Гидросфера туралы негізгі мәліметтер


Гидросфера туралы негізгі мәліметтер

Жер шарының сулы аудандарының жиынтығын гидросфера деп атайды. Гидросферага мұхиттар, теңіздер, өзеңдер, тоғандар, ми батпақ, топырақтағы, жер астындагы және атмосфералык ауадагы сулар кіреді. Дүние жүзінің 3/4 бөлігі су. Мұхит пен теңіздердің жалпы аудандары құрғақ территорияның ауданынан 2, 5 есе артық. Гидросфера биосферанын басқа бөліктері - литосфера (жер асты сулары), атмосфера (булы дымқыл) және оларда тіршілік ететін тірі организмдермен тығыз байланыста. Гидросфераның жалны көлемі 1455 млн км 3 (1-ші кесте) .

1-ші кесте. Cy массасының гидросферадагы таралуы (М. И. Львович, 1984)

Гидросфера бѳлігі: Гидросфера бѳлігі
Көлем,мың км:

Көлем,

мың км

Жалпы көлемнің % мөлшері: Жалпы көлемнің % мөлшері
Гидросфера бѳлігі: Әлемдік мұхит
Көлем,мың км: 1370323
Жалпы көлемнің % мөлшері: 94, 2
Гидросфера бѳлігі: Жер асты сулары
Көлем,мың км: 6
Жалпы көлемнің % мөлшері: 4, 12
Гидросфера бѳлігі: Көлдер
Көлем,мың км: 230
Жалпы көлемнің % мөлшері: 0, 016
Гидросфера бѳлігі: Мұздықтар
Көлем,мың км: 24000
Жалпы көлемнің % мөлшері: 1, 65
Гидросфера бѳлігі: Топырақ дымқылы
Көлем,мың км: 75
Жалпы көлемнің % мөлшері: 0, 005
Гидросфера бѳлігі: Атмосфера буы
Көлем,мың км: 14
Жалпы көлемнің % мөлшері: 0, 001
Гидросфера бѳлігі: Өзен сулары
Көлем,мың км: 1. 2
Жалпы көлемнің % мөлшері: 0, 0001
Гидросфера бѳлігі: Жалпы гидросфера
Көлем,мың км: 1454643, 2
Жалпы көлемнің % мөлшері: 100, 0

Жалпы су қорының 97, 5% тұзды минералды болып келеді. Теңіз (мұхит) суларын ерітінді деп ссептеуге болады, себебі бұл сулардың құрамындағы тұздардың мөлшері орта есеппен 35 г/кг. Менделеев периодтық системасындағы барлық элементтер жер бетіндегі сулардың құрамында (жерасты суларында 62-сі) кездеседі. Бірақ та олардың ішінде теңіз суларының негізгі тұздылыгын құрағыңдарға натрий, магний, кальций катиондары мен хлорид, карбонат, сульфат аниондарын жатқызуға болады. Басқа химиялық элементтердің мѳлшері негізгі иондардыкімен салыстырғанда анағұрлым төмен болғанымен, олардың теңіз бен теңіздегі тірі организмдерде жүретін химиялық процестерге қосағын үлесі өте зор. Олардың ішінде тірі организмдер өз тіршіліктеріне пайдаланатын азотты, фосфорды, кремнийді ерекше атап өтуге болады, бұл элементтердің теңіз суындағы мөлшерін реттеп отыратын теңізде тіршілік ететін жан-жануарлар мен ѳсімдіктер.

Тұщы сулардың қоры жалпы су қорларының 2, 5% құрайды, немесе 35 млн. км 3 . Бұл сулардың орташа тұздылығы 1 г/л аслайды. Планетаның әр тұрғьшына келетін тұщы су мөлшері шамамен 8 млн. м э . Тұщы сулардың 30% жер астындагы сулар. Тұщы судың негізгі қоры тау бастарындагы мұздықтарда, Арктика мен Антарктида мұздарында - 97%. Антарктидада мұздың ең қалың 4, 78 км тең қабаты және дүние жүзі бойынша ең таза суы бар теңіз Уэддела осы Антарктидада тіркелген. Оның мөлдірлігі тазартылган судыкіндей. Жер шарындагы барлық ѳзендер 650-700 жыл ішінде қанша су берсе, тау мұздарында да сонша су бар. Адамзаттың ез тіршілігіне пайдалана алатын судың мѳлшері тек 3 % (өзен, көл және су қоймаларының сулары), су көздерінің басым көпшілігін пайдалану өте қиынга түседі.

Тұщы су қорынын үлкен мөлшері негізінде өзендерле болады, олардың ішінде ең ұзын Нил және Амазонка ѳзендері Нилдің ұзындығы 6670 км, Амазонканыкі - 6437 км. Ресей өзендерінің ішінде ең ұзын ѳзенге Обь жатады, егердс оның ұзындығын Ертістін басталган жерінен есептесек 5410 км тең болады.

Дүние жүзіндс Ресей (Бразилиядан кейін) жалпы тұщы судын қоры бойынша екінші орында. Бірақта Ресей территориясында су ресурстары біркелкі орналаспаған, сондықтан, оңтүстік және оңтүстік-батыс аудандарында бір тұрғынға келетін өзеннің ағынды суларының көлемі (3-5) 10 3 м 3 болса, еуропалық бөлігінің солтүстігінде 35 10 3 м 3 , Батыс Сібірде - 45 10 3 м, Шығыс Сібірде - 144 10 3 м 3 су келеді.

Қазақстандағы табиғи су ресурстары туралы мәліметтер 2 - кестеде көрсетілген.

Ресейдің су көздерінің ішінде ерекше атап өтуге тұратын дүние жүзіндегі суы тұщы ең үлкен көл Байкал (су көлемі 23000км , ең жоғарғы тереңдегі 1741 м, жылына ұдайы жаңарып отыратын, тазалығы бойынша сирек кездесетін табиғи судың көлемі 60 км шамасында) . Бұл көлде дүние жүзілік кеңістіктегі тұщы су қорының 1/5 бөлігі, Ресейдегі қордың 4/5 бөлігі жыйнақталған. Оған 1123 өзен құйылады, тек қана Ангара өзені ағып шығады. Жағасының ұзындығы 2000 км, «жасы» шамамен 20млн. жыл болатын бұл көлді қоршаған ормандарда 600 шамасында өсімдік түрлері, 1200-дей жануарлар түрлері бар. Байкалдың суы тұщы, таза болғандықтан оңда бағалы балықтардың көбі өседі, және Байкал құстардың көп жиналатын жері. Бұл көлдің суының мөлдірлігі соншалық, 40 м тереңдікте жатқан ақшыл түсті заттардың өзін айқын көруге болады. Байкал суларының құрамына үлкен тұрақдылық тән, минералдығы шамамен 100 мг/л, оттекке бай, жыл мезгілдеріне қарай өзгеруі елеусіз.

2-ші кесте. Қазақстанның негізгі су ресурстары

Cy ресурстарынын көзі: Cy ресурстарынын көзі
Сипаттамасы: Сипаттамасы
Cy ресурстарынын көзі:
Сипаттамасы: Жалпы саны
Ауданы мен көлемі
Cy ресурстарынын көзі: Теңіздер: Каспий Арал
Сипаттамасы: 2
371 мың km (ұзындығы 1200 км, ені 320 км)
Cy ресурстарынын көзі: Көлдер: Балхаш, Алакол, ! Тенгіз, Сасықкол, т. б.
Сипаттамасы:

~5, оның ішінде Солтүстік Қазақстанда - 21500,

Орталық және Оңтүстік Қазақстанда - 17500

15, 6 мың км 2

4, 6 мың км :

Cy ресурстарынын көзі:

Өзендер:

Ұзындыгы 1000 км Ертіс (4500 км, Қазақстанда 1700 км),

Сырдария (3000 км), Орал (2500 км), Есіл, Тобол, Іле, Шу

Ұзындыгы 500 км Сарысу, Нұра, Торғай, Эмба, Сағыз, Ілек, Үлкен өзен, т. б.

Сипаттамасы: >7000
Cy ресурстарынын көзі: Жерасты сулары
Сипаттамасы:
7, 5 трлн. м 3
Cy ресурстарынын көзі: Мұздықтар
Сипаттамасы: 1500
2000 км (120 млрд. м 3 )
Cy ресурстарынын көзі: Термальды сулар (30 -100 C)
Сипаттамасы: -
800 мың км
Cy ресурстарынын көзі: Тоған мен су богені
Сипаттамасы: >4000

Көлдің ѳсімдіктері мен жануарлар дүниесі алуан түрлі (1700 түрлері бар) . Байкал фаунасының ең ірі өкілі болып жалғыз сүткоректі - байкал тюлені саналады. Балықтардың ішінде бұл көлде тірі туатын голомянка, бағалы балық түрлері - лариус, сиг, таймен, бекіре, омуль кездеседі. Ахап айтқанда, бүкіл өсімдіктердің, үштен бір болігі және жануарлардың үштсн екі бѳлігі тек қана осы жерден табылады.

Жер беті мен жер асты суларына зиянды заттектерді, микроорганизмдерді және жылуды енгізетін көзді ластаушы көз деп, ал судың сапалық нормасын бұзатын компоненттерді ластағыш заттар деп атайды.

Табиғи суларды ластайтын компоненттер биологиялык және физикалық-химиялық қасиеттеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді: физикалық күйіне байланысты - ерімейтін, коллоидты, еритін, табиғатына қарай - минералды, органикалық, биологиялык немесе бактериялық.

Минералды компоненттерге анорганикалық қосылыстар, яғни суда еритін және онда молекулалық пен иондық түрде болатын заттектер жатады. Табиғи суларда еріген түрде әртүрлі газдар (оттек, азот, көміртек диоксиді, күкіртті газ және т. б. ), сонымен қатару еріген тұздар (натрийдікі, калийдікі, кальцийдікі, аммонийдікі, алюминийдікі, темірдікі, магнийдікі, марганецтікі және т. б. элементтердікі) болады. Бұлардың бар-жоғы химиялық әдістерді колдану арқылы анықталады, себебі еріген қоспалар құмды және кағаз сүзгіштерімен ұсталмайды.

Органикалық компоненттерге өсімдіктерден немесе жан-жануарлардан, т. б. жолмен пайда болтан органикалық заттар жатады. Өсімдікген пайда болтан заттарға олардың қалдықтары» өсімдік майлары, қағаз, т. б., ал жануарлардан пайда болтан заттарға, мысалы, мал ткандары, желім заттар, ки және организмнен шығатын басқа да заттар жатады. Суда еритін минеральды және органикалық қосылыстардан басқа ерімейтін қалкыма немесе коллоидты бөлшектер (мысалы, құм, лай, т. б. ) кездеседі.

Бтологиялық немесе бактериялық компоненттерге - бактериялар, вирустар, балдырлар, ең төменгі сатыдағы жәндіктер, құрттар, микробиологиялық зауыттардың қалдықтары, т. б. кіреді.

Суды негізінде ластайтын көздерге өнеркәсіптік және коммуналдық канализациялық ақаба сулары және де басқа өндіріс қалдықтары, құрамында әртүрлі агрохимикаттары (пестицидтері, тыңайтқыштары, т. б. ) бар егістік жер қыртысының шайындысы, суармалы жүйенің дренажлы суы, мал шаруашылыганың ағындылары, су қоймаларьша жауын-шашын арқылы әкелінетін аэрогенді ластағыштар жатады.

Әр түрлі мақсатта қолданылған судың 80-85%-тейі ластанған ақаба су түрінде табиғатқа қайтып оралып отырады. Жыл сайын бүкіл әлемде 420 км 3 қалдық сулар төгіледі, бұл сулар 7000 км 3 таза суды ластандыра алады. Суды ластайтын заттектердің саны 500 мыңнын үстінде, ал гидросферадағы ластағыштардың жалпы массасы шамамен 15 млрд. т/жылына, олардың ішінде ең кауіптілігі жоғары қосылыстар деп фенолды, мұнай мен мұнай өнімдерін, беттік активті заттар, ауыр металдардың тұздарын, радио-нуклидтерді, пестицидтерді және басқа да органикалық және анорганикалық улы заттарды, биогендерді атауға болады (3-ші кесте) .

Жоғарыда қарастырылтан улы заттектердің ішінен суперэкотоксикантка мұнай мен мұнай өнімдерін жатқызуға болады. Суды ортада олардың концентрациясы 1 мг/м 3 -ке жеткеннен бастап улылық қасиетін көрсетеді. Мұнай мөлшерінің шамасы 200-300 мг/м жеткенде экологиялық тепе-теңдік бұзылып, балықтың және судағы басқа да ағзалар түрінің реттегіш мехаиизмі өз мүмкіндігінін ең төменгі шегіне жетеді де, одан әрі қарай олар ортаның кез келген қолайсыз факторларына төзімсіз бола бастайды, яғни экологиялық тұрақтылық жойылады. 1 т мұнай суға төгілсе, аумағы 2, 6 км 2 шамасыңда судың беткі көлемінде тұтас үлпек түзеді (1 тамшының жұқа қабықшамен жабатын көлемі 0, 25 м 2 тең) . Қабықшаның қалындығы тегілген мұнай мөлшеріне байланысты келеді (4-ші кесте) . Желдің әсерімен қабыршық судың сыртқы қабатымен салыстырғанда екі еседей артық жылдамдықпен қозғалады. Осыған және тотығуға берік болғандықтан мұнай қалдықтары елеулі қашықтыққа таралу мүмкіншілігі бар.

3-ші кесте. Мұхиттар мен планетаның континенттік

суларындағы ластағыштардың шамамен алынған массалық мөлшерлері

Заттектер тобы: Заттектер тобы
Млн. т/жылына: Млн. т/жылына
Заттектер тобы: Батып кеткен кемелеп, қалқыма және батқан қалдықтар
Млн. т/жылына: 1200
Заттектер тобы: Тегі техкогендік қалқыма заттектер
Млн. т/жылына: 1400
Заттектер тобы:

Еріген органикалық заттектер оның ішінде:

минералды тыңайтқыштар ауыр металдардың тұздары

Млн. т/жылына:

4000

80 3

Заттектер тобы:

Синтетикалық органикалық заттектер оның ішінде:

жуғыш заттар, синтетикалық

беттік активті заттар

фенолдар мен басқа циклді көмірсутектері

пестицидтер

Млн. т/жылына:

15

5

2

Заттектер тобы: Биогенді органикалық заттектер
Млн. т/жылына: 1200
Заттектер тобы: Мұнай өнімдері мен аэрогенді - техногенді түнбалар
Млн. т/жылына: 1800

Судағы мұнайдың көлемі 800 мг/м жеткен жағдайда фитопланктондардың тіршілік нысаны тегжеліп, түгелімен жойылып кетуі, мүмкін. Бұл, бірінші кезекте, мұхит балдырларының көмегімен түзілетін оттектің мөлшерін құрт төмендетеді, сөйтіп осы элементтің әлемдік балансының бұзылуына өкеп соқтырады (Жер бетіңдегі тіршілікке қажетті оттектің 50-60%-тін беретін мұхиттар) .

Мұнай өңдейтін, коксхимия және басқа да өңдірістердің ақаба суының құрамына кіретін фенол қосылы стары табиғи суқоймаларына түскенде өсімдіктер мен тірі организмдерде жүретін маңызды биологиялық процестердің жүруін тегжейді, әсіресе балықтардьщ өсіп-өнуіне айтарлықтай зиян келтіреді. Мысалы, мұнай өнімдерінің судағы концентрациясы 16, 1 мг/л болғанда ірі балықтарға, 1, 2 мг/л - балық личинкаларына, 1, 4 мг/л - бентосқа, 0, 1 мг/л - планктонға қолайсыз әсерлерін тигізеді.

4-ші кесте. Мұнай қабықшасына сипаттама

Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM:

Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,

MKM

Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км 2
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 0, 02
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 20
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Дара дақтар пайда болады
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 0, 038
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 38
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Беткі қабат күмістей жарқырайды
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 0, 075
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 75
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Беткі қабат күмістей жарқырайды
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 0, 15
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 150
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Көзге түсерлік бірінші түсті дақ пайда болады
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 0, 30
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 300
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Жалтыраған түсті дақтар түзіледі
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 1, 0
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 1000
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі:

Судың беткі қабаты

лайланады

Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 2, 0
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 2000
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: Қара түсті
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 5, 0
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 5000
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: -«»-
Қабықшаның шамамен алынған қалындығы,MKM: 10
Қабықша түзуге жұмсалатын мұнайдың көлемі, л/км2: 1
Cy бетіндегі қабықшаның сырткы көрінісі: -«»-
... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Негізгі абиотикалық факторлар және биосфера
Қазіргі кездегі атмосфера, литосфера және гидросферадағы экологиялық проблемалар
Биосфера - ғаламдық экожүйе туралы ақпарат
Жалпы жер туралы түсінік
Жердің су қабығы мен гедросфера туралы жалпы мәліметтер
Литосфера туралы
Жердің тарихы, жердің ішкі құрылысы
Гидросфера биосфераның элементі және табиғи қоры ретінде
Литосфера — жер қабығы, топырақ – ерекше табиғи түзілім
Жер қабаттары жайында
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz