Мемлекеттік тілді меңгертуде өнер мамандығы бойынша тіл дамыту

Жоспар

Кіріспе

І тарау. Мемлекеттік тілді өзге ұлт өкілдеріне меңгерту мақсаты, принциптері, жүргізу әдістері

ІІ тарау. Мемлекеттік тілді меңгертуде өнер мамандығы студенттерімен жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары
2.1. Мәтін бойынша жүргізілетін жұмыстар
2.2. Студенттердің өз бетінше атқаратын жұмыстары (СӨЖ)
2.3. Сабақтан тыс жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары

Қосымша І өнер тақырыбында даналар сөзі мен мақал.мәтелдер

Қосымша ІІ өнер мамандығына байланысты термин сөздер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
        
        ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ Ж¦МЫСЫ
Таќырыбы: Мемлекеттік тілді мењгертуде µнер
мамандыѓы бойынша тіл дамыту
Жоспар
Кіріспе
І тарау. Мемлекеттік тілді µзге ±лт ... ... ... ... ... ... ... тілді мењгертуде µнер мамандыѓы студенттерімен
ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары
2.1. Мєтін ... ... ... ... µз ... ... ... (С¤Ж)
2.3. Сабаќтан тыс ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары
Ќосымша І ¤нер таќырыбында ... сµзі мен ... ІІ ¤нер ... ... ... ... ... Н.Назарбаев Ќазаќстан халыќтары Ассамблеясыныњ ... ... ... ... ... ... ... мєселе – мемлекеттік тіл. Мемлекеттік тіл – б±л Отан ... Ту, ... ... ... дєл ... нышан. Жєне ол елдіњ барша
азаматтыран біріктіруге тиіс»1-деп оныњ ќоѓам µміріндегі орны мен ... ... атап ... ... жєне ќай елде де ... баршаѓа мєлім.
Ел нышандарын білу, ќ±рметтеу, оларды мемлекеттіњ µзіндей, елініњ кµзіндей
кµру – елдіњ єр азаматыныњ парызы.
Б‰гінгі ... «Тіл ... – ел ... деп т‰сініп, мемлекеттік
тілдіњ ќоѓам µміріндегі ќолданысы, б‰гіні мен ... ... тіл ... ... назар аударып отырѓаны аныќ.
Ќазаќ тілініњ таѓдыры ... ... жєне ел ... ‰шін
ќаншалыќты мањызды екендігін біздіњ єрќайсымыз да ... ... ... ... сай ... ... µрісін кењейтуде ‰лкен
орын алатын елеміздіњ білім беру ж‰йесінде б‰гінгі к‰ні ќазаќ тілініњ аясын
кењейту баѓытында ... ... ... ... ... ... Осы айтылѓандарды ескере отырып, жоѓары оќу
орындарында оќитын келешек мамандарѓа мемлекеттік тілді мењгерту ж±мысына
ат салысып, ‰лес ќосу ... ... ... ... ... ... µнер ... бойынша тіл дамыту» деп алынды.
Ж±мыстыњ маќсаты: жоѓары оќу орындарында мемлекттік тілді µзге ... ... ... мен принциптерін, ж‰ргізу єдістерін зерттеу,
сонымен бірге µнер мамандыѓы студенттерімен ... тіл ... ... ... ... ретінде Ќазаќстан Республикасында мемлекеттік
Назарбаев Н. Ќазаќстан халыќтары ... ... ... ... 2006, 24 ќазан
тілге байланысты шыќќан зањдар, ќаулылар, баѓдарламалар. Мемлекеттік тілді
‰йретуге байланысты шыќќан єдебиеттер, ... ... ... мамандыѓына байланысты єдебиеттер мен оќулыќтар, оќу-єдістемелік
ќ±ралдар, т.б. ... ... ... ... ѓылыми-зерттеу єдістері пайдаланылды:
сипаттама єдісі, талдау-жинаќтау єдісі, аударма єдісі.
Диплом ж±мысыныњ ќ±рылысы: диплом ж±мысы кіріспеден, екі ... мен ... жєне ... єдебиеттер тізімінен т±рады.
І тарау. Мемлекеттік тілді µзге ±лт ... ... ... ... ... єдістері
Халќымыздыњ таѓдырын шешетін ‰лкен де негізгі мєселе – тіл ... ... ... ... ... ... тілі ... бала-баќшалардан бастап барлыќ оќу
орындарында ж‰ргізіледі. Б‰гінгі ... ... ... ... ... ... ... жарыќ кµрді. Б±л салада ќыруар ж±мыстар
атќарылѓанымен мемлекеттік тілде іс ќаѓаздарын ж‰ргізу ж±мысы єлі де ... ... жете ... ... М±ныњ бірден бір себебі мемлекеттік тілді
µзге ±лт µкілдеріне екінші тіл ретінде ‰йретудіњ ... ... ... зерттелмеген. Б±л салада іс-тєжірибе ... ... ... ... ... ... ќазаќ тілі пєнініњ маќсаты – студенттерді ќазаќша
сµйлеуге, ... ... ... ... беріп, µз ойын еркін айта алуѓа ... ... ... ... ... ... пайдалануѓа ‰йрету, студенттерді
µз мамандыѓы бойынша шыѓатын, газет-журналдарды, єдебиеттерді оќып т‰сіне
алатындай, келешекте µзі ... ... ... ... ... ... тілді мењгерту ж±мысы ќандай принциптерге негізделуі
керек? Міне, осы мєселелерге тоќталайыќ.1 Ќазаќ тілін оќыту ... ... ... ... ... оќыту принциптеріне негізделеді. Ќандай бір тіл
болмасын, оны екінші тіл ретінде оќытуда оќытушы сабаќта сµйлеу ... бес ... ... ... ... ... ... оќылым,
айтылым, жазылым, сµйлесім. Екінші тілді ‰йретуде тіл дамыту ж±мыстарыныњ
барлыќ т‰рі т±тас, яѓни кешенді т‰рде ... ... тілі ... ... ... ... ќ±рамындаѓы
----------------------------------------------------------------------------
----------------------------------------------------------------------------
---------------------
Молдалиева Д.А. Мемлекеттік тілді мемлекеттік ќызметкерлерге оќытудыњ
негізгі принциптері. – Т‰ркітаным жєне ... ... ... ... ... ... олардыњ маѓынасы мен грамматикалыќ ерекшеліктері жеке-
жеке емес, т±тас ќарастырылып, сµйлеу, сµйлесім барысында т‰сіндіреледі.
Ќазаќ тілін екінші тіл ... ... ... ... ... ... ж‰ргізілетін барлыќ ж±мыстарѓа негіз болады. Мєтін мен
ж±мыс ж‰ргізуде де, ... ... де ... ... ... ... ... ж±мысы.
Б±л пєнді оќыту ж±мысы коммуникативтік баѓытта функционалды –
ж‰йелік єдісті ќолдану негізінде ... ... орыс тілі мен ... ... ... ... т‰рлі єдістерді пайдалану арќылы іске
асады. Єсіресе с±раќ-жауап єдісі, аударма єдісі, ... ... ... т.б. ... ... ... шеберлікпен пайдалану оќытушыдан
кµп ізденісті талап етеді.
Студенттердіњ ќызыќ тілінен білімін ... ... ... ... Мысалы, радио, теледидар хабарларын, газет-
журналдардан ќызыќты материалдарды студенттердіњ µз ... ... ... µз ... ... ... ... ж±мыстарды ±йымдастырады. Атап
айтсаќ, «Ертењгі ауа райы ... ... ... ... ... ќысќаша
мєлімет», «Біздіњ топтаѓы жањалыќ», т.б.
Екінші тілді оќытудаѓы негізгі принциптердіњ бірі – екі жаќты ... ... ... ... деятельности подход в обучении) негізге
алу. Б±л ... ... ... ... тек ... ... ќана ... сол
білімді студенттерден оларды сабаќќа белсенді ќатыстыру арќылы «ќайтарып»
алып отырады. Яѓни, студент ... ... ќана ... оны игеріп,
µзара тілдік ќатынас барысында оќытушыѓа ќайтарып ... ... ... ... ... яѓни ... ... єдісі арќылы, екінші тілді
мењгерту ж±мысы іске асады.
Мемлекеттік тілді оќытудыњ негізгі педагогикалыќ ... ... ... ... ... ... дерлік жалпы
дидактикалыќ принциптерді єњгіме ... ... ... ... ... ... ... ќарай оќыту, оќушылардыњ ... ... ... ќызыѓушылыѓын арттыру, ... т.б. Ал ... ... ... ... ... принцип: б±ѓан сабаќтыњ ... ... т.б. ... ... ... ... єдістіњ т‰рлері, яѓни, с±раќ-
жауап, сµздікпен ж±мыс істеу єдісі, мєтінмен ж±мыс істеу єдісі, ... ... ... ... ... ... б±ѓан бір сала, яѓни белгілі бір ѓана
таќырып бойынша ... єдіс ... ... ... мєдениаралыќ ќатынастыњ, яѓни ... ... ... мєдениетін білмей, оныњ тілін білу м‰мкін емес.
¤зге ±лт ... ... ... ... ‰шін ењ алдымен сол ... ... ... ... ... ... керек. ... ... ... ... ... ... ... баспадан мол
шыѓып жатќан ќазаќ халќыныњ ... ... мен ... ... ... ... мен маќал-мєтел, шешендік сµздерді
кењінен пайдаланѓан жµн.
Жоѓары оќу орындарында ќазаќ тілін екінші тіл ... ... ...... ќазаќша сµйлеуге, олардыњ біреудіњ сµзіне
жауап беріп, µз ойын ... айта ... ... ... ... ... ... пайдалануѓа ‰йрету.
Тілдік ќатынас (языковая коммуникация) ќазіргі кезењде халыќаралыќ
байланыс ‰шін ќажетті ... ... ... ... ... ењ ... жања салаѓа айналып отыр. ... тіл ... ... ... мєселе ретінде теориялыќ жаѓынан да єдістемелік
жаѓынан да ... ... ... ... ... ... ... µзі
----------------------------------------------------------------------------
-----------------------
Ф.Оразбаева, Тілдік ќатынас теориясы жєне єдістемесі, Алматы, 2000ж.
алѓан Ф.Оразбаеваныњ «Тілдік ... ... жєне ... ... ... ќолданыла бастады.
Тілдік ќатынас дегеніміз - адамныњ ойлау, пайымдау, сµйлеу, тыњдау,
т‰сіну, айту, пікірлесу, т.б. єрекеттеріне ... ... ... ... ... байланысты ќ±былыстардыњ теориялыќ негіздерін
аныќтау; айтылѓан, берілген, ... ... ... єдіс-тєсілдерін
айќындау; сол сияќты ... ... мен ... олардыњ
ќолданылу жолдарын белгілеу ќазіргі µзекті мєселелердіњ бірі болып ... ... ... ... ... ... ... тілді оќыту мен
‰йретуге айрыќша назар аударылып отырѓаны ... ... ... ... ... ... ќатысым єдісін (коммуникативный метод) алѓа
тартады.
Ќазаќ тіл білімінде, ... ... µзге ±лт ... ... ... ... салынбаѓан, айтарлыќтай ѓылыми-єдістемелік
ењбек, арнайы ... ... ... ... ... оныњ єрекеттері мен негізгі ќаѓидалары,
тіл ‰йретудегі осы єдістіњ ... ... ... ... ... т‰рлері кµп тілдік ќатынас – тіл арќылы байланыс,
сµйлеу тілі арќылы адамдардыњ бір-бірімен ... ... ... тіл ... ... ... яѓни адамзаттыњ тіл арќылы ќатынасќа
т‰суі тілдік ќатынас дегенді білдіреді. Осыныњ ішінде сµйлеу ... ... ... жалпы адамзаттыњ сµйлеу ќ±ралы екені ескеріліп «сµйлесім тілі»
(языковая речь) деген термин ендіріледі.
Ќазаќ тілініњ ењ басты ќатысымдыќ ќасиеті – бір ±лт пен ... ... ... ... ... жол ашу, ... ... б‰тіндей ќоѓамѓа ќызмет ету.
Ќазаќша тілдік ќатынас пен оќыту єдістемесі тіл ѓылымыныњ ... мен ... ... ... ... ... Тілдік коммуникация
адамдарддыњ тіл арќылы т‰сінісуін ќамтамасыз етіп ќана ... ... ... адамѓа тєн ќасиеттерді мењгертуге кµмектеседі.1 Адамдар бір-
бірімен ... ... ... ... нєтижесінде
бірініњ жанын бірі ±ѓады, бірініњ сезіміне, мінезіне екіншісі єсер етеді.
Сµйтіп, жалпы адамзаттыќ тєрбиелік ж‰йесі ... Яѓни ... ... адамды тєрбиелеу ж±мысы ќатар ж‰реді. Белгілі бір тілді басќа ±лт
µкілдеріне ‰йрету ... біз ... ... ѓана ... адам мен
адамныњ, ±лт пен ±лттыњ арасындаѓы ќарым-ќатынасты да жолѓа ќоямыз. Тілді
мењгерумен ... сол ... ... тарихын, єдебиетін, µркениетті
жаќтарын да ‰йретуге тырысамыз. Тіл ... ... ... ... ... ... т±рѓыдан келгенде, тілді ‰йретуге бµлінген білім кµлемі неѓ±рлым
кµп болса, мазм±ны ќаншалыќты сапалы ... ... де ... ... адамдар арасындаѓы тілдік ќарым-ќатынас солѓ±рлым жан-жаќты болып,
тілді ‰йренудіњ нєтижесі терењ болады.
Тілдік ќатынастыњ психологиялыќ негізі – тіл ... ойды ... ... ... ќ±былыстарымен байланысты. Белгілі бір тілде
сµйлеу ‰шін адам тілдік ќ±ралдарды саналы, д±рыс пайдалана білу ... ... ... ... ... ... ќ±лаќпен есту, мимен ойлау арќылы
іске асады. Тілдік ќатынастыњ психологиялыќ негізі – тілді оќыту ... ... єсер ... оныњ ќажеттілігі мен мањызын
т‰сіндіріп, пєнге деген д±рыс кµзќарасты ... ... ... ењ ... ... негізі – тіл, ойлау жєне сµйлесім
ќ±былыстары болып табылады.
Осы ... ... ... єдістемелік єдебиеттердіњ
кµпшілігінде сµйлесім єрекеті (речевая деятельность) тµрт ... ... ... ... ... оќу ... жазу ... т‰сіну, есту
(аудирование). Ф.Оразбаевныњ ењбегінде сµйлесім єрекетін беске ... ... ... ... жєне ... ... 2000ж.
Олар; оќылым, тыњдалым, айтылым, тілдесім. Сµйлесім єркетініњ барлыќ
т‰рлеріне тєн ењ ... ... ол – ... ... ...
тыњдалым деп алынды. Енді осыларѓа жеке-жеке ... ... ...... тањбалар арќылы ќаѓаз бетіне т‰скен сµздер мен
тіркестердіњ маѓынасы мен ... ой мен ... ... ќабылдай
отырып, одан ќажетті деректі т‰сініп, с±рыптап алу. ... ... ... ... ... ... ќажетті хабардыњ, аќпараттыњ барлыѓын
алады жєне тілдік ќарым-ќатынаста керегін ... ... ... ... ... ... адамзаттыќ тєжірибелер адамдардыњ
білімін арттырады, ішкі ой-санасын ... ... ... рµлі ... ... дамиды.
2. Жазылым – ойыњды басќа біреуге т‰сінікті болу ‰шін ќаѓаз ... ... білу ... сµз. Жазылым – тілдік т±лѓалардыњ графикалыќ,
фонемалыќ ж‰йесіне ... ... ... ... ... ... ... материалдыњ
мазм±ны мен формасын бірдей ќамтитын ... ... ... ... сµздіњ графикалыќ тањбасы арќылы іске асады. ... ... бір ... ... ќасиетке ие болады. Жазылым ќ±былысында
сµйлесім ... ... ... ... Жазу арќылы адам айтайын ... ... ... ... бір ... ... адамзатќа жеткізу ‰шін
жазуды ‰йренеді.
3. ... яѓни есту ... ... ... – адамдар арасындаѓы
ќарым-ќатынасты ж‰зеге асыратын тілдік ... ... есту ... жєне ±ѓу. ... ... есту ... алмастырмау керек.
Есту – дыбысты акустикалыќ жаѓынан ќабылдау, сл ... тек есту ... ... ... маѓыналы, мањызды хабарды ±ѓып алып, ќажетке ... ... ... ... ... студенттіњ ќызыѓушылыѓы тµмендейді,
ауыр болса, ... ... єкеп ... ... тыњдалымѓа
арналѓан мєтіндер таќырыбына, мазм±нына ... ... ... ... ... ... ењ басты маќсат – студентті сµйлетуге,
яѓни ... ойын ... ... ... ... ... ... «сµйлеу» деп айтылып ж‰р. «Сµйлеу» терминініњ орнына
Ф.Оразбаева «айтылым» деген ... ... ...... арасындаѓы
тілмен т‰сінісуді ж‰зеге асыратын сµйлесім єрекетініњ бір т‰рі. Ол – ... ... ... µз ойын ... ... ... Адам ... екінші біреуге жеткізу ‰шін айтады, сол ‰шін сыртќа шыѓарады. ... адам мен ... ... ќатынаста бір-бірімен тілдесуі, сµйлесуі, яѓни
адамныњ µз ойын екінші ... ... ... ... ... ... ... ойдыњ адамѓа т‰сінікті болып, оны ќабылдау арќылы екінші
адамныњ оѓан µзіндік реакция ... ... ... ... ... µзі
сµйлеуге ‰йретудіњ тек бір адамѓа ѓана байланысты мєселе емес екенін
кµрсетеді. Ол ... ... ... ... ... ... сµйлесудіњ
нєтижесінде т‰сінісуге жол ашылады. Айтылым єрекетіне ќатысты ењ ...... ... айта ... ... жєне ... нормаларын
мењгерту. Б±л туралы тілші-ѓалым Р.Сыздыќова былай дейді: «Тілдік нормалар
оныњ ... ... ... ... яѓни лексикасында,
грамматикасында, дыбыстар ж‰йесінде, стильдік-кµркемдік тєсілдерінде болуы
шарт. Норма сондай-аќ тілдіњ ... ... де, яѓни ... ... ... ќызмет ету барасында да орын алуы ќажет. Сондыќтан ... ... ... ... ауызша т‰ріне ќойылатын талаптардыњ ... ... ... ... Ќазаќ тілінде сµйлеуге ‰йрету арќылы ... ойын ... ... білумен ќатар, пікір айтуѓа, кµзќарасын
білдіруге де тєрбиелейді. Сµйлеуге ‰йрету – ... ... ... емес,
адамныњ жалпы ойлау ќабілетін кењейту, жетілдіру деген сµз.
Сµйлеуге ‰йрету кезінде ... ... ... ... ... мен тіл ‰йретуші арасындаѓы ќарым-ќатынас шєкірт
пен ±стаз арасындаѓы емес, екі жаќтыњ µзіне-µзі сенгендіктен пікірлесушілер
ќатынасы ... жету ... ... ... ... ... ортада жайлы психологиялыќ климат
орныќтырудыњ ерекше мањызы бар. М±ндай психологиялыќ ... тіл ... ... µзін ... ... ойын тура айта ... жєне µзіне
ќандай материал, ќандай сµйлеу мєнері ±найтынын µзі ±сына білуінен т±рады.
3. ... ... ... ... ... ... ... береді. Мысалы, єрбір оќушы µзініњ пікірлері, идеясын,
кµњіл-к‰йін, кµзќарасын ... ... ... ... ... ... ... пікір-талас белсенділік кµрсетіп, µз ... ... Б±л ... єрекетініњ барлыќ т‰рлерін ќамтитын ерекше
ќ±былыс. Ол тілдік ќатаныстыњ ењ мањызды кµрсеткіші бола келіп, ... ... ... іс ... ... м‰мкіндік жасайды.
Тілдесім арќылы оќу, жазу, тыњдау, сµйлеуге ... ... ... ... ж±мыстар атќарылады. Тілдесім (орысша - общение) – айтылым жєне
жазылымныњ ... ... ... ... ќандай болмасын аќпарат негізінде
адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынасты ж‰зеге асыратын сµйлем єрекетініњ т‰рі.
Тілдесім тіл ‰йренушілердіњ ... ... ... ... олар бір-бірімен ой бµліседі, жµн с±расады.
Ќазаќ тілінде тілдік ќатынас туралы теория мен ереже жасалмаѓанымен,
ќазаќ тілін басќа ±лт ... ... ... байланысты ќатысымдыќ
ќаѓидалар практикалыќ жаѓынан ж‰зеге асып келеді. Орыс аудиториясында ќазаќ
тілін оќытуѓа ќатысты ењбектер тек ќазаќ тілініњ мемлекеттік ... ... ... шыѓа бастады. Ол ењбектердіњ авторлары: ... ... ... ... ... ... ... Р.Абузуров, т.б. Б‰гінгі ... ... ... ... ... ортаќ кемшіліктер орын алады:
1. Кітаптаѓы негізгі материал сµйлеу тілін мењгерту ‰шін емес, жалпы
ережелерді ‰йрету ‰шін ... ... бір ... ... пен ... ќ±рам тµњірегінде
топтасќан ортаќ ќаѓида жоќ. Сµйлеу тілін ... ... ... сабаќтыњ µзегі жоќ.
3. Берілген сабаќтарда бірізділік пен ... ... ... мен ... ... ... Тіл дамытуѓа, сµздік ќорды ... ... ... ... ... кењ орын ... жєне ауызша сµйлеу ‰лгілері т‰рленіп
берілмей, тек ... ... ... ... ... ... ережелерге кµбірек кµњіл бµлініп,
ќиындыќ туѓызады.
6. Тілдік материалды толыќ ќамтуѓа тырысады.
7. Грамматикалыќ ... мен ... ... байланыс болмайды.
Тіл ќатынасыныњ алдына ќойѓан маќсатыныњ бірі – ќазаќ тілін басќа ±лт
µкілдеріне ... ... ... яѓни ... ... ‰йренуші аз уаќыт кµлемінде
сапалы біліммен ќамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... асыру ‰шін керекті материалдарды мењгеру. ... ... ... ... ... тез ... ... баѓытталѓан єдіс, яѓни бір тілді оны білмейтін басќа
±лт µкілдеріне оќытатын тиімді єдіс деген ±ѓымды білдіреді.
Тілді ... ... ... ±ѓым ... б±рыннан ќалыптасќан.
Мысалы, шет тілдерін жедел оќыту жеке мектеп болып таралѓан. Орыс тілін
жедел оќыту ... ... ... ... ... ... Ќазаќ тілін жедел оќытуда єрт‰рлі амалдар мен ... єр ... ... ењ ... ењ ...... ... пікір алмасуын, адамдардыњ т‰сінісуі ќажеттілігін µтейтін,
басќа ±лт µкілдері ‰шін ќазаќ тілінде сµйлесе білуді ... ... ... ... ... жања ... мен ... ќолдану керек деген талаптар ... Жања ... ... ... ‰шін м±ѓалім ењ алдымен µзі істеп ... ... ењ ... іріктеп алуы керек. М±ѓалім µзі ... ... ... ... ... ... «бес» ќойса, б‰гінде оны ол
д±рыс емес дейміз, µйткені ќазіргі талап бойынша ... ... ... ... ... ... ... оќытуѓа мысал: сыныпта парталарды
‰ш топќа бµлеміз (‰ш ќатар партасы): А тобы, Є ... Б тобы ... ... ... не ... ... бала келесі дењгейдіњ
тапсырмасын ... ... ... ... ... єдіспен оќыту
деп атайтынбыз. Балаларды осындай кішігірім топќа бµліп ... ... ... ... ... ... соњында ќалѓан балаларды
жоѓарѓы дењгейге тартуѓа єрекет ... ... ... ... бір-
біріне жєрдем береді.
Ќазіргі кезде мемлекеттік стандартќа сай білім беру ... ... ... ... Мемлекеттік стандарт – минималды ... беру ... ... ... ... ... «‰ш» деген баѓа алады. Сондыќтан
студенттерге сапалы білім беру ... ... ... ... ... Дамыта оќыту технологиялары Л.С.Выгодский, Л.В.Занков, В.В.Давыдов,
Д.Б.Эльконин, т.б. ѓалымдардыњ ойларына негізделіп ... ... ... беру ... ... процесін технологияландыру µзекті
мєселелерініњ бірі болып отыр.
Оќу – ... ... ... ... ... Кез келген оќыту
адамды дамытады. «Даму» ±ѓымыныњ психологиялыќ аныќтамасы – ... ... ... ... ... ... ... маѓынаны
-----------------------------------------------------------------------
--------------------
1. Сарманов Е., Сапаров С., Оќытудыњ жања технологиялары, ... ... Б.А. ... ... технологиялары, Алматы, 2000ж.
білдіреді. Ќазіргі к‰ні ѓылым психикалыќ даму ќоршаѓан ... ... ... ... ... ... б±л – ... алу деген
сµз.
Л.В.Звенков – ой ќызметініњ тµмендегідей кµрсеткіштері дамуды іске
асырады деп есептейді. Олар: ... µз ойын ... ... ... ... атќара білу.
Студенттіњ шыѓармашылыќ ќабілеті де оныњ ... мен ... ... ѓана ... Ойлауѓа ‰йрететін сабаќтарды дамыта оќыту
сабаќтары деп ... ... ... ... балаѓа аќыл-ой єрекетін
мењгеруге жаѓдай жасау деп ќарастыру ... ... ... ... ... мен ... арасындаѓы ерекше ќарым-ќатынас. М±ѓалім б±л ... ... ... ... баќылаушы, баѓалаушы емес, танымдыќ ... ... ... ... ... Дамыта оќыту
технологиясы Ресей мектептерінде 1990 жылдардан бастап ќолданыла бастады.
Дамыта оќытуды Д.Эльконин, В.Давыдовтар жалѓастырды. ... ... ... ... ±йымдастыруѓа басты назар аударылады. ... бала ... ... ... ... ... ... жања
мєселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей жаѓдайѓа т‰суі керек. Содан
барып оныњ ... ... ... ... Сабаќ м±ндай жаѓдайда ‰ш
бµліктен т±рады:
1. Оќу маќсаттарыныњ ќойылуы.
2. Оны шешудіњ жолын бірлесе ќарастыру.
3. Шешімніњ д±рыстыѓын ... ... ... ... ... ... ... жинаќтау
арќылы ж±мыс орындалады.
М±ѓалім сабаќ процесін ±йымдастырушы, баѓыттаушы рµлінде. Шешім
табылѓан кезде єркім ... ... ... ... ... Єр оќушыѓа
µз ойын, пікірін айтуѓа м‰мкіндік беріледі.
Дамыта оќытудыњ Л.Занков ... ... ... оќытудыњ келесі
ерекшеліктерімен µзгешеленеді: (м±ѓалім мен оќушы арасындаѓы жањаша ќарым-
ќатынастар, м±ѓалім ењбегініњ нєтижелігі, аныќтаудыњ жања ... ... ...... жалпы дамыту. Ал жалпы даму деп
байќампаздыѓын, ойлауын дамыту жєне практикалыќ іс-єрекетті ... Б±л ... ... аќыл мен сана ... ... ... айтуѓа болады.
Л.Занков ж‰йесі дєст‰рлі оќыту ж‰йесінен басќаша дидактикалыќ
принциптерге негізделеді. ... ... ... ... ... Теориялыќ білімніњ жетекші рµлі.
3. Оќытудыњ тєрбиелік мєнініњ болуы.
Дамыта оќытудыњ таѓы бір ерекшелігі сынып ... ... ... бµлмей, барлыќ баланыњ дамуы ‰шін ќолайлы жаѓдай туѓызуды маќсат етеді.
Л.Занковтыњ дамыта оќу ж‰йесінде баланыњ білімін баѓалауѓа, м±ѓалім
мен ... ... ... ... нєтижелілігіне кµп кµњіл
бµлінеді.
Ќазіргі кезде сонымен бірге оќу мен жазу ... сыни ... ... технологиясы бар.1 М±ныњ маќсаты - ... ... кез ... мазм±нѓа сыни т±рѓыдан ќарап, екі ±йѓарым пікірдіњ
біреуін тањдауѓа ‰йрету. «Сорос - Ќазаќстан» ќоры ... орыс жєне ... ... ... ене ... Сын т±рѓысынан ойлау – сынау
емес, шындалѓан ойлау. Сын т±рѓысынан ойлау баѓдарламасы ќызыѓушылыќты
ояту, ... ... ой ... ... ... ... ояту б±рынѓы білетін мен жања білімді т±тастыру. Сабаќ
оќушы не біледі, не айта ... ... ... ... ‰йрену
белсенділікті талап етеді. Оќушы б±л кезењде ѓана ... ... ... оны байырѓы білімімен ±штастырады.
Т±рѓынбаева Б.Д. Дамыта оќыту технологиялары, Алматы, 2000ж.
2. Маѓынаны тану (т‰сіне білу). Б±л ... ... жања ... таќырып бойынша ж±мыс істейді, тапсырмалар орындайды. Оныњ ... ... ... ... ... ... ... Оќушылардыњ
таќырып бойынша ж±мыс жасауѓа кµмектесетін оќу ... бар. ... оќу, ... ... барысында оќушылар ‡-білемін, Х-білмеймін, +
мен ‰шін жања аќпарат, ? мені тањќалдырды деген белгі ... ... ... сурет бойынша б±рынѓы білетін нєрсе, □□□□□□ жања аќпарат, т.б. деп
белгілейді.
3. Ой толѓаныс – к‰нделікті ... ... ... ... µзіне, басќаѓа сын кµзбен ќарау. Ол ‰шін «бес жолды µлењ»,
«Венн диаграммасы», «Еркін ... ... ... «Т ... ... ... «Еркін жазу». М±ѓалім сабаќ бойына ќарастырылѓан жања аќпарат
жайлы, одан алѓан єсерін, не ‰йренгенін, нені єлі де біле ... ... ... ... ... ... ... уаќыт береді. Уаќыт аяќталѓан кезде
оќушылар µз ж±мыстарымен топ м‰шелерін ... Ењ ... деп ... ... ... болады.
«Венн диаграммасы». Бір-бірімен айќасќан екі шењбердіњ екі ... ... ... ... жазылады. Ал айќасќан жерге
екеуіне ортаќ сипаттар тізіледі. Салыстыруѓа арналѓан сипаттамаларды ... ... ... ... толтырады.
Жабайы ... ... ... терек, ... де тірі ... шие, ... ... ауа, су, ... ... т.б. ... ... келе ... жања технологиялыќ єдістерді µзге ±лт
µкілдеріне мемлекеттік тілді мењгертуде тіл ... оќу ... ... ... ... ... ... жерінде ќолдануына
болады. Жалпы жања ... ... ... ... ... єдебиеттер жоќ, оны єрбір маман µзі ыњѓайына ќарай шешеді.
Жања технологиялыќ єдістерді оќу ‰дерісіне ендіруден б±рын мемлекеттік
тілдіен сабаќ беруші тіл ... ... ... ... ... ... ... принциптері мен єдістерін жете игеруі ќажет. Екіншіден,
осы уаќытќа дейін ќазаќ ... µзге ±лт ... ... ... ... ... ескеріп, баспадан шыѓып жатќан
оќулыќтардыњ ... кµре ... ... Кез ... оќулыќпен сабаќ
ж‰ргізуге жол берілмеу керек.1 М‰мкін болса ... сай ... ... ... жµн. ... студенттіњ тілін дамытуда дењгейлеп
оќыту, дамыта оќыту, модульдік оќыту, т.б. жања ... ... ... ±лт ... деп ... топта єдетте орыс ±лты µкілдерінен гµрі
µзбек, татар, т‰рік ±лт ... ... ... орыс ... ќазаќ студенттері кµбірек кездеседі. Міне, осы студенттер ‰шін пєн
маманыныњ басќаруымен т‰рлі жеке, µзіндік ж±мыстар ... ... ... негізінде білім беру ж±мысы іске асырылуы ќажет.
----------------------------------------------------------------------------
-----------------------
Ф.Оразбаева. ... ... ... мен ... ... ... тарау Мемлкеттік тілді мењгертуде µнер мамандыѓы студенттерімен
ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары.
2.1. ... ... ... ... ... жолдары
Ќазаќстан халыќтары Ассамблеясыныњ ХІІ сессиясында ... ... ... ... ... кµтерудіњ баѓыт-баѓдарын айќындап
берді. Б±дан былай Ќазаќстандаѓы жастарѓа мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ќ±ќыќ ќорѓау органдарында
немесе сот саласында ... ... ... ... Демек, университеттегі
бітіруші єр маман иесі мемлекеттік ... ... ... µз мамандыѓы бойынша
терминдерді д±рыс пайдаланып, ќызметтік ќарым-ќатынасќа т‰се алуы ... µнер ... ... студенттер – табиѓатында таланты бар,
ќолынан µнері ... ... ... бір ... ... ... ... ерекше жандар екені белгілі. Біреулері ќылќалам
шеберлігіне оќыса, енді біреулері ... ... не ... биші, єнші, т.б.
мамандыќты игереді.
¤нер мамандыѓын бітіруші студенттер ... ... ... атап ... ... тігін, ќылќалам шеберлерініњ
шеберханаларында, сєн, киім ... мен ... ... ... т.б. жерлерде ќызмет атќарады. Студенттер µз ... ... ... оны ... ќойѓанда, кµрмеге келушілерге ол
туралы ќазаќша ... ... ашып ... бере ... ... жетуі
керек.
Б±л маќсатќа жетудіњ бірден-бір жолы – ќазаќ тілі ... ... ... ... ... тек ќарым-ќатынас ќ±ралы ретінде ѓана
емес, оны кєсіби баѓытта мењгерту керек.
Б±л ж±мыста µнер ... ... ... ... ... ... мењгертудіњ бірден-бір жолы – мєтін арќылы тіл дамыту ж±мыстарына
тоќталсаќ дейміз.
Практикалыќ ќазаќ тілі сабаќтарында ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысќан ‰ш топтан
т±рады. Олар:
1. Лексикалыќ таќырып.
2. ... ... ... ... (яни, тіл ... ... сабаќта ж‰ргізілетін барлыќ ж±мыстарѓа негіз ... ... ... ... не ... мєтіннен табу, не мєтіндегі
сµздермен ... сай ... ... т.б. ж±мыстар ж‰ргізіледі.
Яѓни, ... ... ... ... т‰сіндіріледі.1.
Мєтінмен ж±мыс ж‰ргізуде де, грамматиканы т‰сіндіруде де негізгі істейтін
ж±мыс – студенттердіњ ... ... ... ... єр сабаќта тіл дамыту
маќсатында ... ... ... ... ... тілі сабаѓын оќытудыњ соњѓы кезењінде тіл ... ... ... ... ... негізінде ж‰ргізіледі. Ж±мыс т‰рлері мынадай
болуы м‰мкін:2
Ќазаќтыњ ±лттыќ киімдері
Ќазаќ халќыныњ ±лттыќ киімдері – ... ... жєне ... ... ... ... Одан ... ±лттыќ
ерекшеліктері, мєдени дєст‰рлері, ... ... аныќ ... тігілуінен халыќ т±рмысыныњ жай-к‰йі, мєдениетініњ ... бойы ... ... ... ... Киімді сєндеп кестелеу,
зергерлік жєне ... ... ... ... – сол ... ... дєлелі. Халыќ шеберлерініњ кµптеген ќолтумалары µнердіњ ... ... ... ... ... орыс ... аудару.
±лттыќ киімдер – национальная одежда
-----------------------------------------------------------------------
----------------------------------------------------------------------------
-----------
1. Молдалиева Д.Є., Мемлекеттік тілді жеделдетіп ... ... ... Д.Є.Байтанаева-Молдалиева, С.Байменова. Мемлекеттік тілді µнер
мамандыѓында мєтін арќылы мењгерту жолдары. // ... ... ...... мєдениет – духовная культура
баѓалы ескерткіш – ценный памятник
мєдени дєст‰р – культурная традиция
эстетикалыќ талѓам – эстетический вкус
мєдениеттіњ ќалыптасуы – ... ... бойы ... ... тєжірибесі – вековой опыт
сєндеп кестелеу – красиво вышивать
зергерлік – ...... ... – стремление к красоте
µлмес туынды - бессмертное произведение
Казахская национальная одежда
Казахская национальная одежда относится к разряду ... ... и ... ... ... В ней ясно ... нациоальное
своеобразие, культурные традиции, эстетический вкус казаков. По ... ... ... состояние быта, формирование культуры, вековой опыт
народа. ... ... ... ... украшениями говорят ... ... к ... ... творение народных мастеров стали
бессмертными произведениями искусства.
ІІ. Мєтін бойынша с±раќќа жауап беру.
1. Ќазаќ халќыныњ ±лттыќ ... ... ... ... Одан нені аныќ ... болады?
3. Киімніњ тігілуінен не кµрінеді?
4. Халыќтыњ с±лулыќќа ќ±штарлыѓыныњ дєлелі неде?
5. ... ... ... неге ... ... ... шеберлігіне байланысты терминдерді теріп жазып,
мєтінде жоќ ... ... ... кестелеу, єшекей заттармен
єдіптеу, сµгу, сыру, ќабу, кµктеу, ... ... ... ... ... ... байланысты келесі терминдерді орыс тіліне
аударып, сµйлем ќ±растыру:
беті – лицевая сторона
астар – подкладка
ойыстыру – ... ...... – кисточка
т‰йме – пуговица
Сырмаќтыњ бетіне ќызыл жіппен ою-µрнек т‰сірілген. ... ... ... ... ... кµз тартады. Ќазаќта тері мен киізді біріне-
бірін ойыстырып ... ... ... ... ... ... жоѓарѓы жаѓы шашаќталѓан. К‰місші єйелдерге арналѓан шолпы,
сырѓа, алќа, т‰ймелер жасайды.
V. Мєтіннен ... жєне ... сын ... ... ... б±л ... т‰рлері сабаќта да, сабаќтан тыс ... ... ... Сонымен бірге ... ... ... ... ... (С¤Ж) ... Оныњ таќырыптары
мынадай болуы м‰мкін:
1. ... ... киім ... Ж‰ннен жасалатын ±лттыќ б±йымдар.
3. ... ... ... ... Ер ... жасау жолдары.
5. Шекпен тоќуды ‰йрету жолдары.
6. Азия аруы ... ... µнер ... ... ... ... µтілетін
сабаќтарында жасап, кµрмелерге ќатысады, ал ... тілі ... ... ... ... ... ... µз кєсіби тілінде
єњгімелеп беруге тиісті. Мысалы;
Таќыр кілемніњ т‰рлері мен ... ... ... жєне т‰кті кілем болады. Таќыр кілемніњ т‰рі арабы
кілем, сарыаяќ кілем деп аталады. Сарыаяќ кілемніњ бетіне ќызыл, ... ... ... ... ... ... деп аталатын µрнектер т‰сіріледі,
олардыњ арасына ќањќа, сыныќ м‰йіз µрнектер салынады. Келесі таќыр ... ... ... деп ... Оныњ ... ... арабы µрнегініњ арасына
ромб, тышќан із, сыныќ м‰йіз µрнегі, шеттеріне ... ирек ... ... ... ... ... ... ою-µрнектердіњ аттары теріп жазылады.
VІ. Келесі кезекте студенттердіњ тілін ... ... ... даналардыњ сµздері, маќал-мєтелдер жинастыру тапсырылады. Олар:
Даналар сµзінен1.
1. Ж‰зіне ќарама, ... ќара ... ... ќ±т ... ... ... µнер зая кетеді (С.Сарайи).
4. Біреуден к‰нє іздегенше, µнер ізде (Ќ±тып).
5. ¤нерлі бала – ... ... ...... ... Ата кµрген оќ жонар,
Ана кµрген тон пішер.
7. Шебердіњ ќолы – кµпке ортаќ.
Мамандыќ ... ... ... ж‰ргізілетін ж±мыс т‰рлерін осылай
жан-жаќты ±йымдастыру ... ... ... ... келешек
мамандыѓына сай кєсіби баѓытта мењгерту ж±мысы іске аспаќ.
----------------------------------------------------------------------------
------------------------
Сµз атасы, Алматы, 1987ж
Халыќ маќалдарынан1
1. Ќол µнері – кілемде,
Сµз µнері - ... Озар ... ќызы ... ... ... Тігіншіні инесі асырайды.
4. Ине-жібі бар єйелдіњ
‡сті-басы жыртылмайды.
5. Ќолында ... ... ... бар.
6. ¦станы соќќан пышаѓынан таниды.
----------------------------------------------------------------------------
-----------------------
Ќазаќ маќал-мєтелдері, Алматы, 1990ж.
2.2. Студенттердіњ µз бетінше атќаратын ж±мыстары
Студенттер «Практикалыќ ќазаќ ... ... ... ... ... ... ж±мыстарды (С¤Ж) жалѓастырады. ¤йткені аптасына бір-аќ
рет ж‰ргізілетін сабаќта мемлекеттік тілді толыќ ... ... ... ... µз ... ізденіп, ж±мыс істеп, таќырыпќа сай ќазаќ
тілінде материал жиып, жиѓан материалдары ... ... ... ... ... ж±мысын, грамматикалыќ тапсырмаларды орындау арќылы ѓана
ќазаќ тілінен білімін ... ... сай ... ¤з ... ж±мыстары бойынша оќытушымен ж‰ргізілетін сабаќтарда (СО¤Ж) есеп
беріп отырады.
¤нер мамандыѓында оќитын студенттерге С¤Ж ... ... ... ... ... ... ... ±лт ќолµнерін б‰гінгі к‰нге аман жеткізген, оны келер ±рпаќќа
насихаттауды парыз санайтын кµненіњ кµзін кµрген аќ жаулыќты апаларымыз бен
аталарымызды ел ... ... ... ... ... ... ... ќолµнерді жалѓастырушы шеберлердіњ ќатары сирей т‰суде.
Халыќтыњ ќолтума µнерін саќтап ќалу – ... ... асыл ... ... Сондыќтан µнер мамандыѓы студенттеріне халыќтан шыќќан
шеберлерді іздестіріп, олардыњ ќолтума µнерін ‰йреніп, ары ... ... ... ... µз ... ... жинау тапсырылады. Б±л
ж±мыспен біз тек терењдетіп оќыту ѓана ... ... ... ... оќыту
технологияларын іске асырамыз. Нєтижесінде ел аралап, ата-бабадан ... ... ... ... ... ісін ... ортаѓа салады.
Ол туралы ќ±растырѓан мєтіндер былай болуы м‰мкін.1
Ќолµнер шебері К‰лбала Ќарабасова
Ќолµнер шебері К‰лбала ... ... ... ... газеті, 5.01.2007ж.
ауылында т±рады. ¦лттыќ киімніњ ењ кµне ...... ... ... к‰зеп алѓан т‰йеніњ ж‰нінениіріп тоќиды. Оны ќыста кез
келген киімніњ сыртынан кие ... ... ... ... ... мен
шањнан, ќаста ќарлы бораннан ќорѓану ‰шін ... ... ... шекпен
киген. Шекпен тоќу ‰шін тµрт б±рым етіп ќазыќ ќаѓып, сол ... ... ... жіп ... бір єйел ... ... ... байлап отырѓан.
Екі жаѓынан мыќты етіп ќазыќ ќаѓып µрмек керіледі. Екі аѓашты белаѓаш,
сабау, ... ... ... ... ... µрмек тоќитын адам екі ќабат
µрмектіњ жіптерін ќатарынан асты мен ... ... ... ... ... ... ... µткізіп тоќуѓа кіріседі. ¤рмекті
шираќ етіп тоќыса, ... ... ... ... ... ... ... соњ, матадан киім пішкендей етіп шекпенді µлшеп пішеді.
Студенттер мєтін ќ±растырып ќана ... ... ... ... ... ... шекпен тоќуѓа байланысты терминдерді кµшіріп жазу.
2. Мєтіннен шекпен тоќуѓа байланысты ќажетті ... ... ... ... Мєтіннен шекпен тоќуѓа байланысты ќимыл етістіктерін теріп жазу.
4. Мєтін бойынша с±раќтар ... ... ... ... ... ... Єбдірайымова Отырар ауданы ... ... ... ... таќыр кілем, алаша тоу, текемет басып, сырмаќ ... апа µз ... 9 ... ... Оныњ ... тоќыѓан ќолµнер
б±йымдары – кілем, алаша, сырмаќ, т.б. 1980 ... ... ... ... ... апа µзі ... кілем ќ±раќты 2005 жылы
м±ражай ќорына тапсырды. Кілем ќ±раќты тігу ‰лкен ... ... ... ол тек ... адамныњ ќолынан шыѓу керек. Кілем ќ±раќтыњ бетіне т‰рлі-
т‰сті матадан тµртб±рышты, ал ... ‰ш ... ... ... сыњар
м‰йізді µрнектерді ќ±рап тіккен.
Мєтін бойынша орындалатын ж±мыс т‰рлері:
1. Мєтіннен ... ... ... ... ... ... ќолµнер б±йымдарын жасауѓа байланысты ќимыл
етістіктерін теру.
3. ... ... ... ... ... атын ... ... Мєтін бойынша с±раќ-жауап ќ±растыру.
Ер шабу шебері Абыт ... ... ... ... Шењгелді ауылында т±рады. 25 жасынан
бастап ер шабуды кєсіп ќыла бастады. Б±л µнер ... ... ... ... ... Ер шабу ... ... ќ±рал-сайман керек. Атап
айтќанда, шот, б±рѓы, ойыс ж‰зді шот, ара, балта, ‰скі, ... ... Ерді ќара тал мен ... ... ердіњ жарылѓан жерлеріне
малдыњ сіњірін кептіріп, ж‰н ... ... оны ... ... уаќытта желімді сиырдыњ м‰йізі мен терісінен ќайнатып ... ... ерді ... ... ал, т‰тілген малдыњ сіњірін аѓаш
мыќьы ќалпын сќтау ‰шін жаќќан.
Мєтін бойынша орындалатын ж±мыс т‰рлері:
1. Ер ... ... ... атын теріп жазу.
2. Ердіњ жарылѓан жерлерін немен желімдейді жєне ... ... ... жайында єњгімелењіз.
3. Мєтінге жоспар ќ±ру.
4. Мєтінді єњгімелеу.
5. ... ... ... ... ... ... ... Ќаракµл аулыныњ т±рѓыны Ілияс Алшынбаев 12 жасынан бастап
ата-баба кєсібін халыќ игілігіне ж±мсаѓан. Ел ... ... ±ста ... елге танылѓан киіз ‰й жасайтын атаќты ‰йші болыпты. Жас шаѓынан
киіз ‰йдіњ кереге, уыќ, шањыраќ, т.б. ... ... ... ... ... ... тањда жасы сексеннен аса да ‰йінде ќол ќусырып ќарап
отырмайды. ¤з µнерін жастарѓа ‰йретіп ж‰р. Оныњ ... ... тез, ... ... шот, ... ќашау, ќол ара, ‰скі, ќуыс
жоњѓы, уыќ, ырѓаќ сияќты жабдыќтар толып т±р. ‡йшініњ ... ... ... аѓаштары сємбі тал мен торањѓылдан жасалады. Ал, оѓан ењ ќажетті ќ±рал
саналатын тез ... ауыр жиде ... ... ... ... ... ... Киіз ‰йдіњ бµлшектерін атау.
2. Киіз ‰й жасау ‰шін ќолданылатын ... атын ... ... ... ... ... Киіз ... жасалуы жайында єњгіме ќ±растыру.
Ќолµнер шебері Т±марк‰л Бейсенова
Отырар ауданы Кµкмардан ... ... ... ... 13 ... ... кілем, таќыр кілем, алаша тоќып, сµз майын тауысып, кесте
тігіп, шеберлікпен аты ... ... ... жылы «Отырар» мемлекеттік археологиялыќ ... ... ... ... ... ... ќадірлі µнері б‰гінгі
жас ±рпаќќа ‰лгілі дєст‰р болып жалѓасса игі.
Мєтін ... ... ... т‰рлері:
1. Т±марк‰л Бейсенованыњ жасаѓан б±йымдарыныњ аттарын теріп жазу.
2. Т±марк‰л Бейсенова жайында єњгімені µз ... ... ... ... ... ауданында т±ратын Шолпан Сєдуаќасќызы ... ... ... ... 11 ... бастап иірілген ж‰ннен т‰рлі
б±йымдар тоќумен айналысып келеді. Шолпан ананыњ єкесі Сєдуаќас ... ... ... ... ... Ол ... ... музыкалыќ аспаптар,
ќамшы жасаѓан. ¦станыњ шеберханасында темір ... ... отты ...... балѓа, тµс, т.б. аѓаштан ойып жасаѓан ... ... ... киіз ‰йдіњ бау-басќ±рынан бастап т‰кті кілем,
алаша ... ... ... ... ... Ол ... ... сарыаяќ
кілем, таќыр кілем, текемет жасаѓан. Шолпан апа ... ... ... те
жасаѓан. Киізді µрге µлшеп басып, ауналасына ж‰ннен ... ... ... ... ... ... т‰рлері:
1. Шолпан апаныњ єкесі немен ш±ѓылданѓан жєне ќандай ... ... ... ... ... атын ... ¦ста Сєдуаќас Баймахан±лы жайында єњгіме жалѓастыру.
4. Ќолµнер шебері Шолпан апа жайында єњгімені жалѓастыру.
Ќазаќ халќыныњ ќолµнерін ... ... ... оны осы ... ... келе жатќан халыќ шеберлерініњ µнегелі істерін студенттерге
насихаттап, ертедегі ата-бабаларымыздыњ ќолµнер ‰лгісініњ шеберлігін ... ... ... ... ... ...... іс. М±ндай ж±мыс
студенттіњ µз мамандыѓына деген ќызыѓушылыѓын арттырады.
Студенттер сонымен бірге µз бетінше атќарылатын ... ... µнер ... ... ... сµздерін, халыќтыњ маќал-
мєтелдерін жиып жаттайды жєне міндетті т‰рде µнер мамандыѓына байланысты
термин ... ... ... ... ... ж±мыстарында есеп
беріп отырады. (№1, №2 ќосымша)
2.3. ... тыс ... тіл ... ... ... ж±мыстары сабаќтан тыс ... ... ... ... ... ... пікірталастарда,
интеллектуалды сайыс сабаќтарында студенттер ‰шін ... ... ... ... ж‰ргізіледі. Б±л ж±мыстардыњ барлыѓыныњ
маќсаты бір, ол – тіл ... Ал тіл ... - ой ... ... белгілі.1
¤нер факультетініњ т‰рлі мамандыќтарында оќитын ... ... ... бір ... бар, ол – ... ... Б±л ... тыс уаќытта студенттермен ±йымдастырылатын пікірталастыњ ... ... ... ... ... ... ... бойында жан, тін с±дудыѓын ќалыптастыру;
с±лулыќ сµзініњ мєнін ашу; ... ... ... ... ‰йрету.
Ізгілікке, шыншылдыќќа, эстетикалыќ талѓамдыќќа тєрбиелеу.
Пікірталас тудыру маќсатында оќытушы с±раќ ќойып, ... ... ... ... ... ... кім ќалай т‰сінеді?
Жауап: С±лулыќ адам жанын марќайтатын, кµзін ќуантатын, тамсантып,
тєнті ететін, ... ... ... ќимыл-єрекет пішін
немесе ой-ќиялдыњ жемісі. Солардыњ ішіндегі ењ ... - ... ... ... ...... Соныњ с±лулыѓы. Ол сап жаѓынан ... ... ... оныњ бірі – ... ... с±лулыѓы,
яѓни субъективтік с±лулыќ, екіншісі – рухани, ішкі, яѓни объективті с±лулыќ
деп аталады.
С±раќ: Сыртќы ... пен ішкі ... ... ... ... ... дегеніміз – адамныњ кµркі, кесікін-келбеті,
----------------------------------------------------------------------------
-----------------------
Ысќаќ Б. Тіл ... ... ... Алматы, 1997ж.
сымбаты, сыртќы бейнесі, ал ішкі с±лулыќ дегеніміз – ... ... ... ... киім ... ... т±рысы, т‰рі, шаш кµркі деп
білемін. Ішкі с±лулыќ адамныњ сµйлеген сµзі, ... ойы, ... ... ... шыншыл, адал мейірімді, с‰йкімді, инабаттылыќ ... ... ... ... адамныњ бойын тік ±стауын жатќызамыз.
Оќытушы: Адам анадан сырт бейнесі, пішіні с±лу болып туылуы м‰мкін, ал
ішкі жан ... ... ... ... ісі, басќа адамдарѓа ќарым-
ќатынысыныњ т.б. жиынтыѓы ретінде ќоѓамда ќалыптасады.
Єдетте, біз ... ... ... ... ... ... оныњ дене ... ж±рт мойындаѓан єдемілігі мен олардыњ
жарасымды ‰йлесімі, рењділігі бойыныњ ... ... ... ... ... ... ... н±рлылыѓы, шашыныњ ќалыњ
толќынды не ... ... жєне т.б. ... ... мен ... алып, тєнті ететін сыртќы с±лулыќ белгілері.
Сµйтіп, адам сыртќы кµрнекі с±лулыќ пен ішкі ... ... ... ... ... ... келгенде, ішкі рухани с±лулыќќа кµбірек мєн
беріп, мазм±н с±лулыѓына кµбірек жµн тартады.
С±раќ: Халыќтыњ ќалыњдыќ тањдау туралы ќандай аќыл-кењестері ... ... ... ... ал;
- шу дегенде кµрінер с±лу артыќ (Абай);
- єйел жаќсы болмайды кµркі менен, мінезіне кµз ... ... ... єдемі болѓаны ‰шін, с‰йкімді емес, с‰йкімді болѓаны ‰шін єдемі;
- адамныњ жылтыраѓан сыртына емес, с±лу ішіне ќызыќ;
- жаманныњ сµзі – т‰йеден ... ... ... ... ... пікірі: Адамныњ жылтыраѓан сыртына емес, с±лу ішіне ќызыќ, -
деген маќалды алсаќ, бір ќыздар т‰рі ... ... ... ... ... ... келгенмен, оныњ осы киіміне ќарап берден оны с±лу деп ... Ол ... ... ... ойын тыњдап, ќарым-ќатынаста болу арќылы
оныњ с±лулыѓын ањѓарамыз. ... µзін ‰ш ... ... ... ... ... баѓа беруге болмайды.
С±раќ: Сыртќы с±лулыќты паш ететін киім жєне жалпы ... ... ... ... ... киім ... мєн бермей, єйтеуір, д‰кенге шыќќан
киімдерді сатып алып кие берсек, онда сµз жоќ, біз ... да ... ... ... ... Киім адам ... ерекшеліктеріне сай келуі, оныњ
т±лѓасыныњ с±лулыѓын ашуды, кемшіліктерін жасырып т±руы тиіс;
- киімніњ µзі т‰р-т‰рге ‰ш: ‰й киімі, ... ... бір киер ... ... ... ... ... спорт киімін киюге болмайды. Абай
айтпаќшы: «Ыњѓайлы ... киім ањшы ... - ... ... ... ... ... д±рыс деп ойлаймын;
- адамныњ сєн бойынша киінуі табиѓи нєрсе. Тік кµзге ... ... ... ... ... ... ... ескере
киінген д±рыс демекпіз.
С±лулыќ жайында пікірлерді оќытушы ќорытындылайды:
Єрбір ±лт менталитеті мєдени-±лттыќ ерекшеліктердіњ табиѓат, ќоршаѓан
орта, єлеуметтік жаѓдай, ... ... ... ... ... даѓдылы мєдени ќарым-ќатынас ж‰йелерініњ ыќпалымен ќалыптасады.
¦лан-байтаќ ќазаќ жерінде ќазаќ ±лты жаѓасы – жайлауда, ... ... ... ... ... ... ... салтын рухани
мєдениет ‰лгілеріне µзінше сіњіре берген.
¦лт тілдерініњ ќай-ќайсысында болмасын с±лулыќ, єдемілік ±ѓымдары
наќтылыѓымен ерекшеленеді. ... ... ... кµз ... ... ... ... ±ѓымдары ќазаќ фразеологизмдерініњ µте ... ... ... ... ... ... тілімізде бар?
Жауаптар:
Адам айтќысыз с±лу.1 Сµзге айтып жеткізуге болмайтын с±лу ... десе ... к‰н десе ... Аса ... µте кµрікті деген маѓынада.
Мысалы, Баѓдат, мысыр шаћарыныњ бірінде бір ер жігіт Хасен деген, бір ... ... к‰н десе аµзі бар, аќ ... ... ... с±луѓа ѓашыќ болѓан
(С.С.).
Ауызѓа ‰ріп салѓандай. ¤те с±лу, с‰п-с‰йкімді ... ... ... неге ... ... ... салѓандай емес пе! Б±ндай кµркем
жігіт ќолѓа т‰се бермейді (С.Жан.).
Он тµртінші айдай боп. ... ... ... ... т‰сер с±лулыќ
маѓынасында. Он тµртінші айдай боп т‰седі кімніњ кµзіне ... ... ай ... С±лу ару єйел ... айтылады. Алыстан-аќ б±л
єйел ќалыњ кµкпек арасындаѓы сарѓалдаќтай кµзді ... ¤зі де ... жања ... ай ... ... ... ... тастаѓан (І.Ж.).
Киіктіњ асыѓындай. Кішкентай да, с‰йкімді, ... ... ... ... ќолайыња жаќса, ќолыња ал (А.Т.).
Ќас ару (ќаса с±лу). Асќан єдемі єйел ... ... ... ... ќызы еді, ќас ... µзі еді («Шайыр»).
Жаяу жатып, атты т‰сіп ќараѓандай. Адам ... ... ... аса с±лу ... ... ... ... ж‰ні к‰н сєулесін
тартып, неше ќилы ... Одан ... сан ... таза ... ... ... атты т‰сіп ќараѓандай (М.Е.).
Кењесбаев І. Ќазаќ тілініњ фразеологиялыќ сµздігі, Алматы, 1977ж.
Ќырмызыдай ... ¤те ... ... ... маѓынада («Ќырмызы» араб
тілінде ќызыл к‰рењ ш±ѓа деген сµз).
К‰ландай ащы дауыстым!
Ќ±лжадай айбар м‰йіздім!
Ќырмызыдай ... ... ... ... ... ... ... адамныњ дене м‰шелеріне байланысты (соматизмдер)
ќалыптасќан т±раќты тіркестер бар. Олар:
Мойын: аќќу мойын, ќаз мойын, алма мойын.
Бет ... ... ... ... ... ... ай ќабаќ,
алтын кірпік, аќша бет, сањдай, алма бет.
Тµс: аршын тµс.
Кµз: бадана кµз, тана кµз, айна кµз, ... кµз, ... кµз, ... ... кµз, айдай аузы, к‰ндей кµзі бар.
Бел: б±рањ бел, ќынай бел, ќ±мырсќа бел, ќыпша бел.
М‰сін: Сымѓа тартќан ... ... ќ±ба ... т.б. ... фразеологизмдердіњ ±лттыќ мєдени аспектілері)
Аќќу мойын жєне алма ... ... ... ... тењ емес, тіпті
антоним сияќты. Себебі, мойны ашыќ ж‰ретін бойжеткен ќыз баланыњ ... ... ... ... ... ашыќ ... ... єдепсіз, ±ят деп
саналѓандыќтан, кимешек астында ќалѓан мойын ... ... ... ... ... ... ... емес, сырт формасы ассациацияланѓан
болуы керек.
С±лулыќ, єдемілік сипаттарын бейнелеуде ±лттыќ мєдени µмір ... ... жер ... ... ... ... кµрініс беріп
отырады. Єр кезењніњ адамдары сол ... ... ... ... байланысты сымѓа тартќан к‰містей, с‰мбідей боп жарады деген
Жібектіњ («Ќыз Жібек») суретіндегі «сымѓа тартќан к‰містей» ... ... ... ... ... тартќыш – к‰місті жіњішкертіп созатын
ќалып.
«Сырдыњ ќ±ба талындайды» Сыр µњірініњ ќазаќтары туѓызѓан тіркес ... Жер ... ... ... ... сол ... µсетін
жемістердіњ атаулары алынѓан. Мысалы, бадана, алма, ќараќат, т.б.
«Ай» кµбінесе ќыздыњ ќасын суреттеуде жиірек ќолданылатын тењеу. ... ... боп» деп ... айдай жарќырап кµзге т‰сетін ... Неге ай он ... рет ... ... ... ... былай дейді: «Наурыз к‰нін Батыс Ќазаќстанда 14 ... атап ... ... да µз ... бар ... Біріншіден, ќазаќ
с±лу ќыздарды суреттегенде «Он тµртінші туѓан айдай» дейді. Шынында, ай ... он ... ... ай ... ... єбден толысады.
Ќазаќ тіліндегі с±лулыќ, єдемілік ±ѓымдарына ќатысты ... ... ... байќалатын нєрсе.
Єдемілікті жалпы ќабылдау, оны баѓалауы ќазаќ елін мекендеген ... ... ... ой ... ... аќша бет ... ... с±луы
– алма бет. М±нда табиѓат, ауа райы адамныњ сырт келбетіне єсер етіп т±р.
Суретті ќабылдау ... ... ... сурет символ,
эталондарын бєрібір іріктеп шаѓарады. Мысалы; М.Єуезовтыњ шыѓармаларындаѓы
ќыздардыњ т‰сі кµбіне аппаќ ж‰зді, аќша бет ... ... ... ... ж‰зді, ќырлы м±рын, ќаракµз ќыздыњ жіп-жіњішке
ќасы да айдай боп ќиылып т±р. (М.Є. «Абай жолы»)
Ќазаќ ќыздарыныњ ... ... ... ... ±ќсай
бермейді. Єр аймаќтыњ µз параметрі бар. Дµњгелек бетті, ќызыл шырайлы, алма
ж‰зді бойжеткен мен ат ... ашањ ... аќша бет ... ... ... єр ... ... т±рады.
Ќазіргі кезде адамдардыњ айналаны ќабылдаудаѓы таным ... ... ... ќабылдау ерекшелігі µзгерген соњ, ассоциация да µзгереді.
Єлем суреті єр ... єр ... ... адам ... ... ... кµрінісі зат, ќ±былыс єрекеттердіњ «фотографиялыќ» жинаѓы сияќты
ѓана емес, б±л кµріністер де ќаншалыќты ... ... оны ... ... да ... ішкі ... да ... наќты. Ол µзі таныѓан іс
єрекет, зат, ќ±былысты ќабылдап ќана ќоймай, µз ... ... µз ... ... ... тура ... ... ішкі формасына айналады.
Ќорыта айтќанда, фразеологиялыќ тіркестердіњ образды-ассоциациялы
семантикасынан ±лттыњ ... ... ... ... ... ... кµрсететін даналыќ сµздер мен маќал-мєтелдерді кім
айтады?
Жауаптар:
Кµњіліњ кімді ќаласа – сол с±лу (С.Сарайи).1
С‰йіктініњ єрбір ісі ... ... ... ... µмір бойы ... болып µтеді (Ж.Баласаѓ±ни).
Єйел де ай сєулесі сияќты есікті жапсањ, т‰ндіктен т‰седі (Ќ±тып).
С±лу с±лу емес, с‰йген с±лу.2
Єдемілігіне ќарама, єдебіне ... ... ай ... ... баласын аппаѓым дейді.
Кірпі баласын ж±мсаѓым дейді.
1. Ата сµзі, Алматы, 1987ж.
2. Ќазаќтыњ маќал-мєтелдері, ... ... ... ... ... ‰йірме
сабаѓыныњ ‰лгісі
Сабаќтыњ білімділік маќсаты:
1. Ф.Оњѓарсынованыњ «Оюлар» µлењін мазм±нына сєйкес ... ... ... аќын ... мєнін, сезімін студентттерге жеткізу.
3. Ќолµнерге байланысты ќолданылѓан сµздерге т‰сінік беру.
Тєрбиелік ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері, олардыњ алатын орнын оќушыларѓа жете
т‰сіндіре отырып, оларды ќолµнерге баулу, сол арќылы ... ... ... ... ... ... ... ‰лгі
етіп кµрсетіп, осындай істерден ѓибрат алуѓа оларды ... ... ... ... ... ... ... «Ќазаќтыњ ою-µрнектері»,
текеметтіњ, сырмаќтыњ суреттері; «Ел іші - µнер ... ... ... атты ... ... альбом, буклеттер; Ф.Оњгарсынованыњ
портреті, кітаптар жинаѓы, «Аќ желкен» журналы.
Сабаќтыњ т‰рі: Атамекен баѓдарламасыныњ ... ... ... ... 1. ¦йымдастыру кезењі.
2. Жања сабаќ.
а) Ф.Оњѓарсынованыњ аќындыќ шыѓармашылыѓы жайында кіріспе сµз;
є) µлењді мєнерлеп оќу, студенттерге оќыту;
б) µлењге ... ... ... ... ... ж±мыс.
¤лењ жолдарындаѓы кездесетін ‰й жићаздарына ... ... ... ... ... С. Халыќтыќ педагогика ќазаќ тілі мен єдебиеті ... ... ... ... Асыл ... ‰нсіз ѓана басымды алмай.
Келе ѓой, ќошаќаным, µзіме, - деп
Єжем кµп сипаѓандай шашымнан жай.
Текемет – бетіне т‰рлі-т‰сті, ... ... ... ‰й ... ... ... басылѓан талдырма бетіне аќтай немесе ќызылѓа, кµкке, ќараѓа
не басќа т‰ске боялѓан ж‰нді єр т‰рлі ... ... ... ... де ... киіз басылатын ж‰н сияќты кµпсітеді. Текеметті де киіз
басќандай ... ... ... ... ... т‰рі «талдырма» деп
аталады. Б±л єлі толыќ ... ... ... Оны оюлы т‰р ... ... кептіріп, ќ±рѓатып дайындайды.
Текемет мыќты болуы ‰шін жартылай басылѓан екі киізді беттестіріп
білектейді. Ою-µрнек негізгі талдырмаѓа салынады. ... ... ... ... ... ... текеметті ќымбат маталармен безендіріп
жасайды. ... ... ... ... ... ... ... сол беттегі,
Т±рѓандай ана кµњіл тербеп мені.
Жан бітіп жайрањдады жан-жаѓымнан,
Ќазаќтыњ ќошќар ... ... ... ... ... ... барлыќ т‰ріне арќау болып,
ѓасырлар бойы халыќпен бірге жасасып, оныњ ... жєне ... ... келеді.
Ќазаќтыњ ою-µрнек µнері кµп ќырлы, кµп сырлы шежіре. ... ... бір ... оныњ м‰йіз тектес болып келуі, ол жања
мазм±нмен ‰йлесіп, ‰немі араласып єрленіп ... ... ... бірі ... ... ... ќошќар м‰йіз жєне оныњ т‰рлі н±сќалары:
ќос м‰йіз, ќыњыр м‰йіз, сыныќ м‰йіз, сондай-аќ табан, µркеш, ќаз ... ... ... ... оюды ... айту (‰йден дайындалып келеді):
1. Ою ойѓан, сызу да ... Ою ... ой ... Сызу ... ... ... Єке ... оќ жонар,
Шеше кµрген тон пішер.
5. ‡лгісі кµптіњ µрнегі кµп,
¤рнегі кµптіњ ... ... ... оюшы ... ... нєрсені с±рап алуды ар кµрме, адам с±рап білмесе,
ештење ‰йренбейді ... ... ... µтті ќанша меніњ,
Желбауда, басќ±рда ма ањсау µнім.
Єжемніњ кµзіндей б±л оюлар
Таба алмай дала кезіп шаршап ... ... ... ... ... т‰сініктеме беру. Ондаѓы ою-µрнек
т‰рлерімен ... ... ... ... ... алты ... бес ќанат, тµрт, ‰ш ќанат
атала берген. Демек, неше ќанаттан болса, ‰йдіњ аты ... ... ... ... ... ... оны ... жолда тіккен. ‡ш ќанаттан тіккен ‰йді
тоњќайма ... ... ... не кµтерме деп те атаѓан. М±ндай
‰йлер ќысќа уыќтан ... ... ... ... дµњгелек,
араларындаѓы шыбыќтарын к‰лдіреуіш, шањыраќты ... ... ... уыќ деп ... ... жасап т±рѓан тор аѓаштарды кереге, кереге
басы мен уыќтыњ т‰йіскен жері кµк ... ... ... туыр ... уыќтыњ ќарын айналдыра ж‰ргізген ... ... ... ... шыњыраќќа дейін созылѓан киіз ‰зік, шыњыраќ ‰стіндегі
тµрт б±рышты киіз ... деп ... - ... ... ... ќ±р, шањыраќќа ‰ш жерден байланып,
керегеге асылады, киіз ‰йге сєндік жићаздыќ ... ... Оныњ ... - ... ... ... ... басып т±ру.
Басќ±р – киізз ‰йдіњ ішін безендіру ‰шін єрі туырлыќтыњ кереге басына
‰йкелмеуі ‰шін уыќ пен ... ... ... ... ... тањатын
µрнекті жалпаќ ќ±р.
Оќулыќ ішіндегі с±раќтар мен ... ... ... ... ... Аќын ... атты µлењінде єжесінен ќалѓан кµзі
«Текемет» арќылы ондаѓы оюлардыњ ќ±діретін, кµркемдігін еш бір ... ... ... аќынныњ єжесіне деген саѓынышын, жан сырын, ішкі
психологиялыќ монологын ањѓаруѓа болады.
Ќосымша І
Студенттердіњ сабаќтан тыс уаќытта жиып ... µнер ... ... мен ... ... Ж‰зіне ќарама, µнеріне ќара (М.Ќашќари)
2. Кµрсетпеген µнер зая кетеді (С.Сарайи).
3. ... ... ... µнер ізде ... ... ... кµп, µнерсіздіњ µкініші жоќ (А.Игінеки).
5. ¤нерсізден ќ±т ќашар (М.Ќашќари).
6. ¤нерлі адам µз елінен ... де ... ... ... ... ... ... ќабады (С.Сарайи).
7. Бойра тоќыѓан зергер болмас (Ќ±тып).
8. Б± д‰ние - µнерліге µгейді,
Ќамсыз адам ... жоќ ... ... ... ... ... ... кімдер жебейді? (А.Й‰гінеки)
¤нер туралы маќал-мєтелдер
¤нерлі µрге ж‰зеді.
Ќол µнері – кілемде,
Сµз µнері - µлењде.
Жігітке жетпіс µнер де аз.
¤нерді ‰йрен де ... ... ... ... болар.
¤нерлініњ µрісі ±заќ.
Мылтыѓыњныњ к‰місін айтпа,
Тиісін айт.
¦стамен жаќын болсањ,
¦старасын ... ... ... ... ... білмеген ж‰н етер,
Ќызды к‰те білмеген к‰њ етер.
Озар елдіњ ќызы мінезді,
¦лы µрелі келеді.
Бала соќќан кездіктіњ
Басы ... ... ... ... ... ісі ... ж±мсаѓан – к‰ш арам,
Кµріксіз істелген – іс арам.
Ерінбеген етікші болады,
¦ялмаѓан µлењші болады.
Шаштараз саќал т‰зетер
¤нерпаз шаћар ... ... де, ... ... нєрсеге асыќ болѓанша,
Бір нєрсеге машыќ бол.
Бµрі соѓар жігіттіњ
Бµрігінен белгілі.
Балта соѓар жігіттіњ
Кµрігінен белгілі.
Алтын еріњ атќа тисе,
Алтынын ал да отќа ... ... ... ... ... ... жуѓанменен,
Бµз болмайды.
¤зіње бой болмаѓан,
¤згеге жењ шыќпас.
Жылтыраѓанныњ бєрі алтын емес.
Темірге ... жан ... ... ... ... ... он ќолы ... ентігіп,
Ењ алдына т‰спењіз.
«¦стамын» деп, жењ т‰ріп,
‡лгісіз тон пішпењіз.
Астыњда дµненіњ болѓанша,
Ќолыњда µнеріњ болсын.
¤нер ... ... ... - ... еркем, кестесімен кµркем,
¦л еркем, µнерімен кµркем.
Ќолында µнері бардыњ,
Аузында ... ... ... ... бос кетер.
Олаќтан салаќ жаман.
Жаман етікші біз тањдайды,
Жаман жігіт ќыз тањдайды.
Темірші кµміршіге ‰йір.
Жаман ±ста ... ... ... ізін тап.
Алтын балтаныњ да сабы аѓаш.
¤нер кµзі – халыќта.
Тігіншіні инесі асырайды.
¤нерлініњ ‰ні басында,
‡скенесі ќасында.
¤нерліге есік ... ... ... ... бізі ... сµзі ... инесі де,
К‰ймесі де - алтын.
Жолаушыны жол асырайды,
¤нерпазды ќолы ... ...... ... ... – бала ... бар єйелдіњ
‡сті-басы жыртылмайды.
Жлѓаймын деп ‰зіп алма,
Т‰зеймін деп б±зып алма.
С±луынан жылуы.
Жаман ‰йден ќосым артыќ,
Сыныќ ошаќтан мосым ... кіші ... ... ... ... ... аѓаштан,
Оќтыќ м‰сін шыѓады.
Біреу к‰ймеге ќарайды,
Біреу к‰ймеге таќќан т‰ймеге
ќарайды.
Шын болат шорт ... ... ... ... ... ... ‰міт сµнбес.
¤нерлі бала елдіњ кµркі,
‡кілі ќамыс кµлдіњ кµркі.
Ьит терісін
Биялай еткен шебер.
Алтын балдаќ – ќол сєні,
Єшекей кесте – тон ... ... - ... ...... ... – ермегі бар.
Темірші балтаѓа жарымас,
Ќайыршы ќалтаѓа жарымас.
Ќар суда ... ... ... оймаќ болмас.
¦станы соќќан
пышаѓынан таниды.
¤нер, білім жастан шыѓады.
Сµйлей білмеген,
Сµзді ќор етер.
Тіге білмеген,
Бµзді ќор етер.
Шегені ќаѓа білмесењ.
Ќолыњды ±расыњ,
Т‰ймені таѓа ... ине ... адам бай ... ... да жай ... білген,
Ќ±м ‰стінен кеме ж‰ргізер.
¤нер – мєнсењ ат,
¦шсањ – ќанат,
Кисењ – жанат,
Ішсењ – таѓам.
К‰міс к‰нге ќонса,
Алтын µз ... ... ... пішпес болар.
Жайсыз болѓан жаздан
Жайлы келген ќыс артыќ.
Кµріксіз соќќан к‰містен,
Келісті соќќан мыс артыќ.
Адамѓа аќыл кµптік ќылмайды,
Азаматќа µнер ... ... ... ... ... кіреді.
Хас шебердіњ
Шанышќан инесі ќолына кіреді.
¤нер тамѓан он саусаќ,
‡зілмейтін ырысыњ.
¤нері жоќ он ... ... ... ... µнер ... ... соњ µнер ќусањ,
Толыќќанша зорыѓарсыњ.
Єр шаћардыњ ±стасы
¤з пышаѓын маќтайды.
Ќына тастан шыѓады.
Аќыл жастан шыѓады.
Орман аралаѓан ‰йші болар,
Ќобыз сырлаѓан к‰йші болар.
Кілењ шебер жиналса,
Істері тез ... олаќ ... істі ... ... ... дейін.
Шебердіњ ќолы кµпке ортаќ.
¦ста, ±стадан н±сќа.
Алтын еріњ атќа тисе
Алтынын ал да отќа жаќ.
Жалѓаймын деп ‰зіп алма,
Т‰зеймін деп б±зып алма.
¤нерліге µлім ... ... кењ ... ... ... ±зын ... ... т‰сін атйпа, ісін айт.
Сабаќты ине сєтімен.
Саусаѓы ±зын биші ... ...... ... ... бір рет кес.
Ине µткен жерден жіп µтеді.
¦стадан шєкірт озар.
Талаптымен таласпа,
¤нер ердіњ ќанаты.
Аќыл кµпке жеткізер,
¤нер ... ... ... ... ... илей білмеген шірітер.
Зергер ісмер жезге ‰йір,
Сыршыл адам сµзге ‰йір.
Єкемніњ µлерін білсем
¤нерін сатпас па ... ќол ... ... ќайшы кесуге жаќсы
Жігітке жеті µнер де аз,
Жетпіс µнер кµп емес.
¤нерлі ... µрде ... ... жер ... ... жарымас,
Етікші етікке жарымас.
¦стамен жаќын болсањ,
Ісіњ бітер.
Ќорытынды
«Мемлекеттік тілді мењгертуде µнер ... ... тіл ... ... ... ж±мысы нєтижесінде мынадай ќорытындыѓа келеміз:
1. ... ... ... ... ... ... ... «Патриотизммен тыѓыз байланыста мемлекеттік
мањыздаѓы ...... тіл ... ... тіл – б±л ... ... Ту, Елтањба, Єн±ран секілді дєл сондай нышан жєне ол ... ... ... ... ... ... ... тілдіњ аясын
кењейтуге ат салысу – ќазаќ тілі мамандарыныњ басты міндеті.
2. Мемлекеттік тілді µзге ±лт µкілдеріне ... ... ... тілді
оќыту принциптеріне негізделеді. Ќандай тіл болмасын оны екінші тіл ... ... ... ... ... бес ... орындалуын ќамтамасыз
етеді. Олар; тыњдалым, оќылым, айтылым, жазылым, сµйлесім. Екінші тілді
‰йретуде тіл ... ... ... ... ... яѓни ... т‰рде
ќарастырылады.
3. Ќазаќ тілін екінші тіл ретінде оќыту ж±мысы ... ... ... сабаќта ж‰ргізілетін барлыќ ж±мыстарѓа негіз болады.
Мєтінмен ж±мыс ... де, ... ... де ... ... – тіл ... ... Б±л пєнді оќыту ж±мысы ... ... ... ... ... ... ... орыс
тілі мен ќазаќ тілі грамматикасын салыстыру, сабаќта т‰рлі єдістерді
пайдалану арќылы іске ... ... ... ... ... ... бірі – ... іс-
єрекеттік єдісте негізге алу. Б±л принцип бойынша оќытушы ... тек ... ќана ... сол ... студенттерден оларды сабаќќа белсенді
ќатыстыру арќылы «ќайтарып» алып отырады.
5. Ќазіргі заманѓы коммуникацияныњ, ... ... ... ... ... білмей, оныњ тілін білу м‰мкін емес. ¤зге ... ... ... ... ... ењ алдымен сол тілді алып барушы
этностыњ тарихын, мєдениетін, ... ... ... ... ... сабаќтан тыс уаќытта ќазаќ халќыныњ тарихын, т±рмысы мен мєдениетін,
салт-дєст‰рлерін кµрсететін ... ... ... ... Б‰гінгі к‰ні білім ж‰йесінде жања технологиялар мен инновацияларды
сабаќта ќолдану керек деген талаптар ќойылуда. Оныњ ішінде ... ... ... ... оќыту, кредиттік оќыту, т.б. оќыту ж‰йелері алѓа
тартылуда. Сонымен бірге ќазіргі кезде мемлекеттік стандартќа сай ... ... ... ... ... ... стандартты игерген студент –
«‰ш» деген баѓа алады. Сондыќтан студенттерге сапалы білім беру ... ... ... ... керек. Студенттердіњ ќызыѓушылыѓын оятып,
шыѓармашылыќ ќабілеттерін оныњ ... мен ... ... ... ... ¤нер ... ... студенттер келешекте µмірдіњ т‰рлі
салаларында, атап ... ... ... ... шеберлерініњ
шеберханаларында, сєн, киім, с±лулыќ ательелері мен фирмаларда, ... ... ... ... Олар µз кєсіби бойынша ... оны ... ... ... ... ... ... мазм±нын атап
айтып бере алатындай дєрежеге жетуі керек. Б±л маќсатќа жету ... ... ... ... ... керек.
8. Практикалыќ ќазаќ тілі сабаќтарында ... ... ... ... таќырыпќа баѓынатын бір-бірімен
байланысќан ‰ш ... ... ... ... ... ... сµйлеу, сµйлесу ‰лгілері (яѓни тіл дамыту ж±мыстары).
9. Мамандыќ ... ... ... ... ... ... негіз болады. ¤тілген ережеге байланысты сµздерді не сµйлемдерді
мєтіннен табу, не мєтіндегі сµздермен ережеге сай ... ... ... ... т.б. ... ... Яѓни грамматика
ережелері мєтінмен байланыстырыла ... ... ... ... ... ... де ... істейтін ж±мыс – студенттердіњ
тілін дамыту.
10. Студенттер «Практикалыќ ... ... ... ... ... ... атќаратын ж±мыстарды (С¤Ж) жалѓастырады. ¤йткені аптасына бір-
аќ рет ... ... ... ... ... мењгеру м‰мкін емес.
Студент µз ... ... ... жиып, оны аударып, сµздік ж±мыстарын
ж‰ргізіп, айтып беру ... тілі ... ... артады.
¤нер мамандыѓында оќитын студенттерге С¤Ж тапсырмасы ретінде ±лттыќ
ќолµнерге байланысты таќырыптар берген жµн. Халыќтыњ ќолтума µнерін ...... ... асыл парызы екенін ескеріп, µнер ... ... ... ... ... ... ... ‰йреніп, ары ќарай жалѓастыру маќсатында ауылдарѓа барып, µз бетінше
материалдар жинау тапсырылады. Ер аралап жинаѓан ... ... ... ... ... ... ж‰ргізіп, мазм±нын айтып
береді.
11. Студенттер сонымен ... µз ... ... ... ... µнер ... даналардыњ айтќан ±лаѓатты сµздерін, халыќ маќал-
мєтелдерін жиып ... жєне ... ... µнер ... байланысты
кем дегенде 400 термин сµздерін арнайы сµздік дєптеріне жиып, блок-баќылау
ж±мыстарында есеп беріп отырады.
12. Тіл ... ... ... тыс ... жалѓастырылады. ‡йірме
ж±мыстарында, тєлімгерлік саѓаттарда, конкурстар мен ... ... ... ... ... ... орта» ±йымдастырылып,
ќызыќты іс-шаралар ж‰ргізіледі. Б±л ж±мыстардыњ барлыѓыныњ маќсаты бір – ... ... ¤нер ... ... ... оќитын студенттердіњ
барлыѓына ќатысты бір ерекшелік бар – ол с±лулыќты сезіну. Б±л таќырыпта
пікірталастар, ... ... ... ... Б±л ... ... ... жан, тін с±лулыѓын ќалыптастыру, с±лулыќ сµзініњ
мєнін т‰сіндіру, шыншылдыќќа, эстетикалыќ талѓамдыќќа тєрбиелеу. Студенттер
µздерініњ білімдерін µнер ... ... ... ... мен
маќал-мєтелдерін жаттау арќылы дамытады.
14. Жоѓары оќу орындарында ж±мыс істейтін µз пєнін с‰йген ... ... µзге ±лт ... осы ... ... ... бар ... ортаѓа салып, т‰рлі єдіс-тєсілдерді ќолдану арќылы оны оњай
жолмен игеругее жол ашса, ... ... ... ... араласып,
студенттердіњ тілге деген ќ±рметін арттырса, жоѓарыда айтылѓан маќсаттарѓа
жетеміх деп ойлаймыз.
Пайдаланылѓан єдебиеттер
1. Ќазаќстан Республикасыныњ «Тіл туралы» Зањы. – ... ... ... Н.Є. ... ... Ассамблеясыныњ ХІІ сессиясында
сµйлеген сµзі. – Алматы, 24 ќазаќ 2006ж.
3. Бект±ров Ш., Бект±рова А. Ќазаќ тілі для ... ... ... М. Мы ... ... язык. – Алматы, 1992г.
5. Сµз атасы. –Алматы, ... ... Є., ... таѓылымы. –Алматы, 1992ж.
7. Т±рмыс сєні. –Алматы, 1983ж.
8. Ќ±рал±лы А. Ќазаќ дєст‰рлі ... ... ... ... К‰йеу келтір, ќыз ±зат, тойыњды ќыл. –Алматы, ... ... Х., ... Г. ... ... –Алматы, 1987ж.
11. Бектаев Ќ. Ќазаќша-орысша сµздік. –Т‰ркістан-Шымкент, 1995ж.
12. Ќазаќ маќал-мєтелдері. – Алматы, 1990ж.
13. Н±ртазина Р., ... Р. ... ... ... –Алматы, 1991ж.
14. Шањыраќ ‡й-т±рмыс энциклопедиясы. –Алматы, 1989ж.
15. Сариева К. Ќазаќ тілі жєне елтану. ... ... ... ... ... ... –Алматы, 1988ж.
17. Сейдімбек А. Ќазаќ єлемі. Этномєдени пайымдау. –Алматы, 1997ж.
18. Тєжиев Ќ. Жеті саныныњ ... ...... ... ... А. ¦лттыќ д‰ниетаным. №1-4, -Алматы, 1997ж.
20. Байтанаева-Молдалиева Д., Оразбаева э. Мемлекеттік тілді ‰йренуде
ж‰ргізілетін тестер. –Шымкент, 2001ж.
21. Сыздыќова Р. ... сµз ...... ... ... С. Казахская юрта. –Алматы.
23. Ќазаќ тіл терминдерініњ ... ... ... ... ... ... ±старту. – Алматы, 1992ж.
25. Дєуренбекова Ж.Беташар. –Алматы, 1991ж.
26. С‰лейменова Є., Ќаратай±лы ¦. ... ... // ... ... ... ... Д. ... тлді жеделдетіп оќыту баѓдарламасы.
–Шымкент, 2001ж.
28. Табылдиев Д. ... ... ... ... Ќ±рал±лы А. Ќазаќ дєст‰рлі мєдениетініњ энциклопедиялыќ сµздігі.
–Алматы, 1997ж.
30. Сµз атасы. –Алматы, 1987ж.
31. Сариева К. Ќазаќ тілі жєне ... ... ... Ривкин Б. ¤нердіњ ыќшам тарихы. Антик µнері. –Алматы, «¤нер»,
1988ж.
33. ... А., ... С. К‰й ... ... ... муз.
–Алматы «¤нер», 1990ж.
34. Байтанаева Д., Ерменбекова Н. Мемлекеттік тілді мењгертуде ... ... тіл ... ... ... ... Ф. ... ќатынас: теориясы мен єдістемесі. –Алматы,
2000ж.
36. Сарманов Е., Сапаров С. Оќытудыњ жања технологиялары. ... ... Б.А. ... ... технологиялары, -Алматы, 2000ж.
38. Ысќаќ Б. Тіл дамытудыњ негізгі негіздері. –Алматы, 1997ж.
39. ... І. ... ... ... сµздігі. –Алматы, 1977ж.
П І К І Р
Диплом ж±мысы б‰гінгі к‰ні білім саласындаѓы аса ... ... ... ... µзге ±лт ... ... ќолданылу аясын
кењейту – тіл мамандарыныњ алдында т±рѓан ‰лкен маќсаттыњ бірі.
Б±л таќырыпты оќытуда ... І ... ... ... µзге ... ... ѓылыми негіздерін, яѓни маќсаты мен принциптерін,
ж‰ргізу єдістерін сµз етеді. Диплом ж±ымысынњ ІІ тарауында µнер ... ... тіл ... ... ‰ш салаѓа бµліп
ќарастырады. Олар; мєтін ... ... ... ... ... атќаратын (С¤Ж) ж±мыстары, сабаќтан тыс ... тіл ... Осы ‰ш сала ... ... ... ... ... ‰лгілері
жєне де басќа ќосымша материалдар берілген.
Ж±мыста µнер ... ... ... µз ... ... жиып, сабаќта кењінен пайдалануына баса ... Тіл ... ... ... тыс ... тіл мамандарыныњ
«тілдік орта» ±йымдастырылуымен жалѓасын ... ... ... ... ... ... ... ±йымдастыру арќылы тілге
деген ќ±рмет аттырылады.
Диплом ж±мысы ќорѓауѓа ±сынылады.
П І К І Р
Б±л ж±мыста мемлекеттік ... µзге ±лт ... ... ... ... ... тілі ... сапасын жаќсарту
‰шін тілді кєсіби баѓытта мењгерту керек деген ой алѓа ... ... ... ... ... ... ењбекке араласќан кезде µз мамандыѓы
бойынша б±йымдарды жасап, оны кµрмеге ќойѓанда ол туралы еркін ќазаќша ... ... ... ... ... кєсіби баѓытта мењгертудіњ бірден-бір жолы – мамандыќ
бойынша алынѓан ... ... тіл ... мамандыќќа байланысты терминдерді
игеру, мамандыќќа байланысты таќырыптарды еркін сµйлеуге ‰йрету, т.б. Б±л
ж±мыстар сабаќта да, ... тыс ... да ... ... ... т‰сіндірілген.
Ќазаќ тілін екінші тіл ретінде оќыту ... ... ... жєне ... ... ж‰ргізуде де, грамматикамен ж±мыс
ж‰ргізуде де атќарылатын ... ... тіл ... ... кµптеген
мысалдар арќылы дєлелденеді.
Диплом ж±мысында ќазаќ тілі сабаќтарында жања технологиялыќ єдістерді,
єсіресе дамыта оќыту, ... ... ... оќыту технологияларын
пайдалану керектігі, сабаќтан тыс уаќытта студенттердіњ ... ... ... ... т‰рлі интеллектуалдыќ ойын-
сайыстарды ±йымдастыру ќажеттігі баса айтылады.
Диплом ж±мысы ќорѓауѓа ±сынылады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Бернард шоу3 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқу тәжірибесінің қорытындысы туралы есеп беру6 бет
Оқушылардың ауылшаруашылық машиналарын жөндеу мамандығына қызығушылығын қалыптастырудың әдіс –тәсілдер жүйесі76 бет
Оқушылардың оқу мотивтерін қалыптастырудың негізгі ерекшеліктері4 бет
Реляционды мәліметтер базасы27 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
5в050700 «Менеджмент» мамандығы 1-курс студенттері үшін іс-тәжірибеден өту туралы есебі12 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь