Мұсылман тарихнамасының алғашқы дәуірі


Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 25 бет
Таңдаулыға:   

МҰСЫЛМАН ТАРИХНАМАСЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ ДӘУІРІ

Ислам дінінің тара­луы мәдениеттің өркендеуіне жол ашты. Бұл әде­биет саласында тарих жанрының дамуы­нан көрінді.

VІІ ғасырдың соңынан бастап негізінен араб тілінде, сондай-ақ, парсы, түрік, малай тілдерінде жеке халықтар мен әлем тарихы бойын­ша ең­бек­тер жа­зы­лып, биографиялық сөздіктер құрастырылды. Тарих­шы - мұ­сыл­мандар өз ел­дерінің тарихы мен мәдениетіне ғана қызы­ғу­шы­лық танытқан жоқ, басқа елдерге жасалған саяхаттар да сипатталды.

Тарихи баяндаулар интеллектуалдарға ғана емес, қарапайым халық­қа ар­нап жазылғанымен, онда тарих философиясының да мәселелері кө­те­ріл­­ді. Мы­са­лы, Бируни ХІ ғасырда уақыт категориясына шолу жа­са­ды.

Егер Батыс Еуропалық тарихнамада бірыңғай хронология ХІ ғасыр­дан бас­тап қалыптасса, ал ислам тарихшылары оқиғаларды VІІІ ғасыр­дан бас­тап хро­но­логиялық ретпен қойып белгілейді. Араб тарихшылары хро­ни­каның басында жазбаша және ауызша деректерді талдап, салыс­тыр­ған.

Араб тарихнамасының негізгі дерек көздері тарихи ру-тайпалық ше­жі­ре­лер мен әртүрлі исламға дейінгі тарихи әңгімелер еді. Одан кейін Мұ­хаммед пай­ғамбардың іс-әрекеті, діни-тарихи сюжеттер араб тарих­на­­­ма­сының маңыз­ды тақырыбына айналды. Әлемдік тарихи процесс схе­­­ма­сы да құранның идея­сы­мен сабақтас болып жатты. Бір қызығы ҮІІ-ҮІІІ ғасырда мұсылман шежіре­сін арабтардың арғы тегін библия­да­ғы «халықтар таблицасына» сәйкес­тен­діріліп жасалды.

Мұсылман тарихнамасының қалыптасуына астрономиялық білімнің (әлем тарихының хронологиясын қалыптасты) дамуы және көне иран­дық­­тар­­дың тарихи-эпикалық шығармалары (сасанидттік Ирандағы « Пат­­ша­лар кітабы ») үлкен әсер етті. Иудей-христандық апок­рифи­ка­лық ( апо́­кри­фы (көне грек сөзі - жасырылған, құпия ) - соңғы иудей­лік, алғашқы хрис­тиандық библия конондарына кірмеген шығармалар) аңыздарының да ықпалын көреміз.

Ортағасырлық мұсылман тарихнамасы тарихи процесті теологилық тұр­ғыда түсіндіреді. Сонымен қатар олар тарихтағы жеке тұлғаның да ро­лін жоққа шығармайды.

Жоғарыда тарихи шығармалардың негізінде шежірелер жатты дедік. Сол­арды жинап алғаш рет құрастырғандар: Мухаммед аль-Кальби (763 өмірден озды) . Кейін оны толықтырған оның баласы Хишам (819 өмір­ден озды ), Муарриджас Садуси (811 өмірден озды), Сухайм ибн Хафс (806), Мусаб аз-Зубайри (851 өмірден озды), Зубайр ибн Баккар (870), Ибн Хазм ( 1030 өмірден озды), аль-Калькашанди (1355-1418) .

Араб тарихнамасының алғашқы дәуірінің көрнекті өкілі Мұхаммед аз-Зух-ри (741/42 өмірден озды) . Ол жиналған шежірелік және аңыз-әңгі­ме­лер негіз­ін­де саяси мәні бар Мұхаммед пайғамбардың әскери жо­рық­­та­ры жөнінде еңбек жазды.

Осы тақырыпқа қалам тартқан екінші бір тарихшы Ибн Исхака(ша­ма­мен 704-768 немесе 767) . Оның Пайғамбарымыз жөнінде жазған шы­ғар­масы кейінгі тарихшыларға үлгі болды.

Аль-Вакиди (747-823), Ибн Сад (өмірден озды 845), Ибн Сайд ан-Наса , Нураддина аль-Халаби тағы да басқалардың да еңбектерін атап өтпеске болмайды. Олар жазған агиографиялық пайғамбарлар мен мұ­сыл­­ман әулилері жөніндегі қиял-ғажайып шығармалар осы күнге дейін оқыр­манның қызығу­шылығын туғызады.

ҮІІІ ғасырдың екінші жартсы мен ІХ ғасырдың орта шенінде жеке­лен­ген тарихи оқиғаларға байланысты еңбектер пайда болады. Онда араб әскерінің жаулап алу, Халифаттың өз ішіндегі соғыстары баян­да­ла­ды. Бұл тақырып Абу Михнаф (774 өмірден озды) , Абу Убайда (өмірден озды 824 өмірден озды) әсіресе аль-Мадаини (ІХ ғасырдың орта ше­нін­де қайтыс болған) шығарма­ларында көрініс тапты. Араб тарих ғылы­мы­ның орталығы көп уақытқа дейін Ирак болып қала берді.

ІХ ғасырдың екінші жартсында тархи баяндау тәсілімен жазылған шы­ғармалар пайда болды. Олардың ішіндегі ең көрнектісі аль-Белазури (шамамен 820 - шамамен 892) ; Абу Ханифа ад-Динавери (895 өмірден озды) және аль-Якуби еңбектері. Анналдар түрінде жазылған бұл шығар­ма­ларда әлем тарихына шолу, мұсылман қауымы тарихының алғаш­қы ке­зе­ңі, араб әскерінің жорықтары және Халифаттың саяси та­ри­­хы сөз бола­ды. Бұл жанрдағы ең ірі шығарма ат-Табаридің (838 не­месе 839-923) көп том­дық « Пайғамбарлар мен патшалар тарихы ». Толық аты Абу Джа­фар Мухаммад ибн Джари́р ат-Табари . Заманы­ның ірі тарихшы­сы. Пер­сия­да оқыған, бірақ шығамаларын арабша жаз­ған. Оны кейде мұсылман тарих­намасының атасы деп те атайды.

Мұнда әлем тарихы тіршілік басталғанан ІХ ғасырға дейінгі оқиға­лар баяндалады. Шығарманың толық мәтіні бізге дейін жетпеді. Ол 30 мың беттен тұр­ған екен, оқуға жеңіл болсын деп өзі көзі тірісінде қыс­қар­тыл­ған нұсқасын жасаған. Шығарманың парсы, француз, шағатай тіл­деріне ау­да­рыл­ғандары да бар. Кейінде көптеген авторлар оның ең­бегінің толық нұс­қасын кеңінен пайда­ланды.

Тарихи шығармалардың дидактикалық маңызын араб тарихшыла­ры жақсы түсінді. Осындай шығармалардың бір түрін жазған Ибн Мис­ка­вайх (103 жылы қайтыс болды. ) аль-Масуди (957 қайтыс болды), Хам­зы аль-Исфа­хани (Х ғасырдың бірінші жартсында қайтыс болды), Ибн Миска­вайха , Ибн аль-Асира (1160 - 1233), тағы басқа осы сияқты автор­лар әлем тарихын түсінуге ты­рыс­­ты. Бұл ғалымдардың энциклопе­дия­лық білімі, өмірге деген көзқарасы ол­ар­дың жазған еңбектерін бүкіл әлемге паш етті.

Х ғасырдың екінші жартсында Аббасид халифатында билеушілер сарай­ында әулеттік хроника жазатын хатшы-мамандар пайда болды. Олар сарай ақындары сияқты елде, мемлекет ішінде болып жатқан уақи­ға­ларды жіп­ке тіз­ген моншақтай етіп тіркеп жазып отырды. Бұлардың ішін­де де жетістіктерге жеткендері бар. Солардың бір-екеуін атап өте­лік, аль-Ажах­шийари , қайтыс бол­ған уақыты 943; Хилаль ас-Саби . (969-1056), судей ( Ваки аль-Кади , қайтыс болған уақыты 918; аль-Кинди , қайтыс болған уақыты 961; аль-Хуша­ни , қайтыс болған уақыты 971) .

Жергілікті тарихқа, қалалар мен провинция тарихына арналған шы­ғар­малар жазылды. Мысалы Мекке тарихы - аль-Азраки (қайтыс бол­ған уақыты 858), Бағдад тарихы - Ибн Абу ТахираТайфура (819/20 - 893), аль-Хати­бааль-Бағдади (1002-71), Египет тарихы - Ибн Абд аль-Хака­ма (798-871), мұсыл­ман Испаниясы - Абд аль-Малика ибн Хабиба (796-853) . Дамаск тарихы - аль-Каланиси (қайтыс болған уа­қы­ты 1160) және Ибн Асакира (1105-1176), Халеба (Алеппо) ­- Ибн аль-Адим (1192-1262), Гранад тарихы - Ибн аль-Хатиба (1313-1374) .

Ерекше атап өтер тағы да бір тарихшы бар. Оның есімі аль-Хамдани (Х ға­сыр­дың екінші жартсында қайтыс болған), Иемен тарихшысы, Оң­түс­тік Ара­бия тайпаларының географисы, археологисы, генеологиясы жә­не әдебиеті жөн­ін­де энциклопедиялық еңбек жазған.

Ортағасырлық мұсылман тарихнамасының осы дәуірінде аннал­дар­мен байланысып жатқан өмірбаяндық шығармалар пайда болды. Бұл дәс­­түр Ибра­хим ас-Саби (994 өмірден озды) әулеттік тарихынан бас­та­лады. Одан кейін аль-Утби (961-1022, Буидтер тарихы, Газнавидтер та­рихы сияқты шығар­малармен толықты.

ХІІ-ХІІІ ғасырларда мұсылман тарихнамасының орталығы Сирия же­рі­не ау­ысты. Жергілікті Зенгид және Айюбидтер әулеті өз тарихын жаз­­дырды. Имад-ад-дина аль-Исфахани (1125-1201), Ибн Шаддад (1145-1234), Абу Шам (1203-1268) әсіресе Ибн Васил (1207-1298) . Осы салада үлкен жетістік­терге жетті. Осы жерде әлем тарихына бай­ла­ныс­ты туынды­­лар пайда болды. Абу-ль-Фид, 1273-1331; аз-Захаби, 1274-1353; Ибн Касир, 1300-1373 және басқалардың шығармаларын атауға болады.

Араб тарихнамасының бір ерекшелігі - ондағы өмірбаяндық еңбек­тер­­дің басымдылығы. Якут, Ибн Халликан (1211-1282) және ас-Сафа­ди (1296/97 - 1363), Ибн аль-Кифти (1172-1248) және Ибн Абу Усай­би (1203-1270) тағы да басқа тарихшылар саяси, мәдени филосо­фия, меди­ци­на қайраткерлері жөнін­де баға жетпес құнды дүнилер қал­дыр­ды.

Ибн Халдун (1332-1406жылдары) - XІV-XV ғасырлар белесінде өмір сүрген математиктердің арасынан бірінші болып қоғам дамуын тал­да­ды. Ол әр-түрлі қоғамдардың құрылымындағы айырмашылықтар­дың се­­беп­терін айқын­дады. Себептердің бірінші түрі - бұл психология­лық құбылыс, ол сезімтал, отбасындағы және тайпадағы жеке мүшелері мен топтарын байланыстыратын себептердің сипатын анықтайды. Екін­ші түрі - экономикалық құбылыс, табиғи жә­не географиялық жағдай­лар­мен, еңбек, қолөнер және өнер бөлінісімен байланысты болады. Се­беп­тердің үшінші түрі - саяси құбылыстар, яғни билікке иелер мен би­лік­ке бағына­тындар арасындағы қарым-қатынастар, меншік құру, өкі­меттің, мемлекет­тің пайда болуы. Ибн Халдун қоғамның экономикалық дамуының нұсқа­лары туралы бірқатар пікірлер айтқан. Ол адам өң­ді­ру­ші және меншік иесі болған кезде ғана қоғамдық тіршілік иесі болады деп түсінді.

Ибн Халдун адамның әрекеттерін табиғи, материалдық қажеттілік­тер­­ге негізделген әрекеттермен байланыстырып қарастырады. Ол былай деп атап өтті: « Aдамдардың ерекшеліктері қоғамдық өмір болып та­бы­лады. Бұл бір­лескен өмір, қалада немесе ауылдық жерлердегі бір­лес­кен қоныс­та­ну, бұл адамдадың бірігуге, адамдардың өздерінің ка­жет­тіліктерін бірлесе қана­ғат­тандыруға деген бейімділіктерімен түсіндіріледі, өйт­ке­ні адам таби­ғатына өмір сүрудің қажетті құ­рал­дарын алуға бір-бі­ріне көмектесуге ұмтылу тән ».

Ибн Халдунның ойынша, қоғамдық өмірдің негізін адамдардың өң­ді­ріс­тік қызметі, олардың өзара көмектері, өзара әрекеттестігі құрайды. Осы екі фактор адамдардың өмір сүруіне және дамуына мүмкіндік бе­ре­ді. Өңдірістің өсуі мен артық азық-түліктің жинақталуы қоғам про­гре­сінің басты факторлары болып табылады.

Ибн Халдун қоғам мен мемлекетті ажыратып қарады, олардың ара­қа­ты­нас­тары мен дамуының заңдылықтарын айқыңдауға тырысты. Оның тұ­жы­рым­дамасына сәйкес ададар қоғамды тіршілікке кажетті құралдарды бір­лесіп өн­діру­ үшін құрған, өйткені бір адамның қабілеті оның тамақ­тануға деген қажет­тілігін қанағаттандыруға жеткіліксіз. Еңбек бөлінісі - бірігудің ең алғашқы факторы; бірлесуге деген басқа себеп - сырттан тө­не­тін қауіп-қатерден қорғану жөне қоғамдарға бірік­кен адамдардын өз­де­рі­нің алакөздік табиғатының пайда болуынан жал­пы қауіпсіздікті қам­та­ма­сыз ету. Қоғамға климат пен баска да табиғи факторлар ықпал етеді, бірақ ең бастысы - шаруашылық нысандары, өндіріс тәсілдері. Осыған байланысты Ибн Халдун екі кезеңін (күйін) бөліп қарайды: қарапайым немесе "ауылдық". Бұл кезеңде адамдар тек кажеттілерді ғана өндіреді және бұл ұйымның алдында азық-түлік бөлінісі проблемасы мүл­де бол­май­ды. Қоғамның нысаны толық тең дәрежелілік негізіндегі қандас туыс­тар ұйымы болып табылады.

Өркениетті немесе "қалалық" (қолөнердің, сауданың, ғылымнын, өнер­дің дамуы) . Еңбек бөлінісінің дамуы және көптеген адамдардың күш-жігерлерін бірік­тіруі молшылық пенастамдық өндірісін тудырады, ол теңсіздік пен мәж­бүр­леуге негізделген ұйымның пайда болуына әкеп соғады. Екінші кезеңге өмір­шілік (қоғам), (билік-меншік) сәйкес келеді.

Ибн Халдун әл-Фараби менмемлекеттің мәні туралы мәселе бойын­ша пікір таластырады, оның әл-Фарабиден айырмашылығы мем­лекет­ті ке­лі­сім­шарт­тың немесе келісімнің негізінде пайда болған адамның жасанды туын­дысы емес, ұдайы қозғалыс пен дамуда болатын қоғам­ның табиғи да­муы­ның қажетті күрделі және қарама-қайшылыққа толы өнімі деп кара­ды.

ХІV ғасырда тарихшы Ибн Халдун (1332-1406 жж. ) тарихи оқи­ға­лар­дың өзара байланысын, араб, бербер, парсы, византия қоғам­да­ры­ның пай­да болуын, дамуын және құлдырауын зерттеді. Ол өз «Кіріс­пе­сінде» түрлі мәдениеттерді дамыған немесе дамымаған деп бөлмей, кез келген қоғам­ның жағдайын «өр­кениеттілік» ( умран ) деп сипат­тай­ды. Ибн Халдунның айтуынша, кез келген қо­ғам көшпелі және отырық­шы өмір салтының арасында болады. Ол мәдениет эко­номикалық және саяси процестердің ықпалымен дамиды деп есептеді.

Ибн Халдун өз еңбегін асабия терминіне түсініктеме беруден бастай­ды. Асабия - ұжымдық ынтымақтастыққа негізделген көшпенді-бе­ду­ин­­дер­дің ру­лық немесе тайпалық бірлестіктері.

Ибн Халдун бойынша мемлекеттің өмір сүру ұзақтығы үш ұрпақтың өмір сүру уақытына, шамамен 120 жылға тең. А. А. Игнатенко мұсыл­ман әу­­леттері билігінің сипаты және ұзақтығы жөніндегі мәліметтерді талдап, Ибн Халдун­ның айтқандарымен келісті. А. А. Игнатенко «Сол дәуірдегі мемлекеттер мен қоғамдар дамуының циклділігі жөніндегі Ибн Хал­дун­­ның идеялары - бұл орта ғасырлық шығыс қоғамының нақты ас­пек­­ті­­лерін ашып көрсететін әлеуметтанулық, ғылыми концепция» деген қо­рытындыға келді.

В. В. Бартольд пен француз зерттеушісі М. Бувье-Ажам Ибн Хал­дун­ды әлеуметтанудың негізін салушы деп есептеді. Ибн Халдунның кон­цеп­циясы « күштеу теориясының » авторы Л. Гумпловичтің көзқа­рас­тары­на ықпал жа­сады. А. Тойнби Ибн Халдунның концепциясын өзі­нің « Вы­зов­-и-Ответ » деп ата­латын теориясына кіргізді.

Соңғы уақытта Ибн Халдунның теориясын П. Турчин өз жұмыс­та­­рында пайдаланды. П. Турчин оның кейбір қазіргі концепцияларымен, Дюрк­­гейм­­нің әлеуметтік бірігу теориясымен, «әлеуметтік капитал» тео­рия­сы­­мен, «инди­видуализм-коллективизмнің» әлеуметтік-психология­лық тео­рияларымен ұқ­сас­тығын анықтады.

Мұсылман тарихнамасы тек араб елдерінде ғана сақталған жоқ. Со­ны­­мен қатар бұл дәстүр Осман елінде, Иранда Индияда тағы да басқа мұ­сыл­­ман елдер­інде кеңінен дамыды.

ХҮ-ХҮІ ғасырларда мұсылман тарихнамасы Мысыр елінде өз жалға­сын тапты. ан-Нувайри , (1279-1332) мәмүліктер тарихы, тарихи энци­кло­­­педия авторы ( Ибн аль-Фурат , 1334-1405) жалпы хроникалар, алъ-Мак­ри­­зи(1364-1442), аль-Айни (1361-1451), Абу-ль-Махасин Ибн Таг­ри­бер­­ди (1409 немесе 1410-1470) және ас-Суюти (1445-1505 ), сияқты по­ли­гистор (көп білетін, жан-жақты білімі бар адам) - тарихшылар - Мысыр елінің саяси-экономи­ка­лық, әлеуметтік және мәдени тарихы жөнінде көп томдық шығармалар жазып кейінгі ұрпаққа мұраға қалдырып кетті.

ІХ-ХII ғасырлардағы араб авторларының еңбектеріндегі қазақ даласы.

Орта ғасырдағы қазақ тарихын зарттеу үшін сол кездегі араб тілінде жаз­ыл­ған әртүрлі мазмұнда, әрқилы жанрдағы шығармалардың орыны ерекше. Араб халифтерінің басқыншылық саясаты оларды алыс-жақын ел­дерді сая­си, экономикалық және гографиялық жағынан зерттеуге мәж­бүр­леді. Бұл мақ­сатта жер-жерлерге жіберілген елшілер, саяхатшылар жә­не жансыздар басқын­шыларды қызықтыратын алуан-алуан ақпарат­тар жинады.

Ислам синкретті мәдениетінің көрші елдерге таралуы, араб елде­рі­нің сау­да керуендері Европа мен Азияның, көрші Африканың елдерін ара­­лауы араб авторларының көзқарасын кеңейтті, білімін толықтырды. Олардың бо­­­ла­шақта жазатын шығармаларына мол материал жиналды.

ҮІІІ ғасырдың басында араб әскері Орталық Азия және Қазақ еліне де жет­ті. Жарты ғасырға созылған қарулы қақтығыстан кейін еліміздің біраз бө­лігі ар­аб билігін мойындауға мәжбүр болды. Жаулап алынған жерлерді өз қол астын­да ұстап тұру үшін, елді мекен еткен тұрғындарды мұқият зерттеу қажеттігі туындады. Міне осы мақсатта Орталық Азия халықтары бо­йын­­ша едәуір ғылы­ми, әдеби шығармалар жинақталды. Біз оларды мақ­саты­на, мазмұнына және маңыздылығына қарай классикалық, геогра­фия­лық, өмірбаяндық, діни шы­ғар­малар деп бөлеміз.

Классикалық араб әдебиетіндегі қазақтар жөніндегі алғашқы де­рек­тер . Қазақ даласын мекендеген тайпалар жөніндегі алғашқы мәлі­мет­­­тер­ді біз араб­тың классикалық тарихи шығармаларынан кездес­ті­ре­міз.

IХ ғасырда өмір сүрген ал-Балазури және ат-Табари еңбектерінде Же­ті­су өлкесі мен Оңтүстік Қазақстанды мекендеген ру-тайпалардың араб әскеріне Орталық Азия жерінде көрсеткен қарсылығы туралы жа­зы­ла­­ды. Онтүстік Қа­зақ­стан жеріндегі араб басқыншыларына жергілікті ха­лық­тың қарсылығы да кейбір шығармалардың негізгі тақырыбына ай­нал­ған.

Арабтың ірі тарихшыларының бірі ал-Балазури, «Елдерді жаулап алу туралы кітап» (Китаб футух ал-булдан), деп аталатын еңбек жаз­ды. Өзде­ріңізге белгілі ат-Табарида «Пайғамбарлар мен патша­лар та­ри­хы» (Тарих ар-русул ва-л-мулук) атты еңбектің авторы. Бұл екі кітапта да Орталық Азия­ны мекендейтін тайпалар жөнінде көптеген мәліметтер бар.

Ат-Табари Араб халифатының бірсыпыра қалаларын аралаған ғалым. Өмі­рінің соңында Бағдат қаласында қоныстанып көрген-біл­генін қағазға түсіріп, өз елінің тарихын болашақ ұрпаққа мирас етіп қал­дырды.

Сол ғасырда өмір сүрген үшіші бір тарихшы ал-Джахиз «Достоин­ства тюрок» (Манакиб ал-атрак) деп аталатын кітаптың авторы. Энци­к­лопеди­алық білімді ғалым көшпелі түркілердің этнографиялық сипат­та­ма­сын берді. Аббасид халифтерінің жеке басын қорғайтын әскердің басым көпшілігі түркі жігіттері еді. Ол солармен жақсы қарым-қатынаста бол­ған. Араб жұртына бей­таныс түркілерге автор жағымды мінездеме береді.

ІХ ғасырдыңалғашқы жартысында арабтың Тамим ибн Бахр есімді сая­хат­шысы қимақ даласында саяхат жасады. Ертіс өзенінің жаға­сын­дағы олардың астанасында болып қайтты. Не себепті, не үшін бар­ған­ды­ғы бізге беймәлім. Саяхатшы өз еңбегінде кимақтардың тұрмыс-тір­ші­лігі, шаруа­шы­­лығы, Тараз қа­ласынан қимақ қағанының резиденция­сы­на дейінгі жол­да көрген-білгенін қағазға түсірген.

Әлбетте бұл еңбектерде үлен тарихи проблема шешілген жоқ. Сол кез­дегі мұсылман әлеміне белгісіз болып келген алыстағы түркі жұрты­мен арабтардың алғашқы танысуы осылай басталған еді.

Географиялық шығармалардағы қазақ даласы . Әлемді жаулап алу­­ды армандаған арабтар географиялық білімнің жинақталуына аса зор мән берді. Мемлекет саяхатшылардың ұмтылысына дем беріп, оларды әр­қа­­шанда қолдап отырды. Сондықтан да дәл осы дәуірде арабтың геогра­фия­лық тақырыптарында жарық көрген бір топ авторларының еңбектері қа­зақ даласын зерттеуде таптыр­майтын деректерге айналды.

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Мәдениет және өркениет: өзара байланысы мен ерекшелігі
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде
Қадырғали Жалайыридың Жамиғат - тауарих еңбегі
Қазақстан ежелгі дәуір тарихының жазба деректері
Орта ғасырдағы Еуропа тарихы
Тарихи жады негізінде мәдени сабақтастық және ұлттық-азаматтық бірегейлік
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар
«Тарихнама» пәні бойынша лекция сабақтары
ҚХР (тарихы және қазіргі заман) Экономикасы
Деректанудың даму тарихы
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz