Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмысын ұйымдастырудағы педагог-психологтың қызметі


Кіріспе
І Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар берудің өзекті мәселелері
1.1 Психологиядағы кәсіптік бағдар беру жұмысына теориялық шолу
1.2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесінің педагогикалық.психологиялық негіздері
ІІ Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмысында қолданылатын психологиялық әдістемелер
2.1 Оқушыларға мамандық таңдауға байланысты кәсіби бағдар берудегі психологтың рөлі
2.2. Тәжіриблік эксперименттік жұмысты жүргізу әдістемесі мен оның нәтижелері.
Қорытынды
Бүгінгі таңда қоғам алдына қойылған негізгі міндеттердің бірі жан-жақты дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру. Қазіргі жаңа кезеңдерде ғылымдар жүйесінде, кәсіби өзіндік анықталу мәселесін зерттеу өзектілігі қоғам талаптарына орай еңбек сипаты мен мазмұнының аумақты, жылдам өзгеруіне байланысты кәсіби бағдар мен мамандық таңдауға психологиялық дайындықты қалыптастырудың теориялық және әдіснамалық өңдеулерін жүзеге асыру мәнді сұрақтардың бірі. Кәсіби бағдарлану мен кәсіби анықталу, соған байланысты іс-әрекетті саналы өзіндік реттеу мәселелерінде дәстүрлі және диагностикалық зерттеуді қолдану, психологиялық, педагогикалық, практикалық кеңес беруді, мамандыққа дайындауды, еңбек субьектісі ретінде болашаққа бағыт бағдар беруді кеңінен қолдануды күшейтіп негіздейді [1]. Елбасымыз, Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына кезекті жолдауында былай деген болатын: Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент Үкіметке мынадай тапсырма берді:
- білімнің сапасын көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді қолдаудың жаңа қаржылық-экономикалық құралдарын енгізу;
- техникалық және жоғары білім беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама жинақтау жүйесін әзірлеу;
- бизнес қоғамдастығы мен жұмыс берушілер қоғамдастығы өкілдерінің қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес құру[2].
1. Мүсілімов Ә. Мамандық таңдау-бағдарға байланысты // Қазақстан мектебі. 2002. №9.188-190 б.
2. Өстеміров К. Кәсіптік оқыту әдістемесі //Оқулық-Алматы “РАДиАЛ” баспасы, 2006.33-37 б.
3. Ярошенко В.В. Школа и профессиональное самоопределение учащихся.-Киев.,1983. 7-107 с.
4. Сазанов А.Д. Профориентация учащихся.-1988. 21-127 с.
5. Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения.-Ростов-на-Дону: Финикс, 1996-515 с.
6. Баширова Ж.Р. Оқушылардың өнімді еңбегі мен кәсіптік бағдар. // Мектеп-Алматы., 1986. 32-39 б.
7. Рубинштейн С.Л. Основы обшей психологии. - Спб.: Питер,2000.-С.663-664.
8. Мудрик А.В. Современный старшеклассник: проблемы самоопределения. - М.: Знание, 1977.-64 с.
9. Божович Л.И. Проблемы формирования личности / Под ред. Д.И.Фельдштейна. М.,Воронеж, 1995. - 352 с.
10. Аймауытов Ж. Психология мен өнер таңдау // Алматы: “Рауан”, 1995.-251-263 б.
11. Бейсенова Ж.Ж., Жақыпов С.М. Тұлғаның кәсіби өзіндік анықталуы мен іс-әрекетті психикалық өзіндік реттеу жүйелерінің қалыптасуы. // Проблема формирования цивилизационного сознания: Материалы Международной научной конференции.Под ред. Кожамкулова Т.А.-Алматы: Қазақ университеті., 2004.-352-356 б.
12. Дусавицкий А.К. Зависимость между интересом и тревожностью в учебной деятельности младших школьников // Вопросы психологии. 1982. №3. с.56-61.
13. Елфимова Н.В. К проблеме создания мативационного компонента деятельности у дошкольников // Вопросы психологии. 1982. №2 с.60-67.
14. Зинченко В.П., Смирнов С.Д. Методолгические вопросы психологии. М., 1983, 164 с.
15. Мильман В.Э. Цель как способ проектирования деятельности // Системные исследования. М., 1986. с.102-124.
16. Психологический словарь / под ред. А.В.Петровского, М.Г. Ярошевского. М., 1984. 432с.
17. Психолого-педагогические проблемы мотивации учебной и трудовой деятельности. Новосибирсг, 1985, 240 с.
18. Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность. М., 1986, т. 1. 408 с.
19. Ляудис В.Я., Негурэ И.П. Психологические основы формирования письменной речи у младших школьников. М., 1994.
20. Мануйлова Е.И. Формирование конструктивно-проектировочной деятельности педагогов инновационной школы. Теория и практика обучения научно-техническому творчеству. М., 1992.
21. Матюшкин А.М. Проблемные ситуации в мышлении и обучении. М., 1972.
22. ШавирП.А. Психология профессионального самоопределения в ранней юности М., 1981-95б.
23. Оранский С.А. Основы вопросы марксисткой социолгии.-Т.1,Л.,1929- 86б
24. Платонов К.К. Структура и развитие личности.-М.,1926-254б.
25. Левитов И.Л. Психология характара.-М.: просвещения.1969-424б.
26. Мерлин В.С. Очерки психологии личности. Пермь, 1959 - 15-39б.
27. Леонтьев А.Н. Потребность, мотивы и эмоции. М.:Изд. Мокв. Ун., 1971-400б.
28. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Л.: Изд. Лнее. Ун., 1968-336б.
29. Ломов Б.Ф. методологические и практическик проблема психологии. М.,1984-444б.
30. Луков Г.Д., Платонов К.К. Психология. –М., 1964-260б.
31. Рубенштейн С.Л. Проблема учителя образования учителя и практика.-М.- л:, Мос. Акц. Изд. Глава 7. 1927-128-138б.
32. Запорожец А.В. Психология.- Уч.пособие для педучилищ.-240б.
33. Неймарк М.С. К вопрсу об экспериментельном исследовании направленности личности. Вопросы психологи. 1968-3%3. 11-15б.
34. Сластенин В.А., Мажар Н.Е. Диагностика профессиональной пригодности молодежи к педагогической деятельности.- М., Изд.”Прометай”; МПГУ. им. В.И. Ленина 1991.
35. Леднев В.С. Содержание Образования: Учебное пособие.-М.: Высшая школа,1989-360б.
36. Щербаков А.М. педагогические основы формирования личности советского учителя в системе высшего педагогического образование. Л.: Просвещение,1967-266б.
37. Кузмина Н.В. Очерки психолгии труда учителя. Педагогическая структура деятельности учителя и формирования его личности.Л.,ЛГУ,1967-183б.
38. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность.-2-е изд.-М.: Политизд. 1977-304б.
39. Митина Л.М. Учитель как личность и профессионал.-М.:1994.
40. Хмель Н.Д. Особенности управление педагогическим процессом в общеобразовательной школе.-Ама-ата:Мектеп,1986-70б.
41. Березовин Н.А., Коломинскии Я.Л. Учитель и детский коллектив.-Минск Изд. БГУ. 1975-160б.
42. Макаренко А.С. Дисциплина, режим, наказания и поощрения. Соч.;В 7-и т. Т.5.-М.: Изд. АПН. РСФСР, 1957-148б.
43. Блонский П.П. Как стал педагогом. Избр. Пед. Произв.- М.: АПН. РСФСР. 1961-695б.
44. Сейтешов А.П. Воспитание профессиональной направленности личности молодых рабочих как педагогическая проблема. Дис…докт.пед.наук-Фрунзе. 1974-333б.
45. Хмель Н.Д. Педагогический процесс в общеобразовательной школе.-Алматы 1984-135б.
46. Маркова А.К. Формирование мотивации учения.-М.:Просвещения, 1990-191б.
47. Бочкарев Т.И. Проявления самооценки и самоконтроля у студентов педвузе в ходе педагогический практики. Л.: Педагогика. 1975-240б.
48. Божович Л.И., Морозова Н.Г:, Славина Л.С. Развитие мотивов учения у советских школьников.- Известия А.П.Н. РСФСР, 1957 вып. 36 б. 45-53 б.
49. Шишкина Л.И. Социальн правовые профориентации молодежи Л.И.Шишкина; Ленингр. Гос.унив.им. А.А.Жданова Л., 1976-62б.
50. Крондрацкий А.А. Тест для диагностики отношения оператора к принятию риска// Вопросы писхологии. 1982, №3-133 -136б.
51. ШавирП.А. Психология профессионального самоопределения в ранней юности М., 1981-95б.
52. Харкин В.Н. Педгогическая импровизация Советская педагогика-М., 1989-54-60б.
53. Бочкарев Т.И. Проявления самооценки и самоконтроля у студентов педвузе в ходе педагогический практики. Л.: Педагогика. 1975-240б.
54. Маркова А.К. Психология труда учителя- М., 1993-190б.
55. Климов Е.А. Введение психологию труда. М., 1988-300б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 45 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ түрік университеті

Қарымсақова Гүлбану Мұратқызы

Тақырыбы: Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмысын
ұйымдастырудағы педагог-психологтың қызметі

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

5В010300 - Педагогика және психология

Қазақстан Республикасы

Түркістан 2014

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ түрік университеті

Қорғауға жіберілді

Кафедра меңгерушісі

п.ғ.д.,профессор ... ... ... ... ... .Ж.Торыбаева.

... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ...2014ж.

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы: Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмысын
ұйымдастырудағы педагог-психологтың қызметі

5В010300 - Педагогика және психология

Орындаған:
Қарымсақова Г.

Ғылыми жетекшісі: п. ғ. д.,

профессор
Торыбаева Ж.З.

Қазақстан Республикасы

Түркістан 2014

Кіріспе

Бүгінгі таңда қоғам алдына қойылған негізгі міндеттердің бірі жан-
жақты дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру. Қазіргі жаңа кезеңдерде ғылымдар
жүйесінде, кәсіби өзіндік анықталу мәселесін зерттеу өзектілігі қоғам
талаптарына орай еңбек сипаты мен мазмұнының аумақты, жылдам өзгеруіне
байланысты кәсіби бағдар мен мамандық таңдауға психологиялық дайындықты
қалыптастырудың теориялық және әдіснамалық өңдеулерін жүзеге асыру мәнді
сұрақтардың бірі. Кәсіби бағдарлану мен кәсіби анықталу, соған байланысты
іс-әрекетті саналы өзіндік реттеу мәселелерінде дәстүрлі және
диагностикалық зерттеуді қолдану, психологиялық, педагогикалық, практикалық
кеңес беруді, мамандыққа дайындауды, еңбек субьектісі ретінде болашаққа
бағыт бағдар беруді кеңінен қолдануды күшейтіп негіздейді [1]. Елбасымыз,
Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына кезекті жолдауында былай деген болатын:
Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент
Үкіметке мынадай тапсырма берді:
- білімнің сапасын көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді
қолдаудың жаңа қаржылық-экономикалық құралдарын енгізу;
- техникалық және жоғары білім беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ
банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама
жинақтау жүйесін әзірлеу;
- бизнес қоғамдастығы мен жұмыс берушілер қоғамдастығы өкілдерінің
қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес
құру[2].
Кәсіби бағдар беру мақсаты жас ұрпақты саналы түрде мамандық таңдауға
дайындау, үйрету екендігі белгілі. Қоғамның әлеуметтік және ғылыми-
техникалық прогресі жылдамдап отырған заманда адамның интелектуалдық еңбек
үлесі өседі және білім деңгейіне, шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби
бағыттылығына қойылатын талап жоғарылайды. Кәсіби бағыттылық оқушының
кәсіптік жағынан өзін-өзі айқындауының маңызды бөлігі ретінде мамандық
таңдауға белсенді қарым-қатынасынан көрінеді [3].
Проблеманың теориялық және практикалық өзектілігі, “оқушылардың
жұмыстық мамандықтарға кәсіби бағыттылығын қалыптастыру” деген сауалға
жауап табуға итермеледі. Оқушыларға кәсіби бағдар беру және болашақ
мамандығын анықтап алуға ықпал жасау мектеп алдында тұрған міндеттердің
бірі. Сондықтан психология мен педагогикада осы мәселеге үлкен көңіл
аударылады. Әр мектептің оқушыларды мамандыққа баулу және кәсіби бағдар
беру жұмысының жоспары құрылып, оны жүзеге асыруға психологтың қосатын
үлесі мол болуға тиіс.
Балаларға мамандық таңдату оңай жұмыс емес. Бұл проблеманы
зерттеушілер П.П.Блонский, Г.Н.Стычинский, В.А.Сухомлинский,
Ю.П.Сокольников, А.П.Сейтешов Г.А.Уманов, Л.К.Кермов және олардың
шәкірттері баланы жас кезінен болашақ мамандығын саналы түрде анықтауға ата-
аналар, психологтар мен педагогтар өз үлестерін қосуы керек екенін атап
көрсеткен [4].
Қазіргі кезде көптеген психологиялық зерттеу әдістемелері көмегімен
баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін зерттеп, қай салада қызмет
атқаруға икем екенін болжамдап береуге болады. Атап айтсақ, темпераментті
зерттеуге арналған Айзенк, Стреляу тестері, Басса-Дарки, Шмишек, Филипс
жасаған мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері, таным процестерін
зерттеу және қабілеттіліктің түрлерін анықтау әдістемелері көмегімен әр
адамның жеке даралық психофизиологиялық ерекшеліктерін нақты анықтауға
болады [4].
Жоғарыда айтылғанды басты назарға ала отырып, жұмысымыздың мақсатын
анықтадық. Бұл – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмысын
ұйымдастырудағы педагог-психологтың қызметі. Мақсатқа сәйкес төмендегідей
міндеттер қойылды:
- Алдын-ала тұлғаның белгілі бір мамандыққа деген қызығушылығы мен
қабілеттілігінің кәсіби диагностикасын анықтау.
- Оқушылардың бойында ішкі психологиялық-әлеуметтік мәнділікті реттейтін
қызмет түрлеріне түсінік беру.
- Кәсіпті өз бетінше, саналы түрде жеке қасиеттерін есепке ала отырып
таңдау бағытын жетілдіріп, тірбиелеу.
Зерттеу пәні – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесі.
Зерттеу объектісі – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру процесі.
Зерттеу болжамы – орта мектеп оқушыларының мамандық таңдау қабілеттілігін
зерттеп, оларға нақты оқу орнының жағдайында, сол маман бойынша кәсіптік-
техникалық білім беру мен кәсіби бағдар беруге арналған кеңестер арқылы
олардың мамандыққа деген жағымды көзқарастары қалыптасады.
Зерттеу жұмысының практиклық маңызы: Орта мектеп оқушыларына жүргізілген
әдістер нәтижелерінде мамандық таңдауындағы қызығушылығы мен өзін-өзі
кәсіби тұрғыда анықтаудың актуалді мәселелерін зерттеу.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы: Жүргізілген тәжірибелік әдістер бойынша
алынған қорытындысына байланысты нәтижелік сапасы.
Зерттеу жұмысының негізгі әдістері:
1. Е.А. Климовтың “Мамандыққа қатысты өзін бағалау қабілеттілігі”
сұрақнамасы (1-2 нұсқалары);
2. Мамандыққа эмоционалдық қатынасын анықтау әдістемесі. т.б.
Зерттеу жұмысының күтілетін нәтижесі: Психологиялық практика сферасында
тұлғаның мамандық таңдауы мен кәсіби қызығушылықтарын бекіту, мамандыққа
байланысты ақпараттандыру барысында іс-әрекетті өзіндік саналы реттеу
жүйелерінің (жеке бастық сапалар-саналы белсенділік, мақсатқа ұмтылу, өз
әрекетін қадағалау, жинақылық, ойдың икемділігі және т.б. сапалар)
маңыздылығы.
Зерттеу базасы Түркістан қаласы, №31 орта мектептің 9 және 11 сынып
оқушылары.
Кіріспе бөлімінде, тақырыптың актуалдығы, жұмыстың теориялық және
практикалық мәнділігі айтылады.
Бірінші бөлімде орта мекте оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесінің
психологиялық негіздер және кәсіби бағдар беру жұмысын ұйымдастырудағы
педагог-психологтың қызметі қарастырылды.
Екінші бөлімде сараптау-эксперименттің жұмыстарды ұйымдастыру, сараптау-
эксперименттік жұмысты жүргізу сипатталады.
Қорытынды бөлімде зерттеу нәтижелері шығарылады.

І Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар берудің өзекті мәселелері

1.1 Психологиядағы кәсіптік бағдар беру жұмысына теориялық шолу

Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға кәсіптік бағдар беру,
олардың экономикалық ой-өрісінің қалыптасуына, еңбектің жетілдірген жаңа
тәжірибелерін игеруге ықпал етеді. Мамандық таңдауға кәсіптік бағдар беруде
әрбір оқушының психофизиологиялық, жеке қасиеттері, мамандық таңдаудағы
басты себептері назардан тыс, қалмауы керек. Кәсіптік білім беру жүйесінде
жоспарлы кәсіби бағдар беру ісін дұрыс ұйымдастырғанда ғана инженер педагог-
психолог жұмысын жеңілдетіп, көптеген тәрбие мәселелерін ұтымды шеше алады.
Кәсіби бағдар беру оқушыларды мамандықтар әлемінде, олардың
мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы
қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму
міндеттеріне, оның нарықтық экономика жағдайындағы рөліне сай саналы
таңдалып алынған мамандыққа мүдделілігін тәрбиелеуді қажет етеді. Кәсіби
бағдар беру жүйесі қазіргі таңда жастарды өз бетінше кәсіп үйренуде ғылыми-
теориялық және практикалық қабілеттерін, ел экономикасындағы қажеттілікпен
ұштастыру болып табылады.
Кәсіби бағдар мақсаты жас ұрпақты саналы түрде мамандық таңдауға
дайындау, үйрету екендігі белгілі. Ол үшін мынадай нәрселер қажет:
- Оқушылардың бойында ішкі психологиялық-әлеуметтік мәнділікті реттейтін
қызмет түрлерін тәрбиелеу.
- Түрлі еңбек қызметтері мен сыйластық қатынастарын тәрбиелеу.
- Кәсіпті өз бетінше, саналы түрде жеке қасиеттерін есепке ала отырып
орындау бағытын жеңілдетіп, тәрбиелеу.
Кәсіби бағдар берудің негізгі компоненттері:
- Кәсіби бағдар беруді ақпараттандыру.
- Қоғамдық пайдалы өнімді еңбекке жас кезінен бастап үйрету;
- Кәсіби бағдарға арналған кеңестер беру.
- Кәсіптік бейімделу.
Кәсіби бағдар беруге арналған кеңестер - мұндағы басты нәрсе - кәсіп
таңдауда негізгі қоғамдық және идеялық сананы қалыптастыру. Оқушылардың
жеке қасиеттері кәсіп талаптарына сай келуі қажет. Мұндай кеңестерге
қазіргі оқып жүрген жастардың тең жартысы зәру
- Өз бетінше мамандық таңдай алмаған оқушылар.
- Мамандық таңдауда ата-аналарымен келісе алмаған жастар.
- Өзі таңдаған мамандықтың дұрыстығына көз жеткізгісі
келген жасөспірімдер.
- Тәртібі нашар,толқу үстінде жүрген жеткіншектер.
- Кәсіби бағдарға ұсыныс беру түрі:
- Ақпаратты-анықтамалық.
- Психологиялық-педагогикалық.
- Медициналық тұрғыдан.
Кәсіби бейімделу - өзі таңдап алған мамандыққа бейімділігін оқу кезінде
сақтап, дамытып өндірістік салада істеп жүргенде біліктілігін көтеру,
шеберлігін арттыру. Бұл қасиеттер:
• Кәсіпке қызығушылығына;
• Еңбек мазмұнына;
• Отбасы әсеріне;
• Қызмет ортасына байланысты болады.
Кәсіби бағдар берудің мақсат мүддесі тек кәсіби бағдар дамыған теориямен
әдісіне сүйенгенде ғана толық қанды іске асады. Бұл әрине кездейсоқ емес
себебі теория мен әдістеме түсініктер, идеялар, көзқарастар, әдіс және
принциптер тексеріледі, ал бұлар практикалық жұмыстың алға басуына
көмектеседі.
“Кәсіби бағдар” түсінігі барлығына түсінікті сияқты, яғни ол-
оқушылардың мамандық таңдау бағдары. Дәл осы сияқты анықтамаларды,
әдістемелерді құралдарда да береді, мұнда кәсіби бағдарды жастарға мамандық
таңдауда берілетен көмек ретінде қарастырыды. Сондай-ақ кәсіби бағдар
ретінде адамның үлкен өмірге қадам басып мамандық таңдауын немесе кәсіби
бағдарды дамыту мақсатындағы тәрбие жұмысының жүйесін түсінеді.
Осылайша бұл түсініктің анықтамалары өте көп және олар кәсіби
бағдардың дамуының жолында пайда болған. Себебі уақыт ағымында қажеттілік
өзгеріп отырды, сонымен қатар мазмұнымен түсінікте өзгерді. Бұл әрине заңды
құбылыс.
Көптеген ғылыми түсініктер сияқты “кәсіби бағдар” түсінігі деп
тұрақты, өзгеріссіз болып қала алмайды. Ол қоғамның кәсіби бағдар туралы
түсінігіне, мақсатына, әдісіне қарай өзгеріп отырады. Бұл түсініктің
өзгеріске ұшырап отыруындағы берілген анықтамалардан көрінеді. Әр анықтама
кәсіби бағдардың әртүрлі аспектісін қамтиды, яғни теориялық немесе
практикалық даму дәрежесін көрсетеді, педагогика позициясынан қарастырады,
басқару теориясы т.б.
Сондықтан кәсіби бағдарға бір жалпы анықтама беру үшін алдымен
негізгі үш қараушысын анықтайық, яғни: “іс-әрекет”, “мамандық”, “бағыт”.
Іс-әрекетті философиялық энциклопедиялық сөздікте адамның қоршаған
әлемге қатынасы, деп қарастырады. “Кәсіби бағдар” түсінігіне “іс-әрекет”
категориясының енгізілуі кәсіби бағдарды тек практика жүзінде ғана емес,
сондай-ақ теория жүзінде қарастыруға мүмкіндік береді, яғни пәнаралық
ғылыми бағдар ретінде.
Практикалық іс-әрекет ретінде пайда бола отырып кәсіби бағдар
теориялық толығады, бұл дегеніміз кәсіби бағдарды теориялық және
практикалық іс-әрекет бірлігі ретінде қарастыруға әкеледі.
Атақты ғалым, академик С.Г.Струмилиннің көз-қарасында туыстас
мамандықтар ортақ топқа бірігуіне болады, мысалы металистер, ағаш
өңдеушілер, музыканттар. Оның ойынша кейбір мамандықтар мамандандыруға
бөлінеді. Мамандандыру мамандыққа қарағанда нақты түсінік, ол дгеніміз
белгілі бір адамның еңбек іс-әрекетін анықтайды.
Егер жасөспірім мамандық әлемінде бағдар іздеуге әрекеттенсе және
белгілі бір мамандық оның өмірлік ұмтылыстарына сәйкестігін анықтауға
тырысса онда бұл жағдайда оның мамандыққа бағдары туралы айтқанымыз жөн
болады. Ал егер оған және қоғамға сәйкес мамандық таңдау мақсатында ол
педагогикалық немесе басқа да бір әсер обьектісі болса, онда оны мамандыққа
бағыттау деп қарастыруға болады.
Кәсіби бағдар туралы жалпы түсініктің жоқтығының басқа да
себептерін көрсетуге болады. Мысалы, оны комплексті мәселе десек, оның
анықтамалары әртүрлі болуы әбден мүмкін. Егер кәсіби бағдарды
педагогикалық практика тұрғысында қарастырсақ, онда бұл көзқарас бірдей
және негізгі кәсіби бағдар берудегі педагогикалық образ болып қалыптасады.
Ал егер бұл процесті психология ғылымы тұрғысында қарастырсақ, онда бірінші
орынға психологиялық түсініктер мен концепсиялар шығады, олар таңдаудың
ерекшеліктеріне түсінік береді.
Осы тұрғыда кәсіби бағдар психологиялық процесті қалыптастырады,
және ол екі жақты өзара байланыстан тұрады:
а) Оқушының өзіндік кәсіби таңдауы туралы шешімін қабылдауы;
б) Оқушының психикасына кәсіби таңдауды қалыптастыру мақсатында әсер ету,
яғни тұлғаның қызығушылығына, икемділігіне, сәйкес сондай-ақ қоғамдық
қажеттілікті қанағаттандыратын мамандықты таңдауға итермелеу.
Сондай-ақ кәсіби бағдарды әлеуметтік тұрғыда қарастырсақ, бұл
жағдайда жастардың әлеуметтік бағытының бір бөлігі болып табылады.
Сәйкесінше мамандық таңдауда, жалпы өмірлік бағдарының, қоғамының
әлеуметтік құрылымынан орын алуының бір бөлігі ретінде қарастырылады.
Осыдан барып пәнаралық байланыс қажеттілігі туындайды, яғни кәсіби бағдар
түсінігі турасында да сондай-ақ жастарға мамандық таңдау бағдарының
практикалық жұмысында да. Кәсіби бағдар турасында жоғарыда берілген
түсініктер келесі анықтамаға тіреледі.
Кәсіби бағдар дегеніміз - жастарды жеке қызығушылығы мен икемділігін,
сондай-ақ қоғамның әртүрлі мамандықтарға деген сұраныстарын, әртүрлі
квалификациялық дәрежесін ескере отырып мамандық таңдауға дайындау. Ол
практикалық іс-әрекетпен дамушы пәнаралық байланыс бірлігі ретінде
қарастырылады және тек оқушылардың оқу-тәрбие процесінде ғана іске аспайды.
Мұнда теория негізгі мәнге ие, себебі мұнда туындайтын идеялар кейіннен
практикалық жұмысты ғылыми-практикалыққа әкеледі. Теорияның қалыптасуына
көптеген жылдар жүргізілген зерттеулер, бақылаулар қажет болады, бұлар
кәсіби бағдардың практикалық дамуына себепкер болады.
Практикалық жағы мемлекеттік және қоғамдық ұжымдардың, өндірістің,
мектептің және жанұяның тұлғаның қызығушылығын ескеріп кәсіби және
әлеуметтік дамуындағы іс-әрекеті деп қарастырамыз.
Кәсіби бағдар теориясын келесі анықтама беруге болады: кәсіби
бағдардың эффективті пайда болуындағы көзқарастар комплексі, идеялар мен
түсініктер жиынтығы. Бұл қарапайым және жалпы анықтама теория әлемі туралы
түсінік бергенімен ғылыми тұрғыда жеткіліксіз. Келесі анықтаманы нақтырақ
деп көрсетсек болады: кәсіби бағдар теориясы - бұл ғылыми білімді
ұйымдастыру формасы, ол екі процесс - жастардың кәсіби өзін-өзі анықтауымен
және жастарды кадр жеткіліксіздігі бойынша мамандықтарға бағыттаудан
тұрады.
Оқушылардың кәсіби бағдар теориясының негізгі компоненттерін
қарастырайық: принцип заңдылығы, факты. Кәсіби бағдарда ғылыми әдіс
көмегімен алынған нақты фактілер өте аз. Сондықтан негізгі мақсаттардың
бірі - жаңа фактілер жинау және оларға дұрыс интерпретация беру. Бұл тек
жаңа фактілерді іздеу де бір немесе бірнеше гипотезаға жүгінгенде мүмкін
болады. Соңғылары сондай-ақ теорияның бөлігін құрайды. Мысалы, барлық
аймақтарда белгілі бір мамандық таңдауға өзіндік факторлары туралы гипотеза
зерттеу әдістерінің пайда болуына көмектеседі.
Кәсіби бағдар психологиясының негізгі компоненті - белгілі бір
заңдылықтар. Оларды іздеу ғылыми іс-әрекетінің жалпы мақсаты. Заңдылықтарды
тану ғылыми зерттеулер негізі болып табылады. Әр теорияның даму дәрежесі
оның құрылымы мен принципінің сапасымен анықталады. Кәсіби бағдар
принціпінің қалыптасуына аз көңіл бөлінбейді. Бірақ кәсіби бағдар
прициптерінің жүйесін жасау аяқталды деп айта алмаймыз барлық сұраныстарды
қанағаттандыратын, қарама-қайшылықсыз жүйені құру үшін әлі көп жұмыс жасау
керек.
Кәсіби бағдар іс-әректінің обьектісі адамның өзін-өзі анықтауының
кәсіби-әлеуметтік процесі болғандықтан, ең бірінші жастар мамандық таңдауда
және қоғамда өзінің орнын табуда сүйенетін принциптер тобын құру қажет.
Мамандық таңдаудағы ақыл-ой принципі өзінің таңдауымен еңбек етудегі
жеке басының қажеттілігін ғана қанағаттандыру емес, сонымен қатар қоғамға
неғұрлым көбірек пайда әкелу. Бірінші орында халық шаруашылығында қажетті
мамандықтарды таңдау, қазіргі таңды тұлғаның ақыл-ойының дамығандығының бір
көрсеткіші болып табылады.
Таңдалған мамандықтың қызығушылығына, икемділігіне, тұлғаның
қабілеттілігіне, сонымен қатар қоғамдағы кадр қажеттілігіне сәйкестік
принципі мамандық таңдаудағы өзіндік және қоғамдық аспектілер арасындағы
байланысты көрсетеді. Қоғаммен санаспай тек өзіндік қызығушылығымен
мамандық таңдауға болмайды. Тұлғалық және қоғамдық қажеттіліктерінің
сәйкестік принциптерінің бұзылуы кәсіби кадр структурасында тепе-
теңсіздікке әкеледі.
Мамандық таңдаудағы белсенділік принципі тұлғаның кәсіби өзін-өзі
анықтау процесіндегі іс-әрекетін сипаттайды. Мамандықты тұлғаның өзі
белсенді түрде іздеуі қажет. Мұнда шешуші рөлді оқушылардың еңбек және
кәсіби дайындығының дәрежесімен ата-аналарының кеңесі, олардың тәжірибесі
т.с.с. алады.
Осы топтағы соңғы принцип даму принципі болып табылады. Бұл
принциптің мамандық таңдау идеясына ол болашақта квалификациясын көтеретін,
тәжірибесі мен кәсіби шыңдалысына сәйкес жоғарылайық, қоғамдық жұмыстарға
белсенді араласу, баспана, демалыс т.б. мәдени шараларды қанғаттандыруға
тіреледі.
Кәсіби бағдарға сондай-ақ жаппы педагогикалық прициптермен тығыз
байланысты принциптер тобы бар. Олар келесі принциптер:
- Кәсіби бағдардың өмірмен, еңбекпен, қоғаммен байланысты принципі. Мұнда
жастарға болашақ мамандық таңдауға халық шаруашылығына қажетті білімді
мамандар кадрін дайындауға көмектесу көзделеді.
- Кәсіби бағдар оқушылардың еңбекке дайындығына байланысты принципі. Мұнда
еңбекке баулу, білім алу, политехникалық білім алу көзделеді, яғни
қоғамдық жұмыс, өндірістік жұмысқа баулу.
Кәсіби бағдардың жүйелілігі мен жалғасы принципі. Мұнда кәсіби
бағдардың І-сыныптан XI-сыныпқа дейін жалғасын табуды көздейді;
Оқушыларға кәсіби бағдар берудегі мектеп, жанұя, басқарушы өндіріс,
орта кәсіби оқу орындарының өзара байланысы. Мұнда жастарға мамандық
таңдауға көмек берудегі тығыз байланыс көзделеді;
Кәсіби бағдардың тәрбиелік сипаты. Мұнда кәсіби бағдар жұмысы жан-
жақты тұлғаны қалыптастыруды көздейді, яғни еңбекке тәрбиелеу экономикалық,
эстетикалық, құқықтық және дене тәрбиесінің жиынтығы.
Диагностикалық және тәрбиелік қатынастардың өзара байланыс
принципі. Кәсіби бағдар жұмысында осы екі қатынастың бір-біріне қарсы
болмау принципі. Олардың әрқайсысының өзіндік мақсаттары бар:
Дифференциалды және жеке қатынас принципі. Бұл оқушыларға жас
ерекшелігіне қарай және олардың кәсіби қызығушылығының қалыптасу дәрежесіне
қарай, өмірлік жоспары мен үлгерім дәрежесіне қарай қатынас болып табылады.
Оқушыларды топқа дифференциалды түрде бөлу әр топқа мамандық таңдаудағы
әсер ету жағдайын толық әрі нақты анықтауға мүмкіндік береді, яғни бір
топқа әсер ету жағдайлары нәтижелі болса, келесі бір топқа нәтижесіз болуы
мүмкін. Сондай-ақ дифференция жеке қатынастың іске асуына жағдай туғызады;
Кәсіби бағдар жұмысының оқушылармен және ата-аналармен топтық,
жеке, жалпылама түрде жүргізілу принципі.
Кәсіби бағдар жұмысының құрылымының негізіне концептуалды идеялар
сипаты жатады. Соның бірі - мамандықты дұрыс таңдау үшін тұлғаны
диагностикалық зерттеу, қызығушылығы мен қабілетінің ескеру идеясы. Бұл
идея 30-шы жылдардың ортасына дейін таралып, “диагностикалық концепсия” деп
аталды. Мұнда тест кеңіннен қолданылды. Осы тесттердің дұрыс қолданылмауы,
дұрыс құрылмауы тағы да басқа себептер диагностикалық зерттеу идеясының
“тәрбиелік концепсиясы” болып өзгеруіне әкелді. Алайда сол кездің өзінде-ақ
диагностикада, тәрбиеде оқушыларды кәсіби бағдарлауда өзара байланысты және
негізгі бағыттар екендігі түсінікті болды. Қазіргі кезде диагностиканың
маңызы мектеп реформасының қабылдауынан кейін өсе түсті, онда кәсіби бағдар
орталықтарының ашылуы қарастырылған еді. Бұл орталықтардың негізгі
функцияларының бірі-оқушылардың қабілеттілігі мен қызығушылығы
диагностикасын ұйымдастыру жұмысы.
Әдістемелік сипат идеясына оқушыларға кәсіби бағдар беру жұмысына
дифференциалды қатынас жатады. Мұнда оқушыларды өмірлік және кәсіби
жоспарларына орай алдын-ала топтарға классификациялау және осы топтардағы
сәйкес тәрбие жұмыстары қарастырылады. Дифференциялды қатынас кәсіби бағдар
жұмысын дұрыс әрі жемісті болуына септігін тигізеді.
Сондай-ақ кәсіби бағдардың әдістемелік сұрақтарына кәсіби бағдар
жүйесін дамыту мен анықтау сұрақтары да жатады. Жалпы білім беретін және
кәсіби мектептердің реформасының негізгі бағытының көртеген мақсаттарының
ішінде оқушылардың кәсіби бағдарын жақсарту мақсаты да көзделген.
Реформа жалпы білім беретін мектептердегі экономикалық және
әлеуметтік қызметтің толықтыруына арналған курс кәсіби бағдар жұмысының
жүйелі түрде ұйымдастыру қажеттілігіне әкеледі қысқа уақыттың ішінде кәсіби
бағдардың қоғам қажеттілігін қанағаттандыратын жүйесін құру керек.
Кәсіби бағдар жүйесінің жалпы анықтамасын бермес бұрын,одан шығатын
бір қатар жағдайларды қарастырайық:
1. Кәсіби бағдар өзінің құрамында принцип формасы, әдісі, критерииі,
дәрежесі, бағыты, аспекті тағыда басқалай. Жүйе элементтерінің жүйелі
іс-әрекетін қамтиды.
2. Оқушылардың кәсіби бағдар жүйесі жалпы еңбек және кәсіби дайындығы
жүйесінің бір бөлігі болып табылады.
3. Кәсіби бағдар жүйесі-жалпы тұлғаның әлеуметтік бағдары жүйесінің
бір бөлігі.
4. Кәсіби бағдар қоғамда қолданыста, ол әртүрлі мәселелерді қамтиды,
соның ішінде адами факторлар дамуында сондықтан ол әлеуметтік жүйеге
жатады. Осы себептен де кәсіби бағдарды қоғамдық мәселе деп есептеуге
болады. Кәсіби бағдар мәселесін шешуде жалғыз ағарту Министрлігі
немесе жалғыз ғылымның (мысалы, педагогика) іс-әрекеті жеткіліксіз.
Кәсіби бағдар жүйесі нәтижелі болуы үшін бір қат ар Министрліктер мен
әрүрлі мамандық бойынша ғалымдардың іс-әрекеті біріктірілуі кажет.
Кәсіби бағдар жүйелігіне көптеген обьективті және субьективті
факторлар әсер етеді. Бұл жүйе ұйымдастыру мен басқаруға бағынбайды. Осы
және басқа да себептер кәсіби бағдар жүйесін қиын деп атауға итермелейді.
Жоғарыда аталған бес жағдайдан оқушылардың кәсіби бағдар жүйесінің
анықтамасы құралады.
Оқушылардың кәсіби бағдар жүйесі - ол тұлға және қоғам
қажеттілігіне орай оқушыларының өзін-өзі анықтаудағы кәсіби және әлеуметтік
дамуына бағытталған әртүрлі мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың,
ұжымдардың , мектептің, жанұяның ұйымдасқан және басқарылатын іс-әрекеті.
Қоғамдық дамудың әр кезеңінде кәсіби бағдар жүйесі белгілі бір
мәселелердің шешімін табады. Мысалы, 30-шы жылдары жастарды инженерлік және
әскери мамандыққа бағыттау мәселесі қойылды; 50-шы жылдардың арасында
жұмысшы мамандықтарына; 80-ші жылдары халық шаруашылық, педагогикалық,
әскери, инженерлік, жұмысшы мамандықтарына сұраныс болады.
Кәсіби бағдар жұмысы жүйесінің жалпы мақсаты - оқушыларды жеке басы
мен қоғам қажеттілігін қанағаттандыратын мамандық таңдауға дайындау. Бұл
мақсат оқушыларға еңбекке дайындау мақсатымен толық сәйкес келеді және осы
дайындық процессінде іске асады.
Қазіргі кезде мектептердің кәсіби бағдар жұмысының жүйесі келесі
бағыттар бойынша іске асады:
1. Кәсіби ағарту, кәсіби ақпараттау, кәсіби насхаттау, кәсіби
үгіттеуден тұрады. Мамандықтар туралы ақпарат берудің мақсаты,
оқушыларға қоғамға осы мезетте және алдағы 20-30 жыл аралығында
актуалды мамандықтар туралы және практикалық мүмкіндіктері мен осы
мамандықты игерудегі жақсы жақтары туралы ақпарат беру. Кәсіби
насихаттың сипаты-дифференциалдылық, жоспарлық, формасы мен
әдістерінің әртүрлілігі. Кәсіби зерттеу мақсаты оқушыларға қалаға,
аймаққа, т.с.с. қажетті мамандықтарды таңдауға белсенді әсер ету.
2. Алдын-ала кәсіби диагностика тұлғаның белгілі бір мамандыққа деген
қызығушылығы мен қабілеттілігін анықтауға бағытталған. Ол үшін бір
қатар ғылымның сауалнамалық, тесттік және аппаратуралық әдістері
қолданылады.
3. Кәсіби консультация мақсаты негізінен мамандық таңдауда мамандар
көмегіне сүйенуге бағытталған. Кәсіби консультация оқушылармен
қатар олардың ата-аналарында қамтуы керек.
4. Кәсіби таңдау мектептерде, т.б. іске асады. Мұндағы мақсат осы
мамандықты жақсы меңгеріп, игере алатынына адамды таңдау.
5. Кәсіби-әлеуметтік қалыптасу оқу шеберханаларында, оқушылардың еңбек
бірлестіктерінде т.с.с. өтеді.
6. Кәсіби тәрбиенің мақсаты оқушылар бойында мамандықты игерту қажет
жауапкершілікті, кәсіби ар-намысты қалыптастыру.
7. Жоғарыда аталған жұмыс бағыттары бір-біріне байланысты болғанымен,
әр қайсысы кәсіби іс-әрекеттің дербес аумағы болып табылады.
Әртүрлі бағыттарда жүргізілген жұмыстар бойынша кәсіби бағдар
жұмысының бірқатар әдістерімен формалары анықталды - олар мамандықтар
туралы әңгімелер. Өндірістерге экскурсиялар,ортақ қызығушылықтары бойынша
ұйымдасқан клубтар, сауалнама, тесттерді қолдану, оқушылардың рефераттары,
олармен әртүрлі ойындар ұйымдастыру т.б.
Кәсіби бағдардың ғылыми зерттеу әдістерімен байланысты сұрақтар
біраз қиындықтар туғызады. Кәсіби бағдардың өзіндік әдістері оны дербес
ғылым ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Алайда кәсіби бағдар мәселелері
бойынша жүргізілген ғылыми зерттеулерде педагогика, психология, эканомика,
социология, медицина әдістері қолданылады. Сондықтан да кәсіби бағдарды
толық дербес ғылым деп алмайлық. Әртүрлі ғылымның білім жүйесі, түсінік
ақпараты және әдістерінің айырмашылығы болғандықтан, жүйелілік прнципіне
негізделген кәсіби бағдарға қажетті білімнің интеграциялық міселесі
туындайды.
Әдістемелік сұрақтардың ішінде негізгі сұрақтың бірі ретінде
кәсіби бағдардың нәтижелілік критерииінің анықтамасы табылады. Қазіргі
кезде көп жағдайда мектептердің кәсіби бағдар бойынша жұмыстарының
нәтижелігін қанша оқушы (пайыздық сан бойынша) жұмысшы мамандығын
таңдағандығы және жұмыс істеуі бойынша анықтайды. Бұл критерии негізгі,
бірақ жеткіліксіз. Басқада көрсеткіштерді есепке алу керек. Мысалы, СПТУ-ға
оқуға түскен және өндірісте жұмыс істейтін оқушылардың жоспарланған
пайыздық санын әртүрлі жолдармен беруге болады, бірақ педагогикалық
әлеуметтік, психологиялық және экономикалық көз-қарас жағынан ақталмауы
мүмкін. Егер кәсіби бағдар осы пайыздық көрсеткішті негізгі мақсат етіп
алса, онда бірінші орында бұл жұмыс кәсіби бағдардың өзіне кедергі
келтіреді және де оқушылар мен ата-аналар алдында сенімсіз болып қалады.
Қойылған мақсатқа жеру мүмкіндігі жастармен белсенді жұмыс жүргізгенде,
олардың нақты қызығушылығы мен қабілетілігін анықтағанда, таңдалған
мамандықтың дұрыстығын, олардың өздерінің және жалпы қоғам қажеттілігіне
сәйкес қалыптастырғанда ақталуы мүмкін.
Міне осыдан барып, педагогиклық тұрғыдан қарағанда мамандық
таңдау нәтижелігі дегеніміз мамандықты жеке таңдаумен педагогтың бағытының
сәйкестігі болып табылады. Педагогтардың сілтеген бағыты бойынша мамандықты
неғұрлым көп оқушы таңдаса, соғұрлым мектепте кәсіби бағдар жұмысы жоғары
бағаланады.
Егер оқушы алдын-ала өмірлік және кәсіби өзін-өзі анықтауды
жоспарлап қойса, онда осы мақсатына жеткен оқушылардың пайыздық саны,
кәсіби бағдардың, олардың жоспарлаған мамандықтары осы аймақ қажеттілігін
өтеген жағдайда нәтижелілігін көрсетеді.
Дұрыс таңдалған мамандық еңбек сапасына да өндіріске де оң нәтиже
береді. Осыдан барып мектеп түлектері мен СПТУ түлектерінің өндірістегі
еңбек нәтижелері мамандық таңдау критерииінің жетістігі болып табылады.
Дұрыс таңдалған мамандықтың аса маңызды психологиялық критерииін
адамның өзінің мамандығына, жұмыс орнына қанағаттануынан көруге болады.
Қанағаттану дәрежесін бағалау үшін (айлығы, атқаратын жұмыс сипаты) тесттер
мен сауалнамалар қолданылады.
Қорытындылай келе, кәсіби бағдар нәтижелігінің негізгі критерииі
қоғам қажеттілігіне жауап беретін мамандықтар бойынша СПТУ, ЖОО, жұмысқа
түсетін оқушылар санының тепе-теңдікте болуы.
Оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтауының мотивациясының психологиялық
аспектісін толық ұғыну үшін алдымен мамандық таңдаудағы тұлғаның психикалық
жағдайының себептерін қарастырайық. Бұл сұрақтардың әдістемелік негізін,
теориялық анализ негізін - ғалымдардың жастардың кәсіби өзін-өзі анықтау
мәселесі туралы еңбектерінен көруге болады. “Тұлғалық өзін-өзі анықтауы”
түсінігі бүгінде психологияда кең таралған болып есептеледі. Өзіндік
методологияға негіз салған С.Л.Рубинштейн.
С.Л.Рубинштейн бойынша [7] өзіндік анықтауы сыртқы себептің ішкі әсерге
байланысты болып табылады. Сыртқы себептелуі “сыртқы детерминация”
әлеуметтік шарт, жеке тұлғаның әлемметтік датерминациясын анықтайды. Бұл
жағдағда жеке анықтама жеке детерминация болып табылады. Сондықтан жеке
анықтама мәселесінің анализінде үш аспект қажет:
1) Жеке тұлға мен қоғам арақатынасының мәселесі;
2) Әлеуметтік детерминация шартындағы субьект активтілігі мәселесі;
3) Жеке тұлға сана-сезімі детерминациясының әлеуметтік мәселесі;
С.Л.Рубинштейн еңбегі К.А.Абылханова жұмыстарында жалғасын тапты. Жеке
анықтама ретінде ол тұлғаның арақатынас жүйесіндегі өзіндік позициясын
түсінген. Жеке анықтама жеке тұлғаның қоғамменен арақатынасына байланысты
деп көрсетілген. В.Ф.Сафин, Г.П.Ников жұмыстарында жеке анықтамаға қоғамда
жалпы көзқарасты көрсетуге бағытталған. Авторлардың көзқарасы бойынша
тұлғаның жеке анықтамасы өзіндік “мен” субьективтілігінсіз орын алмайды.
Олар “өзіндік анықталған тұлға” мінездемесімен бастау алады, яғни “не
қалайтынын анық білетін субьект” (идеал, өмірлік жоспар, мақсат), не істей
алатынын білетін (қабілеті, жағдайы), өзінің орнын білетін (физикалық және
тұлғалық жетістіктері), одан қоғамның, ортаның не күтетінін білетін тұлға.
Сонымен өзін-өзі анықтауы дегеніміз-қоғам мен ортаның бойында өмір
мағынасын, өзінің қалауын, өмір сүру қабілеттілігін қалыптастыратын өзіндік
өзегі болып табылады.
Авторлар өзін-өзі анықтауы –өзегін анықтап көрсетеді. Өзін-өзі
анықтауы өзегінің шекарасының негізгі критеиялары жеке тұлғаның “істеймін”-
“істей аламын”-“бар”-“қалайды” түсініктеріне байланысты. Сондықтан тұлғаның
өзін-өзіанықтауының қозғалыс күші болып “істеймін”- “істей аламын”-“бар”-
“міндеттісің” түсініктерімен “мен міндеттімін, өзгеше істей аламын”
түсініктер арасындағы қарама-қайшылық болады. Осыдан барып авторлар
қайталау мен өзін бағалауды тұлғаның өзін-өзі анықтауының негізгі механизмі
деп көрсетеді.
Өзін-өзі анықтау мәселесін М.Р.Гинзбург қарастырған. Оның ойынша
тұлғалық өзін-өзі анықтаудың психологиялық көрініс ретінде жасөспірім
кезеңі мен жастық кезеңі шекарасында пайда болады. Тұлғалық өзін-өзі
анықтаудың негізі болып, өзі туралы, айнала туралы түсініктің ортақ жүйесі
табылады.
Сондай-ақ, Л.И.Божович [9] жұмыстары да өзін-өзі анықтауға
психологиялық анықтама берді. Біріншіден, өзін-өзі анықтау қажеттілігі
онтогенез этапын да, яғни жасөспірім кезеңі мен жастық шақ кезеңінде пайда
болады. Екіншіден, өзін-өзі анықтау қажеттілігі тұлғаның өзі және айналасы
туралы түсінігін жүйелеу ретінде қарастырылады. Үшіншіден, өзін-өзі анықтау
болашақта мамандық таңдауға байланысты. Осылайша, Л.И.Божович өзін-өзі
анықтауда екі жақтылықты көрсетеді, бір жағынан ол мамандық таңдауда,
болашағын жоспарлағанда қажет болса, екінші жағынан өзінің өмір сүру
мағынасын іздеу болып табылады.
Өзін-өзі анықтау жасөспірім кезеңінде негізгі қажеттілік десек
те, бұл жаста миға көптеген салмақ салынса психикалық өзгерістерде болуы
мүмкін екендігі белгілі. Сондықтан, Н.Р.Хакимова жалпы білім беретін
мектепте бағдарлы оқытуды зерттейді. Мұндағы мақсат оқушылардың бағдарлы
оқытуға қалыптасуын тексеру болды. Зерттеу кезінде оқушы бағдарлы дұрыс
таңдаған жағдайда қалыптасу кезеңі жақсы деңгейде болатындығынакөз
жеткізілді, себебі болашағын жоспарлауда тұлғалық өзін-өзі анықтау үлкен
орын алатындығы дәлелденді. Өз кезегінде айта кететіні,бағытты өзіндік даму
болашақта мәнді мағыналы адамның адам болып қалыптасуын көрсетеді, ал
өзіндік даму болмаған жағдайда немесе дұрыс қалыптаспаса, онда жасөспірім
болашағын мағыналы жасай алмайды да өзіндік бағдарсыз өмір ағымына ере
береді.
И.В.Дубровина болса жасөспірім кезеңдегі негізгі психологиялық өзгеріс өзін-
өзі анықтау емес, сол өзін-өзі анықтауға психологиялық дайындық деп
есептейді. Мұндағы өзін-өзі анықтауға психологиялвқ дайындық дегеніміз:
1) Сана сезімінің жоғарғы дәрежеде қалыптасуы;
2) Тұлғалық қажеттіліктің дамуы;
3) Жоғағы сынып оқушыларының әрқайсысының өзіндік қызығушылығымен қол
жетерлік табыстары.
Қазіргі жағдайда өзін-өзі анықтау мәселесін мамандықталған өзін-өзі
анықтаусыз толық деп айту қиын. Өзін-өзі анықтау мәселесіндегі барлық
сұрақтарішінде психологияда мамандықталған өзін-өзі анқтауда толық жауаптар
берілген С.П.Крягже алғашқы этапта мамандықталған өзін-өзі анықтау екі
түрге бөлінеді деп көрсетеді, яғни белгілі мамандық таңдау немесе
мамандырылған мектеп таңдау.
Психологияда мотивацияны адамның іс-әрекетін қозғаушысы ретінде
қарастыруға болады. Мұндай қозғаушы күш көп болғандықтан “мотив”- мағынасы
түсінігі мол, сондықтанда осы кезге дейін ортақ анықтамасы жоқ. Көптеген
авторлар мотивацияның қозғаушы жағын көрсетеді, яғни адамның іс-әрекеті
мен тәртібіне мотивация әсерінің “механизмі”.Мотивация тұлғаның бағдарының
негізгі элементі деп анықтайды. Мотив мәселесінің зерттеушісі кеңес ғалымы
С.Л.Рубенштейн, мотив “белгілі бір әрекетке ойланып бару”-деп көрсетеді,
мұнда ол адамның өз алдындағы мақсатын түсініп, өлшеп-ұғына біледі дейді.
А.Н.Леонтьев, кеңес психологиясында мотивацияның теориялық
концепциясын нақты қарастырған авторлардың бірі, мотивацияны белгілі бір
қажеттілікке жауап беретін және қозғаушы күш, бағыт-бағдар деп есептейді.
Мотивация зерттеудің ортақ принципке және адамның ішкі, сыртқы іс-әрекетіне
негізделуі керек.
Бұл анықтамалар мотивацияның болмысын толық әрі нақты ашады және екі
негізгі моментті көрсетеді:
1) Мотивтілік пен мақсаттық бірлігі және олардың арасындағы байланыс;
2) Мотивтілік пен қажеттілік бірлігі.
Қажеттілік-мотивацияның алғашқы негізі. Бір нәрсеге деген қажеттілікпен
мотивация туындайды, соның көмегі арқылы қажеттілік орындалады. Адамзаттың
іс-әрекетінің мотивациясы әртүрлі, себебі олардың негізінде әртүрлі
қажеттілік жатыр. Адамға мотивация дайын түрде берілмеген. Олар оның
дамуының, білім алуының, тәрбиесінің жемісі. Сондықтан мотивацияның
мазмұны, тұрақтылығы мен тереңділігі әртүрлі болуы мүмкін. Мотивацияның
пайда болуы көптеген әсерге байланысты, оның түп негізі айнала мен тәрбие
әдісінде, сондай-ақ тұлғаның бойындағы ерекшеліктерінде. Кейбір қозғаушы
әсерлер нақты әрі түсінікті болады, ал кейбірі арнайы тәрбиелік жұмыстар
арқылы ғана түсінікті болады.
Адамға тек актуалды қозғаушы күш қана маңызды емес, соныменен қатар
орындалуы қиын алыс арман, мақсат мүдде де маңызды. Бұл адамның өмірінің
белгілі бір кезеңіне сәйкес келеді, яғни тек алдына мақсат қою, өзінің
өмірін жоспарлау кезінде.
Тұлғаның іс-әрекетін, әсіресе таңдау жағдайында, тек бір мотивпен
түсіндіруге болмайды. Оның қиын жүйесінің қорытындысы-мотивация деп
аталады. Мотивация жүйелілігі оның құрамының әртүрлілігіне байланысты.
Сонымен кез-келген қажеттілік әртүрлі себептер арқылы іске асады.
Керісінше, бір себеп, көптеген қажеттілік сұранысына сәйкес болады.
Саналы түрде мамандық таңдау мотивациясы-бұл қозғалыс жүйесі, белгілі
бір еңбек түріне бағытталған қажеттілік. Ол адамның өзінің қабілеттілігін
және қоғам маңызын ұсынғанда қалыптасады.
Мотивация сұрақтарына көптеген кеңес ғалымдары мен шетелдік
ғалымдардың жұмыстары арналды. Бұл сұрақтардың шешуін кеңес психологиясында
белгілі психолог, педагогтардың тұлғаны теориялық және эксперименталды
зерттеулері көрсетті. Олар: Б.Г.Ананьев, Л.И.Божович, А.Н.Леонтьев,
С.Л.Рубинштейн, В.А.Сухомлинский, т.б. А.Н.Леонтьев зерттеулері тұлғаның
қалыптасуының теориялық сұрақтары бойынша мотивация анықтамасының қажетті
негізін іс-әрекеттің қозғаушы күші ретінде түсіндірді.
Б.Г.Ананьев, Л.И.Божович т.б. зерттеулері, өзіндік ақыл-ойға арналған,
олар себептің дамуын әртүрлі жастық мерзімде зерттеу процессінде,
балалардың өзіндік ақыл-ойы, даму дәрежесі іс-әрекеттің қалыптасуының
негізгі бағдары деп көрсетті. Жоғарғы сынып оқушылары өздерінің іс-әрекетін
(сабаққа байланысты, еңбекке байланысты, спортқа байланысты) болашақпен
байланыстырады. Мотивті тұлғаның бағыттың факторы ретінде қарастыруға
болады.
• Бағыттық дегеніміз тұлғаның жалпылама сапасы, ол адамның әртүрлі
деңгейде қатынасын көрсетеді. Тұлғаның бағытының түрлері, мысалы
спорттық, білімдік, кәсіби т.б. болады. Қазіргі кезде ғалымдардың
назарын тұлғаның эмоционалды бағыты концепциясы аударуда. Бұл
концепция Селиванов және оның лабараториясының жұмысшыларының
жұмыстары, сондай-ақ психологтар А.В.Веденов, В.Н.Колбановский
еңбектері қызуғышылық тудыруда, мұнда себеп тұлғаның қалауымен
байланыстырып қарастырылған. Себепті зерттеудің мұндай қарастыру
негізі мыналардан тұрады:
а) Қалау адамның іс-әрекетін қадағалайды және саналы түрде қажетті
себепті дамытып, қажетсізді тоқтатады.
б) Себептер арасындағы кекілжіңде шешім таңдау тек қана себеп күшіне
байланысты емес, сондай-ақ адамның қалауымен байланысты.
в) Тәрбие тек қана қажет себептерді қалыптастыруға терілмейді, сондай-ақ
қиындықты жеңуді қалыптастырады. Мамандық таңдау мотивациясының
психологиясын ашатын кейбір жұмыстарды қарастырайық.
Алғашқылардың бірі ретінде оқушылардың мамандық таңдау себептерін
арнайы зерттеген Петербург университетінің профессоры Н.И.Кареев болды.
Оның жұмыстарында жастардың мамандық таңдаудағы түсініктері төмен, және
олар болашақ мамандықтың айналасындағы адамдардың ақылымен таңдайды деп
көрсетілген. Мамандық таңдау себептерін тереңнен зерттеген Н.А.Рыбников
болды, ол себептерді дифференциалды қарастырды, яғни жасына, жынысына,
тұрмыс жағдайына, ата-анасының мамандығына т.б. байланысты.
Қазіргі кезде мамандық таңдау себептерінің мәселесі психология және
социология ғылымында негізгі орын алады. Өзін-өзі анықтау себептерінің
көптеген саны оларды реттеуге, жеке топтарға біріктіруге қажеттілігін
көрсетеді. Жалпы мотивация мен мамандық таңдау себептерінің классификациясы-
психологияның негізгі сұрақтарының бірі.
Кейбір зерттеулерде әртүрлі жастағы оқушылар топтарының себептерінің
тұрақсыздығы олардың бағыты дұрыс ұғынбағандықтан делінген. Мұндай себеп
қатарына Н.Д.Левитов - жеңіл жұмысқа ұмтылуды; мамандықтың сыртқы атағына
қызығуды, мамандықты ойланбай таңдауды, атағын шығаруды, биік мансапқа
ұмтылуды т.б. атайды.
Тұрақсыздық себептерінің орын алуын кейбір авторлар мамандық таңдауда
оқушылардың білімінің төмендігін есептейді. Мамандық таңдау мотивациясын,
басқада психологиялық көріністер сияқты жас ерекшеліктеріне қарай қарастыру
қажет. Мектепте оқу кезеңі - әр адам үшін оның өмірінің терең өзгерістер
кезеңі болып есептеледі. Өсіп келе жатқан адамда мінезінің өзгеруі,
айналамен тіл табысу қалыптасады. Ол өзін танып, болашаққа мақсат құра
бастайды. Ерте жасөспірім кезеңде тұлғаның еңбекке, адамдарға, өзіне,
т.с.с. қарым-қатынастар қалыптаса бастайды. Осының барлығы да себеп-
салдарының дамуына алып кледі.
Себептің жастық аспектіге зерттеу ішкі психологиялық қарама-қайшылықты
түсінуге мүмкіндік береді. Бұл жағынан қарастырғанда мамандық таңдау
себебінің салдарын ерте кезеңнен зерттеуге болады. Сондықтан осы себептер
арнайы қарастыруды талап етеді. Оқушылар тек қана он бірінші сыныптан соң
да өмірлік таңдауға ие болады, егер олар соған дайын болса. Ғылыми-
техникалық прогресс оқушылардың бойында творчестволық икемділік пен олардың
қызығушылығын қоғамдық пайдалы жұмыстар арқылы дамуына мүмкіндік береді.
Олардың политехникалық білім әртүрлі кәсіби мамандықтар туралы түсінік
береді, бұл әрине болашақта өздерінің икемділігін, жағдайын, талабын баға
беруіне үйретеді. Сондықтан мамандық таңдау себебтерін оқушылардың
тәрбиелік ресурстарынан, қоғамдық ортадан, мектеп және жанұядан бастау
дегеніміз-ол ең алдымен оқушыларды еңбекке моралды психологиялық тұрғыда
дайындау, өзінің қабілітіне қарай болашақ мамандық таңдауға бағыттау.
Кәсіби өзін-өзі анықтау мотивациясы-адамның қабілеттілігін дамыту болып
табылады.
Кез келген мамандық таңдау объектісі ретінде шарттар комплекстерінен
тұрады, олар оқушы қажеттілігіне толық жауап бере алмауы мүмкін. Осы
шарттардың белгілі бір бөлігін оқушы “жан-тәнімен” қабылдайды. Себебі олар
оның мақсатына сәйкес келеді, кейбірін амалсыз қабылдауға тура келеді, ал
енді бір бөлігін қалаулы, бірақ қолжетпестей қабылдайды, немесе өз
қалауынан төмен дәрежеде қабылдайды.
Ата-ананың, үлкендердің, тәжірибелі адамдардың кеңестерін ескере
отырып мамандық таңдауда шешімді әрине оқушы өзі таңдайды,өзі іске асырады.
Сондықтан шешуші факторды оқушының позициясы алады. Мұнда оқушы өз күшіне,
қабілетіне дұрыс баға бергені дұрыс болады. Бұл дегеніміз-өзін-өзі бағалау
қозғаушы функция екендігі, яғни таңдау мәселесін шешуші. Осыдан барып
мамандық таңдау мотивациясының негізі-оқушының өз күшіне сенуі,
қабілеттілігін өзінің кәсіби қажеттілігін анықтауы болып табылады.
Сондықтан мамандық таңдау мотивациясының қалыптасуын үш негізгі комплекстен
тұрады десек те болады. Олар: қызығушылық, парыз және өзін-өзі бағалаудағы
кәсіби қажеттілік.

1.2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесінің педагогикалық-
психологиялық негіздері

Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағыт бағдар беру, оқушылардың
психологиялық дайындықтары, өздерінің қызмет түрлерін таңдауға
қалыптастыруына жағдай жасау. Көбінесе сынып жетекшімен психолог
оқушылардың оқуға деген қызығушылығы басым болуын, олардың таңдаған
мамандықтарының деңгейін, оған қойылатын талаптарына көңіл бөлген.
Кәсіби бағдар қызметінің бес бағыты бар: ақпараттық кәсіби бағдар,
үгіттеу кәсіби бағдар, білім беру кәсіби бағдары, диагностикалық кәсіби
бағдар, кәсіби бағдар кеңесі.
Ақпараттық кәсіби бағдар оқушылардың білім мекемелерімен таныстыру
және сол бойынша түрлі жұмыстар жүргізілді ( экскурсия, ашық есік
күндері) кәсіби бағдар өздерінің сол оқуға, жұмысқа бейімделуі және сол
кәсіпке негізделуін қалыптастырады.Осымен қатар ҰБТ-ға байланысты
оқушылармен әңгіме, жеке консультациялар өткізілді. ҰБТ-ға дайындық
барысында ата-аналарға және мұғалімдерге нұсқаулар берілді. Оқушылармен
жеке және топпен әңгіме, консультациялар жүргізілді. Қазіргі заманғы
мектептердің өсіп келе жатқан тұлғаны қандай бағытта дамытатындығы, жеке
тұлғаның потенциалдық және шығармашылық мүмкіндіктерін аша алуы еліміздің
дамуы мен гүлденуіне қатысты. Мектеп оқушысының жеке тұлғасының дамуы
негізгі проблема бола отырып, біздер осы оқушылардың мемлекет тарапынан
кепілдік беріп отырған Қазақстан Республикасының Балалардың құқықтары
туралы Заңын жүзеге асыру оқу орындарының тікелей міндеті екенін
басшылыққа аламыз. Оқушы тұлғасының шығармашылық сапасын көтеруде
мұғалімдер олардың құқықтарын ескере де құрметтеумен қатар, олардың
міндеттерін де ұмытпаған жөн. Оқыту мен дамыту арқылы оқушы санасын көтеру
деңгейге жеткізу қажет. Оқыту мен дамыту арасында тығыз байланыс бар екенін
психология ғылымы дәлелдеп берген. Белгілі педагог К.Д.Ушинский Егер
мұғалім әр баланың жан – жүйке ерекшеліктерін жақсы білсе, онда осының өзі
тәрбиелеу үшін құрал болып табылмақ – деген. Ендеше, балалардың жеке
ерекшеліктерімен санасу – ұстаз парызы. Балаларға психологиялық жас
ерекшелігі жағынан алып қарағанда, өне бойы бірдей болып кездесе бермейді,
әрбір оқушының өзінше азды-көпті өзгешелігі бар. Оқушының психикалық даму
ерекшеліктерін жете білу, оларды оқу тәрбие жұмысында пайдалана білу білім
нәрімен сусындатуға, үлгілі тәрбие беруге, сенімді, білімді, адал ұрпақ
яғни жеке тұлғаны қалыптастыруға септігін тигізері сөзсіз. Өсіп келе жатқан
ұрпақ – адамзаттың болашағы, жалғасы. Тәуелсіз ел атанып, төбемізге ту
тігіп, тіліміздің мәртебесі артып, әлемге атымызды танытып жатқан кезеңде
ұлттың, елдің болашағы – жас ұрпақ тәрбиесіне де мықты көңіл бөлінуі қажет.
Ал бүгінгі күні ұстаздың басты мақсаты - өзіндік адамгершілік
құндылықтарын бала бойына дарыта отырып, оның рухани қазынасын жарыққа
шығару, әрбір баланы жеке тұлға ретінде жетілдіру үшін оның бойындағы бар
құндылықтарды дамыту. Абай атамыздың Ұстаздың еткен жалықпас, үйретуден
балаға деген нақыл сөзін естен шығармай, үлкен төзіммен, алдымызға келген
шәкірттерге олардың жеке тұлға болып қалыптасуына, өмірде өз орнын таба
білетін адамның қажеттілігін қалыптастыруына, жақсы тәрбие, терең білім
беру үшін еңбек етуден жалықпайық.
Мектеп психологы мамандық қызметін атқару барысында оқушыларға,
олардың ата-аналарына, педагогтарға, көптеген мәселелерді тиімді шешуге
психологиялық жағынан көмек көрсетеді. Балалардың мектепте оқуға даярлығын
анықтаудан бастап, мектепке қабылдау, бастауыш сыныптарда жетелеу, орта
және жоғары сынып оқушылары мектеп бітіргеннен соң өмір жолын тауып алу
проблемаларын шешуге бірінші кеңесші және көмекші болатын адам – мектеп
психологы. Мектепте, психолог, оқушылардың жекелік қасиеттері
диагностикалап, зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып , олардың күнделікті
дамуына ықпал жасайтын іс-шаралар жүргізеді. Сонымен қатар дамуында
нормадан ауытқуы бар балалармен жеке - дара, қажеттілік туғанда - топпен,
түзету және дамыту жұмыстарын ұйымдастырады. Ерекше қиын жағдайларда баланы
басқа мамандарға көрсетіп, оның психологиялық дағдарысын оңтайландыру
жолдарын анықтауға ат салысады.
Мектептегі психологқа қойылатын талап өте көп және жоғары, оны
орындау психолог шеберлігіне, біліктілігіне, шығармашылық ізденістеріне
байланысты.Баланы жан-жақты білу керек деген белгілі педагог К. Д.
Ушинский көрегендігі, педагогикалық іс әрекеттің психологиялық қызметтің
тығыз қарым қатынаста болатындығының айқын дәлелі.
Оқушылардың бейінді оқытуға даярлығын зерделуде мектеп психологының
атқарар қызметі ерекше. Оқушылардың мүдделері мен бейімділіктеріне қарай
үнемі зерттеу жүргізіп отыру, ол оқушылардың өзіндік танымы , өз
мүмкіндіктері, қабілеттері, мүдделерін жандандырады,өзін - өзі тәрбиелеу
және өзін - өзі жетілдірумен айналысуына, нәтижесінде 9-10 – сынып
оқушысының өмірлік, әлеуметтік және кәсіби өзін - өзі анықтауына , тұлға
ретінде өрістеуіне көмектеседі.
Психологиялық қызметтің міндеттері :
➢ оқушының жеке дамуында ақыл-ой ауытқушылықтарына алдын-ала түзету
жұмыстарын ұйымдастыру.
➢ жеке аралық қатынаста адамгершілік қағидасындағы жетістік
жағдайларын ұйымдастыру.
➢ психологиялық және әлеуметтік – психологиялық тұрғыдан қиындық көріп
жүрген балалардың проблемаларын анықтап, оларға дер кезінде көмек
көрсету;
➢ оқушыларды мектеп табалдырығын аттаған күннен бастап оны бітіргенше
жетелеп, сүйеніш болып жүру;
➢ проблемасы бар балаларды жан-жақты зерттеп, оны туғызған себебін
анықтау және түзету - дамыту жұмыстарын жүргізу;
➢ проблемасы бар балалардың психологиялық қасиеттерін өңдеу үшін
психологиялық тренингтер ұйымдастыру;
➢ оқу – тәрбие жұмысына ғылыми жетекшілік жасап әр оқушының, ата –
аналардың психологиялық – педагогикалық білімін жетілдіру және
біліктілігін арттыру жұмысын ұйымдастыру.
Мамандық таңдауда Ж.Аймауытовтың жастарға айтқан ақылы “Мамандықтың
жаманы жоқ, бірақ мұның кез-келгеніне икемділік қажет.Бұл жай кенелту тамақ
асыраудың жолы емес, үлкен өнерді зор шеберлікті қажет ететін нәрсе, -
дейді. Кімде кім өзіне біткен ыңғайына қарай өз жолымен қызмет етсе өз
басына да, әлеуметке де үлкен пайда келтірмек. Өз орнында істеген адамның
жұмысы да өнімді берекелі болмақ әр өнер,әр қызмет мемлекетке, әлеуметке
қажет. Әлеумет те, мемлекет те, әр адамның еңбегі берекелі, пайдалы болуын
тілейді, неғұрлым әр мүшесінің еңбегі жемісті болса, соғұрлым әлеумет
тұрғысы да тез оңалмақ”
Кәсіби бағдар беруде оқушының жеке қасиеттерімен кейбір жұмыстан
берілетін ерекшеліктерін ескеру қажет. Бұл жерде өзін-өзі басқарып, қандай
қасиет-қабілет бар екенін білуі қажет.
Оқушылардың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар берудің жұмысын ұйымдастырудың ғылыми-теориялық негіздері
Ауыл мектептеріндегі педагог-психолог қызметі
Психологтың кәсіби қызмет үлгісі
Қазіргі ауыл мектептеріндегі педагог-психолог қызметі ерекшеліктерінің мазмұны мен әдістемесі
Қазіргі мектептердегі педагог-психологтың қызметі
Ауыл мектебіндегі педагог-психолог қызметінің ерекшілігі
Білім беру мекемелеріндегі педагог- психологтың атқаратын қызметі
Кәсіби бағдар берудің мазмұны
Педагогикалық - психологиялық білім
Психологиялық кеңес жұмыстары
Пәндер