Мемлекеттік тілді меңгертуде өнер мамандығы бойынша тіл дамыту


Жоспар

Кіріспе

І тарау. Мемлекеттік тілді өзге ұлт өкілдеріне меңгерту мақсаты, принциптері, жүргізу әдістері

ІІ тарау. Мемлекеттік тілді меңгертуде өнер мамандығы студенттерімен жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары
2.1. Мәтін бойынша жүргізілетін жұмыстар
2.2. Студенттердің өз бетінше атқаратын жұмыстары (СӨЖ)
2.3. Сабақтан тыс жүргізілетін тіл дамыту жұмыстары

Қосымша І өнер тақырыбында даналар сөзі мен мақал.мәтелдер

Қосымша ІІ өнер мамандығына байланысты термин сөздер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ДИПЛОМ Ж¦МЫСЫ

Таќырыбы: Мемлекеттік тілді мењгертуде µнер
мамандыѓы бойынша тіл дамыту

Жоспар
Кіріспе
І тарау. Мемлекеттік тілді µзге ±лт µкілдеріне мењгерту маќсаты,
принциптері, ж‰ргізу єдістері

ІІ тарау. Мемлекеттік тілді мењгертуде µнер мамандыѓы студенттерімен
ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары
2.1. Мєтін бойынша ж‰ргізілетін ж±мыстар
2.2. Студенттердіњ µз бетінше атќаратын ж±мыстары (С¤Ж)
2.3. Сабаќтан тыс ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары

Ќосымша І ¤нер таќырыбында даналар сµзі мен маќал-мєтелдер

Ќосымша ІІ ¤нер мамандыѓына байланысты термин сµздер

Ќорытынды

Пайдаланылѓан єдебиеттер

Кіріспе

Елбасы Н.Назарбаев Ќазаќстан халыќтары Ассамблеясыныњ ХІІ
сессиясында сµйлеген сµзінде: Патриотизммен тыѓыз байланысты мемлекеттік
мањыздаѓы мєселе – мемлекеттік тіл. Мемлекеттік тіл – б±л Отан бастап
алатын Ту, Елтањда, Єн±ран секілді дєл сондай нышан. Жєне ол елдіњ барша
азаматтыран біріктіруге тиіс1-деп оныњ ќоѓам µміріндегі орны мен рµлін,
ќадір-ќасиетін айрыќша атап кµрсетті.
Нышандардыњ ќашанда жєне ќай елде де ќастерлейтіні баршаѓа мєлім.
Ел нышандарын білу, ќ±рметтеу, оларды мемлекеттіњ µзіндей, елініњ кµзіндей
кµру – елдіњ єр азаматыныњ парызы.
Б‰гінгі тањда Тіл таѓдыры – ел таѓдыры деп т‰сініп, мемлекеттік
тілдіњ ќоѓам µміріндегі ќолданысы, б‰гіні мен болашаѓына толѓанатын
ќауымныњ тіл мєселесіне ерекше назар аударып отырѓаны аныќ.
Ќазаќ тілініњ таѓдыры мемлекеттіњ дамуы жєне ел болашаѓы ‰шін
ќаншалыќты мањызды екендігін біздіњ єрќайсымыз да терењ т‰сінеміз.
Мемлекеттік тілдіњ мєртебесіне сай мерейін µсіріп, µрісін кењейтуде ‰лкен
орын алатын елеміздіњ білім беру ж‰йесінде б‰гінгі к‰ні ќазаќ тілініњ аясын
кењейту баѓытында наќты ж±мыстар ж‰ргізіліп жатыр.
Таќырып тањдау себебі: Осы айтылѓандарды ескере отырып, жоѓары оќу
орындарында оќитын келешек мамандарѓа мемлекеттік тілді мењгерту ж±мысына
ат салысып, ‰лес ќосу маќсатында диплом ж±мысыныњ таќырыбы Мемлекеттік
тілді мењгертуде µнер мамандыѓы бойынша тіл дамыту деп алынды.
Ж±мыстыњ маќсаты: жоѓары оќу орындарында мемлекттік тілді µзге ±лт
µкілдеріне мењгертудіњ маќсаты мен принциптерін, ж‰ргізу єдістерін зерттеу,
сонымен бірге µнер мамандыѓы студенттерімен ж‰ргізілетін тіл дамыту
ж±мыстарыныњ ‰лгелерін кµрсету.
Зерттеу объектісі ретінде Ќазаќстан Республикасында мемлекеттік

Назарбаев Н. Ќазаќстан халыќтары Ассамблеясыныњ ХІІ
сессиясында сµйлеген сµзі, 2006, 24 ќазан
тілге байланысты шыќќан зањдар, ќаулылар, баѓдарламалар. Мемлекеттік тілді
‰йретуге байланысты шыќќан єдебиеттер, оќытушылардыњ іс-тєжірибелері жєне
µнер мамандыѓына байланысты єдебиеттер мен оќулыќтар, оќу-єдістемелік
ќ±ралдар, т.б. негізге алынды.
Диплом ж±мысында мынадай ѓылыми-зерттеу єдістері пайдаланылды:
сипаттама єдісі, талдау-жинаќтау єдісі, аударма єдісі.
Диплом ж±мысыныњ ќ±рылысы: диплом ж±мысы кіріспеден, екі тараудан,
ќорытынды мен ќосымшадан жєне пайдаланылѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.

І тарау. Мемлекеттік тілді µзге ±лт µкілдеріне мењгертудіњ маќсаты
мен принциптері, ж‰ргізу єдістері

Халќымыздыњ таѓдырын шешетін ‰лкен де негізгі мєселе – тіл мєселесі
екені б‰гінгі к‰ні жан-жаќты айтылып келеді.
Ќазаќ тілі республикамызда бала-баќшалардан бастап барлыќ оќу
орындарында ж‰ргізіледі. Б‰гінгі к‰нге дейін кµптеген оќулыќтар, оќу
ќ±ралдары, тілашарлар, сµздіктер жарыќ кµрді. Б±л салада ќыруар ж±мыстар
атќарылѓанымен мемлекеттік тілде іс ќаѓаздарын ж‰ргізу ж±мысы єлі де болса
µз дењгейіне жете алмай отыр. М±ныњ бірден бір себебі мемлекеттік тілді
µзге ±лт µкілдеріне екінші тіл ретінде ‰йретудіњ єдістемесі ѓылыми т‰рде
толыќ зерттелмеген. Б±л салада іс-тєжірибе жинаќталмаѓан, арнайы шыќќан
оќулыќтар жоќтыњ ќасы.
Жалпы практикалыќ ќазаќ тілі пєнініњ маќсаты – студенттерді ќазаќша
сµйлеуге, оларды біреудіњ сµзіне жауап беріп, µз ойын еркін айта алуѓа –
жалпы ќазаќ тілін ќатынас ќ±ралы ретінде пайдалануѓа ‰йрету, студенттерді
µз мамандыѓы бойынша шыѓатын, газет-журналдарды, єдебиеттерді оќып т‰сіне
алатындай, келешекте µзі сияќты мамандармен ќарым-ќатынас жасай алатындай
дєрежеге жеткізу.
Мемлекеттік тілді мењгерту ж±мысы ќандай принциптерге негізделуі
керек? Міне, осы мєселелерге тоќталайыќ.1 Ќазаќ тілін оќыту єдістері µзге
±лт µкілдеріне екінші тілді оќыту принциптеріне негізделеді. Ќандай бір тіл
болмасын, оны екінші тіл ретінде оќытуда оќытушы сабаќта сµйлеу єрекетініњ
негізгі бес т‰рініњ орындалуын ќамтамасыз етеді. Олар: тыњдалым, оќылым,
айтылым, жазылым, сµйлесім. Екінші тілді ‰йретуде тіл дамыту ж±мыстарыныњ
барлыќ т‰рі т±тас, яѓни кешенді т‰рде ќарастырылады.
Жалпы, ќазаќ тілі сµйлем т‰ріне ‰йретіледі. Сµйлемніњ ќ±рамындаѓы

----------------------------------- ----------------------------------- ------
----------------------------------- ----------------------------------- ------
---------------------
Молдалиева Д.А. Мемлекеттік тілді мемлекеттік ќызметкерлерге оќытудыњ
негізгі принциптері. – Т‰ркітаным жєне ќоѓамдыќ пєндер. Конф. жинаѓы,
Алматы, 2002

сµздер, дыбыстар, олардыњ маѓынасы мен грамматикалыќ ерекшеліктері жеке-
жеке емес, т±тас ќарастырылып, сµйлеу, сµйлесім барысында т‰сіндіреледі.
Ќазаќ тілін екінші тіл ретінде оќыту ж±мысы таќырыптыќ принципке
негізделеді.
Мєтін сабаќта ж‰ргізілетін барлыќ ж±мыстарѓа негіз болады. Мєтін мен
ж±мыс ж‰ргізуде де, грамматиканы т‰сіндіруге де атќарылатын негізгі ж±мыс –
тіл дамыту ж±мысы.
Б±л пєнді оќыту ж±мысы коммуникативтік баѓытта функционалды –
ж‰йелік єдісті ќолдану негізінде сонымен бірге орыс тілі мен ќазаќ тілі
грамматикасын салыстыру, сабаќта т‰рлі єдістерді пайдалану арќылы іске
асады. Єсіресе с±раќ-жауап єдісі, аударма єдісі, мєтінмен, суретпен ж±мыс
істеу т.б. єдістерді к‰нделікті сабаќта шеберлікпен пайдалану оќытушыдан
кµп ізденісті талап етеді.
Студенттердіњ ќызыќ тілінен білімін арттыруда оќытушы жан-жаќты
материалдарды пайдаланады. Мысалы, радио, теледидар хабарларын, газет-
журналдардан ќызыќты материалдарды студенттердіњ µз беттерінше тыњдап, оны
сабаќта µз сµзімен айтып беруі сияќты ж±мыстарды ±йымдастырады. Атап
айтсаќ, Ертењгі ауа райы туралы єњгіме, Соњѓы хабар жайында ќысќаша
мєлімет, Біздіњ топтаѓы жањалыќ, т.б.
Екінші тілді оќытудаѓы негізгі принциптердіњ бірі – екі жаќты іс-
єрекеттік єдісті (орысша айтќанда деятельности подход в обучении) негізге
алу. Б±л принцип бойынша оќытушы сабаќта тек білім беріп ќана ќоймайды, сол
білімді студенттерден оларды сабаќќа белсенді ќатыстыру арќылы ќайтарып
алып отырады. Яѓни, студент материалды ќабылдап ќана ќоймайды, оны игеріп,
µзара тілдік ќатынас барысында оќытушыѓа ќайтарып отырады. Осылай µзара
білім алмасу арќылы, яѓни тілдік іс-єрекет єдісі арќылы, екінші тілді
мењгерту ж±мысы іске асады.
Мемлекеттік тілді оќытудыњ негізгі педагогикалыќ принциптеріне
келетін болсаќ єдістемелік єдебиеттерде ѓалымдардыњ барлыѓы дерлік жалпы
дидактикалыќ принциптерді єњгіме етеді. Олар: сабаќтыњ ѓылымилыѓы,
ж‰йелілігі, тєрбиелігі, оњайдан ќиынѓа ќарай оќыту, оќушылардыњ жас
ерекшеліктерін ескеру, оќушылардыњ ќызыѓушылыѓын арттыру, кµрнекілік
ќолдану, т.б. Ал Ф.Оразбаева принциптерді ‰шке бµледі:1
1. Жалпыдидактикалыќ принцип: б±ѓан сабаќтыњ ѓылымилылыѓы,
ж‰йелілігі, тєрбиелілігі, т.б. жатады.
2. Жалпыєдістемелік принцип: б±ѓан єдістіњ т‰рлері, яѓни, с±раќ-
жауап, сµздікпен ж±мыс істеу єдісі, мєтінмен ж±мыс істеу єдісі, суретпен
ж±мыс істеу єдісі, т.б.
3. Салаєдістемелік принцип: б±ѓан бір сала, яѓни белгілі бір ѓана
таќырып бойынша ќолданылатын єдіс т‰рлері жатады.
Ќазіргі заманѓы мєдениаралыќ ќатынастыњ, яѓни коммуникацияныњ
теориясы бойынша этностыњ мєдениетін білмей, оныњ тілін білу м‰мкін емес.
¤зге ±лт µкілдері екінші тілді ‰йренуі ‰шін ењ алдымен сол тілді алып
барушы этностыњ мєдениетін, єдет-ѓ±рпын білуі керек. Сондыќтан
студенттердіњ ќазаќ тіліне деген ќызыѓушылыѓын арттыру ‰шін баспадан мол
шыѓып жатќан ќазаќ халќыныњ тарихын, т±рмысы мен мєдениетін, єдет-ѓ±рпын,
салт-дєст‰рлерін кµрсететін материалдар мен маќал-мєтел, шешендік сµздерді
кењінен пайдаланѓан жµн.
Жоѓары оќу орындарында ќазаќ тілін екінші тіл ретінде оќытудыњ
негізгі маќсаты – студенттерді ќазаќша сµйлеуге, олардыњ біреудіњ сµзіне
жауап беріп, µз ойын еркін айта алуѓа, жалпы ќазаќ тілін ќатынас ќ±ралы
ретінде пайдалануѓа ‰йрету.
Тілдік ќатынас (языковая коммуникация) ќазіргі кезењде халыќаралыќ
байланыс ‰шін ќажетті мєселелердіњ бірі, сондыќтан б‰гінгі к‰ні
лингвистикада ењ µзекті жања салаѓа айналып отыр. Ќазаќ тіл білімінде
тілдік ќатынас ѓылыми мєселе ретінде теориялыќ жаѓынан да єдістемелік
жаѓынан да арнайы зерттелген емес, Тілдік ќатынас деген терминніњ µзі

----------------------------------- ----------------------------------- ------
-----------------------
Ф.Оразбаева, Тілдік ќатынас теориясы жєне єдістемесі, Алматы, 2000ж.
алѓан Ф.Оразбаеваныњ Тілдік ќатынас; теориялыќ жєне єдістемелік деген
ењбегінде алѓаш ќолданыла бастады.
Тілдік ќатынас дегеніміз - адамныњ ойлау, пайымдау, сµйлеу, тыњдау,
т‰сіну, айту, пікірлесу, т.б. єрекеттеріне тікелей ќатысты ќ±былыс.
Сондыќтан тілдік ќатынасќа байланысты ќ±былыстардыњ теориялыќ негіздерін
аныќтау; айтылѓан, берілген, жазылѓан хабарды ќабылдаудыњ єдіс-тєсілдерін
айќындау; сол сияќты ќарым-ќатынас ќ±ралдары мен т±лѓаларын, олардыњ
ќолданылу жолдарын белгілеу ќазіргі µзекті мєселелердіњ бірі болып отыр.
Б‰гінгі к‰ні халыќаралыќ ќатынас жан-жаќты дамыѓан уаќытта тілді оќыту мен
‰йретуге айрыќша назар аударылып отырѓаны белгілі. Тілді оќытудыњ ±тымды
єдістерін іздестіру ѓылымда ќатысым єдісін (коммуникативный метод) алѓа
тартады.
Ќазаќ тіл білімінде, жалпы єдістемеде, µзге ±лт µкілдеріне ќазаќ
тілін оќытудыњ ѓылыми-негізі салынбаѓан, айтарлыќтай ѓылыми-єдістемелік
ењбек, арнайы оќулыќтар жоќ.
Ќазаќ тілінде ќатысым єдісі, оныњ єрекеттері мен негізгі ќаѓидалары,
тіл ‰йретудегі осы єдістіњ ±тымдылыѓы алѓаш Ф.Оразбаеваныњ аталѓан
ењбегінде берілген.
Ќарым-ќатынастыњ т‰рлері кµп тілдік ќатынас – тіл арќылы байланыс,
сµйлеу тілі арќылы адамдардыњ бір-бірімен ќарым-ќатынас жасауы; ќоѓамдыќ,
±лттыќ тіл арќылы ±ѓынысу, т‰сінісуі, яѓни адамзаттыњ тіл арќылы ќатынасќа
т‰суі тілдік ќатынас дегенді білдіреді. Осыныњ ішінде сµйлеу тіліне ерекше
мєн беріліп, жалпы адамзаттыњ сµйлеу ќ±ралы екені ескеріліп сµйлесім тілі
(языковая речь) деген термин ендіріледі.
Ќазаќ тілініњ ењ басты ќатысымдыќ ќасиеті – бір ±лт пен екінші ±лт
µкілдерініњ µзара т‰сінісуіне, ±ѓынысуына жол ашу, ќарым-ќатынас ќ±ралы
ретінде б‰тіндей ќоѓамѓа ќызмет ету.
Ќазаќша тілдік ќатынас пен оќыту єдістемесі тіл ѓылымыныњ ќоѓамдыќ
мєні мен тєрбиелік мањызын ќатар ‰йретуге тырысады. Тілдік коммуникация
адамдарддыњ тіл арќылы т‰сінісуін ќамтамасыз етіп ќана ќоймай, сонымен
ќатар жалпы адамѓа тєн ќасиеттерді мењгертуге кµмектеседі.1 Адамдар бір-
бірімен сµйлесумен, пікірлесумен шектелмейді, тілдесудіњ нєтижесінде
бірініњ жанын бірі ±ѓады, бірініњ сезіміне, мінезіне екіншісі єсер етеді.
Сµйтіп, жалпы адамзаттыќ тєрбиелік ж‰йесі ќалыптасады. Яѓни тілді ‰йретумен
бірге адамды тєрбиелеу ж±мысы ќатар ж‰реді. Белгілі бір тілді басќа ±лт
µкілдеріне ‰йрету арќылы біз тілдік ќарым-ќатынасты ѓана емес, адам мен
адамныњ, ±лт пен ±лттыњ арасындаѓы ќарым-ќатынасты да жолѓа ќоямыз. Тілді
мењгерумен ќатар сол елдіњ мєдениетін, тарихын, єдебиетін, µркениетті
жаќтарын да ‰йретуге тырысамыз. Тіл арќылы студенттердіњ іскерлігін,
сµйлеу даѓдыларын, єдептерін ќалыптастырамыз.
Осы т±рѓыдан келгенде, тілді ‰йретуге бµлінген білім кµлемі неѓ±рлым
кµп болса, мазм±ны ќаншалыќты сапалы болса, єдіс-тєсіл де неѓ±рлым тиімді
болса, адамдар арасындаѓы тілдік ќарым-ќатынас солѓ±рлым жан-жаќты болып,
тілді ‰йренудіњ нєтижесі терењ болады.
Тілдік ќатынастыњ психологиялыќ негізі – тіл арќылы ойды айту,
жеткізу, ќабылдау, сезіну ќ±былыстарымен байланысты. Белгілі бір тілде
сµйлеу ‰шін адам тілдік ќ±ралдарды саналы, д±рыс пайдалана білу керек. Оны
д±рыс ќолданудыњ ережелері кµзбен кµру, ќ±лаќпен есту, мимен ойлау арќылы
іске асады. Тілдік ќатынастыњ психологиялыќ негізі – тілді оќыту барасында
студенттіњ сана-сезіміне єсер етіп, оныњ ќажеттілігі мен мањызын
т‰сіндіріп, пєнге деген д±рыс кµзќарасты ќалыптастыру. Сонымен, тілдік
ќатыныстыњ ењ басты психологиялыќ негізі – тіл, ойлау жєне сµйлесім
ќ±былыстары болып табылады.
Осы уаќытќа дейін лигвистикалыќ, єдістемелік єдебиеттердіњ
кµпшілігінде сµйлесім єрекеті (речевая деятельность) тµрт т‰рге бµлініп
келді. Олар: сµйлеу (говорение), оќу (чтение), жазу (письмо), т‰сіну, есту
(аудирование). Ф.Оразбаевныњ ењбегінде сµйлесім єрекетін беске бµледі.

----------------------------------- ----------------------------------- ------
-----------------------
Ф.Оразбаева, Тілдік ќатынас теориясы жєне єдістемесі, Алматы, 2000ж.
Олар; оќылым, тыњдалым, айтылым, тілдесім. Сµйлесім єркетініњ барлыќ
т‰рлеріне тєн ењ басты кµрсеткіш, ол – т‰сіну. Сондыќтан аудирование –
тыњдалым деп алынды. Енді осыларѓа жеке-жеке тоќталайыќ. Сµйлесім
єркеттері:
1. Оќылым – графикалыќ тањбалар арќылы ќаѓаз бетіне т‰скен сµздер мен
тіркестердіњ маѓынасы мен мазм±нын ой мен сананыњ нєтижесінде ќабылдай
отырып, одан ќажетті деректі т‰сініп, с±рыптап алу. Оќылым арќылы тіл
‰йретуші б‰кіл тілдік ќатынасќа ќажетті хабардыњ, аќпараттыњ барлыѓын
алады жєне тілдік ќарым-ќатынаста керегін жаратады. Оќылымныњ нєтижесінде
єдеби, мєдени, єлеуметтік салаларда адамзаттыќ тєжірибелер адамдардыњ
білімін арттырады, ішкі ой-санасын байытады. Адамныњ ќоѓамдыќ рµлі артады,
коммуникация процесі дамиды.
2. Жазылым – ойыњды басќа біреуге т‰сінікті болу ‰шін ќаѓаз бетіне
сауатты жеткізе білу деген сµз. Жазылым – тілдік т±лѓалардыњ графикалыќ,
фонемалыќ ж‰йесіне негізделген; лингвистикалыќ, психологиялы,
физиологиялыќ, єдістемелік ерекшеліктерге ќатысты тілдік материалдыњ
мазм±ны мен формасын бірдей ќамтитын к‰рделі тарихи єрекет. Жазылым
єріптіњ, сµздіњ графикалыќ тањбасы арќылы іске асады. Графикалыќ тањбалар
белгілі бір фонемалыќ, маѓыналыќ ќасиетке ие болады. Жазылым ќ±былысында
сµйлесім єрекетініњ барлыќ т‰рі ќатысады. Жазу арќылы адам айтайын деген
ойын ќаѓазѓа т‰сіріп, екінші бір адамѓа, жалпы адамзатќа жеткізу ‰шін
жазуды ‰йренеді.
3. Тыњдалым, яѓни есту арќылы т‰сіну. Тыњдалым – адамдар арасындаѓы
ќарым-ќатынасты ж‰зеге асыратын тілдік т±лѓаларды тыњдау, есту арќылы
ќабылдау жєне ±ѓу. Тыњдалым процесін есту ќ±былысымен алмастырмау керек.
Есту – дыбысты акустикалыќ жаѓынан ќабылдау, сл тыњдалым тек есту ѓана
емес, сонымен бірге маѓыналы, мањызды хабарды ±ѓып алып, ќажетке жарату.
Тыњдалымѓа арналѓан мєтін жењіл болса студенттіњ ќызыѓушылыѓы тµмендейді,
ауыр болса, студенттердіњ т‰њілуіне єкеп соѓады. Сондыќтан тыњдалымѓа
арналѓан мєтіндер таќырыбына, мазм±нына тілдік ерекшелігіне ќарай
тањдалады.
4. Айтылым. Тілді оќытудаѓы ењ басты маќсат – студентті сµйлетуге,
яѓни айтар ойын жеткізе білуге ‰йрету. Кµптеген єдістемелік єдебиеттерде
говорение, сµйлеу деп айтылып ж‰р. Сµйлеу терминініњ орнына
Ф.Оразбаева айтылым деген терминді ±сынады. Айтылым – адамдар арасындаѓы
тілмен т‰сінісуді ж‰зеге асыратын сµйлесім єрекетініњ бір т‰рі. Ол – тілдік
ќарым-ќатынас барысында адамныњ µз ойын жарыќќа шыѓару процесі. Адам µз
ойын екінші біреуге жеткізу ‰шін айтады, сол ‰шін сыртќа шыѓарады. Айтылым
- адам мен адамныњ тілдік ќатынаста бір-бірімен тілдесуі, сµйлесуі, яѓни
адамныњ µз ойын екінші адамѓа ауызша жеткізуі, сµйлесуі, айтуы. Сонымен
бірге айтылѓан ойдыњ адамѓа т‰сінікті болып, оны ќабылдау арќылы екінші
адамныњ оѓан µзіндік реакция жасауы немесе жауап ќайтаруы. М±ныњ µзі
сµйлеуге ‰йретудіњ тек бір адамѓа ѓана байланысты мєселе емес екенін
кµрсетеді. Ол тілдік коммуникация арќылы ж‰зеге асады. Ауызша сµйлесудіњ
нєтижесінде т‰сінісуге жол ашылады. Айтылым єрекетіне ќатысты ењ мањызды
мєселе – сµзді д±рыс айта білудіњ зањдылыќтарын жєне ќалыптасќан нормаларын
мењгерту. Б±л туралы тілші-ѓалым Р.Сыздыќова былай дейді: Тілдік нормалар
оныњ барлыќ ќаттауында; сµздік саласында, яѓни лексикасында,
грамматикасында, дыбыстар ж‰йесінде, стильдік-кµркемдік тєсілдерінде болуы
шарт. Норма сондай-аќ тілдіњ ќолданылу т‰рлерінде де, яѓни жазба жєне
ауызша т‰рде ќызмет ету барасында да орын алуы ќажет. Сондыќтан ана
тіліміздіњ жазба т‰рімен ќатар, ауызша т‰ріне ќойылатын талаптардыњ да
к‰шейе т‰суі зањды дейді. Ќазаќ тілінде сµйлеуге ‰йрету арќылы оќытушы
‰йретушіге ойын ќазаќша жеткізе білумен ќатар, пікір айтуѓа, кµзќарасын
білдіруге де тєрбиелейді. Сµйлеуге ‰йрету – тілді жалањ мењгеру емес,
адамныњ жалпы ойлау ќабілетін кењейту, жетілдіру деген сµз.
Сµйлеуге ‰йрету кезінде мынадай шарттар ќойылады:
1. Тілді ‰йренуші мен тіл ‰йретуші арасындаѓы ќарым-ќатынас шєкірт
пен ±стаз арасындаѓы емес, екі жаќтыњ µзіне-µзі сенгендіктен пікірлесушілер
ќатынасы дєрежесіне жету керек.
2. Сµйлеуге ‰йрету кезінде ќоршаѓан ортада жайлы психологиялыќ климат
орныќтырудыњ ерекше мањызы бар. М±ндай психологиялыќ климат тіл ‰йренушініњ
сабаќта сабаќта µзін еркін сезінуінен, ойын тура айта білуінен жєне µзіне
ќандай материал, ќандай сµйлеу мєнері ±найтынын µзі ±сына білуінен т±рады.

3. Сабаќта пікірлесудіњ, сµйлесудіњ барлыќ т‰рлері, амалдары
ќатарынан ќолданыла береді. Мысалы, єрбір оќушы µзініњ пікірлері, идеясын,
кµњіл-к‰йін, кµзќарасын айтады. Газеттен, баспадан оќыѓан материалдары
бойынша сµйлейді немесе пікір-талас белсенділік кµрсетіп, µз ойын
дєлелдейді.
4. Тілдесім. Б±л сµйлесім єрекетініњ барлыќ т‰рлерін ќамтитын ерекше
ќ±былыс. Ол тілдік ќатаныстыњ ењ мањызды кµрсеткіші бола келіп, оќылым,
жазылым, айтылым, тыњдалымныњ іс ж‰зіне ќолданылуына м‰мкіндік жасайды.
Тілдесім арќылы оќу, жазу, тыњдау, сµйлеуге ‰йрету ж‰зеге асады, оларѓа
ќатыныс ж±мыстар атќарылады. Тілдесім (орысша - общение) – айтылым жєне
жазылымныњ µзара бірлігінен ќ±рала келіп, ќандай болмасын аќпарат негізінде
адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынасты ж‰зеге асыратын сµйлем єрекетініњ т‰рі.
Тілдесім тіл ‰йренушілердіњ рухани ќарым-ќатынасќа жетелейді, тілдесу
арќылы олар бір-бірімен ой бµліседі, жµн с±расады.
Ќазаќ тілінде тілдік ќатынас туралы теория мен ереже жасалмаѓанымен,
ќазаќ тілін басќа ±лт µкілдеріне оќыту саласына байланысты ќатысымдыќ
ќаѓидалар практикалыќ жаѓынан ж‰зеге асып келеді. Орыс аудиториясында ќазаќ
тілін оќытуѓа ќатысты ењбектер тек ќазаќ тілініњ мемлекеттік мєртебе алѓан
уаќытынан бастап шыѓа бастады. Ол ењбектердіњ авторлары: К.Маманов,
Ж.Адамбаева, Б.Ќ±лмаѓамбетова, Ш.Бект±ров, А.Бект±рова, К.Кадашева,
А.Белботаева, Н.Оралбаева, Э.Ж‰нісбеков, Р.Абузуров, т.б. Б‰гінгі к‰нге
дейін шыѓып жатќан оќулыќтарда мынадай ортаќ кемшіліктер орын алады:
1. Кітаптаѓы негізгі материал сµйлеу тілін мењгерту ‰шін емес, жалпы
ережелерді ‰йрету ‰шін баѓытталады.
2. Белгілі бір лексикалыќ таќырып пен сµздік ќ±рам тµњірегінде
топтасќан ортаќ ќаѓида жоќ. Сµйлеу тілін ‰йретуге ќатысты єдіс-тєсілдерді
шоѓырландыратын сабаќтыњ µзегі жоќ.
3. Берілген сабаќтарда бірізділік пен ж‰йелілік кµрінбейді.
Орындалатын тапсырмалар мен жаттыѓу бір-бірімен байланыспайды.
4. Тіл дамытуѓа, сµздік ќорды байытуѓа арналѓан тапсырмалар аз.
К‰рделі мєтіндер кењ орын алады жєне ауызша сµйлеу ‰лгілері т‰рленіп
берілмей, тек сµздік ж±мыстарымен шектеледі.
5. К‰рделі категорияларѓа байланысты ережелерге кµбірек кµњіл бµлініп,
ќиындыќ туѓызады.
6. Тілдік материалды толыќ ќамтуѓа тырысады.
7. Грамматикалыќ материалдар мен мєтінніњ арасында байланыс болмайды.
Тіл ќатынасыныњ алдына ќойѓан маќсатыныњ бірі – ќазаќ тілін басќа ±лт
µкілдеріне жедел оќыту.
Жедел оќыту, яѓни интенсивті оќыту, ‰йренуші аз уаќыт кµлемінде
сапалы біліммен ќамтамасыз ету, мµлшерлі саѓат кµлемінде тілдік ќарым-
ќатынасты ж‰зеге асыру ‰шін керекті материалдарды мењгеру. Яѓни
генеологиялыќ ќарама-ќарсылыѓына ќарамастан, ‰йрететін тілді тез арада
мењгеру маќсатында баѓытталѓан єдіс, яѓни бір тілді оны білмейтін басќа
±лт µкілдеріне оќытатын тиімді єдіс деген ±ѓымды білдіреді.
Тілді жеделдете оќыту деген ±ѓым лингвистикада б±рыннан ќалыптасќан.
Мысалы, шет тілдерін жедел оќыту жеке мектеп болып таралѓан. Орыс тілін
жедел оќыту мєселесін Г.Китайгородская, А.Зайцев, Л.Лозанов, Р.Шаталовтар
ілгері дамытты. Ќазаќ тілін жедел оќытуда єрт‰рлі амалдар мен жолдар
ќолданылѓанымен, єр оќытушы ‰шін ењ ±тымды, ењ пайдалысы – оќушыныњ
ќоѓамдыќ ортада пікір алмасуын, адамдардыњ т‰сінісуі ќажеттілігін µтейтін,
басќа ±лт µкілдері ‰шін ќазаќ тілінде сµйлесе білуді ќамтамасыз ететін
т‰рі.
Б‰гінгі к‰ні білім ж‰йесінде жања технологиялар мен инновацияларды
сабаќта ќолдану керек деген талаптар ќойылуда.1 Жања технология мен
инновацияны ендіру ‰шін м±ѓалім ењ алдымен µзі істеп ж‰рген ж±мыс
т‰рлерініњ ењ жаќсысын іріктеп алуы керек. М±ѓалім µзі т‰сіндірген
материалды µзіне ќайтадан айтып берген оќушыѓа бес ќойса, б‰гінде оны ол
д±рыс емес дейміз, µйткені ќазіргі талап бойынша дамыта оќыту жєне
дењгейлеп оќыту керек дейміз. Дењгейлеп оќытуѓа мысал: сыныпта парталарды
‰ш топќа бµлеміз (‰ш ќатар партасы): А тобы, Є тобы, Б тобы дейік. ¤з
дењгейіндегі есепті, не жаттыѓуды орындаѓан бала келесі дењгейдіњ
тапсырмасын орындайды. Дењгейлеп оќытуда б±рын дифференциалды єдіспен оќыту
деп атайтынбыз. Балаларды осындай кішігірім топќа бµліп оќытуда ынтымаќтыќ,
береке-бірлік негізге алынады. Ынтымаќтасу арќылы соњында ќалѓан балаларды
жоѓарѓы дењгейге тартуѓа єрекет жасалынады. Жаќсы оќитын балалар бір-
біріне жєрдем береді.
Ќазіргі кезде мемлекеттік стандартќа сай білім беру керек деген сµз
жиі айтылады. Мемлекеттік стандарт – минималды білім беру деген сµз.
Мемлекеттік стандартты игерген студент ‰ш деген баѓа алады. Сондыќтан
студенттерге сапалы білім беру ‰шін дамыта оќыту технологияларын пайдалану
керек. Дамыта оќыту технологиялары Л.С.Выгодский, Л.В.Занков, В.В.Давыдов,
Д.Б.Эльконин, т.б. ѓалымдардыњ ойларына негізделіп жасалынѓан.2 Б‰гінгі
к‰ні білім беру мекемелерінде оќыту процесін технологияландыру µзекті
мєселелерініњ бірі болып отыр.
Оќу – адамныњ психикалыќ дамуыныњ формасы, элементі. Кез келген оќыту
адамды дамытады. Даму ±ѓымыныњ психологиялыќ аныќтамасы – жањарту
процесі, жањаныњ µмірге келіп, ескініњ жоѓалуы деген маѓынаны

----------------------------------- ----------------------------------- -
--------------------
1. Сарманов Е., Сапаров С., Оќытудыњ жања технологиялары, Шымкент,
2006ж.
2. Т±рѓынбаева Б.А. Дамыта оќыту технологиялары, Алматы, 2000ж.
білдіреді. Ќазіргі к‰ні ѓылым психикалыќ даму ќоршаѓан ортаныњ танымдыќ
тєжірибені мењгеруіне байланысты дейді. Яѓни, б±л – оќу-білім алу деген
сµз.
Л.В.Звенков – ой ќызметініњ тµмендегідей кµрсеткіштері дамуды іске
асырады деп есептейді. Олар: байќампаздыќ, µз ойын еркін жеткізе білу,
практикалыќ іс-єрекеттер атќара білу.
Студенттіњ шыѓармашылыќ ќабілеті де оныњ ойлау мен практикалыќ
єрекеттері арќылы ѓана дамиды. Ойлауѓа ‰йрететін сабаќтарды дамыта оќыту
сабаќтары деп білеміз. Дамыта оќытуды ±йымдастыру балаѓа аќыл-ой єрекетін
мењгеруге жаѓдай жасау деп ќарастыру керек. Дамыта оќыту сабаќтары –
м±ѓалім мен оќушы арасындаѓы ерекше ќарым-ќатынас. М±ѓалім б±л жаѓдайда
дайын білімді т‰сіндіріп ќояды, баќылаушы, баѓалаушы емес, танымдыќ іс-
єрекетті ±йымдастыратын ±жымдыќ істердіњ ±йытќысы. Дамыта оќыту
технологиясы Ресей мектептерінде 1990 жылдардан бастап ќолданыла бастады.
Дамыта оќытуды Д.Эльконин, В.Давыдовтар жалѓастырды. Дамыта оќытуда баланыњ
іздеушілік-зерттеушілік єрекетін ±йымдастыруѓа басты назар аударылады. Ол
‰шін бала µзініњ б±ѓан дейінгі білетін амалдарыныњ, тєсілдерініњ жања
мєселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей жаѓдайѓа т‰суі керек. Содан
барып оныњ білімалуѓа деген ыќыласы артады. Сабаќ м±ндай жаѓдайда ‰ш
бµліктен т±рады:
1. Оќу маќсаттарыныњ ќойылуы.
2. Оны шешудіњ жолын бірлесе ќарастыру.
3. Шешімніњ д±рыстыѓын дєлелдеу.
Оќушыѓа ешќандай ‰лгі берілмейді. Іштей талќылау, сосын жинаќтау
арќылы ж±мыс орындалады.
М±ѓалім сабаќ процесін ±йымдастырушы, баѓыттаушы рµлінде. Шешім
табылѓан кезде єркім д±рыстыѓын µзінше дєлелдей білуге ‰йретеді. Єр оќушыѓа
µз ойын, пікірін айтуѓа м‰мкіндік беріледі.
Дамыта оќытудыњ Л.Занков жасаѓан ж‰йеніњ ерекшеліктері оќытудыњ келесі
ерекшеліктерімен µзгешеленеді: (м±ѓалім мен оќушы арасындаѓы жањаша ќарым-
ќатынастар, м±ѓалім ењбегініњ нєтижелігі, аныќтаудыњ жања кµрсеткіштері,
т.б.)
Л.Занков ж‰йесініњ маќсаты – баланы жалпы дамыту. Ал жалпы даму деп
байќампаздыѓын, ойлауын дамыту жєне практикалыќ іс-єрекетті мењгеруі
ќабылданады. Б±л т±ста Абайдыњ аќыл мен сана ењбек барысында ќалыптасады
дегенін айтуѓа болады.
Л.Занков ж‰йесі дєст‰рлі оќыту ж‰йесінен басќаша дидактикалыќ
принциптерге негізделеді. Олар:
1. Жоѓары ќиындыќта оќыту принципі
2. Теориялыќ білімніњ жетекші рµлі.
3. Оќытудыњ тєрбиелік мєнініњ болуы.
Дамыта оќытудыњ таѓы бір ерекшелігі сынып оќушыларын жаќсы, жаман
деп бµлмей, барлыќ баланыњ дамуы ‰шін ќолайлы жаѓдай туѓызуды маќсат етеді.
Л.Занковтыњ дамыта оќу ж‰йесінде баланыњ білімін баѓалауѓа, м±ѓалім
мен оќушы арасындаѓы ќарым-ќатынасќа, сабаќтыњ нєтижелілігіне кµп кµњіл
бµлінеді.
Ќазіргі кезде сонымен бірге оќу мен жазу арќылы сыни т±рѓысында
ойлауды дамыту технологиясы бар.1 М±ныњ маќсаты - барлыќ жастаѓы
оќушыларѓа кез келген мазм±нѓа сыни т±рѓыдан ќарап, екі ±йѓарым пікірдіњ
біреуін тањдауѓа ‰йрету. Сорос - Ќазаќстан ќоры арќылы орыс жєне ќазаќ
тілдерінде мектеп тєжірибелеріне ене бастады. Сын т±рѓысынан ойлау – сынау
емес, шындалѓан ойлау. Сын т±рѓысынан ойлау баѓдарламасы ќызыѓушылыќты
ояту, маѓынаны тану, ой толѓаныс деген кезењдерден т±рады.
1.Ќызыѓушылыќты ояту б±рынѓы білетін мен жања білімді т±тастыру. Сабаќ
оќушы не біледі, не айта алатындыѓын аныќтаудан басталады. ¤йткені ‰йрену
белсенділікті талап етеді. Оќушы б±л кезењде ѓана білімге байланысты
аќпарат жинап, оны байырѓы білімімен ±штастырады.

Т±рѓынбаева Б.Д. Дамыта оќыту технологиялары, Алматы, 2000ж.

2. Маѓынаны тану (т‰сіне білу). Б±л кезењде ‰йренуші жања аќпаратпен
танысады, таќырып бойынша ж±мыс істейді, тапсырмалар орындайды. Оныњ µз
бетімен ж±мыс жасап, белсенділік кµрсетуіне жаѓдай жасалады. Оќушылардыњ
таќырып бойынша ж±мыс жасауѓа кµмектесетін оќу стратегиялары бар. Ол
бойынша оќу, таќырыппен танысу барысында оќушылар ‡-білемін, Х-білмеймін, +
мен ‰шін жања аќпарат, ? мені тањќалдырды деген белгі ќойып отырады. Не
болмаса сурет бойынша б±рынѓы білетін нєрсе, □□□□□□ жања аќпарат, т.б. деп
белгілейді.
3. Ой толѓаныс – к‰нделікті оќыту процесінде оќушыныњ толѓанысын
±йымдастыру, µзіне, басќаѓа сын кµзбен ќарау. Ол ‰шін бес жолды µлењ,
Венн диаграммасы, Еркін жазу, Семантикалыќ карта, Т кестесі сияќты
стратегиялар ќолданылады.
Мысалы: Еркін жазу. М±ѓалім сабаќ бойына ќарастырылѓан жања аќпарат
жайлы, одан алѓан єсерін, не ‰йренгенін, нені єлі де біле т‰су керек екенін
ќаѓаз бетіне т‰сіруді тапсырады. Жазуѓа уаќыт береді. Уаќыт аяќталѓан кезде
оќушылар µз ж±мыстарымен топ м‰шелерін таныстырады. Ењ жаќсы деп танылѓан
ж±мысты ±жымда оќуѓа болады.
Венн диаграммасы. Бір-бірімен айќасќан екі шењбердіњ екі жаѓына
салыстыруѓа берілетін объективтік сипаттамалары жазылады. Ал айќасќан жерге
екеуіне ортаќ сипаттар тізіледі. Салыстыруѓа арналѓан сипаттамаларды осы
диаграммаѓа салып, оќушылар ќызыѓа толтырады.
Жабайы аѓаштар
Баќта µсетін аѓаштар
емен, терек, екеуі де тірі табиѓат,
алма, шие, µрік,
ќараѓай, оларѓа ауа, су, жылу
алм±рт, т.б.
шырша, т.б. керек. Адамѓа
пайдалы

Ќорыта келе айтарымыз, жања технологиялыќ єдістерді µзге ±лт
µкілдеріне мемлекеттік тілді мењгертуде тіл мамандары оќу топтарыныњ білім
дењгейіне, сабаќтыњ таќырыбына байланысты ќажетті жерінде ќолдануына
болады. Жалпы жања технологиялыќ єдістерді ќолданудыњ наќты жолдары
кµрсетілген єдебиеттер жоќ, оны єрбір маман µзі ыњѓайына ќарай шешеді.
Жања технологиялыќ єдістерді оќу ‰дерісіне ендіруден б±рын мемлекеттік
тілдіен сабаќ беруші тіл мамандары, біріншіден, ќазаќ тілін екінші тіл
ретінде оќытудыњ принциптері мен єдістерін жете игеруі ќажет. Екіншіден,
осы уаќытќа дейін ќазаќ тілін µзге ±лт µкілдеріне мењгертудіњ ѓылыми-
єдістемелік негізі жасалмаѓанын ескеріп, баспадан шыѓып жатќан
оќулыќтардыњ кемшіліктерін кµре білуі керек. Кез келген оќулыќпен сабаќ
ж‰ргізуге жол берілмеу керек.1 М‰мкін болса мамандыќќа сай арнайы
оќулыќтармен ж±мыс істеген жµн. Сабаќта студенттіњ тілін дамытуда дењгейлеп
оќыту, дамыта оќыту, модульдік оќыту, т.б. жања технологияларды ‰йлесімді
ќолдану керек.
¤зге ±лт µкілдері деп аталатын топта єдетте орыс ±лты µкілдерінен гµрі
µзбек, татар, т‰рік ±лт µкілдері студенттерімен бірге орыс мектебін
бітірген ќазаќ студенттері кµбірек кездеседі. Міне, осы студенттер ‰шін пєн
маманыныњ басќаруымен т‰рлі жеке, µзіндік ж±мыстар ±йымдастырылып, дамыта
оќыту технологиясы негізінде білім беру ж±мысы іске асырылуы ќажет.

----------------------------------- ----------------------------------- ------
-----------------------
Ф.Оразбаева. Тілдік ќатынас: теориясы мен єдістемесі, Алматы, 2000ж.

ІІ тарау Мемлкеттік тілді мењгертуде µнер мамандыѓы студенттерімен
ж‰ргізілетін тіл дамыту ж±мыстары.
2.1. Мемлекеттік тілді мєтін арќылы мењгерту жолдары

Ќазаќстан халыќтары Ассамблеясыныњ ХІІ сессиясында Елбасы Н±рс±лтан
Назарбаев мемлекеттік тілдіњ мєртебесін кµтерудіњ баѓыт-баѓдарын айќындап
берді. Б±дан былай Ќазаќстандаѓы жастарѓа мемлекеттік тілді білмейінше
мемлекеттік органдарда ќызмет кµрсету саласында, ќ±ќыќ ќорѓау органдарында
немесе сот саласында ж±мыс істеу м‰мкін болмайды. Демек, университеттегі
бітіруші єр маман иесі мемлекеттік тілде еркін сµйлеп, µз мамандыѓы бойынша
терминдерді д±рыс пайдаланып, ќызметтік ќарым-ќатынасќа т‰се алуы керек.
Єдетте µнер мамандыѓында оќитын студенттер – табиѓатында таланты бар,
ќолынан µнері тамѓан, сегіз ќырлы бір сырлы, с±лулыќты т‰сінетін,
шыѓармашылыќќа ќ±мар ерекше жандар екені белгілі. Біреулері ќылќалам
шеберлігіне оќыса, енді біреулері киім, дизайн не болмаса биші, єнші, т.б.
мамандыќты игереді.
¤нер мамандыѓын бітіруші студенттер келешекте µмірдіњ т‰рлі
салаларында, атап айтсаќ, ою-µрнек, тігін, ќылќалам шеберлерініњ
шеберханаларында, сєн, киім ательелері мен фирмаларда, тоќыма, киім
фабрикаларында, т.б. жерлерде ќызмет атќарады. Студенттер µз мамандыѓы
бойынша б±йымдарды жасап, оны кµрмеге ќойѓанда, кµрмеге келушілерге ол
туралы ќазаќша еркін, мазм±нын ашып айтып бере алатындай дєрежеге жетуі
керек.
Б±л маќсатќа жетудіњ бірден-бір жолы – ќазаќ тілі сабаќтарыныњ сапасын
кµтеру. Студенттерге ќазаќ тілін тек ќарым-ќатынас ќ±ралы ретінде ѓана
емес, оны кєсіби баѓытта мењгерту керек.
Б±л ж±мыста µнер мамандыѓында оќитын студенттермен ќазаќ тілін кєсіби
баѓытта мењгертудіњ бірден-бір жолы – мєтін арќылы тіл дамыту ж±мыстарына
тоќталсаќ дейміз.
Практикалыќ ќазаќ тілі сабаќтарында берілетін материалдар баѓдарламада
берілген, лексикалыќ таќырыпќа баѓынатын бір-бірімен байланысќан ‰ш топтан
т±рады. Олар:
1. Лексикалыќ таќырып.
2. Грамматикалыќ таќырып.
3. Сµйлеу ‰лгісі (яни, тіл дамыту ж±мыстары).
Мєтін сабаќта ж‰ргізілетін барлыќ ж±мыстарѓа негіз болады. ¤тілген
ережеге байланысты сµздерді не сµйлемдерді мєтіннен табу, не мєтіндегі
сµздермен ережеге сай жаттыѓулар орындау, т.б. ж±мыстар ж‰ргізіледі.
Яѓни, грамматика ережелері мєтінмен байланыстырыла т‰сіндіріледі.1.
Мєтінмен ж±мыс ж‰ргізуде де, грамматиканы т‰сіндіруде де негізгі істейтін
ж±мыс – студенттердіњ тілін дамыту. Сонымен бірге єр сабаќта тіл дамыту
маќсатында жоспарлы т‰рде сµйлеу ‰лгісі беріледі.
Ќазаќ тілі сабаѓын оќытудыњ соњѓы кезењінде тіл дамыту ж±мыстары
мамандыќ бойынша алынѓан мєтін негізінде ж‰ргізіледі. Ж±мыс т‰рлері мынадай
болуы м‰мкін:2
Ќазаќтыњ ±лттыќ киімдері
Ќазаќ халќыныњ ±лттыќ киімдері – ±лттыќ, т±рмыстыќ жєне рухани
мєдениеттіњ баѓалы ескерткіштерініњ бірі. Одан ќазаќтардыњ ±лттыќ
ерекшеліктері, мєдени дєст‰рлері, эстетикалыќ талѓамы аныќ байќалады.
Киімніњ тігілуінен халыќ т±рмысыныњ жай-к‰йі, мєдениетініњ ќалыптасуы,
ѓасырлар бойы жиналѓан ењбек тєжірибесі кµрінеді. Киімді сєндеп кестелеу,
зергерлік жєне басќа єшекей заттармен єдіптеу – сол халыќтыњ с±лулыќќа
ќ±штарлыѓыныњ дєлелі. Халыќ шеберлерініњ кµптеген ќолтумалары µнердіњ µлмес
туындыларына айналды.
І. Сµздікті пайдаланып, мєтінді орыс тіліне аудару.
±лттыќ киімдер – национальная одежда
----------------------------------- ----------------------------------- -
----------------------------------- ----------------------------------- ------
-----------
1. Молдалиева Д.Є., Мемлекеттік тілді жеделдетіп оќыту баѓдарламасы,
Шымкент, 2001ж.
2. Д.Є.Байтанаева-Молдалиева, С.Байменова. Мемлекеттік тілді µнер
мамандыѓында мєтін арќылы мењгерту жолдары. Маќалалар жинаѓы, Шымкент,
2007ж.

т±рмыс – быт
рухани мєдениет – духовная культура
баѓалы ескерткіш – ценный памятник
мєдени дєст‰р – культурная традиция
эстетикалыќ талѓам – эстетический вкус
мєдениеттіњ ќалыптасуы – формирование культуры
ѓасырлар бойы жинаѓан ењбек тєжірибесі – вековой опыт
сєндеп кестелеу – красиво вышивать
зергерлік – ювелирный
єдіптеу – нашивать
с±лулыќќа ќ±штарлыќ – стремление к красоте
µлмес туынды - бессмертное произведение

Казахская национальная одежда
Казахская национальная одежда относится к разряду ценных памятников
бытовой и духовной культуры народа. В ней ясно выражены нациоальное
своеобразие, культурные традиции, эстетический вкус казаков. По пошиву
одежды можно определить состояние быта, формирование культуры, вековой опыт
народа. Крсивая вышивка, нашивка ювелирными украшениями говорят о
стремлении народа к красоте. Оригинальные творение народных мастеров стали
бессмертными произведениями искусства.
ІІ. Мєтін бойынша с±раќќа жауап беру.
1. Ќазаќ халќыныњ ±лттыќ киімі ќандай ескерткішке жатады?
2. Одан нені аныќ байќауѓа болады?
3. Киімніњ тігілуінен не кµрінеді?
4. Халыќтыњ с±лулыќќа ќ±штарлыѓыныњ дєлелі неде?
5. Халыќ шеберлерініњ ќолтумалары неге айналды?
ІІІ. Мєтіннен тігін шеберлігіне байланысты терминдерді теріп жазып,
мєтінде жоќ терминдермен толыќтыру: сєндеп кестелеу, єшекей заттармен
єдіптеу, сµгу, сыру, ќабу, кµктеу, жапсырып тігу, айналдыра тігу,т.б.
ІV. Тігін шеберлігіне байланысты келесі терминдерді орыс тіліне
аударып, сµйлем ќ±растыру:
беті – лицевая сторона
астар – подкладка
ойыстыру – делать аппликацию
кесте – вышивка
шашаќ – кисточка
т‰йме – пуговица
Сырмаќтыњ бетіне ќызыл жіппен ою-µрнек т‰сірілген. Кµрмеде єсіресе
ќоњыр ќызыл астарлы камзол кµз тартады. Ќазаќта тері мен киізді біріне-
бірін ойыстырып сырмаќ жасайды. Т‰скиіз жібек жіппен кестеленген.
Кесеќаптыњ жоѓарѓы жаѓы шашаќталѓан. К‰місші єйелдерге арналѓан шолпы,
сырѓа, алќа, т‰ймелер жасайды.
V. Мєтіннен сапалыќ жєне ќатыстыќ сын есімдерді теріп жазу.
Кµрсетілген б±л ж±мыс т‰рлері сабаќта да, сабаќтан тыс уаќытта да
ж‰ргізіле береді. Сонымен бірге білімдерін терењдету маќсатында
студенттердіњ µзіндік ж±мыстары (С¤Ж) ±йымдастырылады. Оныњ таќырыптары
мынадай болуы м‰мкін:
1. Ќазаќтыњ ±лттыќ киім ‰лгілері.
2. Ж‰ннен жасалатын ±лттыќ б±йымдар.
3. Кілемніњ т‰рлері, жасалу жолдары.
4. Ер шабуды жасау жолдары.
5. Шекпен тоќуды ‰йрету жолдары.
6. Азия аруы киімініњ ‰лгісі.
Студенттер µнер мамандыѓына байланысты б±йымдарды µздерініњ µтілетін
сабаќтарында жасап, кµрмелерге ќатысады, ал ќазаќ тілі сабаќтарында
б±лардыњ жасалу жолдары бойынша мєтіндер ќ±растырып, µз кєсіби тілінде
єњгімелеп беруге тиісті. Мысалы;

Таќыр кілемніњ т‰рлері мен ою-µрнектері
Кілімдер таќыр кілем жєне т‰кті кілем болады. Таќыр кілемніњ т‰рі арабы
кілем, сарыаяќ кілем деп аталады. Сарыаяќ кілемніњ бетіне ќызыл, сары, аќ,
ќара т‰сті шынжара, арабы, сарыаяќ деп аталатын µрнектер т‰сіріледі,
олардыњ арасына ќањќа, сыныќ м‰йіз µрнектер салынады. Келесі таќыр кілем
т‰рі арабы кілем деп аталады. Оныњ бетіне т‰скен арабы µрнегініњ арасына
ромб, тышќан із, сыныќ м‰йіз µрнегі, шеттеріне айналдыра ирек µрнегі, ромб
тєрізді µрнектер т‰сіріледі.

Тапсырма: Мєтіннен кілімніњ, ою-µрнектердіњ аттары теріп жазылады.
VІ. Келесі кезекте студенттердіњ тілін дамыту маќсатында µнер
таќырыбында даналардыњ сµздері, маќал-мєтелдер жинастыру тапсырылады. Олар:
Даналар сµзінен1.
1. Ж‰зіне ќарама, µнеріне ќара (М.Ќашќари).
2. ¤нерсізден ќ±т ќашар (М.Ќашќари).
3. Кµрсетпеген µнер зая кетеді (С.Сарайи).
4. Біреуден к‰нє іздегенше, µнер ізде (Ќ±тып).
5. ¤нерлі бала – елдіњ кµркі
‡кілі ќамыс – кµлдіњ кµркі.
6. Ата кµрген оќ жонар,
Ана кµрген тон пішер.
7. Шебердіњ ќолы – кµпке ортаќ.
Мамандыќ бойынша алынѓан мєтінмен ж‰ргізілетін ж±мыс т‰рлерін осылай
жан-жаќты ±йымдастыру арќылы студенттерге мемлекеттік тілді келешек
мамандыѓына сай кєсіби баѓытта мењгерту ж±мысы іске аспаќ.

----------------------------------- ----------------------------------- ------
------------------------
Сµз атасы, Алматы, 1987ж
Халыќ маќалдарынан1
1. Ќол µнері – кілемде,
Сµз µнері - µлењде.
2. Озар елдіњ ќызы мінезді
¦лы µнерлі келеді.
3. Тігіншіні инесі асырайды.
4. Ине-жібі бар єйелдіњ
‡сті-басы жыртылмайды.
5. Ќолында µнері бардыњ
Аузында µлењі бар.
6. ¦станы соќќан пышаѓынан таниды.

----------------------------------- ----------------------------------- ------
-----------------------
Ќазаќ маќал-мєтелдері, Алматы, 1990ж.

2.2. Студенттердіњ µз бетінше атќаратын ж±мыстары

Студенттер Практикалыќ ќазаќ тілі сабаќтарында алѓан білімдерін µз
бетінше атќаратын ж±мыстарды (С¤Ж) жалѓастырады. ¤йткені аптасына бір-аќ
рет ж‰ргізілетін сабаќта мемлекеттік тілді толыќ мењгеру м‰мкін еместігі
белгілі. Студент µз бетінше ізденіп, ж±мыс істеп, таќырыпќа сай ќазаќ
тілінде материал жиып, жиѓан материалдары бойынша мєтін ќ±рап, мєтінге
байланысты сµздік ж±мысын, грамматикалыќ тапсырмаларды орындау арќылы ѓана
ќазаќ тілінен білімін баѓдарлама талаптарына сай толыќтырады. ¤з бетінше
атќарѓан ж±мыстары бойынша оќытушымен ж‰ргізілетін сабаќтарда (СО¤Ж) есеп
беріп отырады.
¤нер мамандыѓында оќитын студенттерге С¤Ж тапсырмасы ретінде ±лттыќ
ќолµнерге байланысты таќырыптар берілген жµн.
Айталыќ, ±лт ќолµнерін б‰гінгі к‰нге аман жеткізген, оны келер ±рпаќќа
насихаттауды парыз санайтын кµненіњ кµзін кµрген аќ жаулыќты апаларымыз бен
аталарымызды ел байлыѓы десек жарасады. ¤кініштісі, атадан балаѓа мирас
болѓан ќолµнерді жалѓастырушы шеберлердіњ ќатары сирей т‰суде.
Халыќтыњ ќолтума µнерін саќтап ќалу – б‰гінгі ±рпаќтыњ асыл парызы
екені белгілі. Сондыќтан µнер мамандыѓы студенттеріне халыќтан шыќќан
шеберлерді іздестіріп, олардыњ ќолтума µнерін ‰йреніп, ары ќарай жалѓастыру
маќсатында ауылдарѓа барып, µз бетінше материалдар жинау тапсырылады. Б±л
ж±мыспен біз тек терењдетіп оќыту ѓана емес, сонымен бірге дамыта оќыту
технологияларын іске асырамыз. Нєтижесінде ел аралап, ата-бабадан келе
жатќан µнерді жалѓастырып ж‰рген шеберлердіњ ісін студенттер ортаѓа салады.
Ол туралы ќ±растырѓан мєтіндер былай болуы м‰мкін.1

Ќолµнер шебері К‰лбала Ќарабасова
Ќолµнер шебері К‰лбала Ќарабасова Отырар ауданы Шытты
----------------------------------- ----------------------------------- ------
----------------------------------- ----------------------------------- ------
---------------------
Евразия-KZ газеті, 5.01.2007ж.

ауылында т±рады. ¦лттыќ киімніњ ењ кµне н±сќасы – шекпен тоќумен
айналысады. Шекпенді к‰зеп алѓан т‰йеніњ ж‰нінениіріп тоќиды. Оны ќыста кез
келген киімніњ сыртынан кие беруге болады. Аталарымыз жазда жањбыр мен
шањнан, ќаста ќарлы бораннан ќорѓану ‰шін барлыќ киімніњ сыртынан шекпен
киген. Шекпен тоќу ‰шін тµрт б±рым етіп ќазыќ ќаѓып, сол жерге ‰ш-тµрт
адам ж‰гіріп жіп орап, бір єйел к‰зу салып, асты-‰стімен байлап отырѓан.
Екі жаѓынан мыќты етіп ќазыќ ќаѓып µрмек керіледі. Екі аѓашты белаѓаш,
сабау, к‰зу, адырѓы ќылышты пайдалана отырып, µрмек тоќитын адам екі ќабат
µрмектіњ жіптерін ќатарынан асты мен ‰стімен кезек-кезек ауыстырып,
арасынан арќау жіпті ќылыштыњ кµмегімен µткізіп тоќуѓа кіріседі. ¤рмекті
шираќ етіп тоќыса, шекпендік кездеме пысыќ болады. Шекпендік кездемені
тоќып біткен соњ, матадан киім пішкендей етіп шекпенді µлшеп пішеді.
Студенттер мєтін ќ±растырып ќана ќоймайды. Мєтінмен т‰рлі ж±мыстар
ж‰ргізеді. Олар:
1. Мєтіннен шекпен тоќуѓа байланысты терминдерді кµшіріп жазу.
2. Мєтіннен шекпен тоќуѓа байланысты ќажетті ењбек ќ±ралдарыныњ
аттарын теріп жазу.
3. Мєтіннен шекпен тоќуѓа байланысты ќимыл етістіктерін теріп жазу.
4. Мєтін бойынша с±раќтар ќ±растыру.

Ќолµнер шебері К‰лайша Єбдірайымова
Ќолµнер шебері К‰лайша Єбдірайымова Отырар ауданы Ќоѓам ауылында
т±рады. Т‰кті кілем, таќыр кілем, алаша тоу, текемет басып, сырмаќ сыруды
К‰лайша апа µз анасынан 9 жасында-аќ ‰йренген. Оныњ ж‰ннен тоќыѓан ќолµнер
б±йымдары – кілем, алаша, сырмаќ, т.б. 1980 жылдары Мєскеудегі Б‰кілодаќтыќ
кµрмелерде кµрсетілді. К‰лайша апа µзі тіккен кілем ќ±раќты 2005 жылы
м±ражай ќорына тапсырды. Кілем ќ±раќты тігу ‰лкен ењбекті ќажет етеді,
себебі ол тек іскер адамныњ ќолынан шыѓу керек. Кілем ќ±раќтыњ бетіне т‰рлі-
т‰сті матадан тµртб±рышты, ал шеттеріне ‰ш б±рыш, ромбик тєрізді сыњар
м‰йізді µрнектерді ќ±рап тіккен.

Мєтін бойынша орындалатын ж±мыс т‰рлері:
1. Мєтіннен ќолµнер б±йымдарыныњ аттарын теріп жазу.
2. Мєтіннен ќолµнер б±йымдарын жасауѓа байланысты ќимыл
етістіктерін теру.
3. Ќолµнер б±йымдарын жасауѓа ќажетті заттардыњ атын теріп жазу.
4. Мєтін бойынша с±раќ-жауап ќ±растыру.

Ер шабу шебері Абыт Раушанов
Абыт Раушанов Отырар ауданы Шењгелді ауылында т±рады. 25 жасынан
бастап ер шабуды кєсіп ќыла бастады. Б±л µнер ‰лкен ењбекті, шеберлікті,
тєжірибені ќажет етеді. Ер шабу ‰шін бірнеше ќ±рал-сайман керек. Атап
айтќанда, шот, б±рѓы, ойыс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мемлекеттік тілді жүргізу тетіктері
Мемлекеттік тіл
Қаржы мамандығы бойынша оқу тәжірибесі бойынша есеп
Балабақшада тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру
Қазақ тілі - мемлекеттік тіл
Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі
Тіл дамыту әдістемесінің маңызы
«Мемлекеттік тіл – менің мақтанышым»
Тіл дамыту және оқыту әдістемесі
Қаржы мамандығы бойынша есеп
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь