Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері мен шектері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

Тарау І КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ
ЖАУАПТЫЛЫҒЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1. Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасының жас және психологиялық ерекшеліктері және олардың жаза тағайындаудағы орны.
1.2. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері.

2. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ТАҒАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА ТҮРЛЕРІ МЕН ШЕКТЕРІ

2.1. Кәмелетке толмағандардың психикалық жағдайы мен жас ерекшеліктеріне байланысты оларға тағайындалған жаза түрлері
2.2. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату.
2.3. Қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін жағдайлар.
2.4. Қылмыстық жауаптылықты ауырлататын жағдайлар.

3. КӘМЕЛЕТКЕ ЖАСЫ ТОЛМАҒАНДАРҒА БАСҚА ДА ҚЫЛМЫСТЫҚ.ҚҰҚЫҚТЫҚ ЫҚПАЛ ЕТУ ШАРАЛАРЫН ТАҒАЙЫНДАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

3.1.Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралары.
3.2. Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын медициналық сипаттағы мәжбүрлері шараларының түрлері.

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Таќырыбы: КЄМЕЛЕТКЕ ТОЛМАЃАН ЌЫЛМЫСКЕР
Т¦ЛЃАСЫ ЖЄНЕ ЖАЗА ТАЃАЙЫНДАУ ЕРЕКШЕЛІГІ
МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ
Тарау І ... ... ... ... ... ... толмаѓан ќылмыскер т±лѓасыныњ жас жєне психологиялыќ
ерекшеліктері жєне олардыњ жаза ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
2. КЄМЕЛЕТКЕ ТОЛМАЃАНДАРЃА ТАЃАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА Т‡РЛЕРІ МЕН ШЕКТЕРІ
2.1. Кємелетке толмаѓандардыњ психикалыќ жаѓдайы мен жас ... ... ... жаза т‰рлері
2.2. Кємелетке толмаѓандарды ќылмыстыќ жауаптылыќтан жєне жазадан босату.
2.3. Ќылмыстыќ жауаптылыќты жењілдететін жаѓдайлар.
2.4. Ќылмыстыќ жауаптылыќты ауырлататын жаѓдайлар.
3. КЄМЕЛЕТКЕ ЖАСЫ ТОЛМАЃАНДАРЃА ... ДА ... ... ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1.Кємелетке толмаѓандарѓа таѓайындалатын тєрбиелік єсері бар мєжб‰рлеу
шаралары.
3.2. Кємелетке толмаѓандарѓа таѓайындалатын ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
РЕФЕРАТ
Зерттеу объектісі - кємелетке толмаѓандардыњ ќылмыстылыѓына ... ... ... – б±л ... ... ... кємелетке толмаѓандар
ќылмыстылыѓыныњ теориялыќ мєселелеріне талдау жасап, б±л баѓыттаѓы барлыќ
барлыќ нормативтік актілерді ѓылыми т±рѓыдан зерттеп, олардыњ тиімділігін
арттырудыњ ... ашу, ... ... ... табылады.
Зерттеу єдістері – ж±мыстыњ зерттеу єдістерін кємелетке толмаѓандардыњ
ќылмыстарыныњ алдын алуѓа, оны болдырмауѓа байланысты шараларды ары ... ... ... ... теориялыќ ќорытындылары мен ±сыныстары
ќ±райды.
Зерттеу базасын Ќазаќстан Республикасыныњ нормативтік ... ... ... ... ... ... алынды.
Алынѓан нєтижелер. ќ±ќыќтыќ зерттеу нєтижесінде ... ... ... ... алу ... ... ... жєне ата-
аналарына психолого-педагогикалыќ тєрбие, кењестер, тест ж‰ргізу туралы
±сыныстар енгізілді.
Нєтижеден алынѓан жањалыѓы. Меніњ ойымша, ... ... ... не ... єдеттері ењ алдымен отбасында басталады. Б±л ењбегімде
тапќан ...... ... ... ... себептеріне,
ќылмыскердіњ т±лѓалыќ ... ... ... ... жаза ... ... ... бере отырып ќылмыстыњ алдын алу шаралары ±сынылды.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы мен ... ... ... негізгі маќсатќа, зерттеу
пєніне сай келеді жєне кіріспеден, сегіз параграфты ќамтитын ‰ш ... ... ... ... мен нормативтік актілер
тізімінен т±рады.
кµлемі 70 ... ... ... ‰ш ... 8 параграфтан,
ќорытындыдан, ќолданылѓан ќайнар кµздер тізімімен т±рады.
КІРІСПЕ
Таќырыптыњ µзектілігі. Соњѓы жылдары ... ... ... ... оныњ ... ауыр ... ... саныныњ µсіп отырѓандыѓы
белгілі. Б±л ќ±былыстар ќоѓамдаѓы µмір жаѓдайын жалпы т‰рде ... ... ... ... ... тєртіп б±зушылыќтыњ
алдын алу, саќтандыру ж±мыстарында µзіндік µзгешеліктер саны аймаѓына ... ... ... ... тіпті ќылмыстыќ жаѓымпаз єрекеттеріне
де, сол сияќты жаѓымды єрекеттеріне де ќоршаѓан орта арќылы немесе жаѓдай
жасаушы ќоѓамдаѓы экономикалыќ ... ... ... ... µмір с‰ру ќ±ќыѓы бар м‰шесі ќалыптастыру ќоршаѓан
орта єсерініњ мањызы б±л мєселені ... ... ... ... ... биліктердіњ баќылауында болуына жєне м±ндай ... ... ... ... адам ... ... талап етеді.
Жастарды тєрбиелеу деген сµз кењ ... ... ... ... ... ... ќамтамасыз ететін сан т‰рлі
шаралардыњ жиынтыѓы. Жасµспірімдердіњ ... ... ... мен ... да ... ќараѓанда єрт‰рлі єлеуметтік топтаѓы, єр
т‰рлі дењгейдегі балалардыњ ... ... ... ... ... ... єрт‰рлі дењгейдегі балалардыњ шаѓын орталарыныњ бір-
біріне жаѓымсыз ыќпал єсерлеріне ... ... ... жасауды талап етеді.
Жасµспірімніњ бойына адамгершілік ќасиеттерді ќалыптастыру алдыњѓы орында
жан±я т±рады.
Балаларды тєрбиелеудегі к‰рделі єр ... ... ... оларды
єлеуметтік баќылауѓа алуѓа ќиындыќтар мен олардыњ бойындаѓы кертартпалыќ,
мойындамаушылыќ тіптен ќылмыстыќ тєртіп б±зушылыќќа осы ортада ... ... ... ... ... ... талдауда бір анасы
ѓана бар толыќ емес жан±ядан шыѓып тєртіпсіздік жасаѓан ... ... кµп ... отыр.
Ќазаќ мемлекетініњ тарихында т±њѓыш рет 1991 жылы желтоќсанныњ ... ... ... ... тєуелсіздігі туралы ”
мањызды зањ ќабылданѓаны белгілі. Б±л ќ±жатта: “Ќазаќстан Республикасыныњ
Жоѓарѓы Кењесі ќазаќстан халќыныњ ... ... ... адам ќ±ќыќтарыныњ
жалпыѓа бірдей” декларациясында халыќаралыќ ќ±ќыќтыќ жалпы ж±рт таныѓан
µзге де ... ... ... жеке ... ... ... ‰стемдігін мойындай отырып, ќазаќ ±лтыныњ µзін-µзі билей
ќ±ќыќ растай ... ... ... жєне ... ... ... ... басшылыќќа ала отырып, бейбітшілік с‰йгіш сыртќы саясат
ж‰ргізе отырып, ядролыќ ... ... ... ќарусыздану процесіне
адалдыѓын мєлімдей отырып, ... ... ... салтанатты т‰рде жариялайды” - делінген.
Осыѓан сєйкес 1995 жылѓы тамыздыњ 30 ... ... ... ... ... ... ќоѓам, мемлекет жєне
адам тіршілігіндегі орын ... ... ... ... берді. Оныњ 1
–бабында айтылѓандай: “Ќазаќстан Республикасы µзін ... ... жєне ... ... ретінде орныќтырады жєне оныњ ењ ќымбат
ќазынасы – адам жєне ... ... ... мен ... ... Осы ... ... іске асыра бастау арќасында біз Біріккен
¦лттар ±йымыныњ ... ... ... басќа да ертеден белгілі ... ... ... тењ ел есебінде танылдыќ.
Мемлекет тарихында єлі де ... ... мен ... ... ±заќ ... бойы ... ... µтуі єбден м‰мкін.
Єрине, егемендік пен тєуелсіздікті іс ж‰зінде толыќ та тиянаќты
орнату ... ... ... отыр.
Социалистік µмір мен ќаѓидалардан дереу бас ... ... ... ... ... ... ... жања ќоѓамдыќ ќатынастарѓа кµшу жєне
осыѓан байланысты туындаѓан к‰рделі µзгерістер ќарапайым халыќтыњ µмірініњ
нарыќтыќ ќатынастыњ ... ... ... жєне ‰немі ауысып жатќан саяси
µзгерістерге тєуелді болуларына єкеп ... ... тек ... ... ѓана ... ... бірге ењ
мањызды экономика саласында да даѓдарыс туды.
Экономикалыќ ќ±лдырауымыздыњ ... ... ... мен µмір ... ... нашарлап кетті.Ж±мыссыздыќ, жалаќы ... ... ... ... ... ... етек алды. Казір
кµршіліктіњ кµзі жеткендей, елімізде ќоѓамдыќ жєне ... ... ... ... ... ... ќабылданып жатќан ќ±ќыќтыќ немесе
±йымдастыру шараларына ќарамастан еліміздегі зањ ... ... ... ахуал к±рделі к‰йінде ќалып отыр.
Шындыќќа кµз ж±мбай ... ... ... ... ... µсіп келе ... ... ауќымы, сонымен ќатар ќылмысќа ќарсы
к‰рес ж‰ргізу тиімділігініњ тµмен т‰суі ... ... ... жеке басы ќауіпсіздігін ќамтамасыз ету, олардыњ конституциялыќ
ќ±ќыларын ќорѓау ќабілетіне к‰мєн туѓыза ... ... ... ... ... ... ... толмаѓандардыњ ќылмыстыќ ќ±ќыќ б±зушылыќтарын жалпы т±рѓыдан
алып ќарасаќ, 2004 жылы 8018, 2003 жылы 6810; ал Оњт‰стік Ќазаќстан облысы
бойынша 2004 жылы 297, 2005 жылы ... ... ... казіргі тањда облыста 11 ай есепке
алынѓаны, яѓни кµрсеткіш 277 ќ±ќыќ б±зушылыќтан 243 –ке ... ... ... кµп. ... ... – 141-ден 108 –ге азайды, тонау ќылмысы – 17-
ден 27- ге µсіп отыр. ... ... ... кодексініњ 10
бабына сєйкес, ауыр ќылмыс, ... ... ... ... ... кµбейіп отыр.
Жалпы ќылмыстылыќтыњ µсіп келе жатќаны жастарѓа аса ќауіпті єсерін
тигізетіні аќиќат.
Республика ... ... ... ... жасы ... ‰лес салмаѓы 1961 – 1981 жылдар ... яѓни 20 ... 9 ... ... болса, ол кµрсеткіш соњѓы 11 жыл ішінде / 1988
– 1998/ 14 процентке жаќындап отыр. Жасы 18-ге толмаѓандар саны ... адам ... 33 ... ... болса, аталѓан кµрсеткіш
дењгейініњ ќаншалыќты зор екенін ... киын ... жасы ... ... ... ењ бір ќауіпті де
айќын ерекшілігі оныњ ±йымдасќан немесе ... ... ... бір баса ... аударар жай – єсіресе соњѓы кезењде етек ала бастаѓан
ересек ќылмыскерлердіњ ыќпалымен ќылмыс жасап ... жасы ... жиі ... ... мєселеніњ бірі – кємелетке жасы толмаѓандардыњ ќылмысы
бойынша жаза таѓайындаудыњ кµп жаѓдайларда зањѓа ... ... ... ... ... Ќазаќстанда ќылмыстыќ ќ±ќыќ тарихында монография
дењгейінде арнайы зерттеудіњ ж‰ргізілмегенін айту керек. Осыѓан байланысты
мањызды мына ‰ш ... біз ... ... ол ... ... деп ... ... к‰шіне енген /1998 жылѓы ќантардыњ 1 ж±дызында/
Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексінде ќылмыстыќ жазаныњ т‰рлеріне
едєуір µзгерістер енгізілген.
Екіншіден, жања ... ... ... ... ... жасы кємелетке толмаѓан ... ... ... ... сот тєжірибесінде жасы кємелетке толмаѓандардыњ ќылмыстыќ
ісі бойынша жаза таѓайындау кезінде жіберілетін ... мен ... де аз ... ... ... ... ... жасалѓан ќылмысты зањѓа
сєйкес дєрежелеу ѓана емес, соѓан сєйкес ќылмыскерге жазаны єділ ... ... зор. ... ќылмыскер µз жазасыныњ ... кµзі ... соны ... оны єділ деп ... ... ... ѓана ... сонымен ќатар ќылмыскердіњ ќайталап ќылмыс
жасаумауына ‰лкен єсер етеді.
Біздіњ ќоѓамымыздыњ соњѓы кездерде ... ... ... ... ... дєрежесініњ тµмендігі ... ... ... ... келе ... ... – аќ.Б±ныњ бєрі
алањдаушылыќ тудырмай ќоймайды. Осыѓан ќараѓанда жастарѓа, бєрінен ... ... ... берудіњ мањызы ерекше екендігі кµрінеді. Осы
орайда ел ... ... – 2030 . ... ... ... ... жєне єл – ... артуы атты республика халќына
Жолдауындаѓы Жас ... ... ... ... біз ... ... ±рпаќќа кµњіл бµлуді к‰шейтуге тиіспіз” деген сµзін ... ... ... ... мемлекетімізді ќ±рдымѓа жетелеймін десек,
болашаќ жас ±рпаќќа сапалы да саналы тєрбие беруде ±лттыќ дєст‰рге ... ... ізгі ... мен ... деген с‰йіспеншілік
сияќты асыл ќасиетттерді дарыту ќажет.
Мемлекет ±л-ќыздарына ќол ±шын б‰гін берсе, ертењ олар оны ... ... ... ... ... ... сµзсіз.
Кез келген адам µз бетінше єрекет етуге, µзін -µзі ... ... ... ... ... ... ... отырып,
тєрбиелеудіњ тек объектісі ѓана емес, сонымен бірге субъектісі болып
танылады. ... ... ... ... жай ... жєне тєрбиелеп
ќана ќою аз. Сондай-аќ оны µзін-µзі тєрбиелеумен саналы т‰рде ... ... ... ќылмыспен к‰ресу ‰шін, ењ алдымен отбасы, оќу ... ... ... ... ... ... баќылауды барынша
к‰шейту керек. Сол сияќты жасµспірімдер жµніндегі инспекцияныњ ќызметін
жандандырып, олардыњ ... ... ... ... ... іске
асыруына жаѓдай туѓызу керек.Клубтарда спорт, демалыс оќу орындарында,
лагерьлерде жасµспірімдерді ... ... ... ... ... ... ... білім беру, ќ±ќыќтыќ тєрбиені
к‰шейту ќажет, жасµспірімдер зањ негіздерін ... ... ... ќ±ќыќ б±зушылыќќа жататынын жете ... ... Ол ... ... беруді, ќ±ќыќтыќ тєрбиені бастауыш мектептен бастап оќу пєні
ретінде енгізу орындары болар еді. ... ... ... ќалѓан
жасµспірімдерді ќылмысќа ±рындырмау ‰шін оларѓа ... ... ... ... ... ... елдердегіше ќайта ќ±ру ќажет.
Жасµспірімдерді ќылмысќа ... ... ... ... ... ... жауаптылыќты к‰шейту ќажет. Оќу-тєрбие мекемелерініњ
б±л істегі жауапкершілігі мен ... µмір ... сай ... ќарап,
оларѓа ерекше мєн беру керек.
Тєуелсіз еліміз іргесініњ берік болуы – білімді ... ѓана ... ... ... ... ... ... азаматтардыњ ќолында. Осы
т±рѓыда ±лы ±стаз Єл-Фараби: “Адамѓа ењ ... ... ... ... ... ... ... ќас жауы” – деген болатын. Ел
боламыз десек, осыны естен шыѓармауымыз керек.
Мемлекетіміздіњ алѓа ќарай ќарышты ќадам ... ... ету ... ... стратегиясын белгілегені баршаѓа аян. Б±л
стратегияда кµрсетілген ... ќол ... ... жас ±рпаќтыњ
екіншісіне ж‰ктеліп ... ... ... мен ... ... ... г‰лдендіру, ел мєртебесін арттыру жєне ... ... ... мен ... ќамтамасыз ету.
Сондыќтан мемлекеттіњ ерекше ќамќорлыќ кµрсету объектісі – жас
жеткіншектер болып табылады.Ал олар µмір ... ... ... ... ... ... жезµкшелік сияќты теріс ќ±былыстарѓа бой
алдырмауы ‰шін жан-жаќты ... ... ... ... ... ... те, жастар мен жасµспірімдердіњ ... ... жєне ... ... дењгейде кµњіл бµлінбей отыр. Б±ѓан дєлел – ... ... ... ... ... кері ... етек алуы.
Жасы кємелетке толмаѓандардыњ ќылмысына жасы 14-пен 18-діњ арасындаѓы
адамдардыњ жасаѓан ќоѓамѓа ќауіпті іс-єрекеттері ... ... ... µсе т‰суде. Еліміз бойынша орта есеппен єрбір он
екінші ќылмысты жасµспірімдер жасайды, оныњ ... 14-15 ... ... кµрсеткіші 16-17 жастаѓы жасµспірімдердіњ іс-єрекетіне ќараѓанда
едєуір белсенділікті ... Жасы ... ... ... жекелеген т‰ріне келсек, олардыњ орта есеппен 60 пайызы ... 8-
9 ... ... 7 ... б±заќылыќ іс-єрекеттер. Ал ќасаќана кісі µлтіру,
адамныњ денесіне ауыр заќым келтіру, зорлау ... µте ауыр ... 1 ... ... ... ... ќылмыскерлердіњ
адамдарды кепілге алу, ќару-жараќ, нашаќорлыќ заттармен алыпсатарлыќ жасау,
аќша, ... ... ... ... ... ... жєне
жасаѓан жасµспірімдердіњ єрбір бесіншісі б±рын ќылмыс жасап сотталѓандар,
осы т±рѓыдаѓы ќылмыскерлер ќылмысты ... топ ... ... ... ... некен-саяќ болса да ±йымдасќан ќылмыстыќ ... ... ... ... ... ересектердіњ ќылмыстыќ іс-єрекеттерініњ
ќылмыстыќ єрекеттерге тарту фактілері де жылма-жыл µсе т‰суде. Б±рыныраќта
жасы кємелетке толмаѓандар ... ... ... ... ... ... ... олардыњ ќылмыстыќ іс-єрекеттер
болса, соњѓы кездегі олардыњ ќылмыстыќ іс-єрекеттері ќоѓамдыќ ... ... ... оќу ... ... ж‰зеге асырыла
бастады.
Таќырыптыњ зерттелу жаѓдайы. кємелетке толмаѓан ќылмыскер т±лѓасы
жєне жаза ... ... ... ѓалымдардыњ кµптеген
ењбектерініњ кµзќарастары ќаралды. Зањгер ѓалымдар б±л т±рѓыда ... ... ... шыќќан біраз ењбектері бар. Алайда, ќазіргі
тањдаѓы кємелетке ... ... ... ... ... зањдастыруды ќажет етеді. Ж±мыс барысында кµптеген ѓалымдардыњ
ењбектері ќолданылды.
Нормативтік негізі: Ќазаќстан ... ... ... ... ... ... ќ±ќыќтарыныњ Конвенциясы,
Ќазаќстан Республикасыныњ мемлекеттік тєуелсіздігі туралы зањы, Ќазаќстан –
2030 ЌРО Президентініњ ... ЌР ... ... ... ... ... Жоѓарѓы Соты Пленумыныњ Ќылмыстыќ жаза таѓайындаѓан
кезде соттардыњ зањдылыќты саќтауы туралы ќаулысы ќолданылды.
зерттеудіњ маќсаты мен міндеттері. Б±л ... ... ... ... ... теориялыќ мєселелеріне талдау жасап, ... ... ... ... ... т±рѓыдан зерттеп, олардыњ
тиімділігін б±зушылыќты жою, оныњ алдын алу негіздері мен шараларын, ... ... ... ... ... Б±л ... жету ‰шін зерттеу
маќсаттарына мыналар кіреді:
-кємелетке толмаѓан ќылмыскер т±лѓасыныњ жас жєне ... жєне ... жаза ... орнын;
-ќылмыстыќ мотивациясыныњ ерекшеліктері; психикалыќ жаѓдайлары мен жас
ерекшеліктеріне байланысты оларѓа таѓайындалатын жаза ... ... ... ... жеке т±лѓасы мен ... ... ... ќ±рау;
-кємелетке толмаѓан ќылмыскерге жєне оныњ ... ... ... ... тест ... ... жєне ... сипаттаѓы мєжб‰рлеу шараларыныњ ќылмыстыќ
жазамен ±ќсастыѓы, ерекшелігі.
Зерттеудіњ ѓылыми жањалыѓы. Жасµспірімніњ тєрбиесі, оныњ ... не ... ... ... Б±л ... тапќан жањалыѓым – олардыњ
ќылмысын аныќтауда ќылмыстыњ себептеріне, ... ... ... мінездемесіне, демографиялыќ
кµрсеткішіне, жаза ќолдану ерекшеліктеріне аса мєн бере ... ... алу ... ±сынылды.
Ж±мыстыњ тєжірибелік мањызы. Ж±мысты зерттеу нєтижесінде келтірілген
±сыныстар, т±жырымдар соттардыњ ... ... ... ... ... себеп болуы м‰мкін, ‡кімет ... ... ... ... ... ќорѓайтын зањдарды
жетілдіру бойынша шараларды ... ... ... ... Б±л ... ... ... пєні сабаќтарына оќу ќ±ралы ретінде ... ... ... ... ... ... толмаѓандардыњ ќылмыс істеу себептерін аныќтап, ќылмыскер
т±лѓасына мынадай мєселелер бойынша мєліметтер енгізуге болады:
1/єлеуметтік;
а/ демографиялыќ кµрсеткіш, ... ... ... ... ... ... ... трєрбиесі жµнінде мєліметтер /ата-анасы, ... ... бала ... ќатынасы, отбасындаѓы балалардыњ саны,
материалдыќ жаѓдай ‰йдегі басќа м‰шелері;
в/баланыњ оќуѓа ынтасы, ‰лгерімі жµніндегі мєліметтер;
г/ ќ±рбы-ќ±рдастары арасындаѓы орны ... ... ... ... ... топпен ќарым-ќатынасы/
2/ медициналыќ – єлеуметтік; психологиялыќ;
3/ ќылмыстыќ мінез ќ±лыќ пен тергеу барысындаѓы мінез ќ±лыќ ... ... ... ... ... жас жєне ... жєне ... жаза ... ... мотивациясыныњ ерекшеліктері; психикалыќ жаѓдайлары мен жас
ерекшеліктеріне байланысты оларѓа ... жаза ... ... ... ... жеке ... мен ... белгілерініњ тобын ќ±рау;
7/кємелетке толмаѓан ќылмыскерге жєне оныњ ата-анасына ... ... ... тест ... отыру;
8/тєрбиелік жєне медициналыќ сипаттаѓы мєжб‰рлеу ... ... ... ерекшелігі.
зерттеудіњ методологиясы
Ж±мыста келесі єдістер ќолданылѓан: социологиялыќ, системалыќ, салымтырмалы
єдістері.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы мен кµлемі.
Ж±мыс ќ±рылымы негізгі маќсатќа сай екледі, жєне ... ... ... ‰ш тараудан, ќорытындыдан, пайдаланылѓан арнайы
материалдар мен ... ... ... ... ... ... ... тиісті мєселеніњ б‰гінгі
тањдаѓы зерттелу дењгейі, ж±мыстыњ міндеті мен маќсаттары, ... ... жєне ... ... ... мен ... ... ЌЫЛМЫСТЫЌ
ЖАУАПТЫЛЫЃЫНЫЊ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1.Кємелетке толмаѓан ќылмыскер т±лѓасыныњ жас жєне
психологиялыќ ... жєне ... жаза ... ... де ... елдіњ б‰гіні мен ертењін µрге бастырар жас
жеткіншектер екені белгілі. Болашаќтыњ тізгінін ... ... ... ... ... б‰гінгі к‰нмен тыѓыз байланысты.
Жаңа Қылмыстық Кодексте кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы
жеке ... ... ... көрсетілген.
Мемлекеттің әділеттік және ізгілік ... ... ... ... ... жас жағынан және ақыл-ойы жөнінен толық
жетілмегендігін ... ... ... ... қамқорлыққа алуының көрінісі
болып табылады. Осыған орай ... заң ... ... ... ... ... Кәмелетке толмағандардың психологиясын
ескере отырып, оған қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір оңтайлы жолы болып
табылады. Қылмыс жасаған адамның жеке ... ... ... ... ... ... жауаптылық дәрежесін белгілеу үшін өте
қажет.Сондықтан да кәмелетке жасы толмағандарға ... заң жаза ... ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларын кеңінен қолдануды
белгілеген.
Қылмыстық кодекстің ... ... ... Кәмелетке
толмағандар деп қылмыс жасаған кезге қарай жасы он төртке толған, ... ... ... ... танылады. Яғни, қылмыстық жауаптылыққа тартылатын
ең төменгі жас 14-ке толу.
Егер кәмелетке толмаған адам ... ... ... ... ... психикасының бұзылуына байланысты емес психикалық дамуы
жағынан ... ... ... ... немесе орташа ауырлықтағы қылмысты
жасау кезіндегі өзінің іс-әрекетінің /әрекетсіздігінің/ іс жүзіндегі ... ... ... ... ... ... алмаса не оған ие бола
алмаса, қылмыстық жауапқа тартылуға ... емес ... ... кәмелетке толмаған адамның /14,16 жас/ есінің дұрыстығын ... ... ... оларды қылмыстық жауаптылықтан босатпайды,
бірақ бұл мән-жайды сот жаза ... ... ... ... ... және ол Қылмыстық заңда көзделген медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу ... ... үшін ... ... ... ... ... жасаған кезде 18-ге толған адам кәмелетке толмаған ... ... бола ... ... та ... кодекстің 87-бабының талабына сәйкес он
сегіз бен жиырма жас аралығындағы қылмыс жасаған ... ... ... және жеке ... ескере отырып, сот ерекше жағдайларда
оларға кәмелетке ... ... ... ... ... ... мекемесіне орналастыруды қоспағанда, осы бөлімнің ережелерін
қолдана алады. Мұндай ретте қоғамға қауіпті істелген ... мәні ... 20 жас ... ... жас ... байланысты және психикалық
жете дамымауынан болуы қажет.
Ќай ... да ... ... ... ... тєрбие, оныњ ішінде
ќ±ќыќтыќ тєрбие ќ±рал болып есептеледі. Сондыќтан да Ќазаќстан Республикасы
Президентініњ 1995 жылѓы маусымныњ 24 ... ... ... ... ... мен ... беру ... ќаулысыныі негізгі талаптарын іске
асырып, ... µз ... ... ... ... ... д±рыс
жолѓа ќою ‰лкен ж±мыс. ¤йткені, ќ±ќыќтыќ тєрбие жастар мен ... ... ... ... ... ќалыптастырып, азаматтардыњ
санасына ќ±ќыќ пен міндеттіњ бірлігін сезіндіреді, олардыњ ќоѓамда ... ... ... ... жасы толмаѓандар арасындаѓы ќылмыстыќ
єрекеттердіњ алдын алуѓа м‰мкіндік туѓызады.
Ќылмыстылыќтыњ ... алу ... ... негізгі-негізгі
кµрсеткіштеріне байланысты єрт‰рлі болуы м‰мкін.Алайда, басты шара ... ... ... ... ... µтпелі кезењдерді
бастан кешіп жатќан ќоѓамда, ... ... єлі ... ... ... жеке ... ... ќалыптасып біте ќоймаѓан кезде,
мемлекеттіњ ќызметініњ орасан зор мањызѓа ие болатындыѓы”.
Мемлекет тарапынан ќолданылатын шаралардыњ бєрініњ мєні де ,к‰ш ... ... ... ... пен ... ... ... алуѓа
баѓытталѓан.
Ќылмыс жасаѓан адамныњ жеке басыныњ ерекшелігін аныќтау ... ... ... жауаптылыќ дєрежесін белгілеу ‰шін µте ќажет.
Алайда, сот алдында адам таѓдырын ... ... ... жаза ... ... жеке бас ерекшеліктерін ескерудіњ мањызы одан да жоѓары.
Мемлекеттік ќ±ќыќ ќорѓау орындарыныњ тіркеген кµрсеткіштерінен ... жыл ... ... жалпы саныныњ екі сесдей µскенін байќауѓа болады.Тек
1998 жылдыњ µзінде єрбір 10 мыњ халыќ санынна шаќќанда ... ... ... ... т±р ... ... ... толмаѓандардыњ ќылмыс жолына т‰суініњ
негізгі ... мен ... ... мєн ... ењ ... ... толмаѓандардыњ жасына ќатысты жєне олародыњ
психологиялыќ дамуындаѓы ерекшелігіне байланысты. Єдетте кємелетке толмаѓан
жасµспірімдер жаќсылыќ пен ... ара ... ... ... ... пен ќ±ќыќ б±зушылыќты да ... ... олар ауыр ... жасай отырып, µз єрекетін жєне оныњ салдарын
ќоѓамдыќ т±рѓыдан ... ... ... жас ... ... ... кенле жойылады.Біраќ та кейбір ауыр ќылмыс жасау барысындаѓы б±л
ќасиеттер жасы ... ... ... ... ... ... ... екенін
дєлелдейді.
Жас ќылмыскердіњ жеке басы, кез келген адамдыкі тєрізді оныњ басынан
µткізген ... ќоса ... ... ... /саяси, ењбек, т±рмыстыќ, отбасылыќ жєне т.б./, оныњ
психологиялыќ ќасиеттері мен ... ... ... ... ... оныњ ... µмірлік тєжірибесі, білімі, сіњірген
ењбегі мен ќоѓам алдындаѓы кінєраттары.
Б±л психолого-физикалыќ, физиологиялыќ ќасиеттердіњ ... ... ... міндетті элементтері ретінде зањ талаптарына енген ... ... ... адамды ќылмыстыњ субъектісі ретінде сипаттайды.
Б±л белгілерді сот ќылмыстыќ ... ... ... жєне ... жаза таѓайындаѓанда ескереді. Мысалы, сот 14 жасар жасµспірімніњ
ќылмыстыќ жауаптылыѓыныњ дєрежесін шешкенде оны ... жасы ... ... ... ... ... ... босатуы не болмаса
Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ кодексініњ 82-бабында ... ... бар ... ... ... ќолдануы м‰мкін.
Ал ќылмыс жасаѓан 17 жасќа толѓан азаматќа ќылмыстыќ жаза таѓайындау
мєселесі ... ... ... жеке ... ... ... сот еш уаќытта екі
бірдей дєл ±ќсас жасµспірімніњ болуы м‰мкін еместігін ... ... ... ... єрќайсыныњ µзіне тєн темпераменті, мінезі, рухани
єлемі мен мінез-ќ±лќ±ныњ µзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... т‰птен келгенде жасµспіроімдердіњ жасына, физикалыќ
жєне психологиялыќ ... ... ... ... ... ќоѓам
‰шін ќауіпті єрекет жасаѓан ќылмыскерлердіњ психологиялыќ ерекшеліктеріне
кµптеген ... ... ... ... олардыњ барлыѓы
физиология мен психология ѓылымдарыныњ жетістіктеріне негізделеді.
Атаќты физиолог И.П. Павлов адамныњ нерв ... 4 ... ... негізінен адамныњ нерв ж‰йесініњ к‰ші аныќталѓан. Атап ... ... ... ... ... шираќ; екінші типке к‰шті,
байсалды, сабырлы; ‰шінші типке к‰шті, бббіраќ сабырсыз; ал ... ... нерв ... ... ... сєйкес физиология ѓылымы адамныњ нерв
ж‰йесінгіњ аталѓан єрбір ... ... бір ... ... келеді деп
‰йретеді. «Темперамент – адам нерв ж‰йесініњ ... ... ... ... ... ... ... кескін береді», - деп жазды
И.П.Павлов.
Жасµспірімніњ де мінез-ќ±лќы кµбіне оныњ ... ... ... ... ... ... ... ќажетті тапсырмасын не
ж±мыс єркес сапалы ... да ... оныњ ... ... ... жас ... ќимылы сабырлы, µзі салмаќты, біраќ тез ќарым-
ќатынасќа ебі жоќ; ол єр ... ... бір ... ... ауысады. Ќандай да ж±мысты, тапсырманы асыќпай, біраќ тиянаќты
орындайды. Б±л флегматиктер ... ... ... жастар єркез
байсалды, айналасындаѓылармен тіл табысќыш, шапшањ іс-єрекетке ... ... тез ... болып, біраќ ќзаќќа бармай, тез арады
белгілі бір µзгеріске ±шырайды. Олар ... ... ... ... – олардыњ іс-єрекеттіњ, ќызметтіњ бір т‰рінен
екіншісіне тез ... ... ... ... де ... ... Тµртінші типке меланхоликтер кіреді.Олар сангвиниктерге ќарама-
ќарсы- ќандай да болса µзгерістерді ауырсынады, ... ... ... єрт‰рлі жања жаѓдайларына едєуір ќиындыќпен
кµндігеді.Олардыњ сезімі де тез ... ... ал ... ... сезімдері
т±раќты жєне ±заќ мерзімге дейін саќталады. ... ... ... ... ... баяу, µкпешіл, µзгеге сенбейді, білімі
мен ќабілетіне де сенімсіз ... Олар сары ... ... ... жасµспірімніњ ќандай ќылмыстыќ єрекетке бейім екендігін дµп
дєлелдеу ќиын. Б±л жерде кµбіне тєрбие, ќоршаѓан ыќшам орта жєне ... ... ... роль ... ... да кейбір ‰лкен
ќылмыскерлер жасµспірімдерді ќылмыстыќ єрекетке итергенде олардыњ ... ... ... ... ... ... ... жазаѓа тартќаннан гµрі ќылмыстылыќтыњ алдын
алѓан єлдеќайда жаќсы» деген пікір ертеректе айтылѓан ... ... ... ... ... алѓаш жасалѓан теріс ... дер ... ѓана ... ... ... осы ... алу ісінде кємелетке
толмаѓандардыњ т±лѓалыќ ерекшеліктерін ескеруге де байланысты.Олай болса,
ќылмыстыњ ... алу ... ... ... ... ... ... єлі де болса ќалыптаса ќоймаѓандыѓын, оныњ жас жєне
психологиялыќ єлеуметтік жєне ... ... ... ... ... ... мањызды мєнге ие болып табылады.
Жасµспірімніњ µнегелік санасы б±рмаланѓан жаѓдайда оныњ ќ±нды
баѓыттылыѓы, ... ... ... деген кµзќарасы, µнегелік
позициясы, адамгершілік бейнесі мен сана-сезімі µзгеріске ... ... ие ... Ал ... ... тµмендеуі кємелетке толмаѓандардыњ
ќылмысты кµптеп жасауына, зањ ... µз ... ... ... ондай талаптардыњ мєнін т‰сінбеуіне єкеп соќтырады. ... ... ... ... ... ... ... ќылмыс
жасауынан бірден-бір себебі болып табылады. Осыѓан ... ... ... алу ‰шін ењ алдымен ќ±ќыќтыќ жєне µнегелік тєрбие
беру ќажет. Ал жасµспірімдердіњ ќ±ќыќ ... ... ... ... ... ... ... жµнінде білім беріп, тєрбиелеу – кємелетке
толмаѓандардыњ ісі жµніндегі комиссия ќызметініњ бір ќыры ... ... ... білімніњ жалпы кµлемініњ тек 5,9 пайызын ѓана мектеп
ќабырѓасынан алады. Б±л жаѓдай ... ... ... зањды б±лжытпай
орындау сияќты ќасиеттерді, адамгершілік, µзгеніњ ќ±ќыѓын сыйлау сезімдерін
ќалыптастыру маќсатында ... ... жєне ... білім берудіњ
ќажеттігін тудырып отыр /12/.
Кємелетке толмаѓандардыњ психикасы жас ... да, ... ... ... Олар ... ... ... єсерленгіштік,
ќызбалыќќа тез т‰сі, кµњіл к‰йініњ т±раќсыздыѓы, ... ... ... ... жиі ... тєн. ... ... психикалыќ
ќасиеттер, мєселен, маќсаттылыќ пен табандылыќ. ... ... пен ... ... пен ... жиі алмасып
отырады.
1.2.Кәмелетке толмағандардың қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері. ... ... ... ... ... ... өсуіне
байланысты оларды жақсылыққа тәрбиелеу мәселесіне баса ... ... ... жоқ, ұзақ ... бойы бізде жастарымызды отаншылдық,
заңдарды құрметтеу, қоғамдық тәртіп ... ... ... ... біраз орын алды. Ал қазіргі жаңа қоғамдық ... ... ... ... ... ... қарайтын, ұрлық,
зорлық, бұзақылық, т.б. ... ... ... ... мен ... көлеңке түсіретін жастар жиі кездеседі.
Сондықтан жастар арасында құқық бұзушылық ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар, бір жағынан, өскелең
жаңа буынды ... ... ... ... ... ... ... алғы шарттарының бірі болып табылады /13/.
Әрбір кәмелетке жасы толмаған құқық бұзушының жеке ... оның ... ... ... мінез-құлықтарын, қоғамға жат
әрекеттерін жан-жақты білуде ... бір ... жету ісі ... ... ... ... ... бірнеше түбірлес ғылым
жетістіктерін пайдалануға байланысты. Бұл ретте жасөспірімдердің қоғамға
жат ... ... ... дөп ... оның ішкі және сыртқы
факторларын бір жерге шоғырландырып беретін ... ... ... ... өте ... де ... ... Қылмыстық құқық
теориясы және криминология ғылымы бұл құбылыс туралы психология ... ... ...... бір ... мүшесі, ол қандай болмасын бір іспен
айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі, өзіне тән ... Осы ... ... оны жеке адам етеді. Мәселен, жаңа
туған нәрестені адам деп ... ... ... ... әлі де жеке адам емес.
Өйткені, онда ... ... ... ... білім, іс-әрекет,
т.б. жоқ. Жеке адамның өзіндік ерекшелігі дүниетанымынан, ... ... ... ... ... ... байқалады. Жеке
адам – тарихи-әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол әлеуметтік ортада /белгілі
қоғамда, коллективте/ ғана қалыптасады. ... ... жеке адам ... ... ... жиынтығы».
Адамның көптеген психологиялық ерекшеліктері, оның өмір ... ... ... ... ... т.т./ тікелей
әсер етуінен қалыптасып отырады. Жеке адамның ... ... ... ... және ... ерекшеліктер болып табылады. Жеке адамның
психикалық тұрақты да, тұрлаулы ... өмір ... ... ... ... қиын ... бұл ерекшеліктер өзгермейді деу
де қате. Демек адамның айналасын ... ... ... ... ... ... оның ... ерекшеліктері де дамып, өзгеріп
отырады. Мұндай ... адам ... ... пайда болмайды. Адам
белгілі дәрежеде өсу, жетілу процесінде дамиды.
Адамның психикалық өмірінің жан-жақты ... ... ... ... ... Адам өмір сүру ... өз ... түрлі
жолмен жарыққа шығарады. Мәселен, ... ... ... бала ... ойын ... білдірсе, ересек адам өзіне тән ерекшеліктерін
еңбек процесінің сан алуын ... ... ... ... түрлі
қажеттерді өтеуге байланысты белгілі мақсатқа жетуге ... ... ... болу үшін,-дейді Әл-Фараби,- біздің соған баратын жолымыз
қандай болу керек екенін анықтап ... ... Адам - ... процесс. Оның құрамына жеке амалдар мен ... ... ... ... ... әрекет ұғымын ажырату қажет.
Өйткені, мұның біріншісінің ауқымы аса кең, ал әрекеттің сипаты шағын.
Әрекет іс- ... ... ... ... Ол жеке ... ... ... тәсілдері операция деп аталады. Адам ... ... ... ... ... ғана сыртқы ортамен белсенді
түрде байланыс жасап, оны шамасынша ... ... ... ... да ... ... мәні ... мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты
белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ... ... бір ... – оның ... бір ... ... болып табылады.Адамның сана-сезімі
өскен сайын оның әрекеті де жаңа мазмұнға ие ... ... ... ... ... шешуші орнымен қатар, біз сананың да
күрделене түсуіне ықпал жасайтынын еске алуымыз ... сана мен ... ... ... ... ... дамитындығы жайлы мәселе
психологияның басты принциптері болып табылады.Адам әрекеті сан-алуан. Оның
негізгі түрлері: ойын, оқу, ... әр ... ... бір ... ... ... жеке ... өмір бағытын көрсететін компоненттер аз
емес.Олардың ең ... ... мына ... ... ... ... ... бейімділік пен қызығу, дүниетаным мен сенім,
мұрат пен талғам. Адамды әрбір қимыл әрекетке бағыттайтын, ... ... бір ... ... Бұл ... психологияда мотив /себеп/
деп атайды. Қандай болмасын ... ... ... тұрып, адамның бір
мақсатқа жетем деген ойын қалайша тоқтата ... және оның ... ... ... ... қиын ... жағдайлардың әсер етуіне қарай адам психологиясы әртүрлі
өзгеріске түсіп отырады. Осыған орай оның түрткілері де, мақсатқа жету ... ... да ... ... ... ... іс-әрекеттің
нәтижесіне әсер етеді.Мәселен, қоғамдық мәні күшті ... ... ... әсер ... ... қандай болмасын әрекетке итермелейтін негізгі қозғаушы
мотив – оның ... ... яғни бір ... ... ... ... еңбекте, еңбек ету процесінде қалыптасқан. Сыртқы
ортамен байланыс жасауда адамның өмір сүруі үшін ең ... ... ... материалдық /тамақ,баспана,киім, еңбек құралдары т.б./ болады. Адам
баласының тарихи даму жағдайында туған еңбек әрекеті ... ... ... ... ... ... біртіндеп дами келе,
қажеттердің жаңа тобын – ... ... ... ... ... Рухани қажеттердің дамуы – материалдық ... ... Адам ... дамуы – тарихи дамудың
елеулі бір кезеңі. Олар адамның алдына әр түрлі мақсаттар қойып ... ... ... ... әрекетке итермелейтін негізгі мотив – оның түрлі қажеттері.
Адам өз қажетіне ... ... ... мақсаттар қояды. Ол мақсаттарды
орындау үшін түрлі әдіс-амалдар қарастырады. ... адам ... ... мен ... тек ... не оған ... ... білдіріп, қана
қоймайды, сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді.Бұл үшін ол
қимыл-қозғалысқа, іс-әрекетке ... ... ... ... көп. Бұларды үлкен екі топқа ... ... Оның ... ... ... ... қойылмайтын қозғалыстар: көздің жұмылуы,
жөтелу,шашалу, түшкіру т.б./, екіншісін ерікті ... деп ... ... ... ... ... көтеріп алу қозғалыстың соңғы түріне
жатады. Кез келген қозғалыс арқылы сыртқы ортаны ... оған ... ... Бұл үшін ... бағытталған қимыл-қозғалыстар жасау
қажет. Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды ... ... ... жеңе ... ... ... психологияда ерік
амалдары немесе ерік деп атайды. Сонымен ерік дегеніміз адамның өз ... ... алу ... ... дегеніміз өмір жолында кездесетін екі
талай кездерде белді бекем буып, қайыспай, кідірмей амал ... ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов /15/.
Қылмыстыњ мотивация жүйесі адам әрекетінің терең тамырларына ... ... ... ... ... қатар, оған адамгершілік және
құқықтық өлшемдермен ықпал етуге ... ... ... ... ... ... мен жетік зерттелмеуінен
қылмыстық мінез-құлық мотивациясы ... мен оның мәні ... ... ... ... ... Мәселен, кейбір авторлардың
пікірінше, «мотивация» ... ... ... ... ... қайсыбірі оны психология ғылымының негізгі мәселесі деп
қарап, оны адамның іс-әрекетін ... ... ... ... ... /16/
Мен де осы соңғы көзқарасты қолдаймын.
Өйткені жоғарыда аталып кеткендей мотивация адам әрекетінің пайда
болуына, оның ... ... бір ... ... соның арқасында қойылған
мақсатқа жетуіне, оның динамикасының түпкі нәтижесінің жеке адам ... ... бар адам ... детерминанттарды /детерминизм –
себептілік, барлық құбылыстар ... ... ... ... дейтін
ілім/ кеңінен қамтиды.
«Мотивация» сөзін тар мағынада алып қарасақ, ол адам қызметінің нақты
түрлері мен ... ... ... ... ... /17/. ... ... зерттеулерде мотивацияның
негізгі екі аспектісі, атап ... оның ... және ... ... Іс-әрекет мотивациясын кең мағынада алып қарасақ, ол
адамның жалпы мінез-құлқын анықтайтын ... ... ... ... ... күштердің жүйесі» ретінде ұғыну
да осы анықтамаға ... ... ... ... ... ... бұзылуына сәйкес жауапкершілік шараларын
алдын-ала қарастыратын, әртүрлі мотивтер негізінде туындайтын жеке ... ... ... бұл ... ... ... енетін элемент ретінде
өзінің заңды мағынасын білдіріп тұр. Заң нормаларында мотив барлық ... ... ... Қылмыстың қоғам үшін аса қауіптілігі көрініс
бергенде, не болмаса жасалған ... ... ... ... ... ... ... ғана заң тікелей мотивке жүгінеді.
Заң шығарушы тарапынан мотивке барлық кезде мән берілмесе де ... ... ... ... құрамның субъективтік жақтарын
анықтауда мотивтің маңызы өте зор /20/.
Негізінен ... ...... ... ... бір ... яғни
әрекеттің мақсатын, құрамын, мотиві мен құндылығын жобалайтын ... ... Бұл ... ол ... ... санасына, жеке адам психикасына
маңызды мінездеме береді.Мұнда субъекті мен оның қызметі арасындағы ... бір түрі ... орын ... жылдары заңгер-криминалистер арасында қылмыстық әрекет мотивінің
психикалық механизмін зерттеуге ... ... ... ... қылмыстық әрекеттің мотивациялық аясын әлеуметтік психология,
криминология және қылмыстық құқық ... ... ... ... жұмыстар атқару қажеттілігі туындайды /94/.
Мұндай жұмыстар қатарына әсіресе адамның қоғамға жат әрекетінің мотиві
мен басқа ... және ... ... ... ... ... пен сезімді, /95/ жеке адам кінәсінің
ерекшелігін, мотиві мен мақсатын сипаттауға арналған еңбектер ... ... ... жасаған кінәлінің жеке басының мотивациялық ерекшеліктері,
бәсекелестік мотивтері және бағалау қарым-қатынасы, /97/ жеке адам ... ... -69/ ... ... ... ... /99/. ... ішінде адам
белсенділігі, жеке адам әрекетіндегі мотивтердің ... ... ... ... ... көзқарастар қалыптасты. Олардың басым
көпшілігі адам ... ... ... ниет ... ... ... деген пікірде. Көптеген психологтар адам
белсенділігінің ... көзі ... ... қызығушылықты, идеал мен
сенімді, дүниеге көзқарасты мойындайды. Ал кейбір психологтар адам ниетін
оның қажеттілігі мен ... ... ... императивінде деп біледі.
Олардың қайсыбіреулері мотивті қажеттілікпен немесе сезіммен ... оны ниет және ... ... ... ... психологиялық
күйімен байланыстырады.
Алайда баса көрсететін жай мынада. Мотивациялық аяда қылмыстық
әрекеттің қандай ... ... да, ... ... мотив қылмысқа итеретін қозғаушы күш және оның ішкі қайнар көзі
ретінде танылады. Ал жасалған қылмыс ... ... ... ... ... боп саналады. Сондықтан мотивациялық ая қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қарсы
қылмыстық әрекеттің шынайы себептерін түсінуге мүмкіндік беретін маңызды
белгі болып ... ... ... ... ... ... ... қарағанда анағұрлым
кең екендігі белгілі.
Мотивация мазмұны адам белсенділігінің алғашқы итергіш күші мен жеке
адамның психологиялық ... ... ... орындауға дайындығын
ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... ықпал ету арқылы олардың әдепкі ... ... ... ... ... ниеттің, итергіш күштердің жиынтығын өзіне қамти
отырып, адамның құрылымдық қалыптасуына негіз ... ... ... әлеуметтік маңызы бар іс-әрекеті негізінде көрінеді.
Бұл ретте мотивацияны адам ... ... ... ... ... арқылы өтетін құбылыс деуге болады/22/. Сондықтан да
қазіргі қолданылып жүрген заңдық ... ... ... ... және
кінәліге жаза тағайындауда маңызы бар мотивация мәселелеріне ... ... ... ... кодексінің бірқатар баптарында
қылмыс құрамына тікелей қатысты мотивациялық ... ... ... ... ... кек алу, ... мен құнығу т.б.
көрсеткіштер аталған. Алдын ала айта кететін жағдай, жастарға тән ... ... ... ... ... ... бұзақылық, кек
алу т.б. мотивтері.
Осы арқылы мәселе тек мотив төңірегінде емес, сонымен қатар қылмыстық
әрекетке ... ... ... ... ... ... мотивациялық
элементтері жөнінде болуға тиіс.Әзірге қылмыстық ... ... ... жоқ ... ... ... әлі ертерек болғандықтан бұл
мәселе заң тәртібі негізінде шешілуді қажет етеді. /22/
Мұндай жол басқа да ... ... ... зерттеуге мүмкіндік
берер еді. Мәселен, заңгерлер арасында мотивтің криминогендігі жөнінде осы
кезге дейін бірыңғай пікір болмай ... ... мен ... қылмыстардың мотивін салыстырып қарағанда олардың ерекшеліктері
әуелі кәмелетке толмағандардың жасына, әлеуметтік жағдайына және ... ... ... ... атау ... ... 14-17 жас
аралығындағы жасөспірім үшін бір ... ... ... ... ... кезең. Екінші жағынан, алдағы міндеттердің күрделілігінен
/еңбек қызметінде дайындық/ ол өзінің іс-әрекетіне жауапты адам ... ... ... ... ... қатынастар шеңберінен
көбінесе шығып қалады.
Өмірде бір емес бірнеше мотивтерден өрбіген көптеген ... ... Олар да ... ... көрсеткіші мен мағынасы жағынан
әрқалай болуы мүмкін, ал ... ... ... ... ... ... әрине, жетекші мотивке аса жоғары орын берген жөн.
Кәмелетке толмаған құқық бұзушылар іс-әрекетінің мотивтерін ... ... ... ... ... ... ... күрделене береді. ... бұл ... да ... ... ... ... ниет, итергіш күштер пайда
болады. Өйткені, жасөспірімнің көз ... өмір ... кеңи ... ... ... ... ... жасөспірімнің мінез-құлық
тәртібі, біріншіден, стихиялы түрде жинақталған ішкі әуестігіне, екіншіден,
кездейсоқ сыртқы жағдайларға байланысты сипатталса, әрі ... бұл ... ... ... ... ... ... маңызды нәрсеге айналғанда қалайда
қанағаттандыруды талап етеді. Жасөспірімдер қажеттілік ... тиып ... оны ... ... ... ... ... жетілмегендіктен, өз
қажеттілігін ұрлық жасау арқылы қамтамасыз етудің жеке бас пен ... ... ... ... де өзін ... ... мен жастрадыњ ќылмысќа ќатысуыныњ себептері туралы сµз
етер болсаќ, жасы ... ... 90-95 ...... ќылмысына не себеп дегенге келсек, б±лардыњ кµпшілігі
оќуѓа, адал ... ынта ... бос ... ... ... ... ішімдікке, нашаќорлыќ жєне басќадай есењгірететін заттарды
пайдалануѓа, ... жат ... ... ... ... ... ... арнайды. Ќоѓамѓа жат осындай іс-
єрекеттер сµз жлќ ... ... ... табу ... ... ... жєне басќалай маск‰немдік ... ... ... ... ... кµп ... µзін «наѓыз еркек» етіп
кµрсету маќсатында кез келген ќылмысќа барудан ... ... ... ќылмыстыњ зардабына онша мєн бермейді.
Жасµспірім ќылмыскерлерге сай ќасиеттерге ... олар ... ... ... ... жауапкершілігі сезінбейді, ±ят, ар-намыс
дегеннен ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.Ќылмыс жасаѓан жасµспірімдердіњ бір ... ... ... ... ... ... ... шегетіндер, ж±ќпалы жєне
басќа да аурумен ... ... ... кµпшілігі
тєрбиеніњ,баќылаудыњ жоќтыѓынан ерте бастан ішімдікке, есірткілік заттарды
т±тынуѓа ‰йренген, ќањѓыбастыќпен, ‰йден ... ... ... ... жасаѓандар.
Жасы кємелетке толмаѓандардыњ арасында ќылмыстыќ кєсіпті, ќылмыстыќ
нормалар мен дєст‰рлерді жете ... ... ... ... ... ... моральѓа жат теріс ќылыќтары, єке
мен бала ... ... ... ... діни ... кері єсер ... аќпаралыќ ќ±ралдары арќылы порнографиялыќ заттардыњ, ќатыгездік,
к‰ш ќолданудыњ таралуы, жасµспірімдер ќылмысыныњ к‰шеюіне себеп болып отыр.
Кµптеген ... ... ... іс-єрекетіне отбасы,
оќу орындары ењбек ±жымы тарапынан ешќандай ... ... ... ... ... ... кµрсетіп отыр.
Бесіктен белі шыќпай ... ... пен ... ... жат ... баруына не себеп? Б±л жаѓдайѓа кім ... пе , єлде ... ... істеген баласыныњ єрекетіне немќ±райлы
ќарайтын ата-ана ма? Б±л с±раќќа бір ѓана жауаппен шектелу ... ... да, адам ... ... ... ... Оныњ ... жасап,
ќылмыскерге айналуыныњ бірќатр себептері бар. Атап айтќанда, отбасындаѓы
тєрбие, жан±яныњ материалдыќ єл-ауќаты, ж±мыссыздыќ, ... бос ... тыс мол ... жєне т.б. ... ... ... ... т‰суініњ
себебі мыњ сан екен. ... бала ... ... немесе жаман
ќасиеттердіњ ќалыптасуы тєлім-тєрбиеге тікелей байланысты. Кµптеген жылдар
бойы ... ... ... орынѓа ќойылып, «адамды ќоѓам жєне ±жым
тєрбиелейді» деген т±жырым ќалыптасты. М±ндай ќате ... ... ... ќиындыќтар туѓызѓанын мойындау ќажет.
2. КЄМЕЛЕТКЕ ТОЛМАЃАНДАРЃА ТАЃАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА Т‡РЛЕРІ МЕН ... ... ... ... ... мен жас ... оларѓа таѓайындалѓан жаза т‰рлері
Жазаны жеке даралауды ќарамастан б±рын біз жаза т‰сінігі мен ... ... ... ... ... ... ... єлеуметтік - ±йымдастырушылыќ жєне мєдени-тєрбиелік шаралардыњ
шешуші мєнге ие екендігі ... ...... ... алу, барлыќ ќалѓандары:
Мєжб‰рлеу /ќорќыту/ жєне сендіру /тєрбиелеу/ - б±л ... ... ... ... ... ... мемлекет саясатыныњ белгілі бір ќажетті
т‰рі бола т±рып, жан-жаќты шараларды, єсіресе ќылмыстыќ ... ... ... ... ... ... шараларды ќамтиды, м±ны
ќылмысты болдырмау саясаты деп ... ... ... ... ... да ... ... сонау Кењес заманынан бастап,
ќазіргі кезге дейін жазаныњ ... ... ... пікірлер туѓаны
белгілі.Б±л пікірлер бірде жаза маќсаттарыныњ мазм±нына ќатысты туса,
бірде ... ... ... жаза маќсатыныњ саны негіз болып келеді.Мысалы,
орыс зањгер – ѓалымы С.В.Познышев: «жазада тек ќана бір ... болу ... ... /26/ ... ... ... профессор Р.Т.Н±ртаев
жазаныњ маќсатын «‡ш бірлік» деп атайды.Профессор А.Мамытов жазаныњ алдына
‰ш маќсатты ... ... ... ... ... тєрбиелеу, ќайтатєрбиелеу
арќылы ќылмыс істеген адамды ќайтадан ќылмыс істемеуге бет ... ... ... ... ... адамныњ сазайын тарттыру арќылы
басќа адамдарѓа да ќылмыс істеуден бас тартуѓа ыќпал жасау»/27/ ... ... ... ... мен жас ерекшеліктеріне
байланысты оларға тағайындалған жаза ... де ... ... ... ... ... ... қатаң қылмыстық шаралар /өлім
жазасы, өмір бойы бас бостандығынан айыру ... ... жасы ... статусының ерекшеліктеріне байланысты оларға
белгілі бір лауазым ... ... ... ... ... бас
бостандығынан немесе әскери қызметінен шектеу ... ... ... ... ... ... келтіріп отырмын:
1. Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері:
а/ ... ... бір ... айналысу құқығынан айыру;
в/ қоғамдық жұмыстарға тарту;
г/ түзеу жұмыстары;
д/ қамау;
е/ бас бостандығынан айыру болып ... ... ... толмай сотталған адамның дербес табысы немесе өндіріп
алуға жарайтын мүлкі болған жағдайда ғана тағайындалады. Айыппұл оннан ... ... ... көрсеткішке дейінгі мөлшерде немесе кәмелетке ... ... ... өзге ... екі ... алты айға ... ... тағайындалады.
3. Кәмелетке толмағандарға белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру
бір жылдан екі жылға дейінгі мерзімге тағайындалады.
4. Қоғамдық жұмыстарға ... ... ... жүз ... ... дейінгі
мерзімге тағайындалады, ол кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... табылады және ол оны оқудан немесе негізгі жұмысынан
бос уақытында атқарады. Он алты жасқа толмаған адамдардың бұл жаза ... ... ... екі ... ал он алтыдан он сегіз ... ... үшін ... үш ... аспауы керек.
5. Түзеу жұмыстары сот үкімін шығарған кезде он алты жасқа жеткен кәмелетке
толмай сотталған адамдарға бір жылға ... ... ... сот үкім ... ... он алты ... жеткен кәмелетке толмай
сотталған адамдарға бір айдан төрт айға дейінге мерзімге тағайындалады.
7.Кәмелетке толмай сотталған адамды бас ... ... он ... ... ... кісі ... үшін – он екі жылдан аспайтын
мерзімге тағайындалуы мүмкін. Он төрт жастан он алты жасқа ... ... ... бірінші рет жасаған адамдарға бас бостандығынан айыру
тағайындалмайды.
8. ... ... ... адамдар бас бостандығынан айыруды:
а/ бас бостандығынан айыруға бірінші рет сотталған еркек жынысты кәмелетке
толмағандар, ... әйел ... ... ...... ... ... бұрын бас бостандығынан айыру жазасын өтеген еркек жынысты кәмелетке
толмағандар – күшейтілген режимдегі тәрбиелеу колонияларында өтейді.
9. ... ... ... және дәрежсіне кінәлі адамның жеке басына
және басқа да мән-жайларға қарай сот ... ... ... ... еркек жынысты кәмелетке толмай сотталған адамның бас ... ... ... ... ... өтеуін тағайындауы мүмкін.
10.Сот жазаны орындаушы органға кәмелетке толмай сотталған ... ... ... оның жеке ... белгілі бір ерекшеліктерін ескеру туралы
нұсқау беруі ... ... жасы ... ... психикалық
өзгешелігі: денсаулығының нашарлығы, белгілі бір іс-әрекетке қабілеттілігі,
белгілі бір мамандыққа баулу қажеттіліктері ... ... ... 79-
бабында жазаны өтеуден қасақана ... ... ... бұл ... ... ... ... көрсетпеген. Кәмелетке жасы
толмағандарға мұндай ... ... ... ... ... ... 40,42,43-баптарына сәйкес жүзеге асырылады. Кәмелетке толмаған
адамдарға жаза ... ... ... ... ... Кәмелетке толмаған адамға жаза тағайындау кезінде осы Кодекстің
52-бабында көзделген мән-жайлардан ... оның ... мен ... ... даму ... жеке ... өзге де ... оған жасы үлкен адамдардың ықпалы ескеріледі.
Кәмелетке толмаған жас жеңілдететін ... ... ... ... және ... ... жиынтықта ескеріледі. Кәмелетке
толмаған адамға тағайындалған жаза әділ болуы керек. Әділ жаза ... ... ... тікелей әсер ететін жазаны айтамыз.
Профессор Б.Ж.Ж‰нісовтыњ «Ќайта тєрбиелеу ... ... ... ... ... ќажеті жоќ/28/.¤йткені, ќайта тєрбиелеу
дегеніміз мєжб‰рлеу болып ... ... ... яѓни ... т±жырымдауын, ќазаќстандыќ зањгер-ѓалым Д.С.Чукмаитовтыњ « жазаныњ
маќсаттары тыѓыз ... ... жєне ... ... ... жазаны
ќолдану кезінде олар µз арасында тењгеріліп отырылуы керек» - деген пікірін
ќолдаймын/29/.
2.2. Кәмелетке ... ... ... және жазадан
босату.
Кәмелетке толмағандарды қылмыстық ... және ... ... және арнаулы қылмыстық-құқылық нормалар арқылы ... ... ... ... нормасы бойынша кәмелетке толмағандар шын өкінуіне
байланысты/65-бап/; қажетті ... ... ... ... ... ... ... /67-бап/, жағдайдың өзгеруіне
байланысты /68-бап/, ескіру мерзімінің өтуіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... Қылмыстық
кодекстің 69 және 75 ... ... ... ... ... ... ... немесе оның жазасын өтеуден босату
кезінде тең жартысына қысқартылады.
Қылмыстық кодекстің 69-бабының 5-бөлігіне сәйкес жасаған ... ... ... ... өлім ... ... ... адамға ескіру мерзімі
туралы мәселені сот шешеді. Бұл норма жасы ... ... ... заң ... ... адамдарға өлім жазасы немесе өмір
бойына бас бостандығынан айыру жазасы қолданылмайды. ... ... ... 5-бөлігі жасы кәмелетке толмағандарға ... ... пен ... ... ... ... үшін жасы
кәмелетке толмағандар ... ... Жасы ... ... ... ... ... көрсетілген қысқартылған ескіру
мерзімдері ҚК-ң 87-бабында көрсетілген ... ... 18 бен 20 ... ... да қолданылады. Он сегіз бен жиырма жас ... ... ... ... ... сипатын және жеке басын ескере
отырып, сот ... ... ... ... ... арналған
арнаулы тәрбие немесе емдеу-тәрбиелеу мекемесіне орналастыруды қоспағанда,
осы бөлімнің ережелерін ... ... Жасы ... ... ... жалпы қылмыстық – құқылық норманың негізінде шартты түрде
соттау /63-64 ... ... ... ... бұрын шартты түрде босату
/70-бап/, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза ... ... ... ... ... ... босату /73-бап/, жүкті
әйелдердің және жас балалары бар әйелдердің жаза өтеуін кейінге қалдыру /72-
бап/ ... ... ... мерзімі өтуіне байланысты жазаны өтеуден
босатылады. Қылмыстық ... ... ... ... жазаны
өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың тәртібін белгілеген.
Кәмелетке толмағандарды жалпы ... ... ... ... ... ... бірге олар жайында қылмыстық заңда мынадай
арнаулы ... де ... ... ... ... шараларын қолдану арқылы жазадан
босату ... ... ... бар мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы жазадан босату
/82,83/-бап.
Кәмелетке жасы толмағандарды арнаулы тәрбие немесе ... ... ... ... ... /83-бап/, /6-бөлігі/. ҚК-ң 81-
бабына сәйкес бірінші рет ... ... ... ауырлықтағы қылмыс
жасағаны үшін сотталған кәмелетке толмаған адам, егер оны түзеуге осы
Кодекстің ... ... ... әсері бар мәжбүрлеу шараларын
қолдану жолымен қол ... ... ғой деп ... сот оны ... ... мүмкін. Мұндай ретте 82-бапты қолданған дұрыс болады.
«1.Сот кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... ... олардың орнындағы адамдардың не мамандандырылѓан
мемлекеттік органның қадағалауына беру;
в/ келтірілген ... ... ... ... ... бос уаќытын шектеу жєне кємелетке толмаѓан адамныњ ж‰ріс-т±рысына ерекше
талаптар белгілеу;
д/кємелетке толмаѓандарѓа арналѓан ... ... ... емдеу-тєрбиелеу
мекемесіне орналастыру.
2. Кємелетке толмаѓан адамѓа бір мезгілде тєрбиелік єсері бар ... ... ... ... толмаѓандарѓа жер аудару, абаќтыѓа ... ... т.б. ... ... ... ... ... органдарына
ќылмыскерге ќылмыскерге ќылмыстыќ жазаны емес, тєрбиелік сипаттаѓы
шараларды ... ... ... беріп отырады. Ќазаќстан ќылмыстыќ
кодексі 83-бабыныњ 6-тармаѓына сєйкес тєрбиелік маќсаттаѓы ... бірі ... ... толмаѓандарды ењбек ±жымыныњ ќоѓамдыќ
±йымныњ ... жеке ... ... ... не ... ... тєрбиелеушілері туралы Ережеге сєйкес оѓан ќоѓамдыќ ... ... ... жасµспірімдерге арналѓан арнайы ... ... жєне ... ... ... ... ... толмаѓандарѓа жаза таѓайындалуы м‰мкін не ... ... бар ... ... ... ... Б±л ... таѓайындалатын жазалардыњ т‰рлері де кµрсетілген.
Кємелетке толмаѓандар мєселесініњ жања ... ... ... ... ... бір ... жањалыќ болса, екінші жаѓынан олардыњ
ќ±ќыќ б±зушылыѓыныњ себептерін, оѓан єсер ... жєне ... ... ... кµп кµмегін тигізері даусыз/31/.
Кємелетке толмаѓандардыњ ... ... ЌР ... ... 16 ... ал кейбір ауыр ќылмыстар ‰шін 14 ... 14-ке ... ... ... жања тµрт бап – 121 ... ... ... єрекеттері/, 233-бап /терроризм/ , 142-бап
/террорлыќ акті туралы біле т±ра кµрінеу ... ... ... ... ... ... баптардыњ басым кµпшілігімен б±ѓан дейін
ересектердіњ, яѓни кємелетке ... ... ... ... ... Б±л ретте жас мµлшерін т‰сіруге не себеп болды деген с±раќ
туындауы м‰мкін.
Ќазіргі кездегі зањ ... ... ... ... ... ... жоќ.
Ќылмыс жасаѓан баланы ќылмыстыќ жауапкершілікке тарту мєселесі єр
елде т‰рлі шешілген.Мєселен, ќылмыстыќ жауаптылыќ Англияда, ... ... ... ... он бір, ... он ... белгіленген.
Ал, біздіњ, зерттеушілердіњ пікірінше но тµрт жас – ... ... ... бір ... ... ... осы ... жасµспірімі ќоѓам алдындаѓы жауапкершілігін
сезінетін, ... ... ... ... ... ... µз ... баѓа беретін дєрежеде.Єрбір жат ќадамыныњ
зардабын, оныњ кері ... ... ... зањ ... жат ... ... жєне ... міндет ж‰ктеп, ќылмыстыќ жауапекршілікті ауыр
ќылмыстар ‰шін – ќалѓан ќылмыстар ‰шін 16 жастан ... ... ... ... ... ... ... наќты
зиянын, дењгейін аныќтау мањызды орын алады. Єрекеттіњ жан-жаќты ...... ... ... ... ... шаралардыњ
ж‰зеге асуына жол ашады.
Кємелетке толмаѓандардыњ ќылмыстыќ ... ... ... ... ... 71-бабыныњ 1 бµлігініњ 2 трамаѓына сєйкес міндетті.
Егер кємелетке толмаѓан сезікті, айыпталушы не олардыњ зањды µкілдері
адвокатпен ... ... ... ... сот іс ... ... ... етуі ... ... ... ... ата-анасы немесе басќа
да зањды µкілдері болѓан кезде олардыњ іске ќатысуы міндетте.Олар болмаѓан
жаѓдайда ќорѓаушы жєне ... ... ... ... ... ... кємелетке толмаѓандарѓа б±лтартпау шаралары
ретінде ешќайда кетпеу жєне µзін ... ... ... ќол ... ... ... ... беру, кепіл болу, ‰йде ... ... ... ретінде ќамау, сондай-аќ ±стау кємелетке толмаѓанѓа
осы кодекстіњ 132, ... ... ... ауыр ... аса ауыр
ќылмыс жасаѓан кезде ѓана ерекше ... ... ... ... прокурорлар алдын ала ... ... ... ќамауда ±стаудыњ мерзімі алтьы айдан жоѓары ... жєне ... ... ... ... есте ... ... отырысында кємелетке толмаѓан сотталушыныњ ата-аналары немесе
µзге де зањды µкілдері шаќырылуы тиіс.
Ал, кємелетке ... ... ... бас ... ... ... ауырлататын мін-жайларда кісі µлтіргені ‰шін он екі жылдан аспайтын
мерзімге таѓайындалуы м‰мкін. Он тµрт жастан он екі жасќа ... ... ... ... рет жасаѓан адамдарѓа бас бостандыѓынан ... ... ... бас бостандыѓын шектеу, µлім
жазасы, ЌК-тіњ 39-бабыныњ 2 – бµлімінде ќаралѓан ќосымша ... ... жєне т.б. ... ... ... ќараѓанда Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ
кодексі бойынша кємелетке толмай ... ... бас ... ... ... ... ... бар. Атап айтќанда, жасалѓан
ќылмыстыњ ауырлыќ дєрежесіне, сот ... ... ... бас ... ... бірінше рет сотталѓан еркек жынысты
кємелетке толмаѓандар саны жалпы режимдегі тєрбиелеу колонияларында µтейді.
Ал, б±рын бас ... ... ... ... ... ... ... к‰шейтілген режимдегі тєрбиелеу колонияларында, жалпы алѓанда,
кємелетке толмаѓан ... жаза ... ... оныњ µмірі мен
тєрбиесініњ жаѓдайлары, психикалыќ даму ... жеке ... µзге ... сондай-аќ оѓан жасы толмаѓандардыњ ... ... жас ... ... ... басќа да жењілдетілген жєне
ауырлатылѓан мєн-жйлармен жиынтыќ та ескеріледі.
Бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлыќтаѓы ќылмыс ... ... ... ... ... егер оны ... тєрбиелік єсері бар
мєжб‰рлеу шараларын ќолдану жолымен ќол жеткізуге ... деп ... ... ... ... босатуы м‰мкін, ќылмыстыќ жауаптылыќтан жоѓарыдаѓы
негіздермен босатылѓан жасµспірімдерге байланысты ... тек ... жасы ... істері жµніндегі комиссияныњ ќарауына
беру туралы ... ... жања ... ... ... тєрбиелік
єсері бар мєжб‰рлеу шаралары атты т±тас бір бап ... ... ... кємелетке толмаѓан адамѓа тєрбиелік єсері мынадай мєжб‰рлеу шараларын
таѓайындауы м‰мкін; ... ... ... ... ... не ... ... органныњ ќадаѓалауына беру,
берілген зиянды ќалпына келтіру міндетін ж‰ктеу, бос уаќытын шектеу ... ... ... ... ... талаптар белгілеу,
кємелетке толмаѓандарѓа арналѓан арнаулы тєрбие немесе ... ... Атап ... нєрсе, кємелетке толмаѓан адамѓа бір
мезгілде ... ... бар ... тєрбиелеу шаралары таѓайындалуы
м‰мкін.
Кємелетке толмаѓандарды жазаны ... ... ... мерзімінен б±рын
босатуѓа да біршама µзгешеліктер енгізіліп, наќтыланѓан. Ендігі жерде
кємелетке толмаѓандар кішігірім ... орта ... ... ... ... жаза ... ... ‰штен бірін, ауыр ќылмысы ... ал аса ауыр ... ... ‰штен екісін µтегеннен кейін шартты т‰рде
мерзімінен б±рын босатылуы м‰мкін/35/.
2.3. Қылмыстық жауаптылықты ... ... ... ... ... адамға жаза тағайындау кезінде соттар
қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін жағдайларды ескереді. ... ... ... ... үшін кінәлі адамға жазаны жеке даралауға мүмкіндік
береді және үкімнің жаза тағайындауға қатысты бөлігі бойынша заңдылықтың
сақталғанын ... сот ... ... жеңілдетеді.
Жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың тізімі Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 53 бабында ... ... ... ... қарастырылып отырған жағдайлардың жасалған қылмысқа ғана ... ... ... жеке басына қатысты екенін және оны ... ... ... ... жауаптылықты жеңілдететін
жағдайларға - қылмыстық әрекетке, қылмыскердің жеке ... ... ... ... қоғамға қауіптілікті азайтатын және соған сәйкес
жауаптылық пен жазаға ықпал ететін қылмыс ... ... және ... тыс жағдайлар жатады.
Заңда қарастырылып жауаптылықты жеңілдететін ... ... ... ... сүйеніп бірнеше түрлерге бөлінеді. Бір
авторлар қарастырылып отырған жағдайларды қылмыстың ... ... ... ал ... ... қылмыстық әрекетті сипаттайтын, яғни оның объективтік және субъективтік
қасиеттерін сипаттайтын жағдайлар;
2/ қылмыскердің жеке басының сипатына қатысты жағдайлар, - деп екі ... ... ... жеңілдететін жағдайларды қылмысты
жасаудың себептері мен жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... ... және ... жеке
басының қоғамға қауіптілік дәрежесін сипаттайтын жағдайларға және тек
қылмыскердің жеке басын ғана ... ... ... /36/.
Әдебиеттерде кездесетін жауаптылықты жеңілдететін жағдайларды белгілі
бір топтарға бөлуді қарастыра отырып, біз оларды мынадай ... ... ... тек ... өзін ғана ... ... кінәлінің жеке басын ғана сипаттайтын жағдайлар;
3/қылмысты және кінәлінің жеке басын қатар сипаттайтын жағдайлар.
Жауаптылықты жеңілдететін жағдайларды жан-жақты ескерудің маңыздылығы
мен ... ... тек заң ... ... ... ... сот органдарының қаулыларында да бірнеше рет көрсетілген. Жасы
кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... мен сипатына қарай ерекше болып келеді.
Көп жағдайларда нақты жағдайлардың қайсысы ... ... ... ... қылмыстық істерінде маңыздылығы жағынан әртүрлі
роль ойнайды, демек олар ... ... ... әсер етеді.
Қылмыстық кодекстің 53 бабында көрсетілген жауаптылықты жеңілдететін
жағдайларды тек қана қылмыскердің жеке басын сипаттау тұрғысынан ... ... ... екі ... ... болады:
1/ кәмелетке толмаған қылмыскерлерге тікелей /толықтай/ қатысы ... ... ... ... ... ... 6 ... қатысы болса да қажетті ерекшеліктері бар жеңілдететін жағдайлар.
Жаза тағайындағанда сот әрқашанда жазаны ... ... ... ... ... ... бөлігінде көрсетілген баптағы санкциясы
шегінде ғана тағайындайды. ... де, тек бұл ... ... ... ... әрине жеткіліксіз. Міне, сондықтан да Қылмыстық кодекстің
53-бабында заңшығарушы қылмыс құрамының шегінен шығатын басқа да ... ... Бұл ... ... жағдайлардың бірден бір
ерекшелігі.
Кәмелетке жасы толмағандардың жазасы мен ... жеке ... ... ескеретін жеңілдететін жағдайларының шеңбері кең және
көпжақты. Бұл ... ... ... және ... ... ... жөнінде және кінәлінің жеке басы жөнінде толық түсінік құрастыруға
және әбден негізделген, ... ... ... әсер ... ... ... Сонымен бірге соттың анықтаған жеңілдететін
жағдайларының үкімнің баяндау /описательная ... ... ... және
көрсетілуі тиіс екенін көрсете кету маңызды. Сондықтан іс материалдарында
бар жауаптылықты ... ... ... ... ... барлық зардаптармен қоса заңның бұзылғандығы ретінде қарастырылуы
тиіс. Алайда, бұл талаптардың сот ... ... ... ... ... ... ... әуелі жасы кәмелетке
толмағандарға тікелей /толықтай/ қатысы барларына тоқталайық:
1/ Қылмыстық кодекстің 53-бабының «а» ... ... ... жағдай ретінде - өмірлік мән-жайлардың кездейсоқ тоғысуы
салдарынан кішігірім ... ... рет ... ... ... заң талаптарына сай адам бұрын ешқандай қылмыс жасамаса
неемесе бұрын жасаған ... үшін ... ... ... ... өтсе ... ... жойылса не алынса, сондай-ақ ол адам бұрын
жасаған қылмысы үшін жауаптылықтан босатылған болса мұндай жағдайда ол адам
қылмысты бірінші рет ... деп ... Ал ... ... ... ... ... –қылмыс жасауға алдын-ала дайындықтың
болмауы, қылмысты табан астында немесе абайсызда жасауы ... ... ... ... үшін ... жерден туындап, оның іс-
әрекетіне әсер ... ... ... ... жақын адамының өлімі, өрт,
жер сілкінісі нәтижесінде дүние-мүлкінен, үй жайынан айырылып қалу, тағы
басқа да ... ... ... ... ... 10 ... ... кішігірім ауырлықтағы қылмыстар
жасалғаны үшін заңда көзделген ең ауыр жаза екі ... бас ... ... қасақана жасалған қылмыстық әрекет, сондай-ақ қылмыс
жасағаны үшін заңда көзделген ең ауыр жаза бес ... бас ... ... абайсызда жасалған әрекеттер жатады.
Жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың бұл ... ... ... ... ... ... ... біздің зерттеу
мәліметтерімізден көруге болады.
Кәмелетке жасы ... ... ... ... ... дәл осы жағдайды айтуға болады. Өйткені, заңда көрсетілгендей,
1-ші рет кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған
кәмелетке толмаған ... егер оны ... ... ... ... ... ... шараларын қолдану жолымен қол жеткізуге болады деп ... оны ... ... ... мүмкін. Бірінші рет ... ... ... кәмелетке толмағандар үшін жауаптылықты
жеңілдететін жағдай ретінде, ... ... да ... ету ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болады.
2/ Қылмыстық кодекстің 53 бабының «б» тармағы ... ...... ... ... қылмыс жасауын жатқызады.
Аталған жағдайды жеңілдететін жағдай ретінде ... ... ... ... ... Біріншіден, кәмелетке жасы
толмағандар өздерінің физикалық және ... даму ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде ие ... ... да ... ... ... ... толығымен
ұғына бермейді. Олар көбінесе тәрбиелеудегі кемшіліктер мен ересек
қылмыскерлердің әсерінен ... ... ... біз жоғарыда атап өттік.
Екіншіден, кәмелетке жасы толмағандар жаза қолдануға байланысты мұқтаждықты
өте ауыр көтереді, бірақ олар тәрбие мен ... тез ... ... ... ... ... үкімде өзінен-өзі нақтыланып
дәлелденуі тиіс.
14-17 жас – жеке тұлғаның қалыптасуындағы жаңа ... ... жылы ... бір саты ... ... төрт жылды қамтитын ұзақ
мерзім. Сондықтан да ... ... және сот ... жасы 16-ға толмаған
қылмыскерлердің жасаған қылмысын ерекше және сапалық жеңілдететін ... ... ... ... ... ... тек ... толмағаны ғана емес, сонымен бірге оның ... жасы ... 14 жас ... 15 жасарлығы есепке алынуы тиіс.
Қылмыстық істерді талдау кезінде 53 баптың «б» тармағын ... ... ... қолданылатын жазаны және басқа да қылмыстық-
құқықтық шараларға байланысты әртүрлі ескеретінін ... Тағы бір ... жәй ... жасы толмағанды қатал жазалаған ... ... ... ... жағдай ретінде соғұрлым аз ескеріледі
екен. Бұл көрініс соттарға міндетті түрде ... ... ... ... 53 ... «б» ... ... қажеттілігін көрсетеді.
3/ Қылмыстық кодекстің 53 бабының «д» тармағы ... ... ... үш түрін қарастырады:
а/ қылмыс жасағаннан кейін зардап шегушіге тікелей медициналық және өзге де
көмек көрсету;
б/ ... ... ... мүліктік залал мен моральдық зиянның орнын
өз еркімен толтыру;
в/ ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер жасау.
Өмірде әртүрлі жағдайлардың болатыны белгілі. Мысалы, абайсызда
адамды қағып кеткен ... ... ... дер кезінде ауруханаға
жеткізіп, өлімнен алып қалады. Осындай көмектің арқасында қылмыс зардабының
едәуір жеңілдейтіні рас. Соны ... ... ... ... ... ... деп табады және оны есептеуге міндеттейді.
Келтірілген зиянның есесін өз еркімен толтыру деп – ... өз ... ... ... ... ... ... және
моральдық зиянның орнын толтыруын түсіну қажет. Мысалы, ұрланған заттың
өзін немесе ... ... ... ... жағдайда одан қайта
кешірім сұрауы, тағы сол сияқты жағдайлар.
Жазаның мөлшері мен түріне ... ... ... әсер ету ... ... ... өз ... психикалық
қатынасын ескеру қажет/37/. Соның ішінде, өз әрекеттерінің құқыққа қайшы
екенін түсінген, шын жүректен өкініп және өз ... ... ... ... ... кінәсін жууға тырысқан адамдарға әділ жазаның жеңілі
тағайындалуы тиіс.
Қарастырылып отырған ... ... ... әсер ету ... туралы сөз болғанда, екі маңызды факторда
есте ұстау қажет. Біріншісі, қоғамға қауіпті зардаптың ... ... ... орнын толтыру немесе келтірілген зиянды жоюды шешу ... ... ... мотивтері. Әрине, жазаны анықтау барысында
алатын ... ... ... ... ... өз ... мойындап
отырған, жәбірленуші немесе оның жақындарына ауыр жағдайда көмек көрсетуге
шын жүректен ынта білдірген адамға сот ... ... ... ... жаза ... ... ... елеулі материалдық зиянның орнын толтырудан ... және ... ... қашу ... жасалған әрекеттер аз ғана кешірім
жасауға тұрарлық.
Кінәлінің жауаптылығына әсер ететін екінші фактор, бұл ... ... ... және ... жеткіліктілігі мен оның дәрежесі.
Кәмелетке жасы толмағандардың осы тұрғыдағы әрекеттерін қарау ... ... ... ... ... ... Яғни қылмыс зардабының қоғамға
қауіптілігі толық жойылған сайын қылмыскердің тағдыры соғұрлым ... ... ... ... ... ... көп ... жалақыларының жоқтығынан, еңбек ... мен ... ... ... ... ... көлемін жеткілікті түрде
түснбеуінен – келтірілген зиянды жою немесе оны ... үшін ... ... ... ... ... ... қабілетті
емес.
Сондықтан да, қылмыстың зиянды зардаптарының жойылмауына және
келтірілген ... ... ... ... ... ... ... соны мұқият талдап отыру қажет. Бұл жерде әсіресе, кәмелетке жасы
толмағанның ... ... ... ... ... Егер
жасөспірім өзінің мүмкіншіліктері шегінде қылмыстың ... ... ... ... ... немесе бұл жағдайлардың тууына қандай да
бір әрекеттер жасағаны ... ... бұл ... ... ... етті деп ... әбден мүмкін.
4/ Қылмыстық кодекстің 53 бабының «и» ... ... ... – Қылмыс жасау үшін түрткі болған жәбірленушінің ... ... ... ... қылығы салдарынан жан күйзелі үстінде
қылмыс ... ... ... ... ... ... жатпайтын қылығы қылмысты арандатуға әкеліп соғады, ал кей
жағдайларда кінәлінің жан күйзелісін ... осы ... ол ... ... ... жан ... ... жеңілдететін жағдайға жату үшін ол
біріншіден, жәбірленушінің заңсыз әрекеттері салдарынан /күш көрсету, қатты
қорлау не болмаса басқа да ... ... ... жан ... ... жағдайында жасалуы керек./38/
5/ ҚК-тің 53-бабының «е» тармағы жауаптылықты ... ... ... ... басындық, отбасылық немесе өзге де ауыр мән-жайлардың тоғысуының
салдарынан не жаны ашығандық себебімен қылмыс ... ... ... ... ... бір ... ... жасы
толмағанның кінәсінің дәрежесін ... және ... ... жазаның
төмендеуіне де әсер етеді.
6/ ҚК-тің 53-бабының «к» ... ... ... жағдай ретінде –
шын жүректен өкіну, айыбын моындап келу, қылмысты ашуға, қылмысқа ... ... және ... ... ... ... ... белсенді жәрдемдесу жағдайын қарастырады. Шын жүректен ... ... ... ағынан жарылып өзінің қылмысын мойындауы, өзінің іс-
әрекетіне шын жүректен /талпыну/ ... ... ... ... шын жүректен өкінуді айыпкердің түзелуге деген алғашқы
қадамы ретінде әділ ... ... келу деп ... адамның құқық қорғау немесе құқық
қолдану органдарына жасаған ... ... ... ... мәлімдеме
жасай келіп, жасаған іс-әрекеті үшін тиісті жазаны өтеуге әзір ... ... ... кодекстің 53 бабының «ж» тармағы ... ... ...... немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан, немесе
материалдық, қызметтік ... өзге де ... ... ... жасауды
жатқызады.
Бұл жағдайлардың жауаптылықты жеңілдететіндердің ... ... ... ... ... жасаған адам еріксіз, басқа ... ... ... ... ... оған ... ... да
тәуелді болу себепті өз ойын емес басқа біреудің ойын іске асыруға мәжбүр
болып, ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған адамның өзіне-өзі сену, өмірдің қиындығына ... жас ... ... ... ... ... төмен.
8/ Қылмыстық кодекстің 53 бабының «3» тармағы бойынша ... ...... қауіпті қол сұғушылықтан ... ... ... ... ... ... бұзу ... жасауды жатқызады.
Алайда, аталған жауаптылықты жеңілдететін жағдайды іс бойынша ... ... ... ... сипаты мен қауіптілігіне қорғанудың
анық, сөзсіз сәйкессіздігі орын алған кезде ғана ... ... ... ... ... ... ... қарау кезінде ... ... ... ... ... жан күйзелу жағдайында
шабуылшының қауіп сипатын әрдайым дәл болжап, соған сәйкес қорғаныс құралын
таңдай алмауы ... ... ... ... кодекстің 53 бабының «в» ... ... ... ... да, ... ... ... отырып қолдануды қажет ететін
жағдайлардың бірі. Өйткені, бұл жағдай барлық жасы толмаған ... тек әйел ... жасы ... ... ... ... жасы толмағандардың қылмыстары жөніндегі ... ... ... ... бұл түрі іс ... аз ... қыз ... қылмыс жасау оқиғалары сирек кездессе де, ол жағдай
ересектермен салыстырғанда аса ... ... ... ... ... 18-ге ... қыз баланың әсіресе психикалық жағдайы жасы жеткен
немесе бұрын бала тапқан әйелдермен ... қиын ... ... ... 53 ... «г» ... жауаптылықты жеңілдететін
жағдайдың бірі ретінде – Айыпкердің жас балалары болуын жатқызады.
Айыпкердің жас балалары болуы да жеңілдететін ... ... бұл ... ... ... ... туындайды. Егер сотталушының өз
балаларына шынымен қамқоршы екендігі анықталса, онда оған ... ... ... ... және олардың өсіп жетілуіне ... ... ... жас ... деп 14 жасқа толмағандар саналады.
Егер айыпкер ата-ана ... ... ... ... айналыспайтын және оларға материалдық көмек көрсетпейтін
болса, балаларына қатыгез немесе оларға қарсы ... ... ... ... айтылған мән-жайлар жеңілдететін болып есептелмейді. Қылмыстың
құрамын сипаттайтын ... ... ... ... ... ... жағдайларды мынадай түрлерге бөлуге болады:
1/ қылмыстың ... ... ... немесе бұл топты
«жәбірленушінің тәртібінің сипаттамасы» деп аталатын ... ... ... ... ... ... әрекеті мен оның теріс ... ... ... ... есепке алынады.
2/ қылмыстың объективтік жағына жататын жағдайлар жатады. Мұнда қылмысты
жасау тәсілімен ... ... ... ... ... байланысты
факторлар есепке алынады.
3/ қылмыстың субъектісін сипаттайтын жағдайлар мұнда айыпкердің ... ... оның сот ... ... ... ... ... алынады.
4/ қылмыстың субъективтік жағын сипаттайтын жағдайлар, яғни жәбірленушінің
тәртібіне айыпкердің реакциясын ... ... ... ... ... осы жоғарыда айтылған жағдайларды көрсете
отырып, заң сотқа бұдан ... да ... ... ... ... ... береді.
2.4. Ќылмыстық жауаптылықты ауырлататын жағдайлар.
Жаза тағайындау кезінде жауаптылықты ауырлататын жағдайлардың маңызы ... ... және сот ... ауырлататын жағдайларды қолданумен
байланысты көптеген мәселелер пікірталас туғызады. Соның ішінде жазаны жеке
даралау кезіндегі заңда ... ... ... ... ... мәселе болып отыр: жазаны ауырлататын жағдайлардың жеке
түрлерін ... ... де ... болып табылады. Кәмелетке жасы
толмаған қылмыскерлерге жауаптылықты ... ... ... ... ... мәселе де шешімін таппаған.
Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексініњ 54-бабында жауаптылыќты
ауырлататын жаѓдайлардыњ ... ... ... орай жаза ... соттар осы тізімде кµрсетілген жаѓдайларды ќылмыстыќ жауаптылыќты
ауырлататын жаѓдайлар деп тануѓа болмайтынын ескерген жµн.Осыныњ негізінде
мынадай т±жырым ... ... ... кµрсетілген жауаптылыќты ауырлататын
жаѓдалардыњ т‰рлері т‰пкілікті жєне кењінен талќылауѓа ... ... ... Одаќ ... ... Сот ... 1969 ... 20
маусымдаѓы Сот ‰кімі туралы ќаулысында да кµрсетілген еді. ... ... ... жаѓдайлардыњ тізімі т‰пкілікті болып
табылады жєне соттыњ жазаны ќолдану кезінде зањда кµрсетілмеген ... ... ... ... ... ... ... жаѓдайлардыњ
табиѓатымен т‰рлері де пікірталас тудырѓан.
Осы мєселе жµнінде ... ... ... ... біз
жауаптылыќты жєне жазаны ауырлататын жаѓдайларды ‰ш т‰рге бµлуді д±рыс деп
есептеймін:
1/ тек ќана ќылмыстыќ ... ... ... ... тек ќана ... жеке ... ... жауаптылыќты ауырлатушы
жаѓдайлар;
3/ ќылмысты жєне ќылмыскердіњ жеке т±лѓасын ќатар сипаттайтын жауаптылыќты
ауырлатушы жаѓдайлар.
Қылмыстық құқық теориясында жазаны ... ... ... ... де ... ... ... жөнінде жазылған еңбектерді ... ... ... және ... ауырлататын жағдайларды үш түрге бөлуді дұрыс деп
есептейміз:
1/ тек қана ... ... ... жауаптылықты ауырлатушы
жағдайлар;
2/ тек қана қылмыскердің жеке тұлғасын сипаттайтын жауаптылықты ... ... және ... жеке тұлғасын қатар сипаттайтын жауаптылықты
ауырлатушы жағдайлар.
Осыѓан байланысты тек ќылмыстыњ µзін ѓана сипаттайтын жауаптылыќты
ауырлататын жаѓдайларѓа мыналар ... ... ... ауыр ... ... /ЌР ЌК-њ 54 ... б ... айтуы бойынша, “ жауаптылыќты ауырлататын жаѓдай ретіндегі”
ауыр зардап деп – ... ... ... ... ќылмыстармен
салыстырѓанда келтірген зияныныњ біршама ірі жєне ерекше зиянды болуын
т‰сіну ќажет.
Тек қылмыстың өзін ғана ... ... ... ... түрі – Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 54 бабының «л»
тармағы ... ... ... ... ... өзге де ... нәубат
жағдайларын пайдаланып, сондай-ақ жаппай тәртіп бұзушылық кезінде қылмыс
жасау.
1/ Тек қылмыстың өзін ғана сипаттайтын ... ... ... ...... бір ... өзінің қызметтік, кәсіби немесе
қоғамдық борышын өтеуін байланысты оған немесе оның ... ... ... ... ... Бұл жағдай Қылмыстық кодекстің 54 бабының
«3» тармағында қарастырылған.
Негізінде ... ... ... ... ... ... ... кєнілі адам тек ќана ќылмыстыњ тікелей ... ... ... ... ... объектілергі ќауіпті єдісті ќолданып ќылмыс
жасауы. М±ндай жалпыѓа ќауіпті єдістер болып жарылыс, µрт ќою, су ... ... ... ... ... газдарды пайдаланып
ќылмыс жасау танылады.
Кємелетке жасы толмаѓан жасµспірімдердіњ ќаруѓа, отќа, жарылѓыш заттар
мен транспорт ќ±ралдарына ... ... ... ... б±л ... ... єкеп соќтырады. Н.П. Пономоревтыњ пікірінше, жалпыѓа ќауіпті єдісті
ќолданып ќылмыс жасау жаѓдайын т±жырымдау оны тек ќасаќана ќылмыстарѓа ѓана
ќолдануѓа негіз бола ала ... /36/. ... ... ... зањѓа сєйкес
келмейді, µйткені абайсызда жасалѓан ќылмыстыњ ќ±рамы жалпыѓа ќауіпті
єдіспен жанаспайды/40/.
Тек ... µзін ... ... ... ... ...... Республикасы Ќылмыстыќ кодексініњ 54 бабаныњ “л”
тармаѓы бойынша ... ... ... ... µзге де ... ... пайдаланып, сондай-аќ жаппай тєртіп б±зушылыќ кезінде ќылмыс
жасау.
Жалпы ж±ртшылыќќакелген ауыртпалыќ жаѓдайына жер ... су ... ... ќар кµшкіні, µрт апаты, дауыл соѓуы сияќты оќиѓалар жатады.
“Кінєлі адамныњ басќа уаќытќа ... осы ... ... жасауы оныњ жауаптылыѓын сµз жоќ ауырлатады ” – деп д±рыс жазады
профессор ... ... 241 ... ... жаппай тєртіпсіздік жаѓдайына
ќылмыс жасауѓа – к‰ш ... ... ... б±зумен,м‰лікті
жоюмен, жарылѓыш заттарды µкіліне ќарулы ќарсылыќ кµрсетумен ... ... ... ... ќылмыс жаау єрекетін айтамыз.
4/ тек ќылмыстыњ µзін ѓана ... ... ... ... т‰ріне – белгілі бір адамныњ µзініњ ... ... ... ... ... байланысты оѓан немесе оныњ ... ... ... жатќызуѓа болады.Б±л жаѓдай Ќылмыстыќ кодекстіњ 54
бабыныњ “з” ... ... ... Қылмыстық кодексінің 54 бабының «п» тармағы тек
қылмыстың өзін ғана сипаттайтын ауырлататын жағдайға - ... ... ... ... ... ... қылмыс жасауды жатқызады.
Адамдардың нысанды киімін немесе құжатын ... ... ... ... ... негіз болады. Айыпкердің жеке тұлғасын ... ... ... ... ... жеке тұлғасын
сипаттайтын жауаптылықты ауырлататын жағдайларға Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 54 бабының «а» ... ...... ... ... рет жасау жағдайы жатады.
Бұл жағдайдың түсінігі Қылмыстық кодекстің 11 ... ... ... бұрын қылмыс жасаған адамның ... ... егер ... жасаған қылмысы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту мерзімі өтіп
кетсе, немесе заңмен белгіленген тәртіп бойынша ... ... ... не адамның бұрын жасаған қылмысы үшін соттылығы жойылған
немесе алынған болса жауаптылықты және ... ... ... ... ... ... көп ... ғалым В.П. Малков, болған
қылмысты, егер ол абайсызда жасалса, ал келесі қылмыс ... ... ... ... қылмыспен кінәсі жағынан бірдей, бірақ қылмыс өзінің
объектісі мен мотиві жағынан ... ... егер ... ... ... ... ... қылмыс объектісі және мотиві жағынан
сәйкес болып, бірақ ... ... ... мен ... ... ... ауырлататын жағдай ретінде есептемеуді ұсынады /42/.
Алайда, біздіңше бұл жерде бұрын қандай да бір ... ... ... жасаған қылмысы заң бойынша жауаптылықты ауырлататын жағдай болып
есептелуі керек. ... адам ... де ... ... отыр. Ал
белгілі жағдайлар кінәлінің соңғы жасаған қылмысын жеңілдету ... ... жасы ... ... ... ... баға ... сот
бір-бірімен келісілген жағдайлардың кең шеңберін ескеруі тиіс. Мәселені
дұрыс баяндай отырып, ... ... ... ... деп ... ... ... ауырлығы, оны жасауға ықпал еткен себептер мен
жағдайлар, сотталушының қылмысқа қатысу дәрежесі мен кінәсінің сипаты. ... ... ... ... ... мәліметтермен салыстыру қажет.
2/ Алғашқы қылмысы бойынша жазаның түрі мен шегі; ... ... ... дәрежеде әсер ету мүмкіндігі және шын мәніндегі әсер
еткендігі; ... бұл ... ... ... және ... ... ... онымен қандай тәрбиелік жұмыстар жүргізілді;
3/ Бұрынғы қылмыстық ... ... ... ... ... қылмысқа итермелеген себептер қандай; ол кездейсоқ тық болып
табылмай ма. /43/
Заң ... ... аса ... ... ... ... шешкенде, егер қылмыскер бұрынғы ауыр қылмысты 18-ге дейінгі
жасында жасаған болса оның бұрынғы ... ... ... бұл
жағдайдағы мәні, қылмыстық кодекстің 54-бабының «а» тармағының тек ересек
қылмыскерлерге ғана қатысты, ал 18 ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Тек қылмыскердің жеке тұлғасын сипаттайтын ауырлатушы жағдайдың келесі
түрін Қазақстан Республикасы қылмыстық кедексінің 54-бабының «м» ... ... ... немесе уытқулық еліту жағдайында қылмыс жасауды
жауаптылықты ауырлататын жағдай ретінде қарастырады. Адамның алкогольдік,
есірткілік ... ... ... ... ... ... ... кінәлінің
келтіретін зияндылығының сау адамға қарағанда едәуір зор ... ... оның ... ... де ... екендігін көрсетеді. Сот
жасалған қылмыстың сипатына қарай бұл ... ... ... деп ... да ... Бұл мәселені шешу барысында соттар
кінәлінің мастығының ... ... ... ... сондай-ақ оны
осындай күйге алып келген басқа да ... ... ... Ал ... ... ... ... жасаған кезде мас болуы, егер оны мұндай күйге
арақ, ... ... ... да есеңгірететін заттарды пайдалану арқылы жасы
ересек қылмысқа қатысушы жеткізсе кәмелетке толмағандар үшін жауапкершілік
пен ... ... ... деп ... Заң әдебиеттерінде де осы
айтылған ойдың дұрыс деп ... ... ... ... ... ... ... соттың осындай нақтылы шешімі үкімде міндетті түрде
көрсетілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің 54 ... «г» ... ... ... ... ... рөл ... жауаптылықты ауырлататын
жағдайға жатқызады. Бұл жағдайды да тек қылмыскердің жеке басын сипаттайтын
ауырлататын жағдайға ... ... ... ... ... айрықша белсенді рөл ... тек оның жеке ... ... ... ... ... жағдай қылмысты тек бір адам немесе топқа қатысып жасағанда
ескерілуі тиіс. Қылмыс жасағанда айрықша ... рөл ... ... қылмыс
жасау кезінде оған қатысушы адамдардың ... ынта ... ... түсіну қажет. Бұл қылмыс жасаудың кез келген тұсында болуы ... ... ... аса ... рөл ... ... ... топты
ұйымдастыру, оған қатысатын адамдарды іріктеп алу, оларға нұсқау беру т.б.
әрекеттерден тұрады.
Егер қылмыс топ арқылы жасалса, онда топқа ... ... рөлі жаза ... ... жеке-жеке ескерілуі тиіс.
Қылмыскердің жеке басын сипаттайтын ... ... ... ...... өзі қабылдаған антын немесе кәсіби
антын бұза отырып қылмыс жасауы ... Бұл ... ... ... ... да ... ... негізі. Өйткені, аталған адамдар ... ... бұза ... өзіне берілген сенімге қиянат жасап алдау
жолына түседі. Мысалы, антты бұзып, мемлекеттік құпияны ... ... ... ... банк ... ... ... бұзып салушылардың
қаржылардың қаржыларын өзі пайдаланып кетеді және т.б. әрекеттер.
Қылмыстық жауаптылықты ауырлататын ... ... ... және ... жеке ... ... ... жауаптылықты
ауырлататын жағдайларға мыналар жатады:
1/ Қылмыстық ... 54 ... «в» ... ... ... ... ала сөз ... адамдар тобының, ұйымдасқан топтың немесе
қылмыстық қауымдастықтың құрамында қылмыс жасау.
Бірнеше адамдардың бірлескен қылмыстық әрееттері мемлекетке, ... ... жеке ... бір адамның жасаған қылмыстық
әрекеттеріне қарағанда біршама ауыр зиян ... ... ... бірнеше қылмыс жасамақшы оймен алдын ала
біріккен екі немесе одан да көп адамнан тұратын ... топ ... ... ... ... ... бір ... қылмыстық әрекет жасаумен
айналысу үшін құрылған құрылымдық бірігулер жатады деп түсінген жөн.Оның
ұйымдасқан қылмыстық ... ... сол, ... ... екі ... одан да көп ... топ ... мүмкін.
Қылмысты және кінәлінің жеке басын қатар сипаттайтын жауаптылыққа
ауырлататын ... ... бір түрі ... ... 54 ... ... ... – жүктілік жағдайы айыпкерге ... ала ... ... ... жас ... басқа да қорғансыз немесе дәрменсіз адамға,
не айыпкерге тәуелді адамға қатысты қылмыс жасау жағдайын қарастырады.
Жас балаға, кәрі немесе ... ... ... я біле тұра жүкті
йелге қарсы қылмыс ... ... ... ... жат ... мінездердің болуын көрсетеді. Қылмыстық құқық бойынша жас ... – жасы 14-ке ... ... Кәрі ... мен ... байланысты
зейнеткерлікке шыққан, соған сәйкес қылмыскерге қарсылық көрсетуге қауқары
жоқ адамдарды айтады. Ал дәрменсіз халдегі ... деп ... ... ... өзінің ақыл-есінен айырылған, дене ... ... ... ... ... ... жоқ жандарды айтамыз.
Қылмыстық кодекстің 54 бабының «д» тармағы бойынша ... ... ...... үшін ... ала белгілі психикасы
бұзылуының ауыр түрінен зардап ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасауға тартуды қарастырады.
Ќылмыскердіњ ж‰йке ауруымен ... ... ... жас баланы
пайдаланып ќылмыс жасауы оныњ ќоѓам ‰шін ерекше зиянды екенін ... ... ... адам жас ... ... ... д±рыс
ќалыптасып, адам болуына кесірін тигізеді, ауру адамды ќылмыстыќ ... µзін ... ... ќалдыруды кµздейді. М±ндай
жаѓдайдыњ ќылмысты ауырлататын жаѓдайѓа ... сол, ... ... ... ќылмысты ниетін басќа адамдардыњ ќолымен –жас
баланы немесе психикалыќ аурумен ауыратын адамды пайдалану ... ... жасы ... ... жаѓдайында жасмы толмаѓан
жасµспірімніњ жаѓдайы екі жаќты екенін ескеру ќажетті: бір ... ол ... ... ... ... жєбірленуші; ал екінші жаѓынан – ол
ќылмысќа тартылѓан, ... ... да ... ... ... іске тартумен к‰ресу жалпы ... ... ... ... ... бір ... – деп ... А.С.Чукморова /44/.
Қылмыстық кодекстің 54 бабының «и» ... ... ... ... боп – аса ... ... ... сондай-ақ
жәбірленушіні қинап қылмыс жасау жағдайы жатады.
Ерекше ќаталдыќ деп айыптыныњ жєбірленушіні ќинап ќылмыс ... ... ... ќаталдыќтыњ белгілеріне ретінде жєбірленушініњ денесін кµп
жерден жараќаттау, жанын ќинайтын уды пайдалану, тірілей ... кµп ... ... ... ... болады. Жєбірленушіні жаќындарыныњ
кµзінше ерекше ... ... ... ... ... ол ... ... болып табылады/45/.
Ќылмысты жєне ќылмыскердіњ жеке басын ќатар сипаттайтын ауырлатушы
жаѓдайѓа – ... ... ... ... 54 ... “е”
тармаѓы бойынша - ±лттыќ, нєсілдік, жєне діни µшпенділік немесе араздыќ
себебі бойынша, басќа адамдардыњ ... ... ... ... ... ... ... немесе оны жасауды оњайлату маќсатында
ќылмыс жасау ... ... ... соты ... 1994 ... ... ... өмірі мен денсаулығына ... ... ... реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» ... ... ... деп ... ... ... ... және
қорлаған ерекше қайғы-қасіретке душар еткен әрекеттерін түсіну қажет.
Бұл ... ... ... пен ... ... мән-жайға
жату себебі мұндай әрекеттердің қауіптілігі жоғары, олар ... ... ... ... ... ЖАСЫ ... БАСЌА ДА ЌЫЛМЫСТЫЌ-Ќ¦ЌЫЌТЫЌ ЫЌПАЛ ЕТУ
ШАРАЛАРЫН ТАЃАЙДАУДЫЊ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1.Кємелетке толмаѓандарѓа таѓайындалатын тєрбиелік єсері бар ... заң ... ... ... ... үлкен мән бере отырып,
кәмелетке жасы толмағандарға тәрбиелік әсері бар ... ... ... де ... ... ... бар мәжбүрлеу шарасы
қылмыстық жаза болып табылмайды, ол қылмыстық жауаптылықты ... ... жеке ... жасы ... ... ... бар ... шаралары
тек қана қоғамға қауіпті әрекет жасағанда қолданылады.
Тәрбиелік әсері бар ... ... деп – ... ... соттың кәмелетке толмаған жас кінәліге қоғамға қауіптілігі
онша жоғары емес қылмысты ... үшін ... ... ... ... бірге олардың тарапынан жаңа қылмыстық әрекеттердің
алдын алу ... ... жасы ... ... бағытталған
шараларды түсіну қажет.
Бұл тєрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану мүмкіндіктерін
қарастыратын нормалар Қылмыстық кодекстің 82 ... ... ... рет ... ... орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін
сотталған кәмелетке толмаған адам, егер оны ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге болады деп танылса, сот
оны қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін» - ... ... бар ... шаралары, жоғарыда айтылғандай, тек
мына жағдайларда ғана ... ... ... жасы толмаған адамның қылмысы оның өмірінде ... ... ол ... ... қылмысы кішігірім немесе орташа ауырлықта деп танылуы
керек.
Тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... болып
қылмыстық жазаны қолданбай-ақ кәмелетке жасы ... ... ... ... бар мәжбүрлеу шарасын қолданудың мақсатқа сәйкестігі
жөніндегі мәселені шешу кезінде ... ... ... қауіптілік
дәрежесі мен сипатын, кінәлінің жеке басының ерекшелік, ... оның ... ... ... және ... да жағдайларын, сонымен
бірге сотқа қылмыстық жазаны тағайындауда қажет етпей, ... ... ... да ... ... қажет.
Тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларының түрлері қандай және олар
қандай жағдайларда қолданылады ? Енді осы сұрақтарға жауап ... ... ... 18 ... ... адам ... ... ауырлықтағы қылмысты ... рет ... үшін ... және ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шарасын қолодану
арқылы босатылуы мүмкін.
Екіншіден, сот оны ата-ананың қадағалауына ... ... ... ... сот ... ... органдардың
қадағалауына беруі мүмкін.
Сонымен тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін:
1/ кәмелетке ... ... ... ... ... ... керек;
2/ осы қылмыстарды жасағаны үшін кәмелетке толмағандардың сотталуы ... ... ... үшін ... ... 82 ... көзделген тәрбиелік
әсері бар мәжбүрлеу шаралары жеткілікті деп ... ... ... осындай
реттерде ғана 82 бапты қолданған дұрыс болады.
Сот кәмелетке жасы толмаған қылмыскерге тәрбиелік әсері бар мынадай
мәжбүрлеу шараларын ... ... ... ;
2/ ... немесе олардың орнындағы адамдардың немесе мамандырылған
мемлекеттік органның қадағалауына ... ... ... ... ... ... ... бос уақытын шектеу немесе кәмелетке толмаған адамның жүріс тұрысына
ерекше талаптар ... ... ... ... ... ... немесе емдеу-тәрбиелеу
мекемесіне орналастыру.
Тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларының ... ... ... тиімді құралы – осы шараларды қатал да ... ... ... ... Бұл шаралар кәмелетке толмаған адамның өзінің, оның
заңды өкілдерінің және қамқоршысының, сонымен ... ... ... лауазымды адамының қатысуымен жүргізіледі. ... ... ... ата-аналарының немесе олардың орнындағы
адамдардың не арнаулы мамандандырылған ... ... ... ... өзімен бірге оны беретін адамдарды сотқа немесе
басқа органдародың шақыруынан бас ... және ... ... ... ... ... тиіс ... әсері бар мәжбүрлеу шарасмының нақты түрін қолдану туралы
мәселені шешу кінәлінің жеке ... ... және ол ... қылмысқа
қатысты әртүрлі жағдайлардың толық ... ... ... ... мәліметтеріміз бойынша, бұл мәселені шешу кезінде мына
жағдайлар ерекше ескерілген:
1/ 1/ кәмелетке жасы толмағанның қылмыс жасағанға дейінгі жағымды ... ... ... ... рет ... /20 ... шын ... өкінуі /10 пайыз/;
4/ бұрынғы соттылығының болмауы /7,8 пайыз/;
5/ келтірілген зиянды ... /12 ... ... ... ... ... қылмысты ашуға белсенді жәрдемдесу /19
пайыз/
Тәрбиелік ... бар ... ... ... сот ... ... медициналық сипаттағы мәжбүрлеу щараларын да
қолдануға құқылы.
Мұндай шараларды:
1/ есі дұрыс емес ... ... ... ... ... ... ... психикасының бұзылуынан жаза тағайындауға
мүмкіндік болмаған жағдайда;
3/ есінің дұрыстығын ... ... ... психикасының бұззылуынан
зардап шегетін;
4/ алкоголизмнен немесе нашақорлықтан не уытқұмарлықтан емдеуге ... ... ... ... ... ... ... осы тәрбиелік және медициналық әсері бар мәжбүрлеу шараларының
қылмыстық жазадан ерекшеліктеріне тоқталайық:
Біріншіден, қарастырылған ... ... осы шара ... ... ... ... немесе олардың бас тартуына қарамастан
мемлекеттік күштеуді жүзеге ... ... ... бұл ... тағайындауды ереже бойынша, кәмелетке
толмағандарға сот органдарымен жүзеге асырылады.
Үшіншіден, бұл ... ... ... жаза ... ... ... болдырмайды. Егер ол адам қылмысты есі дұрыс кезінде жасап,
бірақ шығарылғанға дейін ауырып ... оған жаза ... ... Адам жазаны өтеу кезінде психикалық ауруға ... ... ... жазылғаннан кейін жалғастыруды, не наркомандар ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларын жүзеге
асыру арқылы жазаны өтеу мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Төртіншіден, бұл шараларды өзгерту мен тоқтатуды тек сот ... ... ... ... 83-бабында тәрбиелік
әсері бар мәжбүрлеу шараларының негізгі мазмұнын былайшы ... ... ... ... ... оның ... келтірілген
зиянды түсіндіруден және Қылмыстық кодексте көзделген қылмыстарды
қайталап жасаудың зардаптарын түсіндіруден тұрады.
2. Қадағалауға беру ата-аналарына немесе олардың ... ... ... ... ... ... толмаған адамға
тәрбиелік әсер ету және оның ... ... ... ... тұрады.
3. Келтірілген зиянды қалпына келтіру міндеті кәмелетке толмаған
адамның мүліктік жағдайын және оның ... ... ... болуын
есепке ала отырып жүктеледі.
4. Кәмелетке толмаған ... бос ... ... және оның ... ... талаптар белгілеу, белгілі бір орындарға баруға,
бос уақыттың белгілі бір нысанын, оның ішінде механикалық ... ... ... ... пайдалануға тиым салуды,
тәуліктің белгілі бір уақытынан кейін үйден тыс жерде болуын,
мамандандырылған ... ... ... ... ... ... көздеуі мүмкін. Кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... жалғастыру немесе аяқтау, не
мамандандырылған мемлекеттік органның ... ... ... да ... ... Осы ... толық болып табылмайды.
5. Алты айдан екі жылға дейінгі мерзімгі арнаулы ... ... ... ... ... сот ... толмай қасақана
орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамға тағайындауы ... ... болу ... ... ... байланысты,
сондай-ақ түзеуді қамтамасыз етуші мамандандырылған мемлекеттік
органның қорытындысы негізінде сот кәмелетке толмаған адам өзінің
түзелуі үшін ... әрі бұл ... ... ... ... ... ... мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін.
6. Кәмелеттік жасқа толмағандарға арналған арнаулы тәрбие немесе емдеу-
тәрбиелеу мекемсінде болуды осы баптың бесінші бөлігінде ... ... ... ... тек кәмелетке толмаған адамның
жалпы білім беретін немесе ... ... ... ... ... ғана жол ... ... ол кәмелетке толғанға
дейінгісінен аспауы керек.
Кәмелетке толмаған адамның арнаулы тәрбие және ... ... ... мен ережелері арнаулы заңдармен белгіленеді.
3.2. Кємелетке толмаѓандарѓа таѓайындалатын ... ... ... ... сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері Қылмыстық кодекстің 90-
бабында анықталған.
Онда былай делінген:
1.Сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының:
а/ емханалық мәжбүрлеп ... және ... ... ... үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
в/ мамандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
г/ ... ... ... ... ... ... емдеу түрлерін тағайындауы мүмкін.
2. Есі дұрыс ... ... ... үшін ... ... нашақорлықтан /уытқұмарлықтан/ емдеуді не психикасының есі
дұрыстығын жоққа шығармайтындай ... ... ... ... ... жазамен бірге емханалық мәжбүрлеп ... және ... ... ... ... ... ... тағайындауы мүмкін.
Егер адам өзінің психикалық жай-күйі бойынша психиатриялық стационарға
орналастырып емдеуді қажет етпесе қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... және психиатрда емдеу тағайындауы
мүмкін.
Егер адамның психикасының бұзылу сипаты тек ... ... ... ... алатын емдеудің, күтудің, ұстаудың және қадағалаудың
шарттарын талап ететін болса, қылмыстық заңда көзделген ... ... ... ... ... ... ... тағайындалуы
мүмкін.
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу ... ... мен ... ... ... ... сипаты бойынша
стационарлық емдеу мен қадағалауды қажет ететін, ... ... ... ... ... тағайындалуы мүмкін.
Интенсивті қадағалайтын мамандандырылған ... ... ... ... ... ... ... мен жасаған қоғамдық
қауіпті әрекетінің сипаты бойынша өзіне немесе ... ... ... ... ... және ... қадағалауды талап ететін адамға
тағайындалуы мүмкін.
Ал ... ... ... ... ... ... және
тоқтатуды психиатр-дәрігер комиссиясының қорытындысы негізінде мәжбүрлеп
емдеуді жүзеге асыратын мекеме әкімшілігінің ұсынуы бойынша сот белгілейді.
Медициналық сипаттағы ... ... ... адам ... ... тоқтату туралы немесе өзгерту ... ... ... ... бар ... жөнідегі мәселені шешу үшін кемінде алты айда бір рет
психиатр-дәрігер комиссиясында куаландырылып отыруға тиіс.
Медициналық сипаттағы ... ... ... ... немесе
өзгертуді үшін негіздер болмаған кезде мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын
мекеменің әкімшілігі ... ... ... үшін ... ... ... ... бірінші ұзарту емдеу басталған кезден бастап алты
ай өткеннен кейін жүргізілуі мүмкін, мәжбүрлеп емдеуді одан ... ... ... жүргізіледі.
Қорытынды
Жоғарыда айтылып өткен зерттеу ... ... ... ... ... ... Атап ... жазаның мақсаттары бір емес бірнеше болуы мүмкін. Жазаның
мақсаттары бір-бірімен ... ... ... ... жету ... ... Мысалы, өлім жазасында адамды
түзеу мақсатында жету мүмкін емес.
2.Жазаның мақсаттарын негізінен екі түрге ... ... оның ... немесе жақын мақсаттары - әлеуметтік әділеттілікті
қалпына келтіру және ... ... ... ... ақырғы, түпкі мақсаты – қылмыстан сақтандыру немесе қылмыстың
алдын-алу.
Осыған сәйекс ... ... ... кодексінің 38-
бабының 2-бөлігін мынадай редакцияда көрсету ұсынылады:
«Қылмыстық жазаның қарапайым ... ... - ... ... ... және ... ... түзеу.
Қылмыстық жазаның негізгі / түпкі/ мақсаты – қылмыс жасаудан
сақтандыру».
2.Қылмыстық ... жасы ... ... ... ... Олар екі ... ... қылмыстық кодексте көрсетілген жазалардың
барлық түрлерін жасы кәмелетке толмаған қылмыскерлерге қолдануға болмайды
. ... жасы ... ... ... қолдануға болатын
жазалардың өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл ... ...... белгілі дәрежеде шектеп қолдану.
3.Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза ... ... ... жағдайларға мән берген жөн.
Біріншісіне жас қылмыскердің ерекше ерекшеліктерін ... ... ... ... ... мен ... ... дәрежесі;
б/қылмыскердің қылмыстық мотивациясының ерешеліктері.
Ал екінші топқа жалпыға бірдей- басқа да ... ... ... жөн. Олар:
а/ қылмыстық жауаптылықты және жазаны жеңілдететін жағдайлар;
б/қылмыстық жауапатылық пен ... ... ... ... ... келтіру; адамдар тобының, алдын-ала сөз ... ... ... ... ... ... қауымдастықтың құрамында қылмыс
жасау; қылмыс жасағанда айрықша ... рол ... ... ... ... ауыр түрінен зардап шегетіні алдын-ала белгілі
адамдарды не қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... нәсілдік және діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша,
басқа адамдардың заңды ... үшін ... ... ... ... ... оны жасауды оңайлату мақсатында қылмыс жасау;
жүктілік жағдайы айыпекр үшін алдын-ала белгілі әйелге ... ... ... ... ... ... дәрменсіз адамға не айыпкерге тәуелді
адамға қатысты қылмыс жасау;т.б.
Алайда әдебиеттерде, біріншіден, бұл жағдайлар осылай қаралмайды.
Екіншіден, ... ...... ... мен оның қоғамға
қауіптілік дәрежесі көп ... ... ... әрбір қимыл әрекетке бағыттайтын, қажетін ... бір ... ... Бұл ... ... ... деп атауға
болады. Қандай да болмасын объектінің ... ... ... ... ... ... ойын ... тоқтата алатынын және оның мінез-құлқының
мән-жайын толық түсіну ... ... Ал ... ... осы ... ... болуына, оның дамып белгілі бір қалыпқа келуіне, ... ... ... ... оның ... түпкі нәтижесінің
жеке адам үшін маңыздылығына қатысы бар адам қызметіндегі детерминанттарды
кеңінен қамтиды.
Меніңше, жасы ... ... ... ... негізінен үш топқа бөлуге болады.
1/ спирттік ішімдіктерді, темекіні, улы заттарды ... ... ... киюге әуесқойлыққа бағытталған қылмыстарды сипаттайтын
мотивтерді жатқызуға болады.
2/ Бұзақылық, кек алу, жұрт алдында өзін ... ... ... ... жалған жолдастық сенім, өзгелерге ... ... ... ... қылмысқа итермелеуінен қылмыстық әрекет жасауға
әкеп соғатын мотивтерді жатқызуға болады.
3/ Кәмелетке ... ... ... ... мотивтерін бас
пайданы көздеу мақсатындағы мотивтер құрайды. Олардың жалпы мотивтер
құрылымындағы үлес ... 40% ... ... ... кәмелетке
толмағанның жасы мен психологиялық ерекшелігін оның жеке ... ... ... ... тобы құрайды.
Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындау кезінде осы ... ... ... ... ... ... қатар сот жас қылмыскерге
жазаның түрі мен ... ... ... ... шешу ... ... ... динамикалық тұрғысынан нақты тұлға ретінде қабылдауы
керек.
Қылмыстық ... ... «в» ... ... жағдай ретінде – Адамдар тобының, алдын-ала сөз байласқан
адамдар тобының, ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... жағдайы қарастырылған.
Ал жасы кәмелетке толмағандардың қылмысты топтасып жасайтын кездерінде
қылмысты ұйымдастырушының өзі кәмелетке жасы ... ... ... осы ... ... жауаптылығын және жазасын тағайындаған
кезде жауаптылықты ауырлататын жағдай деп есептелуі керек.
Кәмелетке толмағандардың арасында құқық ... және ... ... қарауынсыз қалуының алдын алу ... ... ... бір ... білім беру саласыңдағы заңнаманы
жетілдіру, оның дәл және біркелкі қолданылуына тиісті ... ... ... ... ету ... ... Білім беру қызметіне
қатысты нормативтік құқықтық актілер кешенінде ... ... ... ... ... ... проблемаға назар аударылуы
тиіс. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... мемлекетіміздің қоғамдық құндылықтарына, адамның құқықтары мен
негізгі бостандықтарына сыйлаушылықпен ... ... ... ... ... оқу ... кәмелетке толмағандарға медициналық,
кеңестемелік және басқа да көмек ... атап ... ... ... ... қатыгездік құрбаны болған, ата-анасының мейірімін көрмеген
және ... мен ... ... ... ... қол ұшын ... және анықтама орталықтарына айналуы тиіс. Үшіншіден ... ... бар ... ... ... ... жағымсыз
жағдайдағы, табысы аз ... ... ... ... ... және ... ... оқу және тәрбие
бағдарламаларын әзірлеу мен ... ... ... дәрежеде
қамтылмаған; Төртіншіден. Оқу орыңдарының кәмелетке толмағандардың құқық
бұзушылығының алдын алу ... ... ... ... ... мен оған
баға беру міндеті еліміздің заңнамасы толық ... ... ... ... ... ... бару ... сақтау қиынға соғатын,
сондай-ақ мектепті тастап кететін кәмелетке ... ... ... ... ... Және ақырында, білім беру заңнамасында жастар
арасындағы қылмыстың және кәмелетке толмағандар құқық бұзушылығының алдын
алудың тиімді ... ... ... ... ... білім беру
жүйесінің барлық буындарының арасында ынтымақтастық болуын ынталандыруға,
сондай-ақ осындай зерттеулердің кең ... және ... ... ... ... ... нәтижелерінің негізінде білім басқармалары кәмелетке
толмағандарда заңға ... ... ... бағытталған
бағдарламалар мен әдістемелік құралдар әзірлеп, ... беру ... ... ... ... ... заңға қайшы мінез-құлықтың алдын алудың
неғүрлым тиімді шарасы девиантты мінез-құлқымен ... ... ... қоғамға қарсы бағдарланған жасөспірімдер топтарының
лидерлерін дер кезінде анықтауға және олардың айналадағы адамдарға теріс
ықпал ... жол ... ... табылады. Тәжірибе көрсетіп отырғандай.
Осындай жасөспірімдерді ... ... ... ... ... бұл ... пәрменділігі артады. Осының өзі ... ... ... ... ... ... адамдардың
тарапынан болатын теріс әсерден оқшаулауға мүмкіндік береді. ... үш ... ... ... ... ... ... қоғамға қарсы әрекет жасайтын
кәмелетке толмағандарға арналған жеті арнайы білім беру ұйымын ашқан ... ... де ... істеп жатыр. Алайда аталмыш оқу-тәрбие мекемелерінің
қызметін регламенттейтін нормативтік құқықтық акті әліге дейін қабылданған
жоқ.
Кәмелетке ... ... ... ... және ... ... ... алу жөніндегі мемлекеттік саясаттың тағы бір
бағыты әр ... ... ... ... ... және ... реттейтін заңнаманы жетілдіру болып табылады, себебі кәмелетке
толмағандар құқық бұзушылығының алдын алу ... ... ... ... әр түрлі қызметтердің жұмыс сапасына байланысты. Осы
орайда заңнамада жастарға әр ... ... және ... ... ... ... ... және басқа да ... ... және ... ... ... ... ... басқа жастар
ұйымдарын құру және нығайту жөніндегі экономикалық, және ... ... ... ... қоғам істерін басқаруға, әсіресе көмекке мұқтаж
жастарға қол ұшын беруге бағытталған істерді ... ... ... ... Заңнамада мәдениет, ойын-сауық, спорт және туризм мекемелерінің
әлеуметтік кауіпті жағдайда ... ... ... ... ... және т.б. ... үйірме, секцияларында үйренуге тарту,
отандық және ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Кәмелетке толмағандарды тәрбиелеуде бұқаралық ақпарат құралдары зор
рөл аткарады. ... бұл істе ... ... бар. ... арқылы
адам өлтіру, қатыгездіқ қанқұйлы оқиғалар, алдап-арбау, секс ... ... өзі ... ... зиян ... Осы ... бұқаралықақпарат құралдары туралы заңда жастарға арналған тиісті
қызметтер мен мүмкіндіктерді БАҚ-тар арқылы тарату қажеттігі туралы норма
императивті ... ... ... ... ... ... құралдарын
есірткімен, зорлықпен байланысты материалдар көрсетуді мейлінше азайтуға.
Сондай-ақ ... пен ... ... ... ... мүдделі ететін,
осыған ынталандыратын нормалар көзделуі тиіс. БАҚ-тар өз бағдарламаларын
дер ... ... аса ... ... ... ... мен
жасөспірімдердің ақылын кемітпей, қатыгез етпей, дұрыс бағдар ... ... ... ... мен ... ... ... алудағы, бұл
заттардың зияны туралы акпаратты барлық деңгейде таратудағы рөлі мен
жауапкершілігін заң ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық
жасауының себептеріне кәмелетке толмағандар ... ... ... қадағалау, полиция, сот-тергеу органдарының
жұмысындағы кемшіліктерді жатқызған дұрыс. ... ... ... ... ... ... ... керек. Біріншіден.
Кәмелетке толмағандар құқық бұзушылығының алдын ... ... ... ... ... қорғау, мемлекеттік басқару органдарының, балалар ... ... ... ... және қоғамдық ұйымдар мен
мекемелердің ... ... ... ... ... кешенді
шараларды әзірлеу қажет. Осы ... ... ... ... ... құқық бұзушылығының алдын алумен байланысты шараларды жүзеге
асыру кезінде жинақталатын ақпарат, тәжірибе, ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден,
кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар, ... ... ... және ... ... ... істері, денсаулық
басқару, ішкі істер органдары бірінші кезекте мына жағдайды ... ... мен ... жалпы әлеуметтік нормалар мен құндылықтарға
сай келмейтін мінез-құлқы көп жағдайда есею ... ... ... есейген сайын олардың мінез-құлқы ... Ал ... ... ... немесе бастап келе жатқан құқық бұзушы деп анықтау көп
жағдайда жастардың ... ... ... ... ... әсер ... єдебиеттер тізімі:
1. 1991 жылдың 16 желтоқсанындағы «Қазақстан Республикасының мемлкеттік
тәуелсіздігі туралы» заңы. ... ... ... жинағы. Алматы,
1992, совершенствования деятельности правоохранительных органов.Алматы,
1999,с ... ... Е.И. ... ... РК Общая часть.-Алматы,1998, с.149.
6.Павлов И.П. Шыѓармашылыќ толыќ жинаѓы., 3 том 2 кітабы, 103бет.
7.Ишанбай Ќараќ±лов. Ќырыќ с±раќ. Алматы, 1983, 48-б.
8. ... А.Н. ... ... ... ... 1998, ... ... Жалпыѓа бірдей ќ±ќыќтыќ білім беру туралы
10. Ќ.Жарыќбаев.Психология. Алматы, 1993, 55-56 б.б.
11.Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза. ... 1999, ... ... ... ... – М.,1968, -
с.3.
13. Утанов М.А. Проблемы борьбы с ...... 1998 ... ... ... 1973, ... Ж.Аймауытов.Психология Ќызылдорда-Ташкент, 1926, 58-бет.
16.Джекебаев У.С. , ... Т.Г., ... Р.Н. ... ... ... ответственность.Изд-во наука Каз.ССР.Алма-Ата, 1987, с,б,
17. Насиновская Е.Е. Методы изучения мотивации личности.Изд-во МГУ, ... ... П.М. ... ... ... поведения человека
19.Асеев В.Г. Особенности строения человеческой мотивации. М.1970, с1.
20.Игошев К.Е. ... ... ... и ... преступного
поведения. Горький, 1974 , с.1961-62
21.Филоновский И.Г. ... и цели ... 1968, 2 ... Е.А. ... и поведение человека в правовой сфере. Советское
государство и право, 1972, 8 ... ... А.П. ... ... ... ... Виша ... 1982, с. 64.
24. Каиржанов Е.И. Уголовное право РК Общая часть.-Алматы, 1998, с.185.
25. Ќайыржанов Е.І. Кємелетке ... ... жаза ... ... С.В. Основные начала науки уголовного права.М., 1907, с.52
27. Мамытов А.Советтік ... ... 1971, ... ... Б.Ж. ... ... ... стр.9
29.Чукмаитов Д.С. Теоретические основы системы исполнения наказаний ... ... ... ... ... М.С. ... ответственность несовершеннолетних.Журнал
Правовая инициатива, 1998, 1 с.12
31.Бегалиев К.А. ... ... и ... 1980 , ... ... В.П., Таран Л.Н. Возраст тревог.Москва.,Знание 1973, с.7
33. ... М.М., ... ... ... Москва.,
Юрид.лит.1968,с.15
34. Чокморова А. Борьба с вовлечением ... в ... ... ... Алматы, 1998, с.19
35. С.В.Полубинская. Цели уголовного ... ... ... 1990, ... ... Л.Л. ... и ... обстоятельства в советском
уголовном праве. Ярославль, 1977, с.48-49
37. ... М.М. ... ... ... 1968, ... Аѓыбаев А.Н. Ќылмыстыќ ќ±ќыќ.Жалпы бµлім.Алматы, “Жеті Жарѓы”, 1998,
209 бет.
39. Пономарев Н.П. ... ... ... как ... МГУ, ... 1969, 6, ... Кругликов Л.Л. Кµрсетілген ењбектіњ 74 беті.
41. Аѓыбаев А.Н. Ќылмыстыќ ќ±ќыќ. Жалпы бµлім. Алматы, жеті ... ... ... ... В.П. ... ... и уголовно-правовое
значение. Казань.1970.с.151-152.
43. Бабаев М.М., ... ... ... ... ... ... А. ... с вовлечением несовершеннолетних в преступную
деятельность. ... ... ... 1998, ... ЌР Жоѓарѓы Соты пленумыныњ 1994 жылѓы 23 аќпандаѓы ... ... ... ... єрекеттер ‰шін жауапкершілікті реттейтін зањдарды
соттардыњ ќолдануы туралы” ќаулысы.
46. Нарикбаев М.С., Юрченко Р.Н., Алиев М.М. ... ... ... ... и ... ... ... 1999, с.115.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің қылмыстық жауаптылығы45 бет
Қылмыскер тұлғасының негізгі типтерінің криминологиялық сипаттамасы116 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыскерлігі - әлеуметтік мәселе ретінде56 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Кәмілетке толмағандардын қылмыстық жауаптылығы26 бет
Кәмелет жасына толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі11 бет
Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының жалпы мәселелері83 бет
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығына жалпы сипаттама.32 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының жалпы сипаттамасы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь