Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмның индустриясы негіздері


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

I ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ТУРИЗМНІЊ ИНДУСТРИЯСЫ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Көрнектілік жерлер, инфрақұрылымы олардыњ тартымдылыќ шкаласы және өткізу әлеуеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Туристік объект ретіндегі Қазақстанның көрікті жерлері ... ... ... ... ... ... ... .8

II ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ТУРИСТІК. ЭКСКУРСИЯЛЫҚ МАҚСАТТАРДЫҢ КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІНІҢ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Шығыс Қазақстан облысыныњ туристік аймақ ретіндегі табиғаты мен шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2. Облыстың туристік.экскурсиялық ресурстары, оның инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.3 Игерілген туристік.экускурсиялық нысандар және оның
құндылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41

III ТАРАУ. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТУРИСТІК МАҚСАТЫНДА КӨРНЕКІЛІК ЖЕРЛЕРІН ДАМЫТУ

3.1 Табиғи және жасанды көрнектілікті жерлердегі туризмді дамыту ... ... ... ... 58
3.2 Шығыс Қазақстан облысының туризм қызметін белсендіру жолдары ... ... ..60

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... .2

I тарау. ЌАЗАЌСТАННЫЊ КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ТУРИЗМНІЊ ИНДУСТРИЯСЫ
НЕГІЗДЕРІ
1.1 Көрнектілік жерлер, инфраќұрылымы олардыњ тартымдылыќ шкаласы және
өткізу әлеуеті
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Туристік объект ретіндегі Ќазаќстанныњ көрікті
жерлері ... ... ... ... ... ... ... .8

II тарау. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН ОБЛЫСЫНЫЊ ТУРИСТІК- ЭКСКУРСИЯЛЫЌ МАЌСАТТАРДЫЊ
КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІНІЊ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туристік аймаќ ретіндегі табиѓаты мен
шаруашылыѓы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2. Облыстыњ туристік-экскурсиялыќ ресурстары, оныњ
инфраќұрылымы ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.3 Игерілген туристік-экускурсиялыќ нысандар және оныњ
ќұндылыѓы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41

III тарау. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАННЫЊ ТУРИСТІК МАЌСАТЫНДА КӨРНЕКІЛІК ЖЕРЛЕРІН
ДАМЫТУ

3.1 Табиѓи және жасанды көрнектілікті жерлердегі туризмді
дамыту ... ... ... ... 58
3.2 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туризм ќызметін белсендіру
жолдары ... ... ..60

Ќорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

Пайдаланылѓан әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ..64
Кіріспе
Туризм дџние жџзі бойынша кез-келген ќоѓамда ерекше орында, ол
мањыздылыѓы жаѓынан жан-жаќты ќоѓамдыќ ќұбылыс.
Туризмніњ танымдыќ, тәрбиелік мәдени т.б. мәндерін мањыздылыѓын былай
ќойѓанда, ењ алдымен ол көптеген мемлекеттердіњ экономикасында белгілі-бір
дәрежеде роль атќарды. Осы туризмніњ экономикадаѓы мањыздылыѓын оныњ
ќоѓамдаѓы орнын аныќтайтын негізгі фактор ретінде ќарастырамыз. өйткені
туризм белгілі-бір территорияда дамыѓан сайын, одан тџсетін табыс ұлѓаяды,
жұмыс орны көбейеді, жергілікті инфраќұрылым (транспорт, байланыс, ќосымша
ќызмет) жаќсарады.
Бџгiнгi тањда Ќазаќстанныњ және шет ел туристерiніњ, демалуына жаѓдай
жасауды ұйымдастыру, республиканыњ туристік потенциалын көтеру өзекті
мәселелердiњ бiрi. Туризм дењгейініњ, көтерiлуiне республиканыњ саяси-
әлеуметтiк жаѓдайыныњ тұраќтылыѓы және басќа мемлекеттермен халыќаралыќ
ќарым-ќатынас орнауы тиiс. Осыѓан орай, дипломдыќ жұмыстыњ маќсаты Шыѓыс
Ќазаќстан аймаќ туристік рекреациялыќ ресурстарына баѓа бере отырып олардыњ
туризмді дамытудаѓы ќұндылыѓын ашу.
Жұмыстыњ көкейкестілігі еліміздіњ бџгінгі туристік ахуалды жан-жаќты
зерттей отырып бџгінгі кџн талаптарына сәйкес туристік сұраныстарды
ќанаѓаттандаратын Шыѓыс Ќазаќстан аймаѓыныњ туристік мџмкіншіліктерін ашу.
Аймаќтаѓы танымдыќ, емдік-сауыќтыру мәдени демалыс спорттыќ туризм тџрлерін
және экскурсиялыќ ќызметпен сервис сапасыныњ даму дәрежесін аныќтау болып
табылады. Туристік ресурстармен нысандардыњ экскурсиялыќ талаптар џшін
мањыздылыѓын, мазмұнын ќарастырады. Осыѓан байланысты жұмыс Ќазаќстанныњ
көрнектілік жерлері немесе туризмніњ индустриясы негізіндегі мынадай
негізгі зерттеу міндеттерін ќамтиды:
1) Шыѓыс Ќазаќстан аймаќтыњ шаруашылыќ дамуын сипаттайды.
2) Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туристік-экскурсиялыќ маќсаттыњ
көрнекілік жерлердіњ сипаттамасы және шараларына баѓа бере отырып,
аудандастыру мәселелерін ќамтиды.
3) Ќазаќстанныњ туристік маќсатќа көрнекілік жерлерін ќамту. Осыѓан
сәйкес аймаќтыњ туризмді дамытудаѓы мџмкіншіліктерге баѓа береді.
Селеулi аќ даласы, жасыл шалѓынды өлкесi, ќатпар-ќатпар ќұз тастары,
мұнар басќан таулары, мыњ бұратылѓан өзен-суы, жасыл желектi ну тоѓайы, ањы
мен малы ќатар өрбiген Шыѓыс Ќазаќстан жерiне Албания мен Швеция сияќты
мемлекеттер бiрге сыйып кеткендей. Халќымыз елдiк дәстџрiн саќтаѓан, ұлы
перзенттерiніњ џлгiсiн мұрат тұтќан, ата ќадiрiн, ене ќасиетiн саќтаrан, ұл
мен ќыз ќызыѓын ќастерлей бiлетiн ел. Бұл жерде халќымыздыњ џш кемењгер
cypeткepi дџниеге келiп, ездерiнiњ өлмес жырларын толѓаѓан, Олар: Абай,
Шәкәрім, Мұхтар Әуезов. Сөз өнерін әлемдік биiгiне көтерген џш алыппен
бiрге осы өњірде Шоќан Уәлиханов, Федор Достоевский, Ахмет Байтұрсынов,
Сұлтанмахмұт Торайѓыров, Әміре Ќашаубаев, Ќаныш Сәтбаевтай ұлы ѓұламалармен
аќын-жазушы, әншілер өмірлерініњ талай айлары мен кундерін кешкен.
Дипломдыќ жұмысты жазу барысында жергілікті жер газеттері
материалдары, (Рудный Алтай, Дидар), мерзімді ѓылыми баспа материалдары
енгізілді, туризм кафедрасынан облыстыњ картасы және осыѓан ќатысты т.б.
деректер алынады. Жиыны 38 әдебиет паqдаланып жазылѓан бұл дипломдыќ жұмыс
жиналѓан материалдарды жан-жаќты өњдеу, талдау арќылы ќұрастырылды.
Дипломдыќ жұмысты жазу барысында көптеген iзденулерге тура келдi. Жања
көзќарас, ойлар, тџсініктер ќалыптасты. Бүгiн Ќазаќстан жеке бөлiктерi
жөнiндегi әдебиет пен оќу ќұралдарына мұќтаж болып отырѓан кезде, бұл
дипломдыќ жұмысты облыстыњ туристiк кәсіпорындары, жоѓары және орта оќу
орындарыныњ оќытушыларына, студенттерге және жоѓары сынып оќушыларына
пайдалануѓа болады. Дипломдыќ жұмыстыњ келешекте пайдасы мол және ол
жалѓасын табады деген ойдамын.

I БӨЛІМ. ЌАЗАЌСТАННЫЊ КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ТУРИЗМНІЊ ИНДУСТРИЯСЫ
НЕГІЗДЕРІ
1.1. Көрнектілік жерлер, инфраќұрылымы олардыњ тартымдылыќ шкаласы және
өткізу әлеуеті.
Көрікті жерлер- жалпы барлыќ туристерге ұсынылатын табиѓи, тарихи,
мәдени архиологиялыќ емдік-сауыќтыру туристік ресурстарыныњ жиндыѓы.
Туристыќ тартымдылыќ-территория немесе объект сипаттамасын есепке ала
отырып, олардыњ объективті және әлеуетті-эканомикалыќ ќұндылыќтары мен
субъективті эстетикалыќ ќұндылыќтары эмоционалдыќ іс-әрекеттер денгейін
ұсынатын бірігу тџсінігі.
Туристік тартымдылыќ кешенді ұѓым ретінде сәйкесінше ќұрылѓан туристік
инфраќұрлымды ұсынады.
Потенцалдыќ ќорымен және Ќазаќстан Республикасы џкіметі көмегімен
Ќазаќстан экотуризімініњ дамуы дџние жџзініњ нарыќтыќ туризм ќызметінде
орын алады және оныњ дамуын ќамтамасыз етеді.Ќазаќстанныњ 503 туризм
ұиымыныњ талдау ќызметі, сыртќы және ішкі туризмніњ көрсетуі бойынша
Ќазаќстан экотуризімініњ басты объектісі айрыќша ќолѓа алатын аумаќ және
олардыњ ќұрамыныњ ќосындысыныњ тарихи ұлттыќ ескерткіштері болып табылады.
Ќазаќстанда 9 мемлекеттік табиѓи ќорыќ, 6 мемлекеттік ұлттыќ
саябаќтар, 57 ќорыќшалар, 24 табиѓи ескерткіштер, 3 мемлекеттіњ ұлттыќ
хайуанаттар саябаѓы, 7 мемлекеттік ботаникалыќ баќтар, 3 халыќаралыќ
мањызды сулы-сазды жер суы бар.
Отандыќ тур операторлармен бџгінгі кџні Республикамыздыњ 16 облысына 898
туристік баѓдар жасалынды,олардын ішінде: 27 атты баѓдарлар,153 емдік, 344
белсенді (демалыс кџндердіњ баѓдарлары), 111 мәдени танымдылыќ турлар, 67
Жібек Жолмен өтеді, 20 ќажылыќ, 65 баѓдарламасымен ќоса аншылыќ пен балыќ
аулау. Ќазаќстанныњ экотуризімі өзіне экономикалыќ тартымдылыќ және
болашаќта басќарманыњ барлыќ денгейінде тұраќты дамуына ќолдау тапты,
Сол себепті болашаќта 2030 жылѓа дейін, Ќазаќстандаѓы ұйым, таѓы 12
мемлекеттік саябаќтар,17 ќорыќтар, 65 табиѓи ескерткіштер, 58 ќорыќшалар,
туризмныњ алыс тџрініњ даму џшін жања импульс ќызмет етеді, демек айгылѓан
туристік объектілер жұмыс атќарады.
Ќазаќстан әртџрлі және ќызыќты ландшафтќа бай. Дәл ландшафтыда
табиѓат жаѓдай ќолайлылыќ мџмкініділігі байќалады. Алайда бџгінгі кџні осы
керемет табиѓи ресурстарысыз антропогендік жолмен экологиямызѓа әсерін
тигізуде. Сондыќтан да Ќазаќстан көрікті жерлері тартымдылыѓын арттыру џшін
экологиялыќ туризм тџрін басты џш өнім ќатарына ќосып отыр.
Туристік-рекреациялыќ маќсатќа баѓытталѓан мемлекеттік ұлттыќ табиѓи
парк, республикалыќ мањызы бар-табиѓат ескерткіштері, 60 ќорыќша бар.
Ќорѓалатын территорияныњ ењ таралѓан формасы-ќорыќ. Ќазаќстандаѓы ќорыќтар
алып жатќан жалпы алањ-ауданы бойынша ењ ірісі-Ќорѓалжын (237,1 мыњ га)
және ењ кішісі Барсакелмес ќорыѓы (18,3 мыњ га). әрбір ќорыќ џлкен
рекреациялыќ ќызыѓушылыќ тудырады.
Аќсу –Жабаѓылы мемлекеттік ќорыѓы Батыс Тянь-Шаньда орналасќан. Жалпы
ќорыќ ауданы -77,7 мыњ га бұл ќорыќ несімен тартымды, 3000 м жоѓары
биіктікте ќорыќ көріктілігі-сурет галереясы орналасќан. Мұнда ќара
порфиритті таста стилі бойынша әртџрлі тау ешкісі, арќар,марал ат џстіндегі
ањшы суретерініњ көрінісі бейнеленген. Тіпті, тау жануары деп сипаттауѓа
келмейтін –тџйе және тасбаќа көріністері бар. Көптеген ѓалымдар оларды
біздіњ эрамызѓа дейінгі 7-5 ѓасырларѓа жатќызады. Мұнда сонымен ќатар 60
тџрлі өсімдік, 100 тџрлі жәндіктер, молюскалар, шаянтәрізділер т.б.
жануарлар тџрлері тањбасы, табылѓан. Ерекше ќызыѓушылыќты 120 млн жыл бұрын
өмір сџрген динозавр сџйектерініњ табылуы тањ ќалдырады. Бұл кереметтер
ќорыќтыњ 2-і Ќарабастау және Әулие (жалпы ауданы 220 га) палеонтологиялыќ
аймаѓы жайѓасќан.
Аќсу-Жабаѓылы ќорыѓы танымдыќ және кейбір аймаќтарында белсенді
туризм тџрін дамытуѓа мџмкіндік алады.
Барсакелмес ќорыѓы-Арал тењізініњ солтџстік бөлігінде, Барсакелмес
шөлді аралында шоѓырланѓан. Арал тењізініњ тартылуынан Ќызыл Кітапќа енген
ќұлан, джейрандар 2-3 жылда ќайта оралуы мџмкін. Өйткені жасанды жолмен
Кіші аралды толтырып, балыќтар өсіруі келешекте Аралдыњ толыѓымен өз
ќалпына келуі ќорыќ жұмысын жандандыруы тиіс.
Ќорѓалжын ќорыѓы-237,1 мыњ га территорияны алып жатыр және Аќмола
облысына ќарайтын Тењіз-Ќорѓалжын ойпатында орын тепкен. Бұл аймаќ көлді
өлке деп аталады, өйткені шаѓын ѓана сұлу ұсаќ көлдер-Сұлтанкелді, Есей,
Жаманкөл т.б. өте көп. Ќорѓалжын көлініњ өзінде 40 аралдар бар.
Тењіз көлі әлемдегі сирек кездесетін солтџстік ќұстар ұялайтын орын.
Оныњ ішінде –ќызѓылт фламинго. Жыл сайын фламинго бірнеше аралдарда
калониялармен мыњдаѓан ұялар салады.
Тењіз-Ќорѓалжын көлдері-көктем ќұстар маусымдыќ алмасуында џлкен
аумаќтаѓы су ќұстары шоѓырланатын орын, сондыќтан Ќорѓалжын ќорыѓы әлемдік
танымдылыќќа ие болды. Ол ерекше ќорѓалатын батпаќты-көлді жайылымдыќтар
ландшафтысы көрікті жері ретінде ЮНЕСКО тізіміне кіреді.
Марќакөл ќорыѓы территориясында 5 биіктік белдеулері аныќ байќалады.
Флорасы емдік ќасиетке ие, соныњ ішінде моралит, алтын, тамыр, т.б.
Жалпы бұл өњірді екінші Швейцария деп атаѓандыќтан, бұндаѓы көрікті
жерлер туралы жұмыс барысында айтылады. Ќорыќ мањызды аттрактивті сапаѓа
ие.
Наурызым -87,7 мыњ га алып жатыр, оныњ 39,6 мыњ га аумаѓын орман
алады. Ќостанай облысындаѓы Наурызым ауданында шоѓырланѓан. Ќорыќ ормандары
3 аумаќ: Наурызым-Ќараѓай, Терсек борлары және Сыпсыњ аѓаш аќ ќайыњдары
болып бөлінеді. Негізгі көрікті орын-Наурызым-Ќараѓай боры.
Ќорыќ су ќұстары ұя салатын, ұшып-ќонатын жолда орналсќан далалы
көлдер өлкесі. Әр ќорыќтыњ өз флорасы мен фаунасы ерекшелігі болады.
Наурызым ќорыѓы халыќаралыќ мањыздылыќќа ие болѓан сулы-батпаќты жерлер
ќорѓауѓа алынѓан.
Бұл аталѓан ќорыќтар табиѓи ќалыпты саќталѓан көрікті жерлер саны
экологиялыќ туризмді дамытуда жања орындармен толыќтыралы аныќ. Аталмаѓан
ќорыќтар ќаншама, тек бұл табиѓи орындар көріктілігін арттыру маќсатында
ештењеніњ керегі емес. Тек ұйымдасќан туристік сапарлар болѓаны.
Џлкен рекреациялыќ мањыздылыќќа ие-ұлттыќ табиѓи парктер. Ќазаќстанда
ењ бірінші болып 1977 жылы Баянауыл ұлттыќ паркі ашылѓан. Кейіннен
Ќарќаралы, Бурабай, Алтын Емел ұлттыќ парктері ашылды. Оныњ әрќайсысы бай
флора және фауна жайымен керемет ландшафтымен ерекшелінеді.
Алтынемел -Ќапшаѓай суќоймасыныњ солтџстік жаѓлауында орналасќан.
Парк ќұрамына Џлкен және кіші Ќалќан, Әнші ќұм, Аќтау және Ќызылтау,
ќорѓандары туристік объект ретінде кіреді.
Іле –Алатау ұлттыќ паркі-Іле Алатауы солтџстік баурайын ќамтиды.
Ұлттыќ паркте биіктік зоналыѓы байќалады. Тау және тау-шањѓы туризмі џшін
џлкен ќызыѓушылыќ танытады.
Шарын табиѓи паркі Шарын өзені ањѓарында орналасќан. Ол-өзініњ
фантастикалыќ ландшафтысы, фауна, флорасымен ерекшелінетін ерекше экожџйе.
Шарынныњ орта аѓысында Шарын табиѓат ескерткіші Ясеновая роща орналасќан.
Бұл әлемдік мањыздылыѓы бар табиѓат паркі.
Ќазаќстандаѓы табиѓат ескерткіштері өте көп. Олардыњ көпшілігі
мемлекеттік мањыздылыѓы бар табиѓат ескерткіштері ретінде ќорѓауѓа алынѓан.
Ќазіргі тањда елімізде 24 табиѓи ескерткіштер бар. Олар туризм џшін џлкен
ќызыѓушылыќ тудырады. Экзотикалыќ жартастар, мұздыќтар, џњгірлер,
сарќырамалар, сирек кездесетін фауна және флора өлкелері ќайталанбас
тартымдылыќ ќасиеттерімен ерекшеленеді.
Гусиный перелет- аумаѓы 2 га алып жатќан Павлодардыњ солтџстік-
батысында палеонтологиялыќ көмбелер. Бұл ќұмды Ертіс айрыѓыныњ ењ биік
жерінде жер бетінен 68 м төмен жануарлар сџйектері саќталѓан. Онда:
антилопа, жираф, бұѓылар, страус, тасбаќа т.б 12-14 млн жыл бұрын мекен
еткен неогендік жануарлар көмілген. Сџйек ќазбаларын ќұрайтын ќабат кџші -3
метр.
Шарын Ясеновая роща ескерткіші Алматы облысыныњ шыѓысында 4855 га
аумаќта орналасќан. Бұл сирек жайылымдыќ территориясында согдиандыќ ясень
өседі, бұндай орман массиві ТМД бойынша айырбасы жоќ.
Шынтџрген шыршалары –Іле Алатауы тауында бозгџл шатќалында орналасќан.
Бұл мұздану кезењіндегі солтџстік тайга ќара-ќылќанды сирек аумаќ осы аџнге
дейін саќталып, џлкен ѓылыми ќұндылыќќа ие болып отыр. Жалпы орман
жымылѓысы аумаѓы-500 жуыќ га. Бұл џш ескерткіш Ќазаќстандаѓы ерекше көрікті
жерлерге жатады.
Мањѓыстау џњгірлері мен Џстірт жотасы. Џстірттіњ Ќазаќстан бөлігінде
әктасты-гипс жынысына жататын, 30 карсты џњгірлер бар. Ењ ірісі -100-120 м
дейін жетеді және биік емес кіру және шыѓар жерлері бар. Жер асты џњгірлері
туризмніњ дамуына бастау болады.
Төрткџл стол тәріздес ќыраттар Евразиядаѓы материктік мұздану
кезењінде ќалѓан. Торѓай џстіртіндегі ескерткіш. Төрткџл ќазаќшада-төрт
жаѓы дегенді білдіреді.
Көкшетау ќыраттары-керемет әдемі тұщы көлдер мен жоталар тобынан
тұрады. Көрсењ көз тоймайтын Џлкен және Кіші Абаќты, Шортанды, Бурабай
көлдері. Желдіњ әсерінен экзотикалыќ жартастар тџзілген. Мысалы:
әрќайсысыныњ атауы бар-ењ тартымдылары Оќжетпес, Жұмбаќтас, Сфинкс жеке
батыр, бџркіт, тџйе, ќабырѓа. т.б.
Ќараќия –ТМД территориясындаѓы ењ терењ ќұрѓаќ сипат, тењіз дењгейінен
132 м төмен орналасќан. әрі аѓынсыз ойпат ұзындыѓы -40 км, ені -10км
жетеді.
Баянауылдыњ экзотикалыќ жартастары Павлодар облысыныњ оњтџстігінде
граниттік массив тџрінде жоѓарлайды. Ұзаќ желден олардыњ тџрін өзгертіп,
көптеген экзотикалыќ тџрлерге ауысќан. Олардыњ ішінде ењ әйгілісі
Шайтантас жартасы ертедегі персонаждарѓа ұќсас болѓан соњ ќойылѓан.
Сонымен ќатар Тасты бос, Булка, Көгершін т.б. жартастар. Ќазаќстанныњ
әртџрлі аудандарында біздіњ табиѓи ескерткіштерімізді танылатын керемет
ландшафт тџрлері бар.

1.2 Туристік объект ретіндегі Ќазаќстанныњ көрікті жерлері.
Ќазаќстанныњ ќай аймаѓын алсањ да өзіндік артыќшылыѓымен ерекшеленеді.
Дџниеніњ төрт бұрышындай Ќазаќстанда ќайталанбас табиѓаты бұзылмаѓан
көрікті жерлер санаусыз. Енді оларѓа тоќталсаќ, ењ көрікті жер жәннаты –
Жетісудан бастасаќ.
Алматыдан Балхаш көліне дейінгі аудан Жетісу немесе жеті өзен елі
деген атпен әйгілі. Бұл еліміздіњ ењ бай және ќызыќтыларыныњ бірі. Ењ џлкен
өзендерініњ бірі-Іле Ќытайдан бастау алып Балхашќа ќұйса, ќалѓан 6 өзен Іле
Алатауы тауларынан бастау алады.
Алѓашќы зерттеушілер бұл жерді Іле өзенініњ бойында болѓандыќтан Іле
Алатауы деп атаѓан. Бұл өлке ќайталанбас әсемдік, альпі жайылымдыќтары және
шексіз даласымен әйгілі. Атаќты Жоњѓар ќаќпасы арќылы көне керуен жолы
өткен. Жоњѓар Алатауы Талдыќорѓан ќаласы мањындаѓы таулы ќырат ќазаќ-ќытай
шекарасы арќылы өтеді. Бұл өлке тањѓажайыбы саяхаттаушы бір кџн ішінде 5
климаттыќ зоналар-шөл және шөлейттен (тењіз дењгейінен 600 м) мәњгілік
мұздыќтар (4000-5000 м) дейінгі аралыќта көре алады.
Іле –Алатауы Тянь-Шань тауыныњ ењ солтџстік ќыраты. Бұл кџшті ќарлы
ќырат ендік баѓытпен батыстан шыѓысќа ќарай 300 км созылѓан, оныњ ені-30-40
км. Ењ биік шыњдар ќыраттыњ орталыќ бөліктерінде орналасќан. Мұнда биіктігі
4500 м жоѓары 22 шыњдар бар. Іле-Алатауыныњ ењ биік шыњы-Талѓар (4937 м)
шыњы. Оѓан шыѓу альпенистер џшін атаќты. Талѓар мањында басќа да көптеген
шыњдар бар. Шыњдардан оњтџстікке ќарай массивті Корженевский (ұзындыѓы - 11
км) және Богатырь 9.5 км мұздыќтары тек тік ұшаќпен ѓана баруѓа болады. Осы
ауданѓа Алматы ќорыѓы кіреді. Ќорыќ ќарлы барыс, бұѓы, бџркіт, архар,
жейранжарды ќорѓайды. Талѓарда ќұстар мен басќа да жануарлар коллекциясы
табиѓи мұражайы орналасќан.
Іле –Алатауы көптеген шатќалдар мен урочищелерден тұрады, соныњ ішінде
кењ тармаќталѓаны-Кіші Алматы шатќалы өзініњ көрінісімен әсер ќалдырады:
шыршалы орманды Махнатка тауы, трапеция тәріздес Кџмбел, Абай шыњы, Тұйыќсу
ќаќпасыныњ алып жартастары бұл өлкені альпинистер џшін ќызыќтыра тџседі
және Џлкен Алматы шатќалдары арасында Көк-Жайлау альпілік жайылымдаѓы орын
тепкен. Бұл атаќты жаяу маршруттардыњ бірі. Көк-Жайлау платосынан Кџмбел
шыњына ќарай баѓыттау басталады. Тұйыќсу ќаќпасыныњ џлкен жартастары
Тұйыќсу шыњына апарады.
Кіші Алматы мен Батарейка өзендерініњ ќосылѓан жерінде әлемдегі ірі
жоѓары таулы мұз айдыны-Медеу орналасќан. Медеу-ќысќы спорт ойындар
өткізілетін кешен. Мұз айдыны тењіз дењгейінен 1700 м биіктікте аттас
шатќалда орналасќан. Мұнда олимпиадалыќ мөлшердегі мұз айдыны, жџру џшін
алањќай, аттракциондар паркі, Премьер-Медеу отелі, жазѓы бассейн, т.б.
бар. Бұл ќалалыќтар мен ќала ќонаќтарыныњ сџйікті орындарыныњ бірі. Мұз
айдыны Алматы ќаласынан 16 км жерде 1972 ж салынѓан. Жұмсаќ климат, тиімді
кџн радиациясы дењгейі, төмен ќысым, желсіз ауа-райы және мұз-Медеуді ењ
кџшті әлемдік, ал оныњ орналасуына ќарай ењ әдемі айдындардыњ біріне
санайды. Мұзды өріс ауданы 10500 км2 –конькидегі жылдам жџгіріс, хоккей,
фигурная катание сияќты халыќаралыќ жарыстардыњ ашылу орны. Мұнда әлемдегі
кџшті коньки жџгірушілері бекіткен 120 астам әлемдік рекорд жасалды.
(Давоста-40).
Туристердіњ көњілін келесі бір объект-Кіші Алматы ањѓарында ќаланы
селден ќорѓау џшін тұрѓызылѓан платина аударады. Дәл осы платина 1973 жылѓы
селден саќтады. Дамбыѓа 830 баспалдаќпен шыѓу керек. Осы жерден Іле Алатауы
тау шыњдарына керемет көрініс ашылады.
Тұйыќсудан солтџстікке ќарай Шымбұлаќ тау-шањѓы курорты орналасќан.
Ќаладан 25 км, тењіз дењгейінен 2200 м биіктікте орын тепкен. Тау –шањѓы
трассалары 3 орындыќтар мен 3 буксерлі аспалы жолдармен ќызмет етеді.
Олардыњ көмегімен 20 минутта 3200 м-талѓар асуында боласыњ. 1-ші биіктік
ұзаќтыѓы 1243 м, көтерілу уаќыты 9 мин, Ќиылысу станциясы (2260 м-2630 м
дейін); 2-ші 20-шы апора станциясы ұзаќтыѓы 978 м; көтерілу уаќыты 7.5
минут (2630 м-ден 2930 м дейін); 3-ші станция Талѓар асуы 860 м ұзаќтыќ,
уаќыты 8 мин (2930-3163 м дейін). Жалпы трасса ұзаќтыѓы 3620 м, биіктік
ќұламасы 1000 м дейін Сноуборд сџюшілер џшін сноупарк, балаларѓа
баллондарда сырѓанау џшін төбешіктер бар. Туристер џшін 4* отель ќызмет
етеді.
Џлкен Алматы көлі. Џлкен Алматы өзені биік шатќалда орналасќан. Көл
ойпатта орналасып, жан-жаѓынан шыњдармен көмкерілген. Көптеген Тянь-Шань
таулы көлдері жер сілкінісі нәтижесінде пайда болѓан.
Џлкен Алматы көлі-сол көлдердіњ ірілерініњ бірі. Жыл мерзіміне
байланысты көл өзініњ тџсін өзгертеді. Мұзды су көл ұзындыѓы -1,6 км, ені 1
км, терењдігі - 40 м. Көлден 2 км 2700 м биікікте көне мұзды ањѓарда Тянь-
Шань астрономиялыќ обсерваториясы деп аталынатынкџмбезді поселок
орналасќан. Одан ары 8 км жоѓары, 3300 м биіктікте Жасылкезењ асуында
–Космостанция жұмыс істейді. Төменде Алма-Арасан шатќалы жалѓасады. Ол
өзініњ жылы термалды-родонды бұлаќтарымен әйгілі және әсем табиѓаты мен
таза ауасымен тартады. Келесі сипатталатын объект - Тџрген шатќалы. Іле
–Алатауы ұлттыќ паркінде әдемі табиѓат бөлігі - Тџрген шатќалы (Алматыдан
40 км) бар. Шатќалда ыстыќ бұлаќтар, фарель шаруашылыѓы, сарќырама және
көптеген ормандар бар. Шатќал 44 км терењдей Асы жотасына енеді. Осы жота
арќылы Еуропадан Ќытай мен Индияѓа керуендер өткен. Кењ ањѓар 60 км шыѓысќа
ќарай созылады. Тџрген шатќалы сарќырамалармен әйгілі, олар жеті жуыќ: 30
емтрлік Медвежий сарќырамасы, кџшті аѓымды Бозкөл сарќырамасы және т.б.
шатќал өзініњ Чин-Тџрген шыршаларымен әйгілі. Шатќалдаѓы ењ атаќты орын
егерлік станция – Ботан. Сонымен ќатар Синегорье, Тау-Тџрген, демалыс
џйлері орналасќан.
Басќа бір Есік шатќалында Есік көлі (1760 м). 1963 ж болѓан селді
аѓымнан платина бұзылып, көл басып кеткен. Бџгінгі кџні көл ќайта ќалпына
келтіріліп, ќалалыќтар арасында демалыс кџнгі саяхаттау орнына айналды.
Іле өзені – Жетісудаѓы ењ ірі өзен. Оныњ ұзындыѓы – 1439 км. Іле өзені
Ќазаќстан жерінде Ќапшаѓай жасанды суќоймасы арќылы Балхашќа ќұяды.
Ќапшаѓайды тењіз деп атайды: оныњ ені – 22 км, терењдігі -45 м, ауданы
1847 км2. оныњ мањы жаѓалауында санатория, пансионаттар, жаѓажайлар
орналасќан. Ќалада џлкен аквапарк бар. Суќойманыњ шыѓыс жаѓалауында Алтын-
Емел ұлттыќ паркі орын тепкен. Парктегі басты байлыќ Тамѓалы –Тас
шатќалындаѓы тастар көріністері. Бұл Тастаѓы суреттер - Будда көрініс.
Ќара ќұпиялы жартастарда көптеген петроглифтер – буддистен ќолжазбалары
тџсіп, олардыњ мәні әлі шешілмеген. Онда 1000 жуыќ әртџрлі жартас
ќолжазбалары бар. Будда суреті т.б. Ќасиетті тексте санкритте Лотос
гџліндегі ќарлы маржан деген маѓына тџсіндірілген. Ќолжазбалар мен
суреттерді тарихшылар, 17 ѓасырѓа жатќызады. Жалпы Алтын-Емел паркі Іле
өзенінен 90 км 2 созылды. Бұл ќұпиялы, керемет өлке көне, бай тарихы мен
ќайталанбас табиѓатымен ерекшеленеді. Парктегі таѓы бір объект-саќ
мәдениетініњ ескерткіштері – Бес-Шатыр ќорѓандарын Ќазаќстанда б.з.д 1 мыњ
жылдыќта тұрѓан ерте саќтардыњ діни меккесі деп атайды. Бес-Шатыр 31
ќорѓаннан тұрады. Жетісі пирамидасы деп аталынатын ењ џлкен ќорѓан
диаметрі 105 м, биіктігі 17 м. Бұл ќорѓандар аѓашты жатар жерін Тянь-Шань
шыршасы бұтаѓынан жасаѓан, сондыќтан 2 мыњ жыл бойы жаќсы саќталѓан. Бес-
Шатыр ќорѓандарыныњ ерекшелігі – жерасты катакомбаларыныњ бірі жатар орынѓа
апарады.
Џш объект – Аќтау таулы ќыраттары - өткен жер шары мұражайы. Бұл
табиѓат мџсіндері көне көл орнында ќалѓан барлыќ тџске боялѓан көрікті
орын. Ол Аќтаудан басталып Ќызылтауларѓа айналады. Таулар жасы-400 млн.
жыл, ұзаќтыѓы-30 км, терењдігі -1,5 км. Мұнда жейран, тауешкі, сайѓаќ,
ќасќыр, тџлкілер кездеседі. Ењ соњѓы объект-ерекше табиѓат жұмбаѓы – Әнші
ќұм. Іле өзенініњ оњтџстік жаѓалауындаѓы бұл ќұм ќұрѓаќ ауа-райында арган
әуеніне ұќсайтын дыбыс шыѓарады. Оныњ шуы мен дірілі ұмытылмас әсер
ќалдырады. Ќұрѓаќ ќұмдар ќозѓалысынан пайда болѓан дірілдер ќұрѓаќ ауамен
оларды электрлі вибрация тудырады. Резонанс ќолайлы жаѓдайы џлкен толќынды
дыбыс тудырып, тыѓыз топыраќ ќабатына әсер ете бархан діріліне келтіреді.
Бұл дыбыс бірнеше араќашыќтыќа естіледі, біраќ ылѓалды кџндері бархан
әњдетпейді.
Кварциттан тұратын Џлкен және Кіші ќалќан ќұмды таулары биіктігі –
120 м және 4 км созылып жатыр. Алтын-Емел ұлттыќ паркінде айта берсек, әрі
жері объект. Тіпті Мыњбұлаќ кардонында 300 жыл өмір сџрген алып аѓашты да
алуѓа болады.
Бџгінгі кџні Алматы ќаласы сыртына демалу сәнге айналды. Әсіресе
демалыс кџндері демалушылар – Шарын жарќабаѓына барады.
Шарын жарќабаѓы – экзотикалыќ көрікті жерлердіњ бірі. Рельефтіњ желден
және су шаюдан пайда болѓан формалары Ќорѓандар ањѓары, Шайтандар
шатќалы мџсіндерімен ерекшеленеді.
Шарын-Шарын өзені бойымен солтџстік-шыѓыстан оњтџстік-батысќа 154 км
созылып жатыр. Бұл аймаќтыњ рельефі әртџрлі. Жарќабаќтыњ баѓаналары,
баурай, жыралары 150-300 м жетеді. Жарќабаќ тџсі Америкадаѓы Џлкен
жарќабаќтарѓа ќараѓанда ашыќ-ќызѓылт. Шарында жер шарында сирек кездесетін,
мұздану кезењінен өткен ясень кездеседі. Сирек кездесетін согдиандыќ тџрі
25 млн жыл бұрын жер бетінде кењ таралѓан, ал ќазір ќорѓалатын аумаќ.
Негізінен демалушылар Ќорѓандар ањѓары, Темірлік т.б атаумен ќалѓан
жерлеріне барады.
Солтџстік Тянь-Шань тауындаѓы інжу-маржаны деп аталынатын –Көлсай
көлдері. Жоѓары тауда орналасќан ќайыњдар арасындаѓы 3 көл Кџнгей Алатауы
ќыраты беткейінде жайѓасќан. Бұл лагерь, жаяу сапарлар, ат пен тау-
велоспорты саяхаттары џшін керемет орын.
Бірінші көл 1818 м биіктікте 1 км созылѓан. Жолдар салынѓан. Ќолайлы
ќонаќ џйлер, кемпингтер бар. Орта Көлсай көлі (2252 м) – 1-ші көлден 5 км
жоѓарыда орналасќан ары 4 км орын тепкен.
Көп саяхатшыларѓа әлі таныс емес –Ќайыњды көлі тењіз дењгейінен 2000 м
биіктікте керемет ќылќанды орман арасында орналасќан. Бұл 100 жылѓа жуыќ
бұрын џлкен массадаѓы әктас нәтижесінде пайда болѓан. Оныњ џгінділері
шатќалды бөгеп дамбаѓа айналдырѓан. Көл ұзындыѓы 400 м, терењдігі 30 м. Су
басып кеткен ќұрѓаќ шыршалар бұталары су бетіне шыѓып тұрады.
Жетісуда 50 жуыќ жартас бетінде тџсірілген көріністер ескерткіштері
бар. Олардыњ көп бөлігі ќола дәуіріне жатады. Көне суреттердіњ ќасында
археологиялыќ ескерткіштер, ауылдар, ќабірлер т.б. орналасќан.
1950 ж аяѓында Тамѓалы ќонысында көне сурет галереясын көрсететін
ќасиетті жартас суреттері табылѓан. Онда тарихтыњ 20 ѓасырлыќ сыры жатыр.
Ќала ерте номад, тџрік кезењдеріне жататын 4000 суреттер табылѓан.
Суреттерде џй жануарлары, сайѓаќ, арќар, кџн ќұдайлары, ањшылыќ, діни
көріністер, ќұрбандыќќа шалу сияќты көріністер бейнеленген. Тамѓалы
петроглифтер галереясы әлемдік мањыздылыќќа ие ќазына және ЮНЕСКО фонды
ќорѓауына алынѓан. Тамѓалы ќазаќшаѓа аударѓанда тайпалыќ белгімен тањба
басќан деген ұѓымды білдіреді.
Көшпелі және отырыќшы өркениеттіњ ќосылѓан жерінде Сырдария даласында
әлемніњ көне ќалалары өмір сџрді. Ѓасырлар бойы осы жерде Ќытайдан бастау
алѓан, Таяу Шыѓыс пен Еуропаѓа апарѓан керуен жолдары – Тараз, Отырар,
Испиджаб (сайрам), Ясы ќалалары Ұлы Жібек жолы бойындаѓы негізгі орталыќтар
болѓан. Жібек жолы сауда торабы б.з.д 3 ѓ пайда болып, б.з. 17 ѓ дейін өз
ќызметін атќарѓан. 1700 км жол бөлігі Ќазаќстан территориясын алып жатыр.
Тџркістан (Ясы) ќаласы Дешті-Ќыпшаќ аймаѓыныњ тџркі халыќтары діни-
саяси орталыѓы және көне ќазаќ хандары астанасы болѓан. Ќожа Ахмет Яссауи
–тџркі халыќтарыныњ діни оќытушысы болѓан. 14 ѓ Шейх ќабірі џстінен атаќты
Әмір Темір керемет Ханока (суфшілік сарай) салады. Осы ханока мањында 15-16
ѓ.ѓ ќазаќ хандары таќ-орны ќалыптасты.
Ќожа Ахмет Яссауи мовзолейі – орта ѓасырлыќ ќайталанбас ќолөнер
туындысы. Бұл керемет 30 тџрлі бөлмелер мен залдардан тұратын сарайлар мен
мешіттер кешені. Бас кџмбез сыртќы диаметрі – 40 м астам, ќоршауы – 130 м,
минарет биіктігі – 12 м. Тањ ќаларлыќ декор, ќабырѓалар ою-өрнегі,
мозайкадан тџрлі-тџсті металика. Архитектуралыќ –археологиялыќ кешенге
Тџркістан мен Кџлтөбе ќалашыѓы, некрополь, мовзолейлер (15-14 ѓ.ѓ), Жұма
мешіті (19 ѓ), Џлкен Хильвет-жерасты мешіті (12 ѓ), шілдехана (14 ѓ), монша
(17-19 ѓ), џлкен ќаќпасымен (18-19 ѓ.ѓ) цитадельдіњ бекініс ќабырѓалары (19
ѓ) кіреді.
Бџгінгі кџні Тџркістанѓа -1500 жыл. Жай кџндері 100-250 адамдарѓа
дейін сапар шексе, діни мейрамдарда кџніне 1000 адам келеді.
Халыќ нанымы бойынша, Тџркістан жолында ењ бірінші Ќожа Ахмет Яссауи
оќытушысы болѓан, 12 ѓ өмір сџрген Арыстан-баб мавзолейіне кірген дұрыс.
Көне Отырар ќаласы (б.з.д 4 ,) – ірі сауда орталыѓы болѓан. Ол өзініњ
монша сарайы және кітапханасымен әйгілі. Бұл ќалада орта ѓасырлыќ ойшыл Әл-
Фараби өмір сџрген. 13 ѓ аяѓында Моњѓол әскерлері ќаланы жермен жексен
ќылды.
Кџшті Сауран бекінісі (10-18 ѓ.ѓ) ерекше су жабдыќталуымен әйгілі. Су
және тұрмыстыќ заттармен ќамтамасыз етілген ќала жаудан бірнеше ай бойы
ќорѓалѓан. Бұл керемет су ќұбыры туралы көптеген зерттеушілер әлі
тањдануда.
Тџркістаннан ќашыќта биіктеу далада көріпкел Домалаќ-ана ќұрметіне
Домалаќ ана мазары бой көтерген. 1998 ж ескі мазар орнына аќ мәрмәрдан
мемориалдыќ кешен тұрѓызылды. Бұнда 2 ќасиетті тас бар. Олардыњ
ќасиеттілігі жџрегі таза адамдар ѓана 2 тас арасынан өте алады екен.
Тараз ќаласы – Көпестер ќаласына 2000 жылдан астам. Ќаланыњ
гџлденген уаќыты Ќарахан мемлекетініњ астанасы болѓан 10-12 ѓ.ѓ. келеді.
Ќарахан және Дәуітбек мавзолейлері, басылар ќорѓандары, көптеген көне
ќабірлер жетерлік. Ќазіргі Тараз мањайында әлемдік ќолөнер туындылары
тізіміне ЮНЕСКО-ѓа кірген көне архитектуралыќ Бабаджа-ќатын және айша-Бибі
мавзолейлері саќталѓан.
Көне жолдар ќиылысында Шашадан (ташкент) Шымкентке ќарай ірі, халыќ
тыѓыз орналасќан Сайрам (Испиджаб) -6-18 ѓ.ѓ. ќаласы бой көтерген. Ќытай
жолсілтеулеріне Сайрам Аќ өзендегі ќала атауымен аталѓан. Сайрам
ерекшелігі ќасиетті мазарлар мен жерасты сарайларыныњ көптігі.
Талас Алатауы бөктерінде таѓы бір керемет бар. Көне нанымдарѓа сәйкес
әлемдік су басу кезінде Ќазыѓұрт тауында ноя тџнеген екен. Дәл осы тауда,
әлі кџнге дейін топан су болѓанныњ дәлелі Нұќ-Пайѓамбардыњ кемесі тұр.
Сондыќтан да ќасиетті орын деп саналады. Таѓы бір ќызыѓы дәл осы жерден жыл
басы-наурыз басталады екен.
Жоѓарыда аталѓан ќалалар бастауы Ќытайдан басталѓан Еуропаѓа дейінгі
аралыќты байланыстырып жатќан Ұлы Жібек жолы ќалалары. Жібек жолы –сауда
торабы ретінде б.з.д 3 ѓ пайда болып, 17 ѓ өмір сџрген. Ќазаќстан
териториясымен 1700 км жол созылып жатыр. Бџгінгі кџні бұл Оњтџстік
Ќазаќстанныњ Алтын діњгегі.
Солтџстікте Батыс-сібір ойпатынан оњтџстікте Балхаш-Алакөл ойпатына
дейін, шыѓыста Алтай, Сауыр, Тарбаѓатай сілемдерінен батыста Торѓай
ањѓарына дейінгі аралыќты ќазаќ халќы Сарыарќа деп атайды. Еуразия
ќұрлыѓыныњ орталыѓыныњ орналасќан алып 2000 км2 созылып жатќан шексіз дала.

Сарыарќа даласында әлемдегі ењ џлкен көлдердіњ бірі- Балхаш (18 мыњ
км2 жуыќ) көлі. Ќазаќтар оны Аќ тењіз деп атаѓан. Жартылай тұщы,
жартылай ащы көл жаѓалауында керемет климаттыќ жаѓдайда космонавтар џшін
реабилитациялыќ орталыќ орналасќан. Бұл аймаќта әлемдегі бірінші Байќоњыр
ѓарыш айлаѓы бар. Байќоњыр XX ѓасыр керемет техникалыќ жетістігі ... Мұнда
космос кемелері, старт алањы, космонавтар тарихы мұражайына арнайы турлар
ұйымдастырады.
Орталыќ Ќазаќстанда кейбір археологиялыќ, этнографиялыќ орындар
саќталѓан. Соныњ бірі- Ұлытау. Бұл табиѓат ќасиетті жерінде џш жџздіњ
орталыќ мемлекет ќұрылуы бекітілген. Оѓан дәлел – Тањбалытас. Онда мыњдаѓан
тайпалар тањбасы ќойылѓан. Аспан астындаѓы тарихи мұражайда көптеген
мавзолей, мазар, џњгірлер бар. Ұлытаудыњ ењ биік жері- 1134 метр.
Көптеген курорт, емдеу орындары, емдік батпаќтар, минералды сулармен
Көкшетау және Бурабай Ұлттыќ табиѓи парктері әйгілі. Көкщетау ќайыњды
ормандарында 80 астам көл бар. Ењ терењ көл- Щучье, Жеке- Батыр ќыраты
етегінде орналасќан. Көкшетау орманды баурайында Оќ- Жетпес жартасы бой
көтереді және оныњ ењ ќиыр басы жатќан пілге ұќсайды. Дәл осы бөктерден
көгілдір шыѓанаќ- Бурабай көлініњ ортасында Жұмбаќтас жартасы көз тартады.
Оныњ биіктігі 18 метр. Дәл осы өлкедей біздіњ елде наным- сеніммен ањызѓа
бай өлке жоќ шыѓар, өйткені аттап басќан жерініњ өзінше бір оќиѓа. Шомылу
кезењі шілдеден басталады. Зеренді табиѓи оазисі- демалыс пен шытырман
оќиѓалы туризм џшін керемет орын.
Батыс Ќазаќстанда Каспий тењізі бассейнде Еуропа мен Азия ќиылысады.
Ќараќия ойпаты (-132 метр) Синаедаѓы Өлі тењізден кейінгі әлемдегі ењ
төмен жер. Орта ѓасырда ќазіргі Манѓышлаќ ќаласы Ұлы Жібек Жолы өткен. Көне
жолдар бойымен керуен сарайлар,Сарташ, Алта, Шерќала, Кетік ќалашыќтары
саќталѓан.
Бұл өлке тариѓи- архитектуралыќ ескерткіштер: Бекет- ата, Шаќпаќ-
ата, жерасты мешіттері, Есет- батыр мемориалды кешені саќталѓан. Тек
некропольдердіњ өзі 600 жуыќ әртџрлі сапарлар тџйе керуені жолымен
Александров џњгірлері, тариѓи орындарымен автожџріс ұйымдастырылады.

II БӨЛІМ. ШЫЃЫС ЌАЗАЌСТАН ОБЛЫСЫНЫЊ ТУРИСТІК- ЭКСКУРСИЯЛЫЌ МАЌСАТТАРДЫЊ
КӨРНЕКТІЛІК ЖЕРЛЕРІНІЊ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ туристік аймаќ ретіндегі табиѓаты мен
шаруашылыѓы
Шыѓыс Ќазаќстан облысы Ќазаќстанныњ шыѓыс бөлігін тџгел ќамтиды. Бұл
облыстыњ территориясына Албания, Бельгия, Швейцария сияќты мемлекеттер сиып
кетер еді.
Шыѓыс Ќазаќстан солтџстігінде Ресей Федерациясыныњ Алтай өлкесімен,
солтџстік-батысында Ќазаќстанныњ Павлодар облысымен, оњтџстігінде Алматы
облысымен, шыѓысында және оњтџстік-шыѓысында Ќытай Халыќ Республикасымен
шектеседі.
Шыѓыс Ќазаќстан облысы батыстан (Сарыарќаныњ ќиыр шыѓыс шетінен)
шыѓысќа ќарай (республиканыњ шыѓыс шекарасына дейін), солтџстіктен
(Ертісмањы даласы мен Алтай алды өњірінен) оњтџстікке ќарай (Балхаш-Алакөл
ойысына ұласады), Ертіс өњірініњ жаѓасы алабын ала жайласќан. Алтай
сілемдерін, ауыл шаруашылыќ өндірісіне тиімді, ќұнарлы Ертіс және Алтай
алды өњірлерін ќамтиды. Территориясынан гидроэнергия ќорына аса бай –Ертіс
өзені өтеді және облыс республикасыныњ солтџстік Орталыѓы және Оњтџстік
Ќазаќстан аудандармен шектеседі. Облыс жері негізінен таулы келеді.
Ертістіњ оњ жаѓын тџгел Батыс Алтай сілемдері ќамтиды; бұл таулы өњір Нарын
ањѓары арќылы Кенді Алтай және Оњтџстік Алтай жотасы массивтеріне ажырайды.
Ертістіњ сол жаѓын белесті Ќалба жотасы Сарыарќаныњ төбелі жазыќ шыѓыс
жиегі алып жатыр. Облыс территориясыныњ оњтџстік-шыѓыс бөлігінде Тарбаѓатай
(2992 м) және Сауыр жоталары орналасќан. Таулы өлкелерде мұздыќтар шоѓыры
көп кездеседі.
Ертіс өзені облыстыњ территориясын оњтџстік-шыѓыстан солтџстік-
батысќа ќарай кесіп өтеді де, оны Батыс Сібірдіњ солтџстік, мұнайлы
бөлігімен жалѓастырады. Локоть станциясы арќылы өтетін темір жол Батыс
Сібірдіњ оњтџстік-шыѓыс, көмірлі металлургиялы бөлігіне, ал Аягөз және
Аќтоѓай станциялары арќылы Алматыѓа Оњтџстік Ќазаќстан мен Орта Азия
шыѓуына жол ашады.
Шыѓыс Ќазаќстан территориясы жер беті аѓын суына бай, әсіресе
облыстыњ Алтайлыќ бөлігінде өзендер мол. Ќазаќстанныњ ењ ірі өзені-Ертіс
осы облыс жерінен өтеді. Таудаѓы ылѓал ќорларынан басталатын Кџршім, Нарын,
Бұќтырма, Џлбі, Уба, Шар, Ќызылсу т.б. өзендер Ертіс өзеніне ќұяды. Облыс
жері гидроэнергия ќорына өте бай, республика гидроэнергия ќорыныњ 38,1 % -і
осында.
Ертіс өзені бойында республикамыздаѓы ењ ірі –Бұќтырма бөгені,
Өскемен бөгені, салынѓан. Облыс көлге бай. Ірі көлдер-Зайсан көлі
(республика бойынша көлемі жөнінен 5-ші орында), Марќакөл, Таулыќ бөлігінде
шаѓын, суы тұщы көлдер көп кездеседі. Облыс жерінде жер асты суы ќоры мол.
Климаты. Шыѓыс Ќазаќстано блысыныњ материктіњ ортасында орналасќандыѓы,
дџниежџзџлік мұхиттардан алыстыѓы территориясыныњ солтџстік-шыѓысында және
оњтџстігінде биік таулардыњ жатысы климатыныњ континенттігін арттыра
тџседі. Тау етектері мен төменгі беткейлері ылѓал, ал иен жазыќ бөліктеріне
Орталыќ Азия мол шөлдерінен тропикалыќ ауа массалары ќұрѓаќшылыќ әкеледі.
Ќысы суыќ әрі ұзаќ, жазыќ өњірінде ќар жамылѓысы жұќа. Ќыста Сібір
антисинклинорийі әсер ететін оњтџстік-шыѓыс бөлігінде климаттыњ
континеттігі арта тџседі. Бұл жылдыќ және тәуліктік ауа температурасыныњ аз
уаќыт ішінде кџрт өзгеруі, жер бедерініњ кџрделілігіне, бір маусымнан
екінші маусымѓа өту ерекшелігінен байќалады. Ќысќа, ылѓалды, жылы көктем
ыстыќ жазѓа айналады, демек маусым айыныњ аяѓында да тџнгі аяздар болуы
мџмкін. Кџзде температура шұѓыл ауытќып, џсік жањбыр, ќарлы жањбыр жауады.
Тџнгі џсік тамыз айыныњ бірінші жартысында байќалады.
Ќысы суыќ әрі ұзаќ, жазыќ өњірінде ќар жамылѓысы өте жұќа. Ќањтардыњ
орташа температурасы жазыќта -16-190 С, тауда және тауралыќ ойыстарда -260.
Шыѓыс Ќазаќстан облысы Ќазаќстандаѓы эконмикасы жан-жаќты дамыѓан
өњірлердіњ бірі. Еліміздегі ќорѓасын, мырыштыњ негізгі бөлігін және титан,
кадмий, кџміс, галлий, индий, теллур сияќты сирек металдар өнімініњ біразын
осы облыс береді.
Шыѓыс Ќазаќстан-еліміздегі және дџние жџзіндегі тџсті металл өндірудіњ
басты аудандарыныњ бірі. Сонымен ќатар, аудан экономикасында ауыл
шаруашылыѓы көрнекті орын алады. Республикадаѓы аса ірі электр станциялар
да осында.
Ќазіргі Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ экономикасында жаќсы дамыѓан ауыр
өнеркәсіп өркендеп келе жатќан аграрлыќ-өнеркәсіптік кешенмен ұштасќан.
өнеркәсібініњ басты саласы-тџсті металлургия; ірі кәсіпорындары-Өскемен
ќорѓасын-мырыш комбинаты, Өскемен титан-магний комбинаты, Риддер полиметалл
комбинаты, Зырян ќорѓасын комбинаты, Ертіс полиметалл комбинаты, Белгор кен
байыту (Аќсубұлаќта) және Шыѓыс Ќазаќстан мыс-химия (Усть-Таловкада)
комбинаттары. Тџсті металлургия комплексін ќұрайтын кен орындары мен
кәсіпорындар Кенді Алтайда, Ертіс ањѓарында, Оњтџстік Алтайда және Ќалба
тауында шоѓырланѓан. Ќорѓасын –мырыш өнеркәсібі және титан магний секілді
энергияны көп ќажет ететін тџсті металдар өндірісі-осындаѓы өнеркәсіптіњ
маманданушы салалары болып табылады. Облыс тџсті металлургиясы өзініњ толыќ
металлругиялыќ циклділігімен сипатталады. Рудалыќ шикізатты кешенді игеру
облыстыњ тџсті металлургиясыныњ ењ басты маќсаты болып саналады. Тџсті
металлургия өнеркәсібі ќалдыќтарыныњ негізінде облыста (Өскемен, Риддер,
Ертіс комбинаттарында) кџкіртќышќылы, калий тыњайтќышы, бояу өндірістері
ќалыптасуда. Облыс өнеркәсібініњ бұлайша мамандануы оныњ жер ќойнауындаѓы
көп компонентті тџсті металдарѓа ѓана емес сонымен ќатар, тиісті энергетика
базасыныњ болуына да байланысты. Ертіс пен оныњ оњ жаќ салаларына арзан
электр энергиясын өндіретін бірќатар су электр станциялары салынѓан.
Олардыњ ішіндегі ењ ќуаттылары –Бұќтырма, Шџлбі және Өскемен су электр
станциялары. Бұѓан ќоса, бірќатар ќалаларда жылу электр станциялары жұмыс
істейді, олар су электр станциялармен бірге Алтай энергетика жџйесін
ќұрайды.
Облыстаѓы орасан зор электр энергиясыныњ басты тұтынушысы полиметалл
өнеркәсібі. Бұл өнеркәсіптіњ кенді өндіруден бастап, ќорѓасын, мырыш, мыс,
кадмий, басќа да сирек кездесетін металдар өндірісіне дейінгі және
металдарды ќорыту кезінде бөлініп шыѓатын кџкіртті газдарды пайдалану
есебінен газдарды кәдеге жарату арќылы кџкіртќышќылын шыѓаруѓа дейінгі
барлыќ өњдеу сатылары бар. Негізінен тау-кен жабдыќтарын, электр
станциялары џшін конденсаторлар мен аспаптар шыѓаратын машина жасау саласы
да тџсті металлургиямен тыѓыз байланысты. өндірістіњ энергияны көп ќажет
ететін салаларында Березняковтан жеткізілетін шикізатпен титан мен магний
ќорытлады.
Соѓыстан кейінгі жылдары Өскемен өнеркәсіп торабыныњ ќалыптасуы Кенді
Алтайда көп салалы тџсті металлургияныњ дамуына байланысты, өйткені мұнда
ірі ќорѓасын-мырыш және титан-магний комбинаттары салынѓан. Бұл жерге
полиметалл концентраттары мен Зыряннан, ал титан-магний шикізаты Оралдан
әкелінеді. Өскемен өнеркәсіп торабында, сондай-аќ машина жасау, аѓаш өњдеу,
тамаќ және жењіл өнеркәсіп орындары бар.
Риддер және Зырян өнеркәсіп торабтары Кенді Алтайдыњ кішігірім
өнеркәсіп торабтары болып саналады. Риддер өнеркәсіп торабында тџсті
металлургияныњ толыќ өндірістік циклі жұмыс істейді, ал Зырян өнеркәсіп
торабында-полиметалл кендерініњ концентраттары ѓана шыѓарылып, одан соњ
металл ќорыту џшін Өскемен ќорѓасын-мырыш комбинатына жөнелтіледі. Екі
өнеркәсіп торабында да жењіл және тамаќ өнеркәсіп орындары бар.
Машина жасау және жөндеу өнеркәсібі негізінен облыстыњ өз мұќтажын
өтеуге ѓана баѓытталѓан, бұл салада тау-кен өндірісі жабдыќтарын, кеме,
машиналар, электротехникалыќ бұйымдар шыѓару басым. Ірі кәсіпорындары-Семей
кеме жөндеу-жасау кәсіпорындары, Өскемен конденсатор зауыты, Өскемен
электротехникалыќ бұйымдар зауыты, Өскемен темір-бетон, ірі панельді џй
ќұрлыс зауыттары Республиканыњ осы саладаѓы ірі кәсіпорындар ќатарына
жатады.
Орман және аѓаш өњдеу өнеркәсібініњ џлес салмаѓы Республиканыњ өзге
облыстарына ќараѓанда, Шыѓыс Ќазаќстанныњ өнеркәсіптік кешенінде әлде ќайда
жоѓары.бұл облыс орман ќоры мен аѓаш дайындау жөнінен Ќазаќстанда
монополиялыќ орын алып отыр деуге болады. Џлбі өзенініњ ањѓарында аѓаш
даындау айтарлыќтай көлемде жџргізілсе, Бұќтырма, Нарын, Кџршім өзендерініњ
ањѓарында және Бедаѓаш даласындаѓы ќараѓай орманында шамалы мөлшерде
жџргізіледі. Аѓаш сџрегін өњдеу џшін Өскемен, Риддер, Зырян, Шемонайха мен
Семейде аѓаш өњдейтін комбинаттар салынѓан. Олар таќтайлар, ѓимараттардыњ
аѓаш фабрикасы жұмыс істейді.
Шыѓыс Ќазаќстанныњ аграрлыќ, өнеркәсіптік кешенінде мал шаруашылыѓы
жетекші роль атќарады. Мұндаѓы кењ байтаќ дала мен тау жайылымдары мал
шаруашылыѓыныњ дамуына ќолайлы жаѓдай туѓызады. Шабындыќтар да кењ
алќаптарды алып жатыр. Ертіс, Џлбі, Бұќтырма, Нарын өзендерініњ
жайылмасындаѓы суармалы шалѓындар ењ жаќсы пішендіктер болып саналады. Мал
азыќтыќ даќылдар егісі мал шаруашылыѓыныњ жем-шөп балансында көрнекті орын
алады.
Облыстаѓы мал шаруашылыѓыныњ негізгі саласы-етті-жџнді ќой
шаруашылыѓы. Ол Ертістіњ сол жаќ жаѓалауында, Зайсан ќазан шұњќырында
Оњтџстік Алтайдыњ, Сауыр мен Тарбаѓатайдыњ бөктерінде, негізінен алѓанда
ќазаќтар ќоныстанѓан жерлерде жаќсы дамыѓан. Облыстыњ барлыќ жерінде сџт-ет
және ет-сџт баѓытында ірі ќара өсіріледі. Балды өсімдіктер көп өсетін
Алтайдыњ бөктері мен Тарбаѓатайдыњ оњтџстік баурайында омарта шаруашылыѓы
дамыѓан. Хош иісті ерекше дәмі және шипалы ќасиеті џшін Алтайдыњ тау балы
әлемдегі ењ жаќсы балдардыњ бірі болып есептеледі. Ауданныњ таулы бөлігінде
мал шаруашылыѓыныњ ерекше саласы - марал өсіру дамыѓан. Ауданда табынды
жылќы шаруашылыѓы да өркендеген. Шошќа өсірудіњ де біраз мањызы бар.
Шыѓыс Ќазаќстанныњ егіншілігінде астыќ шаруашылыѓы басым. Негізгі
егіншілік аудандар Ертіс бойындаѓы далаѓа, Кенді Алтайдыњ Ќалба жотасы мен
Тарбаѓатайдыњ бөктерлері мен ањѓарларына орналасќан. Ертістіњ оњ жаќ
жаѓлауындаѓы Белаѓаш даласымен Алтай бөктерініњ Шемонайха тұсындаѓы орманды
далада жыртылѓан жерлер тұтас алќапты алып жатыр.
Техникалыќ даќылдардыњ ішінде кџнбаѓыс басты орын алады. Бұл даќылдыњ
Республикадаѓы негізгі егісі осында орналасќан. Оныњ әр гектарынан әдетте
орта есеппен 10 центнерден тұќым жиналады, оны ұќсату џшін Өскеменніњ май
шайќау зауытына жөнелтіледі. Картоп пен көкөніс егісі Кенді Алтай мен ќалба
жотасыныњ бөктеріне тараѓан.
Ауыл шаруашылыќ шикізатарын ұќсату негізінде ірі Семей өнеркәсіп
торабы өсіп шыќты. Торабтыњ жетекші кәсіпорындары-ет комбинаты және онымен
байланысты былѓары мех комбинаты. Сонымен ќатар, өнеркәсіптіњ басќа да
салалары дамып келеді. Семейге таяу жерде жањадан тамаќ және жењіл
өнеркәсіп салаларын дамытуѓа маманданѓан ќуаты шаѓын Аягөз өнеркәсіп торабы
ќалыптасты.
Облыс халыќ шаруашылыѓы кешенінде жењіл және тамаќ өнеркәсіптерініњ
мањызы кџшті. Жењіл өнеркәсіптік ірі кәсіпорында: семей жџн өњдеу
фабрикасы, Семей былѓары-мех өндірістік бірлестігі, Семей мәуіті-шұѓа
комбинаты, Семей аяќ-киім фабрикасы, трикотаж фабрикасы, Өскемен киім тігу
бірлестігі жасанды жібек комбинаты. Тамаќ өнеркәсібінде ет өндірісініњ
мањызы ерекше. Семей ет-консерві комбинаты осы салалыќ кәсіпорындардыњ аса
ірілерініњ бірі. Облыс экономикасында балыќ өнеркәсібі елеулі орын алады.
Ірі кәсіпорындардыњ бірі-Зайсан балыќ комбинаты.
Шыѓыс Ќазаќстан облысы Республикадаѓы электрэнергиясын өндірудегі аса
мањызды облыстардыњ бірі. Гидроэнергетика өнімініњ џлесі басым. Риддер СЭС-
тер каскады, Өскемен СЭС-і, Бұќтырма СЭС-і, Семей, Өскемен СЭС-тері т.б.
біртұтас Алтай энергетикалыќ жџйесіне біріктірілген. Ауданныњ ірі
өнеркәсіптік орталыќтары -Өскемен, Семей, Риддер, Зырян.
Көлігі. Шыѓыс Ќазаќстан облысында темір жол, авто, су және әуе
транпорттыњ барлыќ тџрлері жаќсы дамыѓан. Сондыќтан облыстыњ табиѓи
ресурстарын игеру, оларды шаѓын территорияларѓа шоѓырландыру көп
транспорттыќ шыѓынды, жања темір және автожолдардыњ ќұрлысын ќажет етпейді.
Территориясындаѓы темір жолдыњ ұзындыѓы 1200 км. Жџк айналымы жөнінен
транспорт салалары арасында бірінші орын алады. Жџк тасымалында Ертіс
өзенініњ мањызы кџшті, басты пристаньдары –Семей, Өскемен, Серебриянс,
Омбы, Ќараѓанды, астана, павлодар арасында тұраќты әуе ќатынасы бар.
Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ шаруашылыѓы еліміздіњ басќа облыстармен
тыѓыз байланысты. өзінен тџсті металдар ќұрлыс материалдары: аѓаш, мал
шаруашылыѓыныњ өнімдері, дәл приборлар және электротехникалыќ бұйымдар
шыѓарады. өзі болса көмір (Екібастұздан), мұнай (Сібірден), ќара металды,
машина және өндірістік жабдыќтар (Оралдан, Ќараѓандыдан), мырыш және
ќорѓасын концентраттарын (Орталыќ және Оњтџстік ќазаќстаннан) алады.
Облыстаѓы аса мањызды өнеркәсіп орталыќтарыныњ бәрі дерлік орналасќан
Кенді Алтайдыњ солтџстік-батыс бөктерімен ањѓарларында халыќ айтарлыќтай
жиі ќоныстанѓан. Климат жаѓдайлары егіншілік жџргізуге ќолайлы әрі
топыраќты Белаѓаш даласына да халыќ жиі ќоныстанѓан. Облыстыњ мұндай халыќ
жиі ќоныстанѓан аймаќтарындаѓы ауылдар да џлкен болып келеді. Олар көбіне
тау аралыѓындаѓы ќазаншұњќырлар мен өзен ањѓарларына кейде – су айрыќтарына
орналасќан.
Алтайдыњ биік таулы бөліктері мен Сарыарќаныњ Тџркістан-Сібір темір
жолынан батысќа ќарай халыќ сирек ќоныстанѓан. Мұнда ұса, көп жаѓдайда мал
фермаларыныњ мањына орналасќан маусымдыќ елді мекендер басым. Ќалба жотасы
мен Оњтџстік Алтайдыњ тау бөктерлері, Тарбаѓатайдыњ беткейлері мен Зайсан
ќазаншұњќырлары халыќтыњ орналасу тыѓыздыѓы жөнінен біршама ілгері орында
тұр.
Революциядан кейінгі жылдары Шыѓыс Ќазаќстанда ќала халќыныњ џлес
салмаѓы кџшті өсті. Біраќ ол облыстаѓы бџкіл халыќтыњ жартысын ѓана
ќұрайды. Ќала халќыныњ џлес салмаѓы облыстыњ шыѓыс, неѓұрлым өнеркәсіпті
таулы бөлігінде едәуір жоѓары. Мұнда Кенді Алтайдыњ Бөктерлері мен тау
аралыѓындаѓы ќазаншұњќырларда пайда ќазбаларды өндіретін жерлер,
кеніштерде, байыту фабрикалары мен металлургия зауыттарында көптеген шаѓын
ќалалар мен ќала џлгісіндегі ќоныстар өсіп шыќќан.
Облыста 861 кџндізгі жалпы білім беру мектептері (онда 297,2 мыњ оќушы
оќиды), 30 техникум т.б. орта білім бері оќу орындары (15,6 мыњ) және 9
жоѓары оќу орындары (23,2 мыњ студент ) бар.

2.2. Облыстыњ туристік-экскурсиялыќ ресурстары, оныњ инфраќұрылымы
Бџгiнгi тањда Шыѓыс Ќазаќстан облысында 38 фирма туристік ќызмет
керсетедіl. Оныњ iшiнде 18 Семей ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы негіздері
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы
Қазақстанның ерекше қорғалатын жерлері
Қазақстанның шипалы жерлері
Сүт индустриясы
Ойын-сауық индустриясы
Туризм индустриясы
Франция мемлекетінің туристік индустриясы
Бразилияның туристтік индустриясы
Астананың көрікті жерлері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь