат беріңіз.
— Болсын.
Дәл осы ... үйге қияқ ... ... ... ... киінген
дәйекші кірді.
— Хан ием, теріскей жақтан шабарман келіп тұр. ... ... ... [43]  ... ... жібермепті.
— Айтары құпия ма екен?
— Жоқ, хабарым хан кеңесінің де құлағына ... екен ... ... ... деп басын иіп, тобылғы қамшысын кеудесіне
ұстап, қоңыр жүзін жел сорған қаба ... түйе жүн ... ... ... ... ... бар, кең ... етікті, орта бойлы адам енді. Ол
сәлем беріп, есік алдында ханға кішіпейілдік ишарат ... бір ... ... Шаң ... ... ... келген жолаушы екені бірден
көрініп тұр.
— Қай рудансың? — деді хан ананың сәлемін алып ... ... ... ... ... ... ... мырзаның шабарманымын.
— Сөйле! Не айтайын деп едің?
— Сүйіндік хакім хабарымды ұлы мәртебелі Исан-Бұғы ханға тез ... ... ... теріскей шетіне Барақ хан мен ... ... ... пен ... ... ... ел ... тұр. Дені Арғын, ... ... ... ... ... да бар. Әбілқайыр ханмен келісе алмай
көшіпті. Қоныс сұрайды. Жәнібек пен ... ... өзге ... ... өзенінің
арғы бетіне қалдырып, өздері бес жүз сойылды салт атты ... ... ... ... келе жатыр. Мен күні бұрын хабар бергелі жеттім.
Хан көзінде кенет қуаныш ұшқыны жарқ етіп ... да, сол ... ... ... пен Керей сұлтан қай мезгілдерде жетер екен?
— әрі кетсе ертең күн шыға.
— Өздері ... ... ... ел. Алды ... ... кең алқабында қазан көтеріп жатқанда,
көштерінің соңы түйелерінің қомын алып та үлгерген жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... ауылдардан соңдарынан іздеп келіп
қосылып жатқан елде есеп жоқ. Сірә, Әбілқайыр хан шеңбері ... ... етін ... ... айналған болуы керек...
Исан-Бұғының қабағы қарс жабыла қалды. Шабарман хан алдында хандардың
халыққа істеген қиянатын тәптіштеудің үлкен ... ... тез ... ... ... ... деген міне, осы екен», — деді ол ішінен. ... тілі тым ұзын ... хан ... ... ... ... бұрыннан да
білетін шабарман, тым қысылып қалды, бірақ сол сәтте жол тауып кетті.
... хан ием, — деді ол тағы ... ... иіп, екі қолын
кеудесіне қойып. — Сүйіндік хакім, бүкіл ... ... ... ... ... ... Қыпшақтың көп руларының көшу себебі
Әбілқайыр ханның қиянатынан деген жайды айт деп еді.
Шабарманның ... ... кей ... әмірлер кекете езу тартты. Бірақ
өзін «ел қамқоры» деген сөз ... жылы ... ... ... қайта
ашып:
— Жақсы. Қонақ үйге барып тынық. Хакім Сүйіндікке біздің айтарымызды
ертең естисің...
Басын аман алып ... ... ... ... ... деп ... ... Далаға шығып «Уф» деп демін алды. ... ... ... ... ... осы. Егер ... аман алып жүргің келсе, аузыңа ие бол.
Тым ақылси берме».
Шабарманның Исан-Бұғыға: «Қыруар ел, оның ... ... ... ... жатқан жұрт та ығы-жығы» дегені бірде-бір жалған емес еді.
Жәнібек пен Керей Қаракеңгір мен ... ... ... үш ... ... көшіп өткен соң, соңдарынан ерген ... ... ... ... ... ... ... жеріміз алыс және жат
жер. Ағайын жоқ болсаң бере алмайды, бар болсаң көре алмайды. ... ... ... ... ... ... ... қомын, аттың жалын
алдырмай, ағайынға ... ... ... ... ... көрсе
сыйлар, күшсіз екенімізді көрсе аяр, «кет кейін» дей ... ... деп ... ... ... ... қалың ел, малдың күйіне қарай, асықпай
көшіп отырған. Бір аптадай өткен шақта Жәнібек пен ... ... он ... жеті ... ... ... жинаған. Жәнібек, жолай «Қызыл
жыңғылдан» өтіп бара ... ... ... ... жуандығы қамшы
сабындай бір құшақ қызыл күрең тобылғыны алдына қойып, ... ... ... мен ... ... ... Алдарыңдағы тобылғыдан бір-бірден алыңдар, — деген.
Аналар алған.
— Енді сындырыңдар, — ... ... ... ... ... Енді үшеуден алып сындырыңдар, — деген Жәнібек.
Аналар үш тобылғыдан алып ... күш ... бұ жолы да ... Енді бесеуден алып сындырыңдар, — деген Жәнібек сұлтан.
Аналар бес-бестен тобылғыны алып, әжептәуір күш жұмсап сындырған.
— Енді сегізден алып сындырып көріңдер, — ... ... пен ... ... сегізден алған. Тізелеріне де салған,
табандарына да салған, маңдайларынан сорғалап тер де аққан, ... ... ... ... қос ... әзер дегенде сындырған.
— Енді оннан алып сындырып көріңдер, — деген Жәнібек сәл күлімсіреп.
Сындыра алмайтындарын ... де, әдік пен ... ... оннан
алған. Сындырмақ боп әрі-бері мықшыңдап көрген. Күштерінің жетпейтінін
білген соң «құрып ... ... ... деп ... ... жіберген.
Жәнібек үндемей сәл ойланып отырған да:
— Міне, ел бірлігі деген осы, — деп сөзін бастаған, — ... ... ... Ал көп ... ешкім де жеңе алмайды. Көп ... Егер екі ... он ... ... бар рулары қос ... ... ... ... ... да ... күш...
Жәнібек пен Керейдің өзге балаларынан жасы үлкен және өзін өзгелеріне
қарағанда еркіндеу ұстайтын, ұр да жық мінезі бар Бұрындық:
... ... ... ...... — Мысалы, найзасының ұшы алтын
Алшын...
— Алыстағы ағайын өзі шешсін өз тағдырын...
Еш уақытта да хан мен ... ... ғана ... ... ... ... көтерген. Қазақ елі егін еккен отырықшы жұрт емес. Бар
шаруашылығы мал өсіру. ... ... ... ...... ...... билері болғанменен, дені жай шаруа, кедейлер.
Жәнібектің ойы, ісін сәтті ету үшін, осы қара ... өз ... ... ... ол ... жолын іздеп отыр.
— Жақсы, — деді Бұрындық, — Алшынды қоя тұралық. ... ... ... ... ... ... Түсінсең борышыңды өзің айт. Тісі шыққан балаға шайнап берген ... ... — деді ...... ... ... руларды
шабамыз ба, қайтеміз...
Тұңғышының ойланбай айтқан сөзінен намыстанып қалса да, оның ... ... еске ... ... сараң Керей:
— Ұлым, ел шабуға асықпа, — дей ... ... ... ой бар? — деді ... тұрғанда іні сөйлеу сөкет іс қазақ дәстүрінде. Тіл ұшына келіп
тұрған айтары болса да осы дәстүрден шыға ... ... ... ... ... төмен қарап тыпырши берді.
— Қасымжан, сен бірдеме демексің бе? — деді ... ... ... ... ... Иә, ... рұқсат етсеңіз, бірер ауыз кеңесімді мен де берейін деп
едім.
— Айт, ... ... әне ... міне шабыламыз деп келе ... ... ... ... ... Және ... өзіңіз айттыңыз ғой, ағайын
күшіңді көрсе сыйлайды деп...
— Сөйле, сөйле.
— Сөйлесем, біз ... мен ... ... ... ел ... ... ел ... болып баруымыз керек. Жағатай ұрпақтары да, Сайбан,
Ақсақ Темір ұрпақтары да ел екенімізді ... Және ... ... ... ... ел ... ... дос болса дос бола алатын, қас болса қас
бола алатын, қоныс бермесе күшпен тартып ала ... жау ... ... ... ... осы ... ес білетіндеріміз, сойыл
соғып сөз сөйлей алатындарымыз, қасымызға бес-алты қазақтың ер жігіттерін
ертіп, ермей қалған, не ... ... ... жұртқа тарауымыз абзал.
«Бізге еріңдер, ... ел ... ... Ақ ... туын ... деуіміз орынды. Ерген жұрт ерер, ермеген жұрт ойға қалар. ... ... ... көп ... ... ... ... болары айқын.
Жәнібек жасөспірім ұлының сөзін бірден іліп әкетті.
— Дұрыс айтасың балам, — деді ол, ... түбі ... ұлы адам ... ... ... бұ жолы бір дерек тастағанына қуанып, — ... ... құр ... ... ... ... ... бұдан
жүз жыл бұрын бабамыз Орысхан тіккен Ақ Орданы қайта тұрғызып, Қазақ деген
жеке ел болу ... Ал ... ... ақ туын ... ... ... бар. Бірі — Алтын Орда жұрты, Еділ мен Жайықтың ортасы. Бірақ ол ... ... ... ... да, елі ... жайлы емес. Түкпірінде Қазан хандығы
мен Түркияға көз тіккен Қырым сұлтандары бар. Бұған Еділ мен ... ... ... ... сұлтанды, Темір биді қос. Олар кімді ел еткізеді?
әрине, ар жағындағы орыс жұртына арқа сүйеп ... ... ... ол ... де ... ... ... жетпеген қыран балапаны тәрізді. Екінші жер —
ол ... ... кеше туын ... ... ... ... Бұл ара бізге
қолайлы. Ар жағында Үйсін, Жалайыр, Дулат, ... ... мен ... ... елі ... Бұ жақта да аздаған Арғын, Қыпшақ бар. Сығанақ
бұл күнде Әбілқайырдың қолында. Түбін ... Ал ... ... ... ... ... ... тұсы. Ағайын сыйласын десек, ол
араға біз ел болып баруымыз керек. Қасым баһадур жөн айтады. Қазір ... ... ... ... ... ... отыр-
ған ауылдарға аттаныңдар. Соңымыздан жұрт көп ерсе, халықтың тілегіне
біздің тілегіміз сай келгені. Онда ... ... ... хақ, — деген.
Жәнібек пен Керей балалары жан-жаққа тараған. ... ... ... ... ... ... ... көшіп бара жатқан қалың
көшке келіп қосылған.
Әбілқайыр әскерінің Сейхун дарияның арғы бетіндегі көрген көш ... ... ... ... ... бергі бетіндегі қонып жатқан қалың ел
де бәрі бір осы ... пен ... ... ... ... ... ... шығысымен Исан-Бұғы хан кеңесін таратты да, Мір ... Мір ... ... бас ... Үйсін Қастек бимен өзі ... ... ... Моғолстан шекарасына көшіп келуі, егер оларды
Моғолстан жерінің шетіндегі Шу, ... ... бойы мен ... ... ... орналастырса, өздерін Әбілқайыр мен Ақсақ Темір хандықтарының
шабуылынан ... ... ... бұл ... ... ... ... күштерін Қытай мен Қалмаққа да қарсы пайдаланбақ болды. ... ... пен ... ... ат шаптырды. Ақ Орда ... ... ... ... қазақтың басты руларының игі жақсыларын
құшағын жайып қарсы алды.
Жәнібек пен Керей Моғолстан ... бір ай ... ... бір ... ... бір ... сөз ... тату-тәтті бітімге келді. Исан-Бұғы
көшіп келген қазақ руларына бүкіл Шу, Сарысу, Талас, ... ... ... ... ... Моғолстанға қарайтын теріскей жағын тегіс қонысқа
береді. Бұл қоныстың шеті ... ... ... қарамағындағы
Түркістан өлкесімен бітеді. Жақсылыққа жақсылық, осыншама қоныс алған қазақ
рулары, екі елдің бірдей ... ... ... ... ... ... мен Ойрат қонтайшысына қарсы бір мың жақсы жарақтанған салт атты
жауынгер шығарады.
Жәнібек пен Керей ... ... ... ... ... ... ... құрып ел болу ғой, біздің қорған екенімізді Қытай, Ойратпен
шекаралас қазақ рулары біле берсін. Күшіміздің мол ... ... ... де ... тез ... ... болар» деп ойлады ... ... ... болғанына бес-алты жыл өтпей өздерінің де көздері жетті.
Жәнібек пен Керей нөкерлерін ертіп, күтіп отырған ... ... ... ... ... ... ... ел ру-ру боп, адамының, малының
санына қарай өздеріне берілген ... ... ... Бір ай ... ... ... ... бөрте жүйрік мінген бес жүз ... ... ... ... ... ... ... жеріне жүргізді. Тағы
бір ай өткенде ... ұлы, ... ... ... аузында аңызға айналған
Қамбар батырды бес жүз кілең қайың сойыл ... салт атты ... ... ... Керей, Найманды Ойрат қонтайшысы Амансанджидан
қорғауға аттандырды. Қос сұлтан өздері енді Шу, ... ... ... ... ... жайғасқан елдерін басқару әрекетіне кірісті.
Осы кезде Жұныстың ... ... ... ... ... ... ... әбдірашит сұлтан келді. Ол бір көргеннен Жұныстың кіші
қызы ерке шора Нигер-Сұлтан-Бегімге ғашық болып, сұлу ... ... ... ... ... жақындаспақ ойы бар Жұныс, ... өзі ... ... ... қызға кісі салды. Ерке шора
Нигер-Сұлтан-Бегім құда ... ... өзі ... ... ... ... ... әбдірашит, хан ұлы болса да, қызға ұнамады. Нигер-Сұлтан-Бегім
әкесіне: «Анаған ... ... ... ... ... адам ...... берді. Қыз жауабын естіген әбдірашит енді ... ... осы ... ... түбі ... ... ... төксем де, мес
қарнымның астына бір салармын» деп ашуланып жүріп кетті.
әбдірашит сөзін естіген сұлу ... ... ... өлгенім артық», — деп күліп қала береді. Өмірдің есігін әлі ... ... жас ... бұл ... тек өлі жандар ғана кездеспейтінін,
өмір деген сұрқияда адамның түсіне ... ... ... ... ... Адамды қақпақыл етіп ойнайтын тағдырдың асау сырын жас сұлу
еске ал-мады.
Қашқар ханының ұлы әбдірашит ... ... ... ... ... ... Самарқанттың әміршісі әбусейіт қонаққа шақырды.
Жұныс азамат ұлдарын ертіп, үлкен салтанатпен Бұқарға аттанды.
әдейі осы мезетті аңдып тұрғандай ... ... ... ... ... үш мың ... ... әкелуге бір топ жігіттерімен ... ... ... ... ... ... ... өңірінде жайылып жатқан
Жұныстың жылқысын тегіс айдап әкетеді. ... ... ... қуып ... ... жан шықпады. Сонда атқа он бес жасар ерке-шора Нигер-Сұлтан-
Бегімнің өзі ... Бар ... ... ... ... ... ... білетін саналы қыз, тәуекел деп еркекше киініп, қолына найза алып
шапқыншыларды қуып береді. Жылқы Талас өзеніне таяған ... ... ... Қасымның алдынан шығады. Жылқыны айдап келе жатқан қол,
алдарынан шыққан найза ұстаған ... ... ... ... ... қалып
жайратып кетудің орнына, оны ұстап алып ... ... ... ... олар жігіт дегендері еркекше киінген қыз екенін аңғарды. Жау жылқысын
алып, көңілдері судай тасыған кілең жас қыршындар енді ... ... ... ... ... бұл ... ... ауыл?» деп күлкі етеді.
Сонда Қасым сұлтан қызды сықақтай бір ауыз өлең айтады:
Мен сұрасам жөніңді сен айтарсың,
Жөн ... ... тез ... ... ... ... ... көрмеген бұл маңнан қай байталсың?
дейді.
Сонда қыз:
Сөз тұрғыңнан, сұлтаным, қалдым біліп,
Жан екенсің үйренген байтал ... ... өңім ... де ... ... ... кезінде Бұқар кеткен.
Жай оғындай жарқ еттің түскен көктен.
Еркегі жоқ ауылды шабатұғын
Кәсібің бе, сұлтаным, әдет еткен?
Сол жылқымның соңынан келдім ... үшін бар ... қызы ... ... ... ... басымды кетсең де келемеждеп...
дейді.
Сонда Қасым сұлтан айдап келе жатқан жылқысын тоқтатып, су ... ... ... ... көтеріп аттан түсіріп, аппақ айлы
түнде ақ шатырға кіргізді. Аппақ айлы түнде ақ шатырға төселген ақ кигіздің
үстінде әлі жан ... ... ... ақ төсінен Қасым сұлтан тоят алды.
Таңертең ел басқаратын адам мал ... ... ел ... ... ... «Ел өссе
ер өседі. Ер өссе шер өшеді», деген әке сөзін өсиет ... ер ... ... қыздың үш мың жылқысын қайтарып берді. Бұдан өзінің даңқы өсетініне
сұлтан күмәнданбайды. Қасымның қылығына риза ... ... ... ... ... ... ... құны түсіп кететінін айтып,
түндегі болған оқиғаны ... етіп ... ... өтінді.
Қасым: «Бұ жалғанда, амал жоқ, көп нәрсені құпия ұстауға тура келеді»
деп қыздың өтінішін орындауға уәдесін берді.
Осылай Қасым сұлтан, олжадан ... ... ... еліне беттеді.
Не қыз жоқ, не олжа мал жоқ, іштей күйінген жігіттер Қасымға ... ... ... өлең ... тас о да ... от жаққанға,
Қоймен тең қотыр ешкі мал баққанға.
Төледі үш мың жылқы қалай ... қыз ... бір ... ... ... ... түлкі
Қызығы бұл жалғанның ойын-күлкі.
әйтсе де сол қыздікі алтын ба ... бір ... үш мың ... қу жігіт ат шалдырып отырғандарында осы өлеңді сұлтанға айтып береді.
Қасым күледі де ... ... ... ғажайып ерлік көрсетіп, Қаратау
жайлауында жатқан Мұхамед-Сұлтан-Мазиттің бір топ ... ... ... ... ... сұлумен болған оқиғаны айтпауларын сұрайды.
Жігіттер уәде береді. Бірақ әзіл сөз қолға тұрмайтын сынап қой, ... өлең жұрт ... ... ... өте, Жұныс қызын әбусейіт мырзаның баласы ... ... ... ... ... ... ... келген Рабиу-
Сұлтан-Бегім, Шайх-Омар сырқаттанып қалған соң, Нигер-Сұлтан-Бегімді алып
кетуге бір топ нөкерімен Яссыға өзі керуен салды. Бұл ... ... ... үш мың жылқыдан қалай айырылып қалғанынан хабардар бола тұрса да,
баласын тағы шақырады. «Нигер-Сұлтан-Бегімді қалай босатып жібересің, ... ... жоқ, ... көшін аңдып тұрып Әбілқайырдың ерке бәйбішесі Рабиу-
Сұлтан-Бегімді ұстап алып келесің» деді. Бұ да жау жағын мұқатудың бір ... ... ... ... ... ... ... да
Нигер-Сұлтан-Бегім көшін өздеріндей күтуде екенін естіді. Жағатай ұрпағымен
дос болғанмен де, Жұныс қызы мен көзі ... ... жас ... ... дәм ... Рабиу-Сұлтан-Бегімді оларға қимады. Аналар көшке шапқан
кезде қарсы ... тура ... Бір ... ... ... бұл айқаста
әбдірашиттің өзі қатынаспады. Ол тек жігіттерін жіберген боп ... ... ... ... аман алып ... тағы да
өзі Нигер-Сұлтан-Бегімнің құшағында бір күн ... ... қос ... қоя ... Жау олжасынан құтқарған Қасым сұлтанды Рабиу-Сұлтан-
Бегім өле-өлгенше ... ... Екі ... бір-бірімен татуласуына да сан
мәртебе қызу кірісті. Бірақ ел намысына айналған жанжалды басу оның қолынан
келмеді. ... де ... ... ... болып қалмады. Бертін келе Мұхамед-
Шайбани әбден күшейіп, Яссы әміршісі — ... ... ... ... ханның әскерін түнде басып алмақ болып дайындалып жатқанда,
ар-
наулы кісі ... ... бір ... ... ... ... ... ақтады. Ал, Нигер-Сұлтан-Бегім болса Қасым ханды он жыл ... Он ... ... барып ең алғашқы ақ төсінен тоят ... ... ... ... ... қол ... себебін сұраған әкесіне сұлтан: «Итаяқтағы жуындыдан
бұралқы төбетті қуып жіберіп өзі ... ... ... ... ... ... аруын әбдірашит сұлтаннан тартып алып өзім иемденгім келмеді»
деді.
— Ал, Рабиу-Сұлтан-Бегімді неге ... — деді ... ... ... ... ... ... мұзалимның [44]  биігі жаман. Тоят ала ... ... ... ... деп қарайтын сорақы заманның Жәнібек те бас иген
перзенті. Бірақ баласының жауабы миына қона ... ... ... ... адам ... ... ... кегім қайтпай
қалады-ау деп көп ойлайды екен. Менікі де сол ... — дей ... ... ... тағы ... — Көзім тірісінде өмір деген өткелдің қыл көпірдей
сынынан өте бер... Істеп жүргендерің теріс болса да өзің ... ... ... ... жоқ, құс ұша ... Құс ... қанаттана алса, түзу ұша алады.
— Дұрыс айтасың, — Жәнібек баласына тағы тесіле қарады да қойды.
Осылай талас-тартыста тағы төрт жыл ... ... елі Шу, ... ... ... етіп алды. Әдеттегідей жұрт жайлауға көшкелі жатқанда, бір күні
Жәнібек Қасымды тағы шақырды.
— Мүмкін Мұхамед-әкім эль ... ... ... ағаңмен сен
барарсың? — деді ол.
— Барсам ... эль ... ... шаһарында тұратын аты-шулы саудагер.
Түбі араб. Бір шеті Үнді, ... ... ... екінші шеті Византия,
Түркия, Мәскеу, Киевке дейін жүздеген түйемен жылда ... рет ... ... ... ... ... үнді шайы, жемісі, Киев кендірі,
қызыл бидайы, Дәшті Қыпшақ малы, ... ... ... ... ... ... күміс ыдыс, алтын жалатқан құман, зер
жүргізген жайнамазына дейін сатып, сауда арқылы күншығыс пен ... ... Әр ... ... ... ... болса, бұның сол
хандықтарды да өзіне бағындырар байлығы бар адам. Жеке ... ... ... ... сандықтап жинаған саудагер, Әбілқайыр ханнан кезінде ... ... Осы ... ... ... бар тілегі жалғыз ғана бала
болатын. Бірақ жаратылыс осыншама байлықты мұрагерсіз қалдырайын ... бала ... ... ... ... отызыншы әйелі былтыр екі қабат
болып, биыл бір ұл ... ... ... ... ... ... ете
алмаған саудагер, отызыншысына келгенде ұрық берер қуатты ... ... ... ... ... төс, ... ... жас тоқалынан аппақ сазандай
ұл көрген. Кейбіреулердің «япырмай, Мұхамед-әкім эль Таразидың мына ... ... эль ... ... аумаған. Туған әкесі өзі ... ... ... деген күңкіл сөзіне қарамай, Мұхамед-әкім эль Тарази
бүкіл Тибет, Қорасан, Мауреннахр, Дәшті Қыпшақ, Қырым, ... ... ... ұлан-асыр той істемек болған. Мұндағысы оның атақты саудагер ... ...... эль ... ... бар екен деп ... ... айды аспанға шығарған той ... ... ... ... сом алтыннан құйылған үш алтын құс ... ... ... ... ... адам егер бұл алтын құсты алғысы келмесе, бағасы
содан артық ... ... ... ... деп жариялады. Жүлде беретін шарты
да ... ... ...... жаяу ... он фарсат жерден озып
келсе, соған беріледі ... ... ... ... рум ... ... Екінші жүлде — кімде-кімнің түйесі жиырма фарсат жерден озып ... ... ... ... ... ... арабтарынан алған үлгісі. Үшінші
жүлдені — кімде-кімнің аты отыз фарсат жерден озып келсе, сол ... ... ... Қыпшақтың ежелден келе жатқан көне салты.
Жәнібек сұлтанның айтып отырғаны осы той еді.
— Барар болсаң, жаяу жарыс сұлтандарға лайықсыз, ат ... мен ... ... жөн, — деді ... — Қырым менен Қорасаннан да кісілер
келуі ғажап емес.
Жәнібектің айтқаны оң келді. Той ... күні бір шеті ... шеті ... ... ... бұл ... тетігін қолына ұстап
тұрған сан алуан саудагерлер жиналды. Талас өзенінің жағасында тігілген жүз
ақ боз үй кісіге лық ... ... ... қашып келген ғалым, жараған арғымақ аттай
сидиған ұзын бойлы, күйген кірпіштей қара қошқыл отыз бес ... араб ... ... ибн Зархум келді.
Бұл бәйгеге сұлтан, бек, шынжыр балақ, шұбар төс ... ... ... ... ... ... ... түйе ілестірмей, Бұрындықтың қара
бурасы алды. ... ... ... ... ... он бес ... ... маңдайына басқан жүйрігі Ақтанкерге тиді.
Бірақ бұл үшеуі де салмағы сегіз батпан ... сом ... ... ... алудан бас тартты.
Эль Мүлік ибн Зархум:
— Алтын құс тек мені ғана байытады — деді, — Мұхамед-әкім ... ... ... бұл ... ... ... Мауреннахр диқандары мен Дәшті
Қыпшақ малшыларының тұрмыстарына жәрдем ... және екі ... ... ... ... ... ... көпір салайын. Бұл көптен бері
ойлап ... ... Ніл ... ... ... ... деп үлгісін
істегенімде өздеріне пайдасы жоқ болған соң фараондар мені қуып жіберді. ... ... бұл өте ... ... ... ... беріңіз.
Мұхамед-әкім эль Тарази сәл ойланды да:
— Жақсы, — деді, — бұл сұраған қаражатыңды берейін. Тек ... ... ... пұл ... соны ... сол күні ... ... эль Таразидың жігіттері «сен халық
қамын ойлап, Сейхун дарияға көпір салмақ сабазсың ғой, олай ... ... ... ... өзің көр» деп қосында ұйықтап жатқан жерінен эль
Мүлік ибн Зархум ғалымды ұстап алды да, түнімен ... ... ... ... ... ... дарияның сарғылт толқынды суына лақтырып жіберді.
— Байлығым өз басыма ... ... ... ... ... ба, ... құсыңдай қымбат ұл тауып берген тоқалыңның өзін бер, — деді ... ... ... ... ... ойы ... ... сұрайын, қалай-
қалай ыршыр екенсің!» деген қияңқылығы еді. Бірақ «Баласы ... ... тым ... ... ... ... ішіне түйіп алған саудагер қуана-қуана
Бұрындықтың тілегіне көне кетті.
— Айтқан сөзімді қайтып алмайын, қатын бүгіннен бастап сенікі, ... ... ... ... ... тұра тұрсын, — деді.
Бұндай шешімді күтпеген Бұрындық ... ... ... бұ да ... алмады.
— Болсын, — деді.
Со күні ымырт үйіріле ол Мұхамед-әкімнің жас тоқалын өзінің шатырына
алып келді. Отыз ... бірі ... ебін ... ғана ... ... көріп,
гаремде сары қазыдай сақталып, әбден жас денесі күйіп-піскен жас ... ... ... ... жоқ. Жаңа ... көңілін табуға
тырысты.
Ал үшінші жүлде тиісті Мұхамед-Шайбани тіпті басқа тілек етті.
— Алтын құсыңыз ханға лайық. Мен хан ... тек хан ... ... жауынгермін, — деді, — маған алтын құстың орнына бес жүз адамыма
сауыт-сайман, қару-жарақ бер...
Мұхамед-әкім сұлтанның бетіне ұзақ ... ... ... ... ... Сіз тілесеңіз, мың адамға да сауыт-сайман, қару-жарақ ... — деп ... ... ... Ордасының сайыпқыран ханды жоқтатпас бәлендей мұрагері жоқ
деп ойлап жүрген қастары, бұл тойда атасының туын құлатпас ... ... ... ... ... ... ... көкілташ болған, қазір Мұхамед-
Шайбани мен Махмуд-Сұлтанның атакесі Дарвиш-Хұсайын батыр күзеткен, ақылға
бай, бой-тұрпаты бірден адамның ... ... ... осы ... ... ... күні қастар Ордасына Айбақ оғлан, Береке сұлтан, Аббас бек, Мұса
бектер ... ... ... ... жерінде түнде шауып
өлтіруге кісі жібермек боп келісті. Бұл мәжіліске ... пен ... ... ... ... ... де, Қасым:
— Хан тағын сақтар жанды қан майданда өлтіру ... ... ... ... ... бұл ұры, қарақшылардың ісі. Біз хан тұқымымыз, ... ... ... — деп ... ... көнбегеніне қараған жоқ. Әбілқайыр Ордасына өш сұлтан, бектер
басына алтын орда тұрғызбақ боп, аты-шулы жан ... ... ... ... ... үйге жыландай сыбыр шығармай кірген Құрыбайды,
Қасым сұлтанның кісі жіберуімен күні ... ... ... ... ұйықтап
жатқан Мұхамед-Шайбани, алдаспанын жарқ еткізіп, құлаштай сермеп қақ бөлді.
Жазмыш деген қызық. Халық үшін ... ... деп ... еткен эль Мүлік
ибн Зархум, халықтың өз арасынан шыққан жендет жігіттердің ... ... Ал, төрт ... ... ... ... ... бояп, бүкіл Орта Азияны
жаулап ала бастаған, атақты Мұхамед-Шайбани хан бір ғана сұлтанның ерлікті
көксеген адал ... ... аман ... ... ... Қасым сұлтан әкесіне тойда болған ... ... ... ... ... ұзақ ... ... да, ауыр
күрсінді.
— Түбі біз Әбілқайырдың орнына отырар Шайх-Хайдарды ... ... ... ... таса ... ...... сөзімен Жәнібек егер Әбілқайыр тағына Мұхамед-Шайбаниға отырар
күн туса, аса бір қиын ... ... ... ... эль ... тойында тағы екі оқиға болған. Балаларының
бұл тойға қатынасатынын білген соң, алтындатқан ер-тоқымды, ... қос ... ... ... ... мен ... ... келген.
Жаңғы саудагері бұларға арнап қос орда тіккен.
Бәйгеден Тарланкөктің баласы Ақтанкер озып келіп, ... ... ауа ... бақ құмар Сүйіншік сұлтан жанын қоярға жер
таппаған. Бірақ баяғы он үш жасар күніндегі қылығы есте ... ... сол күні ... ... шығарып ап ұзақ сөйлескен. Ақылы да, ерлігі
де Мұхамед-Шайбанидың өз теңдестерінен артық екенін бүкіл ел біліп қалған
тәрізді және оны ... ... ... ... мен ... сұлтан
тәрізді Көк Ордаға тірек болған, бүкіл ... ... ... ... бар,
қандай бақытқа, таққа жетсең де Мұхамед-Шайбанимен бірге жетесің деген.
Әкесін өлтірген ... ... ... ... ... жолы ... ... адам мұратына жете алмайды, ағаң Шах-Будақтың балаларына кең
пейіл келіп, солардың ... ... ... ... ... боп ... ... Темір тұқымының бұған әке тағына отыруға ... ... көзі жете ... ... әлі де ... ... қадірі
бар шешесінің ақылын алған, өн бойын қанша мансапқұмарлық билегенмен, аталы
сөзден шыға тартпаған. Бұл Әбілқайыр ... әр ... ... ... болуының басы еді.
Екінші оқиға тіпті адам күтпеген жерден кездесті. Түйе бәйгесі біткен
күні іңірде Аққозы бике өз ... ... ... ... үйге ... ... ... тұмшалап алған, жалғыз көз, еңгезердей қара жігіт
кіріп келді.
Тойдан шаршап келіп қисайып жатқан Аққозы, осынау ... ... ... ... өзінің Орағын көргендей шошып кетіп, дауыстап
жібере жаздады.
— Қорықпа, — деді ... ... — мен ... Өлді ... бекер,
тірімін. Бірақ өлген адамнан да қорқыныштымын. Егер менің бетімді ... ... ... ... — Ол асыға өзінің қалай тірі қалған оқиғасын айтып
берді де — қолыңа құран алып, «өмір-бақи ерге ... ... ... ...... — маған деген жүрегіңді адал сақтағаның үшін ... ... қара ... ... ... Ал енді ... ... адам
үшін өлмек жоқ. Мен патша, хандарға ғана тірі адаммын. Саған өлікпін. Ерге
шық, қызық көр. Құран ұстап құдайға ... ... мен ... Ал енді ... — Ол ... шыға ... Тоқтай тұр... — деді Аққозы.
Бірақ Орақ тоқтамады. Шығып кетті. Аққозы көзі қарауытып, ... ... ... беріп, жылап қоя берді.
Келесі күні түнде Орақ қырық жігітімен Мұхамед-әкім эль ... ... ... жатқан көп жылқысын «өзің өлтірген эль Мүлік ибн
Зархум шебердің құны» деп ... ... Оны ... ... ... ... апарып бөліп берді. Осы күннен бастап ... көз» ... ... ... ... ... ... Дәшті Қыпшаққа тарады. Орақ ... ... ... сан ... ... ... бұл кезде Исан-Бұғы мединесін қайтадан Ақсуға көшірген. «Сыртқы
жауынан ... ... ал ... күші ... ... өз ... өздерің қорғаңдар» деп хан кеңесін ... ... ... ойынан шыққанына ол өте қуанышты еді. Өйткені айтқандарын ... ... енді ... қарсы бүлік шығармайды деп ойлаған. Қой да
аман, қасқыр да тоқ. ... ... өз ... өзі ... ... ... қойғанын білмеді. Моғолстан әмірлерінің өз ұлыстарын жеке-жеке
қорғауы, ал қазақ руларының бірігіп ... ... ... ... бұл ... ... алғашқы адымдарына айналатынын ол ойламады. ... ... ... аңғармады. Ол мединесін Ақсуға көшіргенде енді
Әбілқайыр, әбусейіт, ... ... ... ... олар маған
қылышын ала ұмтылса, жолында найзасын төсеп ... ... елі бар ... Жоқ ... Түркістанның күнбатыс күнгей жағынан пайда болған
жауынгер қазақ руларынан расында да ... пен ... ... ... Енді бұл елдерді басып Моғолстанға өте алмайтындарын бірден ұққан.
Сондықтан олар ... ... ... жол ... ... ... қиын
да болса сол жолды тапқан. Жұныс пен Омар-Шейх сұлтан Түркістан өлкесінің
күншығыс ... ... ... кісі ... ... ... тек ... [45]  ғана ұшып өтетін сахараларды басып отырып, Іле өзеніне ... Іле ... ... ... Емел ... ... ... Жаркент
қаласына жеткен. Ал Жаркенттен төте жолмен Ақсуға әрі дегенде үш ... ... ... ... ... ... білген де жоқ. Ол кенет
төсек тартып ... ... ... оған енді ... оралмас түске айналған.
Тілі күрмеліп бар әлем су ... бола ... Тек көз ... ... сәуле
болып, баяғы бір су перісі тәрізді, кәпір қыз елестей берген. Отыз жылдай
екеуін бөлген арасындағы тамұқ өмірден енді ... ... ... деп кәпір
қызға төсегінен әлсін-әлсін қолын жая ұмтылып, тек ... ... ... ғана аты түсе ... Тілі ... құр ерні ғана ... ... қасында отырған наип, муфти, ишан, ... хан ... де ... атын атап ... ... іштерінен «астапыралла,
астапыралла, хан иеміздің ... ... ет» деп ... ... ... отырып ел билегелі көрінген әмірден, хан, сұлтаннан
қауіптеніп құса тартқан ... кәрі ... қас жауы ... ... ... алмады. Бір күндерде бүкіл Моғолстанға қожа болған Исан-Бұғы,
төсегіне құлағанына бір апта ... ... жеті ... мен он бес ... де атын атай ... тек ... деп ерні ... дүние салды.
Ақсуды шабуға Жаркентте дайындалып жатқан Жұныс сұлтан бұл ... ... ... бел ... ... ... ... мырзаның «келіп
қалдық қой, қазір олар ... ... ... хан тағын алуыңызға бұдан артық
мезгіл болмайды, шабайық» дегеніне ... Ханы ... ... ... ... ... түбі бар халық қарғыс айтып, хан сайламай қоюынан қорықты. Өмір
бойы арман еткен тағын енді бөтен жолмен алу ... ... ... Ол ... кейін бұрды. Демек, бұнысы дұрыс болды. Моғол, ... ... ... ... ... ... ... Моғолстан ханы тағына
отырды.
Бүкіл Нарын, Қашқар, Құмнат, Қастек, Сары ұйғыр маңындағы ... ... ... ... өзінің бес жүз атты әскеріне бес мың салт
атты сойылгерлерін қосып, Қытайдың қалың жаяу ... қан ... ... ... ақырында өздерінің шыққан жері — «Қытай қабырғасынан» әрі
асыра қуып тастап, Шу бойынан әдік Моғолстан ... екі рет ... ... Ойрат қонтайшысы Амансанджиға «байқа, бұл араның Керей,
Найманының қорғанышы бар» деп ығай мен сығайдан құрылған бес мың ... ... ... бітімге көндіріп, Қамбар батыр да Ойрат жерінде ... ... ... ... тек Әбілқайыр жағына сескене қараған Жәнібек
пен Керей, қазақ хандығының туын көтеріп, енді еркін қимылдай бас-
тады.
ІІ
Сырдарияның орта шенінде сол ... тар ... пен оң ... ... қарт ... оңтүстік-күншығысындағы Бадам, Шыршық
өзендерімен шектесіп жатқан сұрғылт өлкені көне заманнан Түркістан ... Бір ... ... ... тұсында Мауреннахр, сыртында Дәшті
Қыпшақ жері. ... ... ... қау ... кейде тек сарған ғана өскен
құмайт, ал, ... ... ... сор, тақыр дала болып келетін осы өлкені
басар [46], қараған, тобылғы ... ат ... ... ... ... тасты нұра, қыз емшекті адыр, төбе, ұшы-қиыры жоқ белестер тілгілеп
өткен. Бұл ... ... ... Тянь-Шань, Памир, Алтай, Копет-
Даг, Гиндукуш ... ... ... ... қылыш тасты, түкті қабақ жартасты, қияқ шөпті,
бозаңды далада көне заманнан, тіпті ... ... ... көп ... келе ... ... ... Отырар, Яссы, Сайрам, Ақрұқ атты ... бар. Бұл ... ... ... уақ ... ... ... шаһарының қасына Мысырдан келген қожалар туған елдерінің үлгісімен
Сунақ, Жүйнек, қазақ жерінде алғашқы қорғасын қорытылған, тай еті ... ... ... бар ... Мысқазан құйылған, дін кіндігі Қарнақ
тұрғызылған. Сондай-ақ Созақтың жанында Шолақ, Саудакент, ... ... ... ... ... ... ... орын алған. Бұл қалалар шеті сонау
Еділ, Жайық, Қара теңіз, Орал тауларына дейін ... атам ... ... деп ... алып ... ... ... ғылым, дін ошағы және
сауда-саттық кіндіктері ... мен ... ... ... ... ... бауырлай,
Мойынқұмның күншығыс жағын орап, басын Тянь-Шань тауының құшағындағы
Ыстықкөл мен Соң көлден ... мың ... ... ... ... ... сайларды көктей өтіп, қазақтың атақты арналарының бірі — Шу өзені
ағады. Оңтүстіктен келетін ең алғашқы тармақтары Теріскей Алатау-
дың ... ... ... ... ... ... мен ... деген
ағысы қатты кішкентай тау өзендері. Бұл екі өзен Долан асуынан аса Берік,
Нарын ойпатының ... ... ... Оттық арнасымен қосылып, мыл-
қау құз, пышақ кесті биік ... қақ ... ... ... ... ... өтіп, солтүстікке қарай айбарлана гүрілдеп бет алады.
Жуанарық тұсы бір ғажап жер, арасы тар, күңгірт биік ... ... ... ... қазандай-қазандай тастарды түйіршіктей домалатқан арқыраған
долы өзен. Суық, ызғарлы сұлулығымен тек ертегілерде ғана ... ... таң ... бір ... ... Осы ... ... арасынан
солтүстік-күншығысқа қарай беттеген Қошқар деген өзенді қосып, Шу Ыстықкөл
мен Күтемалды өзені арқылы ұлғайып, етегін жая Күнгей ... ... ... ... бұрылады. Бұдан кейін Шу Алатауды
бөктерлей отырып, қырғыз жерін баса ... ... ... Кіші ... ... өзендерді өзіне қоса, ақырында Мойынқұмның күншығыс жағынан барып
шығады. Шу ... ... ... ... бұрылады. Енді бұрынғыдай емес,
ағысы саябырлана түседі. Бөлшектене бастайды. Жағасын қалың ... ... жері ... айналады.
Ақырында Сейхун дариядан бір көш жерде тұратын Саумалкөлге ... Бұл ... ... ... ... ұсақ ... ... жатқан бірнеше суы ащылы, тұщылы көлдер бар. Солардың ең ... ... ... ... ... кеп ... құяды. Кей қарсыз
жылдары Сарысу Телікөлге жете алмай, орта жолда Қызылжыңғыл ... ... ... жоқ ... өзенінің Мойынқұмды көмкере күнбатысқа бұрылатын сағасынан ауыл
бес күн көшерлік жерде Көкше теңіз — ... көлі бар. ... ... атқа бір ... жер ... ... теңіз аумағын, ұшқан құс екі-үш рет
қонбай айналып шыға ... ... жоқ ... ... ... ... өзен құяды: Іле, Лепсі, Ақсу, Қаратал, Аякөз. Іле, Лепсі, Ақсу, Қаратал
өзендері басын Жоңғар Алатауынан алады да, ... ... ... ... ... ... кезінде, Шу өзені Сырдарияға құйған.
Шуға сол жағынан Сарысу, оң ... ... ... ... ... ... ... Шудың Сырға құятын сағасында, Талас өзенінің ... ... ... ... ... ... ... болған.
Исан-Бұғы хан Жәнібек пен Керейге қонысқа Моғолстан мен ... ... Шу, ... ... ... ... мен ... көліне
келіп құятын Қаратал өзенінің бойын ... ... ... ... бірден
Моғолстанның солтүстік, солтүстік-батыс шеті мен Көкше ... ... ... ие болды.
Қарашаның суық желі тұрмай, Жәнібек пен Керейге еріп ... ... ... мың жанды қалың ел осы Шу, Сарысу, Таластың Жуанарықтан төменгі
солтүстік-батысына ... ... ... ... Тек Жәнібек сұлтан
мен оның балаларының ... ... мың ... ... қосып,
мұз қата Көкше теңіздің үстімен оңтүстік жағындағы Қаратал өзенінің бойына
өтіп, сол тұсқа қыстау салды. Жәнібек ... ... жер ... ... көшу еді. ... ... ар ... Аякөз өзені бойымен сонау
Тарбағатай тауларының Қытай жеріне дейін созылған аймағын тегіс Найман,
Керей, Уақ ... ... ... ... ... ... жеке хан ... болуды арман еткен Жәнібек сұлтан Найман, Керей, Уақ ... ... жөн ... Бұнысы дұрыс та боп шықты. Ортаншы ұлы Қамбар батыр
алғашқы ... ... ... бойындағы қазақтарға ... ... ... ... бұл ... өсе түскен. Найман,
Керей, Уақ рулары Жәнібекке өздерін бағынышты санай бастады. ... ... ... ... ... осы алғашқы жылы-ақ, бір шеті Телікөлдің
төменгі етегі болса, екінші шеті Тарбағатай тауының биік басына ... ... ... елі осы ... ... екі жаққа кере жайған алып қыранға
ұқсай түсті. Жылқысы тебінге, түйесі ... ... ... ... ... ... қалың, қары жұқа Шу, Сарысу, Талас, Қаратал
өзендері мен Балқаш Саумалкөл, Телікөлден ... ... ... ... ... ... ... тым көп болмаса да ара-тұра кездесетін ала шұбар
жолбарысы, тарғыл барысы ғана малға ... еді. ... көп ... ... еті ... қазақ жігіттері, бұл қауіптерді де жеңіп алды. Ақыра
шапқан жолбарыс, сегіз қырлы ... ... ... ... ... ... ... шыдай алмай жер қаба құлады. Енді қамыстан адам емес аңның өзі
қашты.
Бұл қамысты өлкенің тағы да бір ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы. Көшсе — көлігі, сойса — соғымы.
Еті мен сүтін — ас, ... мен ... киім ... Малы ... көп ... тіршілігі жақсы. Сондықтан да қазақ «мал ашуы — жан ... ... Ал ... ... жер, жайылым. Қамысты Шу, ... ... ... қар ... жаратылған жүздеген тұнық, борықты тұщы ... ... ... күні жайлы болғанмен, малға жаз тым мазасыз, азабы тамұқтан
кем тимейтін. Мал түгіл, адамға да қолайсыз. Көкек шыға бұл ... ... ... ... ... бөгелек басады. Жан-жануарға жанын ... ... ... жағдай Қыркүйектің басына дейін созылады. ... ... бұл ... ... Кіші ... өзенінің сағасынан төменгі
Мойынқұмға дейін жаз бойы ешбір ел ... ... қай бір ... ... ... Исан-Бұғының да көшіп келген ағайынға бұл ... ... бір ... ... еді. Бос ... ... ... емес, досыңмын»
деген қазақ руларынан аясын ба, мырзалық ете ... пен ... ... жыл ... ... ... ойлай бастады.
Қыруар елді өсіп келе жатқан бықыған малымен қайда апармақ? Рас, біраз жұрт
осы уақытқа дейін Шу мен ... ... ... өрлей Қошқар, Жуанарық
өңіріне көшіп келді. Кей ауылдар Көкше теңіздің маңына да барды. Енді ... ... ... ... ... ... Наурыз бітпей биыл Көкше
теңіз үстімен солтүстікке ... ... ... ... көп ... ... қалған қалың елге келіп қосылған. Бұл кезде Жәнібек
пен Керейдің қарамағындағы ел үш жүз мың үйге ... ... ... да мойнына түсе қоймаған Көкше теңіз маңындағы ел Жәнібекке тегіс
бағынған. Әулиеата, Мерке маңайындағы Дулат пен ... да қос ... ... ... осы ... ... қамын ойлаған елдің ақсақал, би, батырлары
жиналып екі мәселені шешті. Бірі — ... ... ... ... ... ақ кигізге көтеріп, Керейді қазақтың ханы сайлады. Екіншісі — жазғы
жайлауы етіп Қара Кеңгір, Сары Кеңгір өзендерінен ... ... ... ... қуалай, ортадағы Шойындыкөл, Ақкөл, Барақ көлді ала
отырып, сонау, ... Нұра ... ... ... ... ... ... пана керек жұрт «Әбілқайыр берсе қолынан, бермесе жолынан аламыз» деп
атқа қонды. Қазақ руларының ... көк ... ... ... ... ел ... қайтадан өзі билеп, өзі төстеудегі алғашқы адымы еді.
Бұған ... ... тұра ... ... елін ... ... ... деп жіберген он мың ... ... ... ... ... Лашкарларды бастаған Бахтияр-баһадурдан кейінгі ханның ең
сенімді адамы, қара аюдай алпақ-салпақ мол денесі мен бойына біткен ... ... ... атын өз атына айналдырып «Қарашың» деп ... ... ... батыр, көшкен елдің соңынан қуып жетсе де, ештеңе
істей алмады. Отыз мың сойылды әскерімен көш соңынан ... боп келе ... ... да ... ... ... ... бұрылмады. Қыр бөктерлей
жортқан көкжал қасқырға тап беруге бата алмаса да, ... ... ... ауыл ... ... Әбілқайыр ханның лашкарлары ... атып құр ... ... ... ... ... Қарашыңның бұл
тәсіліне Жәнібек таң қалды. «Сірә, менің әскерімнің ... ... ... қалар кезін күте ме? Олай ... ... ... отыз ... ... ... ... бұрдырып алды да, Қарашыңның лашкарларына лап
қойды. Арқаның жазық даласында бауырын жаза ... ... ... жал, қамыс
құлақ, бөрте мінген қалың қол заматта жау ... ... ... Бұл ... ... ежелгі тәсілі. Алдында жайбарақат келе
жатқан қалың қолдан мұндай жылдамдықты күтпеген ... ... ... ... ... жаман састы. Отыз мың сыпай отыз мың садағын бір рет қана
тартса орталарында қотандағы қойдай қоршалған он мың ... не ... ... үш ... ... да жан керек, Қарашың бітім сұрады. ... ... ... ... ... тұсында болған. Кешегі бауырлас
рулардың қанын төгуді Жәнібек ... ... ... ... ... біреу-ақ;
«бізге қосылғысы келген лашкарлар бізге қосылсын, ал бізге қосылғысы
келмегендері екеу ара бір ат ... ... ... ... ... ... Босаған аттардың бәрі бізге қалсын». Қарашың лашкарларының үштен бірі
Жәнібек жағына шықты. Қалғандарының елдеріне қайтқысы келді. ... ... ... ... ... алты мыңдай адам екі-екіден атқа мінгесе
мініп кейін жүрді. Телікөл-тата ... ... ... ... ... сол ... «Атмінгескен» деп аталатын қия жол ... ... ... ... естіген Әбілқайыр, бір кезде бүкіл Дәшті
Қыпшақты, Мауреннахр, Қорасанды бағындырған лашкарларының енді ... ... ... ... қорланды. Ашудан бір орнында отыра алмады. «Тірі
жүрсем, Жәнібек сұлтан, осы істегеніңді алдыңа келтірмесем, Әбілқайыр атым
құрысын» деп ант ... ... ... ... ... өтті. Қарашыңның қолын
жеңуі — жас арыстан қазақ елінің ... ... ... ... еді. ... ... ... есейе түсті. Тағы үш жылдан кейін Керей қайтыс болып,
Жәнібекті хан етіп ақ кигізге ... ... ... ... бірігіп, Шу,
Талас, Сарысу, бүкіл Көкше теңіз бойын, Дәшті Қыпшақтың солтүстігіндегі
Есіл, Нұра, Тобыл ... ... ... алып ... еді. Осы ... қыстауы, солтүстігін жайлауы етті. Елдің елдігін, ердің ерлігін
көрсететін заман енді ... Тек осы ... ... ... жүре ... бір ... күшті Әбілқайыр секілді бір ханның қалың қол шығарып, қайтадан басып
алатынын ... ... ... Өзің ... ... ... ... қатарлассын.
Ал күшті болу үшін, енді қазақ біржолата руға бөлініп бытырап жүруді тыйып,
айбынды мемлекетке айналуы ... ... жоқ ... ... ... әр
руы өз алдына көшіп, тарап жүрген ... ... ... тіпті қала
берді тұрғын ел Мауреннахрдай тастай берік мемлекет болуының қиын екенін
Жәнібек ... да ... ... Әйтсе де кәсібі бір, нәсілі бір, тілі
бір бүкіл қазақ ... ... бір ... қоса ... да, сол ... мал
шаруашылығына тән көшпелі тіршілігіне ыңғайлы хандық ... ... ... Бұл, ... ... боп әр ... қолында құрып кетпеуі үшін
керек еді. Тіршілік тартысы, ... өзін ... қалу ... — бәрі де ... ... мүмкін емес-ті. Бұл арман халықты алысуға мәжбүр етті. Ал жеке
мемлекет болу үшін, ел ... ... ... ... ... мен
халқыңның мұң-мұқтажын, керегін қамтамасыз ететін, өзге жұртпен ... ... ... ... шаһарлар керек. Бұл
шаһарлар Дәшті Қыпшақ жерімен шекаралас Түркістан өлкесінде. Ал ... ... ... Бір ... бұл ... қазақтың алғашқы ханының
бірі Орысханның қарамағында болған. Орысхан Ақ ... туын ... ... құртып жіберген Сығанақ, Сайрам, Яссыны қайтадан
тұрғызған. Сығанаққа астанасын ... ... ... ... шай, қант,
мата, ыдыс-аяқ, қазан-ошақ — бәрін Үндістан, Қытай, Иран ... ... ... жүргізе бастаған. Бұның бәрі Ақ Орданың құлауымен
бірге біткен. Ал бұл жағдайға жету ... ... ... Ақ ... ... керек. Әрине Ақ Орданы қайта тұрғызу деген сөз, бүкіл Дәшті Қыпшақ
жерін, Түркістан уәлиетін ... ... ... сөз. ... ... ... ел
бола алмайды, бұнсыз қазақ өз басын сыртқы жауынан қорғай алмайды. Осы
ойдың бәрін — ел ... ... ... боп ... ... ... қазақ
деген бір ел етті, сол елді, жан-жағындағы қанды көз жаулары ... ... қиып ... кетпес үшін, айбарлы атты ... ... көп ... Әрине, ондай басы біріккен, мол әскерлі елді ... ... Ақ ... қайта тұрғызып, бүкіл Дәшті Қыпшақ жері мен
Түркістанды өз қарамағына алу өте ... ... ... ... ... ауыз бірлігімен байланысты болса, үшіншісі ұзақ тартыссыз,
әсіресе Дәшті Қыпшақ ханы Әбілқайырмен қан майданда ... ... ... ... ... ... Әбілқайырға да, Ақсақ Темір әмірлеріне де керек. Ал ... ... келе ... ... ... ... уәлиетіне жататын
Сырдария жағасындағы кенттердің ... ... зор ... ... ең алдымен Сырдария шаһарларының шаруашылық жағдайымен
байланысты себептерден туған.
Дәшті Қыпшақтың көшпелі еліне қаланың өнеркәсіп ... ... ... өнетін азық-түлігі қандай қажет болса, отырықшы ... ... ... ... отырған малының еті, жүні, терісіне сондай мұқтаж
еді. Ал Сырдария шаһарлары Орта Азия мен ... ... ... ... ... ғана ... ... Өздері де сол Дәшті Қыпшақ ауылдарына
керек өнеркәсіп ... ... ... екі ... сауда-саттық ісіне
қызу араласты. Мұндай жағдай бұл ... ... ... ... Әрине, бұл қалаларды қолына түсіру — Дәшті Қыпшақ хандарының да,
Мауреннахр әмірлерінің де ... ... ... ... еді. Қазақ
хандарының Сырдария шаһарларына телміре қарауының екінші ... мал ... ... елді ... ... ... Қары аз, қысы жылы ... жағасы көшпелі ауылдарға қысқы
жағдайда таптырмайтын қоныс. ... ... мал басы ... ... ... ... жұртқа Шу, Сарысу, Талас өзендерінің бойы енді жеткіліксіз
бола бастаған. Амал жоқ, ... ... тағы жаңа ... ... ... ... Ал бұл ... құйқалы Сырдария қойнауларынан артық жер табу қиын-
ды. Жаз малын Арқада бағып, қыс осы Сыр ... ... ... ... көксей
бастады. Осы арманы орындалса, бүкіл ... ... ... алдында абыройы
көтеріле түсетінін Жәнібек хан өте жақсы түсінді.
Үшінші жағынан бұл ... ... ... ... де аса керекті еді.
Моғолстан хандары Шу, Сарысу, Талас бойларын ... ... ... ... ... ... ... уәлиетін Мауреннахрды
Дәшті Қыпшақтан қорғайтын ... ... Ал ... осы ... ... отырып, бүкіл Дәшті Қыпшақты уысымда ұстасам деді.
Әбілқайыр арманы да, Дәшті Қыпшақ елдерінің көкейкесті тілегі де осы
Сыр ... ... ... Ал ... хан ... шеті жоқ ... Қыпшақ
жерін ұстап тұру үшін мықты бекініс осы Сырдария шаһарлары екенін ... ... ... да оның қырағы көзі күндіз-түні Түркістан жағына тігулі. Ал
Жәнібек ханның жатса да, ... да ... ... ... Қыпшақ жеріне
ең жақын тұрған, кешегі бабаларының, Ақ ... ...... пен ... ... ... көне шаһарлары Сауран, Созақ, Яссы, Сайрам...
Бұл қалалар өздерінің ұзақ өмірлерінде не көрмеді? Түркістан өлкесін
қандай хан билемесін, тек одан өз ... ... ... ... бай,
Түркістан шаһарларының михнатын диқаны тартса, қызығына бірінен соң бірі
басқарған хакімдері ... ... ... ... алым-салық, қаржы-
қаражат тек қаланы билеген бекзадалардың ғана дәулетін молайтты. ... ... ... ... барса да тек кедейлер ғана сорлады. Қала-
мединелерді басқарып ... ... ... мемлекетке деген
көзқарастарын ... жеке ... ... ... Сол себептен де бұл
шаһарларды билеген мықтылар ойына келгенін ... ... ... ... ... ... Мединелерді билеген бекзадалардың асқандығы
соншалық, қалаға таласып жатқан екі жақтың қайсысының ... ... ... өз ... көше ... Егер қала мықтылары өз бастарына
пайдалы ... ... ... бүгін өзі апарып қала қақпасының кілтін
ұстатты. Осындай жағдайларды ... ... ... ... ... да бұл ... ... етіп өздерінің сенімді жақындарын ғана
қоюға тырысты. Бұл әдетті Әбілқайыр хан да ... ... ... ... ... ... осы ... жаулап алуда көп қаһар
көрсеткені үшін, Сығанақтың хакімі етіп Манедан-оғланды, Үзкентке — ... биі ... ... ... ... ... ағасы Хызырханның баласы
Бахтияр сұлтанға тартты. Яссы, ... ... да ... ... өте сенімді не болмаса хан тұқымынан шыққан сұлтандар билеуде
еді.
Ал бұл хакімдердің Жәнібек жағына шығуы үшін жалғыз-ақ жол бар. ... ... ... күшті болуы керек. Күшті болудың жолы ... ... ... ... қорғандарды алу ғана емес. Тастай түйінген бұл
шаһарларға шабуыл жасап, орынсыз қырылудан гөрі, алдыменен Дәшті Қыпшақтағы
рулардың басын біріктіріп, ... ... құра білу ... Егер халықты өзіне
бағындыра алса, мықты қол жинау да қиынға ... Ал, ... ... ... үшін ... малын бірі барымталап, жігіттерін сойылға
жығуға ... ... ... ... өзіңе бағындыру оңайға түскен бе!
әрқайсысы өзін-өзі дөй ... өзім ... өгіз қара күші бар әр ... ... бір ... ... оңай болып па? Тағы бір қиындығы
Әбілқайырмен айырылысар кезде намысқа шауып, бір ... ... ... ... рулары тынысы кеңіген сайын, жұмылған ... ... деп ... ... босай түскен. Өзінің ежелгі дәстүріне ... ... ... ... көше бастаған. Жәнібектің де ең қорыққаны
халықтың жібі босап кететін осы кез еді. ... ... да ... ... ... ... ... алып, Түркістан қалаларын да босағасын
берік ұстап, бүкіл Дәшті Қыпшақты қайтадан өзіне ... Ал ... ... қос ... ... ... ұстап, жаңа ұйып келе жатқан ел
бірлігіне іріткі салдырмайды. Көнгісі келген ... ... ... ... ... ... етіп күшпен дегеніне бақыл еткізеді. Осылай
шешкен Жәнібек аулы Қара ... ... ... ... ... ... Тауық
жылы, екінші айдың орта шенінде Арғынның ақсақалы ... ... мен ... биі, әрі ... әрі ... желауызды шешен-ақыны қарға бойлы
Қазтуғанды кеңеске шақырды. Бұл кезде Арғын руының көсемі Арғын би еді. ... ... әлі ... түсе ... Қара ... Қобыланды батырда
болатын. Қазақтың ең көп және батыр ... ... ... ... ... да көп мән бар. ... ел ... ... ... ақын ... ... білетін. Ақын ел құлағы, ел көзі, ел жүрегі.
Жұртының тамырының қалай соғатынын және оның ... ... ... ... ... ... тірі пенде жоқ. Сан ақын-жыраулар ... ... ... жыр етіп ... деп, ... ... құрбан да
болған.
Жәнібек Қотан мен қарға бойлы Қазтуғанды ... ... ... ... ... білгісі келген-ді. Қос жырау бір күні жетті.
Өздеріне арналып тігілген қос ақ боз үйге атқосшы ... ... ... ата, ... ел ... ел көзі Асан Қайғы келе жатыр»
деген хабар дүңк ете ... ... ... жоқ ... ... түбі ... ... Майқы бидің» алтыншы ұрпағы, ел кезген Асан ата ауыл сыртына кеп,
Ақсирақ жүрдегінің үстінен түсті. Бұл шақ күн ... бара ... ... ... аулы ... мал ... ... елдің қайтқан қойының маңырағаны,
құрақтағы жылқысының кісінегені, ... ... ... ... баба
шаңырақ мүйіз сиырлардың мөңірегені алыстан естіліп ... Кәрі ... ... ... ... ... ... Қозыжан!» деп баласын
еркелете шақырған айқайы шығады. Күндізгі аңызақ жел де ... ... тына ... таза ... малы ... ... ... болған,
төменде жат-
қан төлеңгіт ауылдарының у-шуы хан ... анық ... ... ... көк ... жасыл шалғынды арғы жағасында, сонау ойпаттағы қа-
мысты көлге дейін быжынаған ел ... Сүт ... ас ... кіріскен
қатындардың жаққан оттарының көгілдір түтіні ауыл үстінен көкке көлбей ұшып
барады. Қамысты ... ... ... көтерілген көп жылқы ... ... ... ... ... ... жағындағы жазықта, қолында
құрығы бар, ақ боз жүйрік мінген жігіт, асау қуып келеді.
Хан Ордасында қарт ... мен ... ... ... ... ... күтіп отырған Жәнібек, «Асан Қайғы келіп ауыл сыртында түсіп жатыр»
деген ... ... ... ... ... ... қазағы үшін
қайғылы жырауды өзі шығып қарсы алмақ болды. Жәнібек ... ... ... есік алдында сәл кідірді. Өзеннің арғы бетіндегі ауылға
қарады. ... ... ... ... сынық жүзінде кенет бір
күлімсірегендей шырай елең берді. ... да ... ... ... адамның
көңілін көтерерліктей орасан сұлу еді. Жәнібек енді ... жан ... ... көз ... рахаттанбай, бағанадан бері Орда ішінде отыра
бергеніне өкінді. «Дүние деген міне осы, ... хан ... де, ... ойлап күні бойы Ордадан шықпағанымен де ісі жоқ, өз ... өте ... Дәл осы ... ақ боз ... ... бала жігіт
бағанадан бері ұстамақ асауын хан тұсындағы өзеннің жағасымен жанастыра
қуып, алдындағы асау жалт ... ... өте ... ... ... мойнына жып еткізіп сала қойды. Асау, бала жігітті атматымен сүйрей
жөнелді. Бірақ жігіт жібермеді. Үзеңгісін шірене арт ... ... ... ... қос ... ... тартып жанаса жабысып келеді. Күндікке
шапқан жүйрік шаршады ма, әлде мойнына ... ... қыл ... ... ... ... ... демін алып, үстінен тері көпсіп ... ... ... ... ... ... ... қимылына риза болған хан
«Жігітім-ақ екенсің! Кімнің баласы екен өзі?» ... Хан ... ... бір ... ауыл ... ... атына жөнелді. Жәнібек енді хан
Ордасына қарай беттеген Асан ... ... ... ... ... бұрын,
қайғылы жырауды қошеметпен қарт Қотан мен ... ... ... ... екі жағынан қолтықтап, топ адамды соңдарынан ертіп келе жатыр екен.
Жәнібек хан нөкерлерімен таяу ... қол ... ... ... ... ... ба, Асан ата?
— Барсың ба, жарқыным?
Хан енді қазақ әдетімен алдымен құшағын айқастыра, кеудесіне кеудесін
тигізіп, ... Асан ... ... ... соң барып Қотан жыраумен,
Қазтуғанмен амандасты. Қазтуғанның ... енді ... ... өзі ... қолтығынан ұстады. Бәрі бірдей хан Ордасына беттеді. Ақ ... етіп ... ... үш ... хан ... оң ... шайы ... барып отырды. Асан Қайғы төрде. Одан сәл төмендеу Қотан қарт, сосын
барып Қазтуған ... ... Хан ... ... ... дыбыс
шығармай жүріп, шынтақтарына үлпілдеген ... ... ... Сөйтсе де
Жәнібек ханды сыйлаған қарттар, аяқтарын көсіліп жастыққа жантаймады, сол
малдастарын құрып отырған ... ... Жол ... ... — деді ... Асан ... жөн сұрап, —
алыстан келесіз бе?
— Ақсираққа жақын, ақсақалға алыс ... ... ... ... би көш ... Алатаудың қойнауындағы, гүл-бақшасы жайнаған, ... ... ... ... ... ... ә-ә... ... қоныстан аттанған екенсіз ғой.
— Құтты дейсіз бе?.. — Асан атаның қабағы қарс ... ... ... де ... ... діні шіркеуі салынған екен...
— Батыс қонысы тым алыс қой.
— Қызыл түлкіге қызыққан ... алты ... ... әудем жерден
жақын.
— Рас, Жетісу өңірі жердің қызыл түлкісі.
— Айыбы — ажары. Сол себептен де ... ... ... әп ... ... ... ... жатқан жоқ па?
— Тірі қалғың келсе елің күшті болсын.
— Елім қайтсе күшті болады?
— Арманына ... ел ... ... Қандай арманды айтасыз?
— Жерүйек деген халқыңның арманын ... Бұ ... ... ... ... ... сол Жетісудағы Алмалыққа тіккеніңде қой үстінде
боз торғай жұмыртқалар заман орнайды. Біз ... оған ... ... езу ... ... оған ... Әбілқайырдың көк бөрілері бізді талап қан етпек
қой.
— Дұрыс ... ... ... ... әлі жеткеннің заманы. Жолай
Ахмет қожаның ... ... оқып ... деп ... ... ... ханның әмірімен істелген бір қиянатты көрдім...
— Қандай қиянат?
— Хакім Мұхамед-Мазид ... ... ... тартып келген қазақ
саудагерлерінің малын тартып алып, өздерін құмға қуып салыпты.
— Бұнысы ... ... ... ... саудагерлері келмесін
дегені ғой.
— Иә...
Бағанадан бері үндемей отырған қарға бойлы Қазтуған оқыс қимылдап
ханға қарады.
— Сонда қара ... ... ... [47] пен кебіндік бөзді ... ... ... ... ... ... істеген
Әбілқайыр қорлығы жанына батып кетті ме, өзін-өзі ұстай алмай қалды.
— Түркістаннан ... — деді ол ... ...... өзін ... ... ... ойлана көз тастады.
— Шырағым, Жәнібек, бабаң Орысханның ақылы ... ... ма деп ... ... ... ... қарсы болмасам да, Шуға
көшемін дегеніңді ұнатпағам. Енді қанып отырмын, ойың алыста жатыр ... ... енді ... күн көре ... ... мейізі мен Ташкенттің
науаты қазақ сорлының да аузының дәмін енгізгендей. Бірақ Әбілқайыр саған
оп-оңай Түркістанды бере ме? ... ... ... қан ... күшің жетпей
жатып қан төккеннің күнәсі ... Мен қан ... деп ... ба? ... ата ... Түбі ... ... болсақ, амалымыз не? Биыл күшім аз, ал келесі жылы...
Енді сөзге Қотан қарт кірісті.
— Оған ... жете ме? ... ... ... жұрт жаңа ... бастады
ғой. Ар жағына ел қонған адамды оңай орнынан тұрғыза алмайсың...
— Жау шапқалы тұрса да ма?
Қотан жырау ойлана жауап қайырды.
— Тоқ бала аш ... деп ... ... ... ... ... ... үмітінің ақталғанына
Жәнібек іштей риза болды.
— Сендерді босқа шақырмаған екенмін, — деді ол, — ... бұл ... ... ... ақ үй ... үш жырауға арнап қазысы кере қарыс ... ... ... ... сары ... ... ... Өздерінің ардақты
жырауларын қолдан қолға түсірмей, бір ... соң бір үй ... ... бір апта ... құрумен өтті. Дәл осы кезде ... өз ханы ... ... ... деп сонау Еділ бойынан Едігенің
немересі Темір бидің жиені, ... ... ... он бес жасар
Шалкиіз жырау келді. ... ... ... ... ... хан ... қыз-
бозбаласы ат үстінен жерге түсірмей көтеріп әкеп, ... ... ақ ... ... ... ... ... ұласты.
Бір апта өткеннен кейін хан өзінің үлкен ұлдары ... ... ... ... Бұрындықты шақырып, қазақтың сол замандағы ең ... ... бас ... Ел ... ... ... ... ең ыңғайлы кез екенін, бұл
кезді пайдалана алмай қалса, тағы да ұзақ ... ... ... ... ... тұрған жат елдердің хан, патшаларының ... ... ... ... ... ... Көп жайды таразыға
салып, ақылмен салмақтады. Ақырында кеп биыл ... ... ... ... игі ... Бетпақ пен Жетіқоңыр құмының арасындағы
Нұраның Қаратұзы деп аталатын жерге жимақ болды. Бұл ара ... ... ... Тарбағатайдан Найман мен Керейдің, Жетісудан ... ... ... ... ... ... Есіл, Нұра, Торғай бойынан
ең алыстағы Арғын, Қыпшақ билерінің де келуіне ... Және ... бұл ... ... қоңыр, жылы, жауын-шашынсыз ... ... ... ... азынаған ашулы желі де басылады, әсіресе хан ... Қара ... Шу, ... ... ... ... де бұрыс емес. Осы
мәжілісте Жәнібек ... ала үш ... ... ... боп шешімге келді.
Бірінші жарғы, қазақ рулары бұдан былай қарай бір ханға бағынып, ... адам ... ... ... ... алатын сыпайлар бермек. Екінші
жарғы, Дәшті Қыпшақ жерінің шалғайлығымен қазақтың көп руларының Моғолстан,
Қытай, Жоңғар ... ... ... еске ... әр ... ... ... тілектестігіне, шаруашылығына қарай үш жүзге бөліну
сөз болмақ. ... ... ... келе ... ... қарай үш жүз болып аталу мәселесі ... ... келе ... еді. Соны тағы сөз етпек. Егер жұрт көнсе, әр жүздің өзінің басты
биі, батыры, қала берсе ханы ... Сол үш ... ... басқарушылар
сайып келгенде, бүкіл қазаққа деген ... ... ... ... ... хан ... ... жоқ далада көшіп жүрген қазақтың толып жатқан
руларын, үш ... ... ... ... ... ... алады. Бұнысы
Шыңғысханның жаулап алған ... төрт ... ... төрт ұлы ... ... ... бағындырғаны тәрізді еді. Қала ... ... ... ... бірнеше уәлиетке бөліп билегеніне де
ұқсайтын-ды. Онда тек ... ғана ... ... ... ... жалпы жеріне
қарай, рулар үш жүзге бөлінбек! ... ... осы ... әр ру ... ...... белгілемек. Бұл осынау барымталы, бір ру мен бір
ру күнде сойылдасып, қырқысып жатқан заманда өте ... шара ... ... ... ... үш ... мәселе қарамақ боп, жыраулар мен
хан мәжілісі жабылды. Енді хан ... ... ... ... Бұл ... ... керек екенін түсіндірмек боп, төрт жырау да
аттарына қонды.
әне-міне дегенше жаз да өте ... ... екі апта ... ... ... төлеңгіт, қарашасымен Саумалкөлдің тұсына келіп үйлерін
тікті. Осы арадан Нұраның Қаратұзы желісті атқа жарты ... ... құмы мен ... ... ... ... ... бар. Жел
тұрса құм сырғақтап жаяу борасындай ... Ал ашық ... ... Бұл ... ... ... ... тұрған кезде отқа, суға
табынған дәуірде, көк тәңірісіне, жер тәңірісіне арналып ... ... жер. ... ... ... ... ... өркеш-өркеш
құмынан өтіп, жазыққа шығысыменен, сонау қу заманның ... боп, ... ... екі адамның бас сүйегі сонадайдан ... ... ... атам ... қадалған жуан діңгек қада бар. Күн күйдіріп, жел
сүйіп, әбден қара-
қошқыл тас ... ... ... Ол ... әлеміштер байланған. Бұл
белгілеріне қарағанда, сонау арғы дәуірде осы ... ... ... ... ... ... жер ... тәрізді. Әлгі қаданың теріскей жағында
құлынжалданып, ұзыннан созылған түйелі кісі бойындай ... бар. ... жер ... ... ... шыққан, мөлдір сулы шағын өзен ағады.
Бұл өзен қарлы жылдары қатты тасиды. ... бір ... телі ... қос өзен ... ... деп ... ... құйып,
бұл арадағы басқа арадағы басқа уақ қарасуларды қосып жатады. Сөйтіп сары
ала сегіз ... ... ... Ал егер қысы ... ... жазы ... Нұраның Қаратұзынан шығатын сай суы жіңішке Сарыөзен — Сары Кеңгір мен
Қара Кеңгір барып ... ... ... ... ... ... Бұндай тасу
он жылда, жиырма жылда бір болады. Өзге жылдары Нұраның ... сайы ... ... жаз шықпай-ақ құмға сіңіп жоғалып кетеді.
Осы көпке беймәлім, жұмбақ атырапта Жетіқоңыр құмы мен Сарысудың
ортасынан ... қоба жол бар. Қоба ... көк қияқ ... ... Адам тек
салт атпен ғана бара алады.
Жәнібек хан осы Нұраның Қаратұзына ... ... ... ... болмай, басына елу үй тіккізіп, құмнан құдық қаздырып көнекпен су
тартқызды. Сай бойына желі кердіріп, бие байлатты. Келетін ... ... ... үйірін айдатты. Өзі әдік, Қамбар, Қасым, Бұрындықты
ертіп, алдын ала ... хан ... ... Көп ұзамай адам түгел аң
білмейтін жолдарды тауып, құла ... ... ... ру ...... ... Қаратұзының жан-жағынан ағыла бастады. Үйсіннен —
Әбілқайыр ... ... ... ... ... Қара Оспан батырлар,
Жалайырдан — Бөрібай батыр, Дулаттан — ... би, ... — бір ... ... ... би мен ... жырау, Қыпшақтан — Қара Қыпшақ
Қобыланды мен Қазтуған ... ...... ... мен ... Хақұлы би, Керейден — Қарақожа батыр, Қоңыраттан — Бағалы қожа ... ... ...... ... өзі мен Шалкиіз, Уақ пен ... ... ... мен ... би ... ... ... ру
басы, Қаптағайдан басқасы мыңды айдаған шонжарлар. Әр ру басының қасында,
өзінің қарамағындағы кіші тарамдарының ондаған би, ... бар. ... Қара ... ... ... ... Суаннан шыққан бірнеше
заржақ ділмар, шешен, көсемдер келген.
әр халықтың тарихында сан түрлі кезеңі болады: өсу, өркендеу, күйікке
ұшырау, ... ... ... ... ... заманының жақсылығын да,
жамандығын да көрген, келешегі үшін жан аямай күресе білген, ауыр күндерін,
басына төнген ... жеңе ... ... ғана тарихта қалады.
Өзінен күшті ... ... ... ... ... құрып кетуге мәжбүр болса да,
ондай елдер адамзаттың мәдени өркендеуіне үлесін қосып кетеді.
Он бесінші ғасыр қазақ рулары үшін ең ауыр ... бірі еді. ... ... ... сырт ... ... ... кейде жеңіліп, тайталас
түсіп жүрген қазақ рулары ел болып бастарын қосу үшін күресуге бел ... ... ... ... ... ру-ру боп көшіп жүрген елдің басы
оңай қосылмады. Бұл жеңіс ұлы айқастар арқылы ... ... ... ... ... хандығын құруда, мейлі күрес бақталастықтан-ақ басталсын,
қайткен күнде де, Жәнібек пен Керейдің алатын орны ерекше. Әрине, халық өзі
қаламаса екі ... ... не ... Тегі ел ... ... ... ... жатыр. Бұл кезең халық рухының лаулаған кезеңі.
әліпті таяқ деп ... асау ... ... ұлттық, жауынгерлік
тілегінің бұлай өрби түскенін ... ... ру ... ... ... ... алмай қалды. Бұрынғыдай халықты бөліп ... ... енді ... ... Жәнібек ханның соңынан еруге мәжбүр болды. Тек
Темір би ғана ... ... ... жыл ... Тіленші ұлы Шалкиіз жырау:
Алп-алп басқан, алп басқан
Арабы торым ... ... қол ... ... ... — мен пұлмын,
Сен сұлтансың — мен құлмын, —
деп мадақтаған Темір би бұл. Еділ — ... ... ... ... ... көбі ... Астраханьды билеген Қасым сұлтанның оң қолы — эмир-
эль-умра яғни әскери басы болған би бұл. Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... жерінде өз үстемдігінің төмендеп кететінін
ол бірден ұққан. Көп қаздың арасында мәз ... көп ... ... ... ... деп тауып, Кіші жүз болып қалыптасып келе жатқан Алшынның
өркөкірек руларын жеке билегісі ... ... ... ... ... ... Еділ — ... шын әмірші емес. Шын әмірші қазақтан шыққан,
Едіге батырдың ... ... ... кезінен би дәрежесінде келе жатқан
шынжыр балақ, шұбар төс Темір. Дәл қазір шығысы мен ... ... ... қол ... деп ... дымы жоқ. ... алыста. Қасым сұлтан
тек Астрахань маңын ғана қамтиды. Орыс князьдары ... ... әлі ... ... ... Ал шынтуайтқа келсек Темір бидің ойы Жәнібекке бағыну
емес, Түрік патшалығына иек тіреу... Алыстағы ел, ол сенің ішкі ... ... қай ... ... қай румен жамансың, қарамағыңдағы елді
қалай ... ... ... бәріне де қол сұқпайды, сырттай
бағынғаныңмен қанағаттанады, ал өзің айтқаныңды ... ... ... — онда ... жоқ. ... ... бұл ... бірден
айрыласың. Ол ішкі ісіңе өзіңмен бірдей қатысады. Жоқ, діні бір, ... ... бір ... ...... тіршілігі көңілін селт еткізбейтін
басқа халықтың патшасына бағынудан әлдеқайда қорқынышты. Осындай ... ... мен ... бір ... күтіп іштей алысуда еді. ... ... кеми ... ... жатқызбаған. Түбі ол осы ойынан
шықпақ. Еділ — Жайыққа әбден әмірші болып алғаннан кейін, Қырымды ... ... ... тұрып, Түркияға иек тіремек. Осыдан барып Темір шу
дегеннен-ақ Жәнібектен іргесін аулақ сала ... ... ... кей ру ... ... ... бұл ойын ... сақтап қала
алмаған.
Темірдің бұлай еркінси қимылдауының да төркіні ... ... ... аты шулы ... ... ... ... қазақ жоқ. Нағыз аш қасқыр. Өзі де осал ... ... ... ... қыз ... Осы биыл ғана он бес ... ... қызы Нұр-Сұлтанды
Қазан ханы Ибрагимге ұзатқан. Сүйенерлері де бар. Өзі де өзгеге ... ... жау ... ... ... ... ... Еділ мен Ақ Жайық бойын
ешкімге ортақ еткізгісі келер емес. Жиналған би, ... ... бір ... бағынайық деп отырғанда, бұл өзгеше кетті. Алайда Темір
би де ноқта ... ... ... жоқ. Тек ... келмегенін астарлап
білдірді.
— Ел болып бірігіп, әскер жинап, Әбілқайырдан ата ... ... ... ... ... ... табылған ақыл. Оған Еділ, Жайық,
Хиуас теңіз бойындағы Алшынға жататын бар ру қол ... ... бес ... қол ... бар. ... Сығанақтағы ханға біздің
бағынуымыздың жобасы келер ме екен? Жер арасы шалғай...
Өзгелерден жасы үлкен Үйсін Қара Оспан ... ... ... ... аты жеткен жерге, Жәнібек ханның аты жете алмайды деп
қорқасың ба?
Бұнысы осы араға сенің атың ... ... ... ... ... аты ... ... еді.
Сөз астарын түсінген қызба мінезділеу Темір би сөз ... ... ... ... ... айыр ... ... сыммен оралған тобылғы
сапты қамшысын алдына тастай салды.
— Ат тұяғы басқан жердің бәрі ... ... ... жата ... деді ол қара сұр беті ...... ... да мүйізі шаңырақтай
кей батырлары Еділдің ар ... ... ... одан не ... ... биттері торғайдай боп елдеріне әзер жеткен.
Қамшысын енді Қара Оспан алдына тастады.
— Атыңның жүйріктігіне тым сене берме. ... ... де ... ... ... ... би, Жәнібек ханның құрығы ... ... ... ... ... Қыпшақты билегенмен, Еділ өзені
бойындағы Алшынның көптеген ауылдарына өктемдігін еркін ... ... ... бұл ... ... деп кейде уәде бергенмен де, нақтылы дізе бүге
қоймаған. Бұған ызаланған Әбілқайыр Дәшті Қыпшақтың осы ... ... ... сан рет қол шығарған. Соның бірі осыдан он жыл ... ... ... ... еді. Бұ жолғы жауынгерлерді осы Қара ... ... ... ... ... ... Темірдің әкесі Теңізбай би тірі болатын.
Атасы Едігедей, ... ... ел ... ер ... ... атар
қулығы, жаудан қашып құтылар ақылы бар кісі еді.
Көк Орда ханынан әскер шығыпты дегенді ... ел ... ... жатқан баласы Темірге ақыл айтқан. «Әбілқайырдың қалың әскерін
соғыспен жеңе алмайсың, оны ... алу ... Және ... үшін ... ... жөн» деген. Темір аталы сөзге тоқтаған. Осы сөзден ... ... жағы Қара ... жағасы Қырымға қарай көшкен. Темір бес мың ... ... ... жұртында қалған. Ұзақ жер жүріп, аттың арқасын
алдырып келген Қара Оспан Еділдің ар ... ... ... ... елді ... Ат ... сал ... бір түнде бергі жағаға өткен.
Бірақ бос жатқан жұртқа кездескен. Бұлар арғы бетке ... ... ... бергі бетке өтіп кеткенін білген. Ызаланған ... ат ... ... ... ... ... Бірақ бұлар бергі бетке
шыққандарында көшкен ел ... ... бет ... ... ... ... соңына тағы түсті. Тек осы арада ғана Қара ... ... ел ... ... екенін білді. Өзінің алданғанын ұққан Әбілқайыр
қолы енді ... да ... ... ... ... ... ... олар Нарын құмына қарай бұрылды. Сонда ғана Қара ... ... дым ... ... Амал жоқ ... ... мәжбүр болды.
Жолдағы кедей ауылдардан азын-аулақ жәрдем алып, азып-тозып өз жерлеріне
жетті.
Темірдің «мүйізі шаңырақтай ... ... кей ... ... көрген. Одан не ұтты?» деп кекетіп жатқаны да Қара ... ... ... еді. Қара Оспанның: «Атыңның жүйріктігіне тым сене берме!
Байқа, ... би, ... ... ... ... ұзын ... дегені Темір биге «Әбілқайырдан қашып құтылғаныңдай, Жәнібектен
қашып құтыла алмайсың» деп күні бұрын сес көрсетуі еді.
Темір би бұл ... ... ... ... де ... кер ... оп-оңай жеңіле қалғысы келмеді. «Талас әлі біткен жоқ» деген ишарат
көрсетіп, алдындағы қамшыны бір ... ... ... ... кезінде Үйсіннің аты қуғанына жете алмайтын арық
еді, енді хан Жәнібектің тұсында жал бітейін дегені ғой.
Темір ... удай ащы тілі Қара ... ... өтіп ... ... қызмет істеп ештеңе өндіре алмап едің, Үйсін, енді Жәнібекке
жағынып құтырып отырсың дегені ғой!»
Қара ... шарт ... ... ... ... ... да ... әй, сен не малтаңды езіп ... ... ... ойын айтар
Алшыннан бір ұл тумағаны ма?
Мұнысы Темір биге «сенің бабаң Едіге Көк Ордадағы ... ... ... ... ... ... ... жоқ» дегені.
Жәнібек қабағын түйіп тұнжырай қалды. «Сөз жоқ, ... би ... ... ... ... ... қосқысы келмейді. Күшің асып
басып алмасаң, жуытпайды. Ел болып бір ханға бағынудан, өз ... өзі ... ақ ... ... қара ... қарғыс еткізіп отыру —
Темір бидің арманы. Бұл біздің ең осал ... ... ... ... ... оңай көнбейді, сондықтан да ананы, мынаны сылтау етіп ... де ... ... ... ... ... Біріккің келмесе «құдай ... деп қуып ... ба ... Жоқ, ... болмайды. Қайткен күнде
де Алшынның бүгінгі күні ауа жайылғаны жөн емес. ... ... ... ... бәрі ... өзге ... да олардан үлгі алуы мүмкін.
Дауды ақылға салып сабырлылықпен ... ... ол ... ... ... Темірге тесіле қарады.
— Бабаң Едіге бүкіл ... ... ... ... еді. Сен ... аса ... ... Алшын елін қарамағыңнан шығаруға жоқсың...
Бірақ соныңа ... көне қояр ма ... Өз ... өзі шешкісі келсе, жолын
табар. Алшын қайда болады, оны болашақ көрсетер. Жә, менің айтайын дегенім
бұл емес. ... ... ... сен ... — Әбілқайыр! Атаң Қазыны
бауыздаған сол Әбілқайырмен соғысуға келесі жаз бес сан ... ... ... ... ... ... би ... бұл салмақты айтқан сөзінің ар жағында қандай ... ... ... ... бір ... ... кетті. «Иә, Жәнібек хан түбі дегеніне
жетпей тоқтамайды. Сонда не ... бар ... ... те, біз ... ... ба? Жоқ, Жәнібек, ол ойыңның сәті келмес. Қарамағымыздағы ... де ... бере ... ... ... ... керек болса, бізге кіші
хандық керек! әлі алдымызда талай шайқас та, айқас та ... осы ... ... жақтан құйындата шапқан салт атты ... ... со ... ... Сөйткенше болған жоқ, қара терге малынған,
сүліктей жаралған астындағы баран жүйрігін Нұра ... ... ... ... ... ... ... «Аттан! Аттан! Жау келіп қалды!» —
деген айқайы шықты. Отырғандар орындарынан үрпиісіп түрегелді.
— Қайдағы жау?!
— Кім келіп қалды?!
Шапқыншы — ұзын ... ... жаңа ... келе ... қара ... жігіт, ентелей шауып ... ... атын әзер ... ... ... алып:
— Тақсыр хан, — деді, — Көк Жыңғыл тұсынан қалың ... ... ... ... Қаратұзы. Басқарып келе жатқан Әбілқайырдың үлкен ұлы ... мен ... ... ... ... ... ... сеңсең бөріктері қазандай, мойындарында ... көк ... ... көк темір найза. Мұздай қаруланған, түстері де суық,
жүрістері де ... Бие ... ... бұл ... да ... ... түрі де, ... да өзгерген жоқ, әдеттегі байсалды
қалпымен:
— Шамасы қанша адам ...... Мың ... Көк Жыңғылдың арғы қабағында Керей мен Найманның түйелі қолы бар
емес пе еді, төтеп бере алмады ма ... әлде ... ... ... ... ... ... Бұлар Көк Жыңғылдың теріскей жағындағы құм
арасындағы қоба жолмен өтіп кеткендей. ... мен ... ... ... ... ... ... ме?
— Менің серігім соларға шапты.
Жәнібек Ордасындағы өзіне тән адамдарынан «Күзтоқсанның басында ... ... ... бас ... бір ... бағынып, әскер жинап,
Түркістанды басып алмақ болып жатыр» деген хабарды ... ... ... рулары бас қосатын кезде, бір түнде тек өзіне ғана бағынатын, ... ал ... бас ... ... ... ... Барлас, Маңғыт руларынан
құрылған он сан жігітін, бастығы үлкен ... ... мен ең ... ... ... ... Қарашыңды Нұраның Қаратұзына аттандырған. Тек
түрікмен ақалтекесі мен текежаумыт аттары ғана өте ... ... ... ... ... ... ... көкке ұшырып, кеңесін шап» деген.
Қазақ ру бастықтары хан кеңесіне жиналып жатқанын ... ... ... ... те ... Сол ... Нұра қатқылының төрт
жағынан елу шақырымдай жерде мың ... ... ... ... жауға
бұл төтеп бере алатын күш.
Нұраның қатқылына Көкшіл теңіз жағынан келетін ... ... мал ... жер ... соң ... мен Керей жігіттерін әдейі шөлге
шыдамды, ұрысқа жарайтын қос өркешті желмаяларға мінгізген. Найман, Керей
жігіттеріне о ... ... ... ... шығу ... ... бұл әскерлерін, кеңес болар жерден әдейі тысқары
орналастырды. ... жау ... ... ... майданды алғашқы үлкен хан
кеңесінің үстінен ашқысы келмеді. Жігіттерінің жауды жол-жөнекей, оңашада
қарсы алғанын жөн ... ... ... ... мен Қарашыңға:
«шамаларың келсе жолдарыңды тосқауылдап жатқан әскерлерден (тосқауыл әскер
болатынына ол шек ... ... ... тырысыңдар. Содан кейін хан
кеңесін ойламаған жерден барып ... ... бір бас ... ... ... ел ... ... екен!» деген.
Осындай жарлық алған Шайх-Хайдар мен Қарашың қалың құм мен ... ... жол ... ... мен ... жігіттері күтіп жатқан тұсқа
соқпай, Нұра Қаратұзына тікелей өтіп кеткен.
Хан кеңесіне төнген ... өте зор еді. ... бұл «хан ... да тек ... жанынан безген, дені Византия, Египетті талай шапқан
атақты батыр тұқым сұлжық түрікмендерінің ... ... ... ... ... селкілдете, қолдарындағы
көк найзаларын күнге ойната, жау шебіне садақ оғы ... ... ... ... ... ... ... текежаумыт, ақалтеке
сәйгүліктерін желе шоқытып, жауар бұлттай ... келе ... ... ... ... болса да бір әбігерленіп қалатыны айдан анық. «Хан лашкерлері»
тұтқын алуды білмейтін, жауласқан елін ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан бұларды өзге әскерінен ерекше ұстайтын.
Жорықта олжа еткен ... ... ... ... ... олжа деп хан ... бөлісіне салдырмайтын. Осындай
еркіндіктің арқасында бұлардың көбінде жеті-сегіз қатыннан ... ... ... та алған жауынгерлер. Өздеріне тиетін мұндай пайданы білген
соң, әбден қанға ... ... бұл жан ... ... ... ... аямай соғысатын.
Хан кеңесін шабуға келе жатқан міне, осы әскер еді. Бұл ... ... ... Қамбар, Қара Оспан секілді аты шулы ... ... ... ... құлақ, бөкен сан, жал-құйрығы ... ... ... ... ... шыға берді.
әсіресе бұлардың көзге түсері батыр Қобыланды мен астында есік ... қара ... ... бар ... ... баласы Қамбар болатын.
Қобыланды бұл кезде алпысқа таяп қалса да, Қазанға ... ... әлі де бір ... ... ... Ал Қамбар батыр құдыққа
құлаған нар түйені қос өркешінен ұстап суырып алатын алып күш. Екі ... кісі ... ... жауырын, бура сан, тартылуға ... ... дене ... күш иесі екені бірден сезіледі. Бұл ... ... ... ... ... жебесі, кеудесінде жүрек емес,
қатып қалған мүйіз бар тәрізді, бала жастан қорқудың не ... ... жан. Он ... ... ... ... ... алысып, құр
қолымен ұрып алған. Әке балаға сыншыл, Жәнібек бұл ... ... ... ертеден сезіп, үнемі оны соғыс ісіне үйретуде ... ... ... ... ... ертұрман істетсе, бұған арнап ... ... ... ... ... қарамай, Қамбар Жәнібектің
басқа балаларынан гөрі анағұрлым кең пейіл, іздегені ерлік.
«Жау келе ... ... ... ... ... кие салып, бел-
деуде тұрған қара қасқа тұлпарына мініп-ақ алды. Оң қолына қанжар ұшты,
қайың безеулі найзасын ап, жау ... ... ... ... ... Бұл
атақты үш батырдың жауды қарсы алуға шықпақ боп ыңғайланғанын ... ... да атқа ... Тек сай табанында төселген ақ кигіздің үстінде ... ... ... би, ... жырау секілді он шақты қарт адам қалды. ... ісі ... ... хан да ... қозғалмады.
— Жау келсе жауабын алар, қазақтың қазір ел-жұртын қорғайтын ұлдары
бар ғой. — Ол ... ... ... ... ... Қаратұзының биігінде
тұрған батырларға сүйсіне көз тастады да Қотан жырауға бұрылды. — Ана ер-
азаматтар жауды қуып ... ... ... ... ... Қотан ата, көптен
бері тыңдауға құмар боп жүр едім, сізді жақсы біледі ... Жошы ... ... ... деп ... ұрыс ... еш ... жоқтай, өзгелер де қарт
жырауды қолқалай бастады.
— Иә, ... ... ... ... — деді ... ... Көңіл шіркін бір көтеріліп қалсын, — деді Үйсіннің қарт батыры
Қылышбай.
Қотан жырау көп ... ... ... ... кәрі ... ... ... қарлыққан қарт даусын аңырата жөнелді.
Шыңғысхан өзге балаларынан тұңғышы Жошыны анағұрлым жақсы ... де ... көне ... ... ... ... бойына әдейі арнап
кісілер жіберген: Жошы аң аулап жүргенде қастары монғол әдісімен отыз жеті
жасында омыртқасын үзіп ... Бұл ... Ұлы ... ... ... ... ... білетін хан төңірегіндегі ... бұл ... бата ... Және оның ... өзі арнап кісі ... қаза ... шек ... әлем ... өзі де ... қаза ... естіртсе, соның басын аламын» дейді. Хан жақсы
көретін баласының ... өзі ... ... ... да, оның өлгенін
естімей өткісі келеді. ... ... жұрт ... ... бұл хабарды
жыр арқылы естіртуді Ұлы Жыршыға тапсырады. Ханның салтанатты ... ... «ал, Ұлы ... жыр ... ... ... естігенде, қарт
жырау түркі жырын аңыратып қоя береді.
Ол:
«Теңіз башынан бұлғанды
Кім тұндыра, а ... ... ... ... а ... Сонда Шыңғысхан:
«Теңіз баштан бұлғанса,
Тұндырар олым Жошы дұр
Терек түптен жығылса,
Тұрғызар олым Жошы дұр».
дейді. Сонда Ұлы Жыршы алғашқы өлеңін тағы ... ... бұл ... жасы парлап ағады. Ананың жылап отырғанын көрген Шыңғысхан:
«Көзің жасын төгілтер,
Көңілің шерлі болғай ма?
Жырың көңіл үркітер
Жошы өлген болғай ... ... ... Ұлы Жыршы түркі жырымен:
«Сөйлемеске еркім жоқ,
Сен сөйледің, а ханым!»
Өз ... ... ... а ханым!»
деп Жошының өлгенін естіртеді. ... ... ... жас ... ... ... ... құландай
Құлынымнан айрылдым!
Айырылышқан аққудай
Ер ұлымнан айрылдым!»
деп теріс қарап, бүк түсіп ... ... ... бұл ... ... Ұлы ... мен әлем әміршісі Шыңғысханның
дәл сол күндегі күйін отырғандардың көз ... ... ... ... кәрі даусын қарлықтыра шығарып, зар жылап отырып ... ... ... ... ... соншалық, отырған адамдар ана ... ... ... ұмытып та кетті.
Қотан қарт енді жыр үстіне жырды тоғытты. Ол бір мезет Орақ толғауын
бастады.
«Артуда арту тау ... да ... ... қара ... ... ... ... адамның құйқа тамырын шымырлатып, өн бойыңды ... ... ... ұлығаны тәрізді өзіне дербес бір ескі әуені бар. ... сай ... ... ... осып-осып аңыратып кенет жас күндегідей
жігерлене толғады.
«... Уа, жігітләр, жігітләр,
Жалаңғаш жерде жауға шап.
Осынау жалған дүниеде
Ажал житмай ... ... ... шаба келе ... ... енді ... түсті. Ұйып тыңдаған
ақсақалдар қазір қан майданда шешілгелі тұрған ... ... ... ... ... кеткендей, бастарын жерден алмай, тапжылмай тыңдауда.
Жоқ, бұлар жаңа ел ... келе ... ... ... ... жоқ. ... немен тынар екен?» деп іштері алай-түлей. Әрқайсысы бір тайпа елдің
қалың қолын басқара алатын сонау ... ... ... ... ... өте ... ... балапандарын өмір арпалысына дайындағанда, ең
алдымен қоянға емес, қасқырдың бөлтірігіне түсіріп ... ... ... сол ... ... астындағы батырларын бірден ең ауыр сын-
ға шынықтырмақ. Ел болғылары келсе, өздерін-өздері қорғай білсін!.. Бүгін
бастары бірігіп, ... ... тұра ... ала ... не ... ертең быт-шыт боп, көрінгеннің табанының астында кетеді. Ал бүгін
ел намысын — ер намысын қорғай алса, ... ... ... ... ... ... отта асылданады, халық күресте шынығады.
Жәнібек қанша қобалжыса да сабыр тұтты. Ол ру бастықтары ... хан ... ... үшін ... ауыз ... ... етіп, жауына
өз беттерімен қарсы шыққанын көргісі келді. Хан ... ... ... ... деді ... ... тағдырын.
Жәнібек қазақ хандығының тағдыры шешілетін мұндай қысылтаяң ... ... ... ... ақсақалдар қасында қалуын кейбіреулердің
қылмыс санайтынын да, не қорқақтыққа балайтынын да ... ... ... ... ... басын қосып, мықтап ұстар хан болу ... ... те ... Өзіңді шабуға жау келе жатқанда бір сайдың
жағасында қарт жыраудың толғауын тыңдап ...... ... ... қасиет. Халық алдында мұндай адам аңызға айналады. Өзінің
абыржымас ... ... ... де ... әл беру — қолына қылыш
алып жауға ... ... ... ерлік. Хан әбігер болмаған жерде, халық
та әбігер болмайды. Бұл —жеңістің ең бір ... ... ... келе ... құты ... ... ... өзгелері де үлгі алды. Олар да
келе жатқан жауына берекелері кетпей, ... ... ... ... жырау Орақ толғауын бітіріп әлдеқашан Едіге жырына көшкен. Жұрт
сол ұйыған қалпында ... ... ... іштей қуанышты. Өзінің де
қобалжуы басылғандай. «Жоқ, мұндай жұртты жау жеңе алмайды. Мұндай мызғымас
елмен түбі Ұлы ... ... ... ... етіп қырып-жоям деп жауы келе
жатқанда, мынау қарт би, ... ... ... ...... Бұ ... жұрт болашақта басына қандай ауыр сын түссе де ... ... ... да ... ... ... ... Ал келе жатқан мына
жауға анау Нұра ... ... ... ... жауап бере алады. Мұндайда
ер қимылын арман шешеді. Ал ер арманы — ел болу. Бұл ... үшін ... ... ... ... ... күнә ... еді...»
Жәнібек ханның құлағына қарт жыраудың даусы еміс-еміс келеді. Құлағы
жырда, көңілі көп кешікпей басталатын қанды айқаста.
Қарт жыраудың ... әлі ... ... ... ... дүбір, біркелкі ұйтқу...
Қарт ақын қарлыға толғайды. Ол қазір тоғыз батыр Едігені қуып келіп,
Кен-Жанбайдың Едігеге арнап айтқан жырын толғап ... ... сен енді қайт ... Еділ өт ... биік боз ... ... бер ... жұқа сар аяқ
Ер сарқытын іш сана.
Жауырындары жақталы,
Түйме бауы тартпалы
Ал қара киім үстіңе
Тон береді, ки сана.
Көк ала ... ат ... ... ... бауы сом ... ... құс ... айналып шүй сана!»
Бұл кезде Нұра беткейіндегі батырлар қара шоғырланып топтанып қалған. ... ... ... таяу ... ... Қобыландыға Қазтуған қосыл-
ған. Ел басына күн туғанда жеке қалудың лажын таба алмай, Шалкиіз жырау-
ды бас етіп, екі ... ... ... ... ... ... Темір
би де келген. Жәнібектің өзге балалары, ... ... мен ... ... ең ... ... боп, хан ... маңайындағы төлеңгіт,
сарбаздарын жинап, бұлар да төбе басына шыққан. ... хан ... боп ... ... ... бес ... таяу ... қол
жиналды. Енді бұлар шеп құрып жауды қалай қарсы ... ... ... ... ... көнетін болды. Мұндайда батыр сөзіне бағыну
ежелгі салт, Қамбар батыр Майсары [48]  етіп ... ... ... етіп ... ... және өзге ру ... тұрғызды. Өздері Шыңғыс
ұрпақтары төлеңгіттерімен орта шепті алды. Келе жатқан жауға осылай ... боп ... ... ұйғарды.
Дәл осы сәтте солтүстік пен шығыстың нақ орта ... ... ... шаң ... Тағы бір сүт пісірімдей кез өткенде шаң
астынан ... қол ... Енді ... кейін жау селеуті де анықтала
бастады. Желкілдеген кілең ақ сең сең ... ... ... көк ... суыт ... ... тау бұзардай. Олар, таяған сайын ... ... қос ... екі ... жая түсті. Әбілқайырдың атты әскерінің
ежелгі тәсілі. Құшағын жайып кеп, ... ... ап ... ... ... Жау әскерін қоршауға алады. Бұл темір қышқаштан құтылу екіталай.
Әскердің қолбасшысы ... бір тобы ... ... Ол ... ... ... ұрыс ... жатқан майданнан көзін алмайды. Қай тұста әскері азая
бастаса, не күші құлдырап ... ... сол ... қасында тың тұрған
әскерден көмек жібереді. Бұл жолы да сол әдістеріне салмақ тәрізді! ... ... ... ... ... жерге тағалана қоршай таяп келеді. Дәл
осы кезде, Нұра беткейінде ... ... келе ... жау әскерінің
күншығыс және солтүстік бүйірінен бұларға қиғаштай ... боп ... екі ... көрді. Батырлар бірден түсінді. Мынау астындағы қос өркеш
желмаялары бастарын төмен түсіріп жіберіп, күншығыс жақтан тайрақтай ... — бұл ... ... өткізіп алған, қалқан етіп шығыс жақтағы жолға
қойылған Керей, Найман жауынгерлері. Ал солтүстік ... ... ... алдында әрқашанда ер жүрек батыры оқшау келетін — бұл солтүстіктегі қалқа
— Арғын, Қыпшақ қолы. «Жау келе жатыр!» деген хабарды ... ... ... ... ... ... тез ... деп ат шаптырған. Жау жүрек екі
қолдың тез жеткеніне беткейде тұрған батырлар қуанып ... ... ... «Ақсарбас, ақсарбас!» деп өзінің көтерілген көңіл күйін жасырмай
ашық айтып ... ... ... ... ала, екі ... ... ... Шайх-Хайдар әскері «өзіміз қоршауға түсіп қалмайық» деген
қауіппен ... екі ... ... ... ... жия қойды. Енді олар
шашау шығармай, тобын ... ... оғы ... ... кеп, аттарының
қарқынын басып сәл аяңдай жүріп шоғырлана тоқтады. Бұл кезде Шайх-Хайдар
әскерін, бүйірлей ... ... ... мен ... ... ... да
батырлар тұрған төбеге жетті. Екі жақ әудем жерге кеп қарама-қарсы тұрды.
Енді қазақ ... тобы ... ... ... ... қалатын
тәрізді. Күш қазақ жағында басым. Бірақ бірде-бір рет ... беті ... ... ... «Хан ... кейін шегінетін түрі жоқ. Көк найзаларын
қазақ жігіттерінің кеуделеріне бір сұқпай мауқы басылар емес.
Кенет Шайх-Хайдар шебінен жал-құйрығы жерге ... ... ... ... мінген, үстінде қара сауыты бар Қарашың батыр ойқастап ортаға
шыға ... Ол ... ... ... тәсілі екі түрде болатын. Бірі жауын
қапыда бас салу да, екіншісі қан майданда ... кеп ашық ... ... ең ... жер ... ... ... батырлар жекпе-жек
шығып ұрысады. Екі жақтан жекпе-жекке шыққан батырларға ешкім болыспайды.
Қайсысының күші басым болса, сол ... ... ... айқас екі жақтан
батырлар табылғанша созылады. Кейде жекпе-жекке шыдай алмай, жаудың бір
жағы ат ... ұрыс ашып ... Бұл ... айып ... саналады. Артынан
бітімге келгенде бұл кінә еске алынады.
Қарашың батыр қара ... ... ... қара шыңдай боп
майдан ортасына кеп, айбарлы үнмен айқай салды.
— Шық бері жекпе-жекке! Жаныңнан безген қайсың ... Мен ... — деді ... ... астындағы қара сирақ тұлпарын
тебіне түсіп, алға қарай ұмтыла беріп.
— Тоқта! — деп ... ... дәл осы ... ... жерге түскен
аппақ бураның үстінде отырған Бұрындық. — Жол менікі! Аға ... іні ... ... ... іні көну — ... көне ... Қамбар батыр атын кенет
тежеп тоқтай қалды.
Бұрындық көлденеңі мен ұзындығы бірдей төртпақ келген, ... ... ... ... ... ... Басы шарадай, қара сұр, жуан қара
мұртын Ғазірет Ғалидай екі құлағына ... іліп ... ... ... ... ... түсі ... Бала жасынан сотқар, соғыс құмар.
Оның жауымен ұрысқанда ең жақсы көретіні — ақ ... ... алып ... Ақ ... ол бота ... жауға салып үйреткен. Өзі де өзге
буралардан анағұрлым биік. Шапқанда жылқы баласының ілуде біреуі ғана ... ... ... осы ақ бурамен. Әсіресе атты адамды көрсе жыны
бар. Ат үстінен аузымен жұлып ... ... ... ... ... тастауға
мықтап төселген. Кейде жерге құлаған батырдың ... шөге ... ... ... сүйегін бытырлата сындырып, мылжа-мылжасын шығармай
үстінен тұрмайды. Жекпе-жек шыққан батырдың үстінен ... екі ... ... қос ... ... бұл ... құлаған батырды жаныштап тарпып
өлтіреді. Мұндай астындағы бурасы мен үстіндегі батыры қатар қимылдайтын
жаудан жекпе-жек ... ... күні ... ... ... Оның ... бура Бұрындықтың жауына қандай тәсіл құратынын алдын ала ... ... ... ... ... ... ... көшетін.
Тарпитын жерінде тарпитын, тістейтін жерінде тістейтін. Ал Бұрындық ... құр ... ... ... ойы болса, ақ бура ашуға мінбейтін, тек
үстіндегі батырдың әуеніне қарай қимылдап, ... көне ... ... ... ... жауға қарсы шықса жұрт «Тентек қара жынына мінді, енді
жолымыз болар» ... міне осы ақ ... ... ... ... ... Ал
Қарашыңның қандай батыр екені жұртқа аян. Оң қолымен өзіне қарсы сілтенген
сойыл шоқпардан ... ... сол ... жүзі ... сала ... ... ... тұлпардың мойнын қағып тастайтын әдеті.
Бұған тек ұрысқанда дәл осындай тәсілі бар, қара ... атты ... ... төтеп береді. Және қара сирақ тұлпардың мойын тұсы ... көз ... ... Ал ақ бура ... айбарлы болғанмен де, сауыт жабылған
тұлпар ... ... мүлт ... ... батыр оның сидиған мойынынан
басын бір-ақ қағып түсіруі мүмкін. Жоқ, бұл жекпе-жек айқасқа Қамбар батыр
жөн еді.
Бұрындықтың ... ... ... ... лажы ... Оған деген
елінің кегінен де бөтен, өзінің де кешпес ... ... ... ... қарындасы болатын. Көгал ... ... ... ... ... қыздармен келе жатса анандайдан
көзге түсер көркем. Оның үстіне ағасы Қарашың Әбілқайырдың аса бір ардақты
батыры ... ... ... ... ... өр ... Бұрындық осы қызға Әбілқайыр қол астында жүрген кезінде ғашық ... онда он үш ... ... оған көңіл қосайық деп жеңгетай салған.
Қыз: «Кескен томар секілді Бұрындық менің теңім емес», — деп ... ... ... Бұрындық әкесі Керей сұлтан арқылы «қарындасын маған
тоқалдыққа берсін» деп ... ... ... ... хан ... ... сұлтандардың арасының нашар ... ... ... ... бір бекзадасы айттырып қойған» деп бермеген.
Артынан, ... пен ... ... ... ... ... кейін, осы
Тоқтар-Бегімді өзінің қарамағындағы қыз ұнатқан бір жас ... ... ... Бұрындық: «Қап, бәлем Қарашың, қан майданда бір
кездесерсің!» деп ... мына ... дөп ... ... көктен
сұрағаны жерден табылды. Кекшіл батыр мұндайда өш алмай бұғып қала алар ма!
Қамбар ... ... сап, өзі ақ ... ... қап ... ... құлаш мойнын төмен тастап жіберіп, шудалары ... ... атып ақ бура ... шаба ... ... қарсы түйелі Бұрындықтың
шыққанын көріп Қарашың да ұмтылды. Бұл алыптардың ... еді. Бір ... ... қара ... мінген Қарашың. Екінші жағында көбік шашқан ақ
бура мінген, айдалаға отырғызып қойған балбала ... ... ... ... алып ... ... ... немен тынарын білмей,
демдерін ... алып ... тына ... қара ... ... ... келе жатқан Қарашың батыр оң
қолындағы шоқпарын ыңғайлай үйіріп, жауына таяй беріп, ... ... ... еш қару көре ... сәл абыржи қалды. Ананың қолында
әдеттегідей не шоқпар, не ... жоқ ... «Бұ ... деді ол ... де сол ... ақ ... алдаспанын көтере берді. Ақ бура қылыш
сілтеу жерге таяса болғаны, ирелеңдеген мойнын ұшырып түсірмек! ... ... жете ... Ақ ... ... шауып келе жатқан ... ... ... ... түйенің тасасында оң қолында ұстаған қыл ... ... ... ... ... жіберді де, сол шапқан ... ... ... өз тобына қарай ананы ат-матымен сүйрете
жөнелді. Қарашың мойнына түскен қыл ... ... ... ... ... ... ... сілтегенше шауып келе жатқан екпінімен Қарашыңды
кейін тартқан қыл ... ... ... ... ... ... ... әкетті. Бірақ ер үстінен сырғып кетпес үшін, қарасанынан мықтап
шырмаған қыл ... ... ... ... ... ала ... Кенет
кейін қарай кілт тартқан күшке шыдай алмай барып жерге күрс ... ... ... ... ақ ... алдыңғы өркешіне байлаған Бұрындық ай-
шайға қарамай, орағыта, өз ... ... ... ... ... ... деп
айқайлай шапты. Басына киген тор дулығасының етегі алқымына түскен ... ... ... ... ... ... ... батыр, екі қолымен
жанталасып жерді сыйпай, ат-матымен сүйретіле жөнелді. Осының бәрі ... ... ... Алып күш алыптығын көрсетті. Шап-қан бойы
Бұрындық өз шебіне жеткенде, үзіліп кеткен ... ... ... ... Қарашыңның жаны аузына келіп, енді шығуға таяу еді. ... ... таяу ... ... ... ... түсіп, қыл арқанды
наркескенімен орып жіберді.
Бұрыннан да қазақ жағының күші басым екенін байқап, жүрегі ... ... бас ... ... ... ... ... көріп,
енді шыдай алмады, атының басын бұрып алып ... ... ... Құбыжықтан
машайық қашқан, қолбасшыларының өзі атын кейін бұрғасын, жауынгерлері де
соңынан ... ... ... сәл ... ... ... ... қазақ
батырлары, жауының жапа-тармағай кейін шегініп бара жатқанын көріп, лап
қойды. Бірақ ақ ... екі ... ... ... теке жаумыттар бұларды
қарасына да ілдірмеді. Қобыланды, Қамбар батыр секілді шапқанда аузымен ... ... бар он ... батырлар ғана соңдарынан қуып жетіп, жүзге
таяу адамын сойылға жығып түсірді. Қалғаны ұзай берді. Бұдан әрі қуу ... деп ... өзге ... ... ... тартқанмен, қызып алған алуан
күштің иесі Қобыланды батыр тоқтай алмады. Жеткен ... ... бір ... ... ... жау ... қуа түсті. Қобыландының
жалғыз шауып келе жатқанын көрген ... ... елу ... ... ... кенет аттарының басын кейін бұрып Қобыландыға ... ... ... ... ортаға ап қыса бастады. Көкжал қасқыр қанша
арлан болғанменен, жан-жағынан жұлқылай ... ... ... көк бөріге не
істей алады? Қобыландының да халі осы ... ... еді. ... де ... ... шаша ала ма, күші де ... жас ... Енді ажалдың таяу қалғанына көзі жетті. Дегенмен күші азая бастаса
да, ол сойылын ... ... ... ... тақа жуытпай тұр. Бірақ бұл
алыс ұзаққа бара ма? Ол анда-санда арт жағына қарап қояды. «Көп ... ... деп ... ... мұны ... келе ... Хал ... Қарашыңды жауына түсіртіп алған сұлжықтар, оның орнына Қобыландыны
байлап әкетпек болды. Олар асау ұстаған жігіттердей, жан-жақтарынан ... ... ... лақтыруға ыңғайлана берді. Қалжырауға
айналған Қобыланды енді өзінен дәрмен кетіп бара жатқанын түсінді. ... жан ... ... ... бір ... ... ... кейін бұрып, қоршауды
бұзып шығып, қашып құтылмақ болды. Көксеңгірдің ұрпағы Киіккетпес ... қап, жау ... ... боп ... ... Қобыландының айбарынан
сескенген жігіттер қақ айырылды. Қобыланды орталарынан зырғытып өте берді.
Бірақ өте алмады, екі жағынан лақтырған арқан ... ... ... Ырғи
жөнелген Киіккетпестің үстінен сыпырып жерге дүңк еткізді. ... ... ... ... бара ... құлағына жеткені ат дүбірлері мен «Ақжол! Ақжол!» деген айқай ... Ар ... не ... өзі де ... Тек көзін ашып, есін жиып,
орнынан ақырын түрегелгенінде, алдында күлімсіреп қарап тұрған жас ... ... ... ... сауыт киген, құралай көз сұлу келіншекті ... ... жыл өтсе де, бұл ... ... ... таныды. Шатыраштанып
жасыл төккен мырза қарағай тәрізді сұңғақ бойлы сымбатты жігіт батыр ... Ал ... ... оның ... ... туған қызы
Гүлбаһрам-Сұлтан-Бегім еді.
Батыр Саян баяғы Сейхун дарияның ... ... ... алып ... кейін, өзі секілді күштілерден қорлық көрген ... ... ... жинап, аламан болып кеткен. Сейхун мен Жейхунның
арасында қасқырдай жортқан. Талай шонжарлардың ... ... ... ... ... көшкен сан саудагерлердің керуенін тонаған. Ақырында
Жетіқоңыр маңайында қазақ рулары бас ... ... ... ... ... тастап, бір кезде өзін өлімнен құтқарған ... ... боп, ... ... таяу ... бес ... баласын алдына
отырғызып, Гүлбаһрам-Сұлтан-Бегім сұлуын ертіп жолға шыққан. Құмға өскен
қалың сексеуіл арасында келе ... ... ... қоршаған сұлжық
түрікмендердің жігіттерін көрген. Қобыландыны аналар аттан құлатып, ... ... ... ұраны «Ақжолдап!» айқайлап, ... ... көп ... ... ... екен деп ойлаған сұлжықтар, қарсыласуға
батылдары бармай, Қобыландыны тастап қашқан. Өздері жолаушылап ... келе ... ... Саян ... ... ... көріп кәрі жүрек тағы толқып кетсе де, ... ... ... тоқтатты. Бір кезде өзі өлімге қиған батыры, енді ... алып ... ... күрт өзгерді. «Қоянды — қамыс, ерді намыс
өлтірер» болса, да ... ... бір ұрт ... ... ... намысын
жеңді.
— Қарағым, батыр Саян, ер шекіспей бекіспейді. Сен екеуміз шекістік.
Айып ...... — Егер сен ... ... ... ... ... Мен де кешірдім, — деді батыр Саян күлімсіреп бірінші боп ... ... ... топ ... ... Хан ... ... кейін Жәнібек ханның жарлығы бойынша, хан кеңесінің аз күнге
мәжілісі тоқталып, ... жау ... ... үш күн, үш түн ... Дәл осы ... ... ... Асан Қайғы жырау оралды. Бастығы
Жәнібек боп ... ... ... ... биі қарт ... ... көтеріп
қарсы алды. Өзіне арналып ақ орда ... ту бие ... Той ... ... тойдың нағыз қызып жатқан шағында, бір өліп тірілген, қараша
күркеде сирағы сыртқа шығып шынжырлаулы ... ... ... ... ... батыр, — деді ол айтайын деген сөзіне бірден кірісіп. —
Егер жаныңды сауға етіп, ... ... ... ... ... ... ... шарт?
— Тоқтар-Бегім сұлуыңды маған тоқалдыққа бересің. Сонда босатам.
— Ау, оның байы бар емес пе? Және ... ... ... ... ... Баласын байына қалдыр, не өзің асыра. Шешесін маған
бер.
— Бұл ... сөзі ... ... ... мен ... ... ... қылығына қарай
кәпірмін.
— Жоқ, Мұқамет ... ... ... ... ... мен ... Одан да ... басымды ал.
— Маған сенің басың емес, қарындасың керек.
Бұрындық ертеңінде де, арғы күні де келді. ... кеше ... ... қатын етіп, өшін алу болды. Қарашыңның «Тоқтар-
Бегімнен де сұлу тағы бір қарындасым, екі ... бар. ... ... ... ... қойды. «Не өзіңнің қаныңды ішем, не ... ... ... ... ... асықпай ішем, күніне бір қасықтан ғана
ұрттаймын».
Түбі құтыла алмайтынын ... ... ... еліне, аға-інілеріне
кісі жіберді. Тоқтар-Бегімді Бұрындыққа тоқалдыққа беріп, өзін құтқаруды
сұрады. «Құдыс батыр Тоқтар-Бегімнің сіңлісі Ажар бике мен ... ... ... ...... ... тек ... сұлтанның ғана мұратына жеткізіп
қойған жоқ, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... батыр, билер енді қазақ руларының сөзсіз бірігуі керек екенін, ... ... хан, не ... бір хан ... құл ететінін ұқты. Хан
кеңесі қайтадан мәжіліске отырды. Барлығы келешекте үш ... ... ... бағынуды мақұлдасты. Іштей наразы болғанмен де, Темір би де бұған
сырттай қарсы ... Ұлы ... — аға ... ... ... ... Орта
жүзге жер ыңғайына, әдет-ғұрпы, ... ... ... Қыпшақ, Найман,
Қоңырат, Керей, Уақ, Тарақты. Кіші жүзге Еділ мен ... ... ... Байұлы, әлімұлы, Жетіру кірсін десті. ... бұл үш ... ... бұ жолы ... ... ... толқу болды. Тек осы мәжілістен
алпыс жыл өткеннен кейін, ... ... ... ... ... ... ғана
бүкіл қазақ рулары ақырғы бітімге келді. Үш жүз боп үш орда тікті. Ал, ... ... ... бір ... шешілді. Халық ақсақалы Асан Қайғы әр ... етіп ... ... Үйсіннен шыққан бабамыз Майқы би Шыңғысханның кезінде-ақ — деді
саудыраған жағын жібек орамалмен ... ... қарт ...... ... ... етіп ... екен, Үйсін руының таңбасы жалау болсын.
Отырғандар бір ... ... деп ... Хан ... ... ... қолына балға мен тескіш алып Қаратұздың күңгірт нұрасына
жалау белгісін ... Жер ... ... алты айлық, — деді Асан Қайғы сәл жұмылып
кеткен көзін ашып. — От ортасында қалың Арғын ... ... ... көңілім көншігер.
Отырғандар бір дауыстан тағы да дұрыс ... ... тағы да ... бал-
ғасы мен тескішін алды.
Халқымызға жау тисе ең алдыменен атқа қонған жау жүрек ... ... ... — деді қарт ... дәлелдермен Асан Қайғы қазақтың сол кездегі басты ... ... ... Бұл ... таңба сол күні Нұраның Қаратұзының жарына
түсірілді. Халық бұл жерді сол күннен бастап Нұраның ... деп ... ... ... ... ... ... боз биенің сүтіне шомылдырып,
ақ кигізге көтеріп, ... бар ... хан ... ... кейін барып
келесі жаз шыға, қалың қол жинап Орысханның ... Ақ ... ... ... ... ... Түркістан жерін жаулап алмақ болып,
уәделесіп, ру бастықтары ... ... ... ел ... хан ... ру ... игі ... қараша адамдары мәз-мейрам еді. Тек Алшын
адамдарын басқарып келген Темір би ғана қабағын ... Оның ... ... ... кетті. Ол соңынан Жәнібектің үшінші баласы Қасым хан бүкіл
Дәшті Қыпшақ жерін алып, ... ... ... Кіші ... бар ... ... бағындырғанын көзімен көре алмады. Бұл кезде Темір би ... ... ... де ... ... ... жетпеді, өйткені бар
қазақ ел болып бас қосуды тілеген.
Үш күннен кейін Хан Ордасы Шу, ... ... ... ... ... ... Талас етегіндегі қыстауына келіп қонған күні, Тоқтар-
Бегімді алып Қарашың батырдың аға-інілері келді.
Қарындасын ... мен ... ... ... ... ... өз
басына еркіндік алып, Қарашың батыр еліне қайтты. ... ... ... ... кегін жүрегінде ала кетті.
Сол күні кешке Бұрындық жас тоқалы Тоқтар-Бегімге арнап ... ... ... Үй ішіне шұлғауының шуаш иісін мүңкіте, жуан қоныш саптама
етігін шешіп ... ... ... ... ақ ... құс ... ... сазды жердің сары ағашындай, нәзік денелі жас тоқалына көз
қиығын аударды.
Оның сұп-сұр ... ... ... ... өзін жек ... ... ... ашулы көз қарасынан, сүйіп қосылған байы мен бауыр
етінен де тәтті екі жасар ... ... ... ... еш ... ... Сұлтан ләм-мим демей, қолын созып, күміс бақан жанында
отырған үкідей тарғыл мысықты ұстай алды. Кенет ... ... ... ... үзіп ... де, заматта қолын қол, бұтын бұт етіп, жұлып-
жұлып быт-шытын шығарып, түндіктен сыртқа лақтырып жіберді. «Егер ... ... сені де ... ... ол ... ... қарады.
Жаңа ғана шатынап отырған тоқалы «түсіндім» дегендей, Бұрындықтың бетіне
көзін тоқтата алмай, төмен түсірді. Сұлтан езу ... сәл ... ... ... ... бір төбе тастай боп ақ мамықтың үстіне
барып отырды. Талдырмаш денесінің бір ... ... ... деп қорықпай,
добалдай қолдарымен жас тоқалының үзіліп кетуге таяу тұрған аш ... ... ... ... алып ... сәл ... ... тына қалды.
— Егер жақсы қатын бола алсаң, өткен күнәңнің бәрін де кешірем, ... ол, ... де жас ... ... ... ақ ... ... берді.
Бір жыл өткен соң осы тоқалынан, кейін Қасым ... ... ... ... ... ханы ... кіші ... Мұхамед-
Темірханның әйелі болған Жауһар-Бике деген қыз туды.
ІІІ
Келесі жазда Жәнібек уәделескен әскерлердің ... ... ... ... Бірақ күткен әскері келмеді. Жайық, Еділ, Жем бойын жайлаған
Кіші жүздің ойы жаңа құрылған қазақ хандығына өз үлесін қосу ... да, ... ... ар жағындағы Ноғай Ордасы мен Қазан хандығының ... ... өз ... ... қолы ... ... бес жүз ... жіберген.
Бірақ бұл келгендер садақ таңбалы Адайдың батыр жігіттері еді. Торғай, Ор
өзендерін жайлаған ... да ... ... ... ... ... қыс бойы төсек тартып науқастанып, қарамағындағы елді басқара алмады.
Соның салдарынан жұрт өзі қызығын көрмеген ... ... ... ... Расында сонау дүниенің бір шетіндегі Еділ, Жайық, Торғай бойында
жатқан ... ... Шу мен ... ... Түркістанды жаулауға шық деу
үстірт қараған адамға қиын тілек еді. ... таяу ... ... ... ... ... ... Еділ, Жайық бойын жайлаған рулар, алыс
болса да, ... бойы ... ... ... ... тағдыры,
шаруашылығы бір қазақ хандығына қосылуды ... ... Кіші ... ғана емес, өзіне тән Арғын, Найман да бұл
жолы мол әскер шығарған жоқ. Мұндай жағдай Арғын, ... ... ... ... туған-ды. Сол жылы көктемде тоқсанға келіп отырған Арғын би
дүние салған. Арғынның ... ... ... бұл ... игі ... ... қазаға көңіл айтуға, сонау Қорасаннан бірнеше күн ... ... ... ... ... ... мырза келген. Сұлтан Хусаин
әмір ол күндегі Арғын руынан шыққан атақты адамның бірі ... ... шахы ... бас ... ... бүкіл Шығысқа аты шықса, өзі
Қаракөлдің әмірі тағына отырып, Хорезм ... ... ... ... Арғын би еліне тарту-таралғысымен бірге, ел бірлігін бұзар арам ... ала ... ... хан үшін ... ... Түркістанды аламын деп
қырылуының қажеті жоқ. Егер ... ... ... ... ... ... ... кең өріс, мол қоныс берем. Сауда-саттығыңа
да қолайлы. Ар жағында Ирак, Иран, Ауғанстан да алыс емес» деді ол ... ... ... би, батырларына. Арғын руы Арғынаты тауынан асып
көшпегенімен де ел басы — Арғын биінен ... жұрт ... ... ... ... ... бәтуасыздықтың арқасында Есіл, Тобыл
бойындағы түпкі Арғын руы жартымды бәлендей жасақ бере ... Ал, ... ... бұ жылы ... Амансанджи тайшының кезекті шабуылына қарсы
шығудан қолы ... Бұл ... ... ... ... ... Әбілқайырдың сенімді адамдарының бірі Қожа-Уали бектің айтқанынан
асып кетпеді.
Міне, ... ... ... ... мен Керейдің де Жәнібекке
ойдағыдай көмек көрсету қолынан келмеді.
Ақырында Жәнібек хан өзіне еріп ... ... үш жүз мың ... ... Қоңырат, Үйсін, Уақ және Бестаңбалы руларынан отыз мыңдай
ғана әскер жинай ... ... ... ... ... Бұл ... бір
Әбілқайырдың өзінде жүз мың атты әскер бар. Ал, елінің шетіне күнде тиіп
отырған Қытайда, Торғауытта ... күш бар ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайда болғанда, күнбатысы мен терістігі жетісіп
тұр ма? Құбыласында Жошы ханның бір ... ... мен ... ... қол бар? Ар ... ... ханы атақты Меңдігерей мен Қазан ханы
Ибрагимның елі тұр. Бұлардың бәрі де ... ... дос ... Ал ... отыз мың ... аузынан жалыны атқан Әбілқайырдан ... ... Жоқ, ... сен өзіңнен күшті арыстанмен алыс-
қың келсе, ең алдыменен бел омыртқаңның үзіліп мерт ... ... ... Ал ... жетудің екі жолы бар. Бірі — күшің қазір ... онда өзің ... ... ... басын қосып, майданға
солармен бірге шық. Әрине бұл оңайға түспейді, ... ... де ... тас ... ... Ал ... жолы — Әбілқайырмен алыспастан бұрын
әбден күшейіп алуың шарт. Мұның да жалғыз жолы бар. Ол ... ... ... ... ... жусатып, қойдай өргізуің керек. Бұл екеуінсіз
Көк Орда ханының жерін ... алу ... ... қас ... Әбілқайырға қас кім бар? әрине ең алдыменен өз тұқымы
Сайбаннан тараған Қожа-Мұхамед ханның ... ... ... ... хан. Жатса-тұрса ойы Әбілқайырдың орнын басу. Содан кейін Әбілқайырға
еріксіз көнген Маңғыт руынан шыққан Ақсақ Темір Ордасының ... ... Мұса бек, ... бек, ... ... хан, Жақия, Хайдар бектер.
әрине, осы күштің бәрі жиналса, оған Жағатай ұрпағы Сұлтан-Махмұд
ханның інісі, Кішік ... ... ... ... ... ... ... күштерінің жететінінде сөз жоқ. Бірақ бұлардың ... ... Өз ... ... оп-оңай сатып кетулері даусыз. Күшті
болғың келсе баяғы бар Дәшті Қыпшақты тегіс қолыңа алуың ... Өз ... ... отыра алатын күйге жетсең, қандай жаумен болса да ... ... ... ... енді ... қазақ руларын өзіне
бағындыру әрекетіне кіріскен.
Қарамағындағы қазақ руларын хан Ордасы шығыны мен әскер ұстау ... ... ... етіп ... бағындырғанша тағы жыл жарым
өтті. Бірақ осы жыл-жарым қандай қиыншылыққа түсті! Дастарқанға төгілген
бауырсақтай ... ... ... ... ... біресе оңтүстікке
бытырап көшіп жүрген қазақты ел етіп біріктіру үшін қаншама тәсіл, қаншама
күш қолданылмады! ... ауа ... тек өз ... ... ештеңеге
көнбейтін кесір, тоң мойын ру бастықтарын ат құйрығына байлап құрбан етуге
де барған жоқ па! Бері көш ... әрі ... ... ... хан нөкерлері
сырық ойнатып, сырмағын жүндей түтті емес пе? Қаншама мал ... ... ел ата ... ... ... жаңа ... ... осының бәрін неге істеді. Бұлай ету оған оңайға түсті ме? Сол
үшін де Қотан қарт өлер алдында:
«Жәнібектің ... ғана ... паш ... көп ... қап жас ... ... бекер айтқан ба? Ал сонда өз елін өзі қанға бояғаны жөн бе? ... ... ... Кей күні құса боп, ... ... ... та ... Өз
бетімен тағы болып өскен руларды айтқанына ... ... ... ... тіпті бағзы бір жағдайда соңынан ерген аяулы адамдардың ... жаны ... ... ... ... беріледі. Бірақ хан Жәнібек бір
хадисті жақсы түсінетін. Тоғай арасында өскен күйкі шөп малға ас ... ... қопа ... ... ... малды тек апатқа ұшыратады. Сол
себепті ел бірлігіне кесірі тиетін ... ... өз ... үкім ... ... өкінбейді, мұндайда ол табансыздық көрсетпейді. Өйткені үлкен
арман құрбандықсыз орындалмайды — бұл ханға да белгілі ... ... ... арқасында Жәнібек далиып жатқан Дәшті Қыпшақ даласын тегіс
өзіне қаратпақ болды. Содан кейін барып ол қазақ ... ... ... Еділ ... бойындағы Кіші жүздің асау руларын бағындырсам деген ізгі
мұратына кірісуді ойлады.
Мұндай шешімге келген Жәнібек, ең ... өз ойын ... ... мен өз ... ... ... «Бар ауыр ... жорықты қай
тұстан бастау керек? Күншығыстан ба, күнбатыстан ба?»
Жошы ұрпағы, Бадықтан туған Орыс ханның жеті ұлы ... ... ... ... Тоқта-Болат, Сейдахмет, Сейтәлі.
Тоқты-Қиядан — Болат, Болаттан — Керей.
Құйыршықтан — Барақ хан, Барақ ханнан — Жәнібек.
Сөйтіп Жәнібек пен ... бір ... ... ... төрт ... бар: ... ... Санджор-Жақан, Жақан-
Бахты.
Жәнібек ханнан тоғыз бала: Жиренше, Махмұт, ... ... ... Тыныш, Ұснақ, Жәдік.
Шөбере туыс Керей мен Жәнібектен тараған ... ... ата ... ... ... әке жолын қуып баққа таласары алтау. ... ...... Қасым, Қамбар, әдік, Жәдік.
Қазақ ханының тағына ие ... деп ... ... ... ... қазір жиырма алтыда. Ұзын бойлы, кең жаурын, қара торы пішінді
жігіт. Қалың қабағының астынан үлкен қоңыр көзі ... ... да ... Он ... ... күреске түскен. Әзірге жамбасы жерге тимеген
балуан. Жау жүректігі мен ақылдылығына қарап, хан ... ... ... деп ... ... ... ... өзге балаларынан артық көрер
тағы бір себебі бар. Қасымның шешесі Жаған-бике Жәнібектің жеті ... ең ... ... бәйбішесі. Одан туған бала да ханға ерекше ыстық.
Жағанды ... құр ғана ... ... ... ... ... Ал ... ханның келіні, Шах-Будақтың әйелі Аққозы-бике
Жағанның туған ... ... мен ... Алтын ханда [49]  көшпелі Керей
руының белгілі батыры Домбалықтың апалы-сіңлілі ... ... ... ... Әбілқайыр ханның ең жақсы көрер немерелері, соңынан бүкіл Орта
Азияны жаулап алған Мұхамед-Шайбани хан мен ... ... мен ... ... ... ұрысты өшпендікке қарамай,
кезінде бүкіл Шығысқа аттары шыққан қос сұлу Жаған мен Аққозы ... ... кісі ... сыйласып тұрған. Аралары балдан тәтті тату.
Оның үстіне Қасым да, Мұхамед-Шайбани мен Махмуд-Сұлтан да Шыңғыс ... ... ... екі ... ... көрсеткен. Бұл әрине
балаларын жастайынан өздерін сыйлайтын етіп ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек, баласымен әңгімелескенде
әрқашанда бәйбішесі Жағанды ала отыратын. Ал Жәнібек соңғы кезде Қасыммен
жиі ... ... Оған ...... өзге ... ... би, ... гөрі, Қасымның қиын мәселелерде әкесіне анағұрлым дұрыс кеңес
беруінен еді.
Күндегі әдеті бойынша, шаңқай түс ... хан ... ... Жағанның оқшаулау тігілген, шағаладай аппақ екі кигіз үйден
кіндіктесе көтерілген ақ ... ... Бұл кез ... ... жаз
жадырай бастаған мезгіл еді. Хан Ордасы Сарысудан ... ... ... Әлем ... күн көзіне алып шыққан жанат ішіктей құлпырады. Жаңа
көтерілген көк ... ... ... көкірегіңді жарғандай жұпар аңқиды. Тау
қойнауынан төмен қарай сарылдай аққан ... ... ... суы ... шағылысып, жерге тастаған күміс белбеудей жалт-жұлт етеді. Бұлақ
жағаларында ... ... құба ... ... ... ... бұлбұл құстар не
бір тәтті әуенге сап ән шырқайды. Жәнібек ... ... бір ... сұстана қарап сәл кідірді де, ақ ... ... ... ... күтіп, үйдің ортасындағы қызғалдақтай ... ... ... уыз ... сапырып отырған Жаған түрегеліп, иіліп сәлем етті.
— Арсың ба, Жаған бикем?
— Барсың ба, хан ием.
Есік ... ... ... ... ... хан ... сұқтана
қарады. Жаған қара торының сұлуы еді. Сұңғақ бойлы, оймақ ауыз, көген көз.
Екі бала тапса да қыпша белі әлі де ... ... ... ... ... жерге тартып тұрғандай, білектей етіп өрген қос бұрымының ұшы
шұбатылып кілем үстінде жатыр. Меруертпен шытырмалап, гауһар таспен ... ... ... аш ... ... алтын оқалы қызыл бар-
қыт камзолының түсін ашқандай жарасып тұр. ... иген ... әлі ... жоқ. Сонау бота көзін жауып тұрған ұзын кірпіктері найзадай
Жәнібектің ... ... ... ... ... ... ... айқаста мызғымаған тас жүрегі, кенет қолға түскен ... ... Хан көз ... осы ... ... ... шағы ... кетті.
Жәнібек жиырмадан жаңа асқан тұсында. Жазтоқсанның нағыз сарша тамыз
ыстық кезінде Шах-Будақ сұлтанның серігі боп қырық жігіт құдаларды ... хан ... ... ... ... ... жанына ерген әнші,
күйші, батыр, балуан, мерген, құсбегі — кілең өнерлері ... ... ... сол ... көшіп жүрген ең беделді рулар — ... ... бас ... еді. ... Цзинь богдаханы да, көршілес Ойрат
қонтайшысы Исентайшы да мықтап санасады екен. ... ... ... ... ... ... Зайсан көлінен өтіп, Алтай тауының
күнгей жағына шықты. ... ... ... ... тайпа елін көктей басып,
үшінші тәулікте Домбалық аулына жетті. Бұл ауыл Қыдыркөл жағасына кеше ғана
келіп ... ... ... ... ... кілең ақ шағаладай кигіз үй
тігіліпті. Көк майса, жасыл шалғын белуардан келеді. Арғы ... ... ... ... ... ... көлдің ақ айдынында ... ... ... ... ... аққу әні ... талып естіледі. Көлдің
қамысы аз күншығыс жағынан, сонау алыстағы белеске қарай өріп бара жатқан
қарақұрым жылқы көрінеді. Шах-Будақ ... келе ... күні ... ... ... ... құдаларды көш жерден қарсы алды.
Жәнібек Шах-Будақтың қалыңдығы Аққозыны бірден таныды. Қарсы алған ауыл қыз-
келіншегін ... ... бір ... өтіп еді, дәл осы ауылға бұл жалғанның
бар сұлу қыз-келіншегін жинағандай екен. Ал Аққозы солардың ... ... ... ... аққу ... Сұңғақ бойлы, аққұба мөлдір көз бір
керемет. ... ... ... ... шоқ ... камшат бөркі де,
үстіндегі дүрия шәйі қос етекті көйлегі де, белін қынай ... ... ... ... ... ... мен аяғын басқан ... ... ... қақтаған алтын шолпысы да басқалардікінен анағұрлым қымбат, өзгеше.
Қыздың сырт бейнесін көргеннен-ақ Жәнібек ... ... ... ... ... шек келтірмеді. Енді ол қалған қыз-келіншек арасынан Аққозының
сіңлісі ... ... ... ... Былтыр Аққозыға құда түсе келген
Әбілқайыр адамдарынан Жағанды Аққозыдан сұлу болмаса, кем емес ... ... ... ... ... қыз-келіншектің ішінде Аққозыға
көркемдігімен пара-пар келетін ешкім көзіне түсе қоймаған соң, ... ... ... ... Неге ... ... Жаған Аққозыдан да асқан сұлу болуға
тиісті деген ойдан ол арыла алмаған. Қайткенмен де ... ... ... ... ... Жаған көзге түспеді. Тек қонақтарға ауыл кәдесін
істеп, кешкі ойын-сауыққа кірісер алдында ғана ... ... ... ... ... кеткенін білді. Қазақ руларының ғұрпы ... ... ... бағу тек ... ғана ... емес, қыз-бозбаланың да
шаруасы. Жасыл шалғынды ми далада, жаздың жылы айлы ... ... ... ...... ескі ... бір қызық дәстүрі. Кең алқапта
үйір-үйір боп бытырай жайылған қалың жылқы. Сол қара-құрым жылқыны екеу-
екеуден ... боп, ән ... ... ... ... Қос жанында тай
қазанда былқылдай қайнаған құлынның уыз еті. ... ... ... саяқты
іздеген боп сайға түсіп бара жатқан, сойылын сүйреткен бозбала. Арғы беттен
астындағы жорғасын жанындағы серік ... ... ... қарай асыға
аяңдаған үкілі бөрікті, былқ-сылқ басқан жас ... Бұ да бір ... ... ... де келмейтін, жек көрсең де оралмайтын, біржолата мәңгі өшкен
алтын дәурен!
Жолдан шаршап келгендеріне қарамастан жігіттер ... ... ән ... ... ... ... айтыс, қазақтың көне
заманындағы сауықтары «Түн ... ... ... ... сан ... ... таң шапақтап ата бастары жастыққа тиді. Ойын-сауық ертеңіне тағы
басталады. Күрес, сайыс, көкпардан кейін кезек ... ... ... Міне, осы
ойын кезінде Жәнібек сұлтан Жаған бикені көрді. Келген қонақтар мен ... ... ... атып жатқан. Бақан басындағы қадаға ілген күміс
жамбыны бір жүз қадам ... екі ... ... ... ... ... ... құралайды көзінен ататын жігіттер бұ жолы қолдарын
шайтан қағып тұрғандай, алыстан еміс-еміс ағараңдап көрінген ... ... ... ... де дөп ... алмады. Біресе үстінен мүлт кетеді, біресе
астындағы бақанға барып сарт етеді. Алақанның ... ... ... бір оқ ... ... ... ... бірде-бір қозғалмай-ақ қойды.
Дәл осы кезде шоғырланған топ қыз-бозбала кенет шуылдап қоя берді:
— Жаған келе жатыр!
— Жол ... Жол ... ... ... ... ... әй, ... Жаған бикеге жамбы атып жатқанымызды айт!
Аққозы бикенің шабарманы «Бикем не бұйырады?» деп анадай жерде ... ... ... қара торы бала ... жанындағы көкбестіге міне
сала, ән шырқатып қырқадан төмен түсіп келе жатқан бір топ қыз-бозбалаға
қарсы ... ... ... ... ... ... топ ... ер-тоқымды ақ боз ат үстінде жантая отырған, басына нарттай қызыл
түлкі бөрік киген қызға әлденені ... ... ... ... қыз ... шоғырланған топқа қарап бірдемені сұрады да, қолындағы сойылын
қасында тұрған жігітке ұстата беріп, оның ... ... ... ... оқты ... ... ... берді. Қыз садақтың бауын, домбыраның
шегін шерткендей, қолымен қатты тартып көрді де, сол қолымен ... ... ... қойып кезенді. Сөйтті де, астындағы ақ боз жорғаны тебініп
қалды. Жорға ... ... ... ... жөнелді. Жұлдыздай ағып келеді.
Жамбы атып тұрған қыз-бозбала: «Жол беріңдер! Жол беріңдер!» «Иә, аруақ,
қолдай ... ... ... деп ... руының ұранын айтып кейін
шегіне берді. Жәнібек сұлтан қыз ... ... ... ... осал бике емес ... ... ... Сөйткенше болған
жоқ, ақ боз жорғаны теңселте ағызып, қыз да бұлар ... ... таяй ... қос бұрымын беліне қыстырып алған, ат үстінен бір жағына қарай ... ... ... келе ... ерке ... Жәнібек сұлтанның қасынан
өте беріп, садағын тартып ... Сол ... жұрт шу ете ... Шуда жіппен
қадаға іліп қойған күміс жамбының кенет көкке атылғанын ... өзі ... жұрт ... әзер ... ... ... ... қарсы ұм-
тылды.
— Мың жаса, Жаған мерген!
— Қыз емес, қыран ғой!
— Сені тапқан анаңнан айналып кетейін.
— Қарақожа атаңның аруағын бір ... ... ... Ел ... ... ер ... мың жаса!
Дабырлаған топ қызды ат үстінен көтеріп ап, сұлтандарға қарай ... ... ... маңға таянғанда ғана ... ... ... ... ... ... иіліп сәлем берген Жаған адамзаттың баласы
емес, көктен түскен қор қызы боп көрінді. Қос бұрымы жерге тиіп ... ... ... қара ... ... жайбарақат, мөлдірей
қарады. Осы бір күнәсіз көзқараста жігіттің асау жүрегін тайдай тулатқан
бір ғажа-
йып ... күш бар еді. Өн бойы ... ... ... ... әзер
ұстап қалды.
— Арсыздар ма, құда жігіттер? — деген Жаған сонда ұзын кірпіктерін
Жәнібектің жүрегіне, дәл осы ... ... ... ба, ... құдаша? — деген жігіттер шулай жауап беріп.
Осыншама шудың ішінен тек Жәнібектің даусын естігендей Жаған сұлтан-
ға тағы да бір мәністі көз ... ... енді ... да ... ... жаздады. Сол күні түні бойы көз ілінбей шықты. ... ... ... ... асау ... ... Бойды алған жалын, ойды өртеген арман
бұрынғыдан да өрши түсті. Ұлытауға қайтып келісімен сұлтан сонау Алтын ... ... кісі ... ... ... ... он төрт ... сұлуды үшінші бәйбішесі етіп ақ отауға кіргізді. ... ... ... ... ба, ару ... деп амандасқаннан кейін, ол Жағанмен
бірінші мәртебе осы ақ мамық — жар төсегінің ... ... ... ... көйлекшең отырған Жағанның жерге шұбатылып жатқан қос ... ... ... сол ... ... қатты сүйір ұшты қос анарын ... сәл ... ... ... ... не істерін білмей жанта-
ласқан жас аруды бауырына тартты. Бетіне бетін таяп:
— Мен сені Жаған, жақсы ... ...... ... ол ... тек ... деп қарайтын еркектің бұлай
дегеніне жас сұлу таң қалды. ... де ... ... ... Өткен жылы менімен ең болмаса бір мәртебе сөйлесуіңіз керек еді
ғой. Мәжнүнді жақсы көрген ... ... ... біреуді ұнатып қалмағанымды
қайдан білдіңіз?
Қыз сөзі Жәнібектің еркектік намысына тиді. Ол ... ... ... ... әзер ... Оны ... көрерміз, — деді — ит тиген арам аста қадір бола ма?
Келген ... ... ... іші ... ... ... да, ... қыздың езу тартып күлгенін
сезіп қалды.
— Егер анамның ақ ... адал ... — деді қыз ... ... ... — бір ... бар, орындайсыз ба?
— Қандай тілек?
— Егер ұл тапсам, оған ... етіп ... ... ... деген бір жас
жігіті бар, соны алдыр. Маған садақ тартып, асауды жуасытуды сол ... ... ... бара ... жалынды күшпен басып енді отыра
алмады, қыз өтінішіне жауап берудің орнына, оны аш белінен ... ... жаңа ... ... ... дер ... ... жас сұлу да, бауырын
жазып жігіт әуеніне қарай икемделе берді.
Тірі жан қол тигізбеген сырлы ... ... ... ... ұйықтап кетті. Тек таң бозарып атып келе жатқанында, бойын тағы ... ... ... ... ... жатқан, таң алдында ғана маужырап ұйқыға
шомған жас жарының бетіне қарады. ... ... қара торы жүзі сәл ... шие ерні сәл ... дем ... ... сәл естілер-естілмес боп
білініп, тәтті ұйқыда жатыр екен. Жәнібек өзін-өзі ұстай алмай, аш ... жас ... ... ... ... берді. Ақ білегін мойнына салып, ұзын
кірпіктері астынан еріне еркелей ... ... ... ... ... ... ғой, ... — деді.
Жағанның адалдығына риза болған Жәнібек, дәл осы сәтте бойын билеп
кеткен қуанышын баса алмай:
— Жарайды, ... ...... ... ... ... ... сұлу осы. Сондағы ... ... ... деген жігіті
анау... Жәнібек қабағын түйіп есік алдында сәл кідірді. Өмірінің ең алғашқы
қуаныш сағатында ... ... ... ... ... ... ет деп бекер
өтінді ме? Расымен... Жоқ, жоқ, ол мүмкін емес. Жан сезімі қалай ... ... оны баса ... ... өзі ... жоқ па еді, ... деген бір асау
байтал ғой, талай асауды үйреткенде өз ... өзім ... ... ... Ол өз ... өзі ие бола ... «Ал ие бола ... жүрсе қайтем?
Ақылдан басқа жүрек бар ғой. Ал жүрек деген құрық ... шын тағы ... емес пе? ... ... ... үзіп ... ... аз ба? Онда...
онда... жоқ, жоқ, қазір әңгіме бұл жайында ... ... бір ... көрі ... іс хақында. Халқымның тағдыры туралы... Ең алдымен
соны шешу керек».
Жәнібек қабағы ... ... Ол ... ... ... ... ... шығып төрт қабат шәйі көрпенің үстіне, ақ мамық жастықты
шынтақтай ... ... ... ... шара мен ... ... әкеп, төменірек тізе
бүкті. Иісі аңқыған сары қымызды ... ... ... ... Хан ием, жақсы жатып жайлы тұрдыңыз ба? — деді ол ... ... ... ... ... деп ... әзіл астары бар еді. Өткен
түн хан ... ... кіші ... ... ... ордасына түнеп шыққан.
Жанбикені Жәнібек былтыр алған. Оның жас иістігі есіне түсіп, хан ... ... ... Жас ... ... өзге әйелдерінің
үйінен гөрі жиірек болатын. Өткен түн кезегі Жағандікі еді. ... ... ... ... ... әлі істеп көрмеген-ді. Намысқой
Жаған күйеуінің сол қылығына қарай, бұл сөзді әдейі тигізіп айтып отыр. ... да ... ... ... ... ... түсті.
— Жанбике тоқал өзгемізден гөрі төсекті жұмсақ төсей біледі ... ... ... ... сегіз басты руының басын қосамын деп
талпынған Жәнібек хан, ешуақытта да жеті ... ... ... ... ... ... ... руға әлі жеткенмен, жеті қатынына әлі
жетпейтінін ол жақсы білетін. Өйткені әр ... дауы бір ... ... кем ... ... ... ... ошақ басы жанжалға араласа
қоймайтыны осы Жаған еді. «Бұ да ... ... ... деді ол ... оған ... ... ... де, қыңыр сөзге душар болады. Бәрібір жеңе
алмайсың. Қатынның аты қатын, басы алтын, арты күміс болса да, өз ... ... Ал ... ... ... жан дүниесі бүкіл әлемге
бергісіз. Одан да үндемей құтылайын деді ... ... ... хан
Жағанның көңілін бөтен сөзге аударғысы келгендей, бәйбішесі ... ... алып ... ... ... — деді сөйлесетін сөз бар...
Жаған көзін ойнақшыта қарады.
— Хасан атекесін де ... ба, ... ... ... ... да әлгі ... сөздің жалғасы.
Жәнібектің жүрегін мысық тырнап алғандай ашып кетті, сөйтсе де сыр
бермей:
— Шақырт, — ... ... ... мықынын ырғалта, сұлу денесін ойната,
аяғын ... ... ... есікті ашты.
— әбен! — деді сырттағы нөкеріне дауыстап. — ... мен ... ... Хан ... ... дейді.
«әйелдің аты әйел, — деді тағы да Жәнібек ішінен ойлап, Жағанның
есікті қалай ... ... ...... да ... еркектің көзіне
ұнамды жерін түсіргісі келіп тұрады».
Жаған орнына келіп отырғаннан кейін Жәнібек босаған алтын ... ... ... ... ... тағы да ... жадырап сала берді.
— Сабасын Керейлерше ыстатқам. Әдейі өзіңе арнап...
Жәнібек риза боп күлімсіреді.
— Менің бабымды өзің ғана табасың...
Осымен арадағы кірбің ... Енді олар ... ... ... ... үйге ... кірді. Сәлем беріп, әкесінің оң жағына барып отырды.
Жәнібек ... көз ... ... да, ... ... ... шешесі
тәрізді. Тек мұрны мен иегі, қоюланып өсіп қалған мұрты да өзімдікі».
— әкең атекеңмен бірге келсін деп еді ғой, — деді ... ... ... ... ... ... ... — Хасен қайда?
— Екі аптадай болып қалды-ау деймін, қайын-жұртына кеткен.
— ә-ә!
Жәнібек мырс етіп ... ... ... ... атекесімен жұбын
жазбайды» деп, Хасенді де шақыртқанда, әдейі менің жаныма тисін дегені екен
ғой. ... ... өшін ... ... ... ... ... бейшара...
Намысына тиген ерін шымшыған түрі де... Жоқ, жоқ, ... ... ... ... ... ... онымен еш байланысы болмаса керек-ті...
— Көке, мені жай шақырттыңыз ба? — деді ... ... ойын ... Жай емес, Қасым жігіт, — Жәнібек қолындағы кесесін жерге қойды, —
үйді дауыл кезінде емес, бұрын тігеді, ... жай ... ... ... көке. Кигіз жамылған су болмас, ақылдасқан жөн...
— Өзің де байқап жүрген шығарсың, бір қияпат ... таяп ... ... ... ... ... Көк Орда, Моғолстан дайындығынан аңғаруға болады.
Бүгінгі күні біз де осал ... ... бәрі ... көптен бері келе
жатқан жанжалдың ... ... ... ... ... айтасыз, хан ием. Күз келері көктемнен мәлім, Көк Ордадан
іргеңді бөлек салғаннан-ақ, түбі бір ұлы ... ... хақ ... ... бұл ... тек Көк Орда ... ғана ... тұрған жоқ
тәрізді. Батысың да, шығысың да ... ... ... ... ... Қазан, Астрахань, Қырым, Ноғайлы хандары бар. Олардың ар ... ... ... ...... пен ... сүлесі көрінеді. Екі
жағың да жетісіп түрған жоқ. Бірі болмаса бірі бас салатыны аян. Ал, ... ... ... біз ... ерте ... ... Дұрыс айтасыз, хан ием. Кім садақты алдымен тартса, сол жауын бұрын
жаралайды.
— Міне осы жай еді ... ... ... ... ... сұлтан.
Не айтасың?
Қасым көп ойланған жоқ.
— Ақылмен арыстанды да ... ... — деді ол. — ... ... ... ... келеді. Дұрыс істегенсің, көке, жалғыз менімен ғана емес,
Бұрындықпен де, Қамбармен де ... ... ... да ... ... өзің не ... Менің дерім бір-ақ ой. ... көз ... ... жүзі ... Ол ... ... ... әрине ғой. Қауіп Көк Орда жағынан. Диірменде туған тышқан ... ... ... ... ... жау қаймығуды білмейді, бүгін
болмаса ертең ... хан Ақ ... ... ... ... ... айтасың. Қазір ол Моғолстанға қарсы қол ... ... ... ... ... аттанғаны — бізге аттанғаны. Андыз барда ат өлмес,
қолымызда күш ... ... бос ... ... ... ... ... қарсы қол жинап жатқанында, біз Түркістан уәлиетін басып
алуымыз ... ... ... ... ... ... ... мықты
бекіністері бар қалаларды қолға түсірсең, Әбілқайырдың көк ... Оны ... ... ... ... ... ... Мауреннахрдың өзіне
қауіп туғызамыз.
— Өзім де солай топшылап едім, болжауымыз бір ... ... ... ... ... — Дәшті Қыпшақ елінің сауда-саттық жолын
ашу ғана емес, әділеттік үшін күресу. Өз ... өз ... алу — ... ... қанды көз Әбілқайырдан қорғау.
Бағанадан бері әкесі мен баласының ... құр ... ... Жаған
сөзге кіріст