Бағалы қағаздар нарығының теориялық және әдістемелік негіздері

КІРІСПЕ

1 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
1.1 Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы
1.2 Бағалы қағаздарды шығару механизмі

2 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 Негізгі нарықтың түрлері мен оларды талдау
2.2 Туынды нарықтың маңызы мен олардың жағдайы
2.3 Қазақстан Республикасының қор биржасындағы бағалы
қағаздар бойынша жүргізілетін опрерациялар түрлері
және оларды талдау

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР
НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУЫН ЖЕТІЛДІРУ

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        М А З М ¦ Н Ы
КІРІСПЕ
1 БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАРДЫЊ ... МЕН ... ... ... баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ пайда болуы жєне
оныњ ... ... ... шыѓару механизмі
2 БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАР ЖЄНЕ ОЛАРДЫЊ Т‡РЛЕРІ
2.1 Негізгі нарыќтыњ т‰рлері мен оларды талдау
2.2 ... ... ... мен олардыњ жаѓдайы
2.3 Ќазаќстан Республикасыныњ ќор биржасындаѓы баѓалы
ќаѓаздар бойынша ж‰ргізілетін опрерациялар т‰рлері
жєне оларды талдау
3 ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАЃЫ БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАР
НАРЫЃЫНЫЊ ... ... ... ... І Р І С П ... ...... экономикадан нарыќтыќ
экономикаѓа µтуі ќоѓамдыќ ... ... ... ... және ... субъектілерініњ ќ±рылымы мен оныњ ќызмет
кµрсету механизмін сондай-ақ олардыњ µзара ... ... мен ... ... ... ... ... әсерін
тигізеді. Сондықтан қоѓамдаѓы соњѓы 10–13 жылда болѓан ... ... ... ... ... ... ел болуѓа бет алѓандаѓы
µтпелі дєуір кезењдерініњ µзгерістері болып табылады. Осыған сай ... ... ... мен ... ... ... қызметтерін және дамуы мен оны жетілдіру жолдары
зерттеліп, ұсынылған. Дегенмен нарыќ ќатынастары µркениеттері ... ... ... 70 ... ... мен ... деген екі
ж‰йеніњ бєсекесінде µзініњ ... ... жєне ... ... Сол «капитализм» экономиканыњ жеке жєне
мемлекеттік секторларын ... ... ... ... ... сай
єлеуметтік бейімделген нарыќтыќ шаруашылыќты ќ±руда.
Ќазаќстан Республикасыныњ мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар нарыѓын ќ±ру жєне
оны одан єрі ... ... ... ... ... сай, ... ... нарығы арқылы жеке, заңды тұлғалар өздеріне капитал құра алады
және белгілі бір пайда табудың жолы ал, ... үшін ... ... толтыру
мен ақша айналымын реттеу болып табылады. Мемлекеттік ... ... ... ... ќ±ру олардыњ инвестиция тартудыњ ењ бір
тиімді механизімдерідніњ бірі – акция, облигация шыѓаруды пайдалану ... ... ... ... ... экономиканыњ барлыќ
субъектілеріне инвестиция кµздерін алуѓа м‰мкіндіктері қарастырылды.
Бұл дипломдық жұмыс ... ... және үш ... ... тарауда еліміздегі бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... және ... нарық мәні мен олардың қызметтері,
операция жүргізу тәсілдері, яғни акция мен облигация бағалы ... ... ... ... ... Қазақстан қор биржасының
мақсаттары мен ... ... ... мен ... ... ... шарттары мен олардың ... ... ... ... ... үшінші тарауда ұзақ мерзімді ішкі ... алу ... ... ... ... ... жұмысты орындау барысында статистикалық және бухгалтерлік
кезеңді басылымдар қолданылды.
Дегенмен бағалы қағаздар ... ... ... ... ... мамандар даярлау, баѓалы ќаѓаздарды шыѓару жєне сол ќаѓаздар
нарыѓындаѓы ... ... ... ... ... айќындайды. Б±л
µте терењ ... жєне ... ... ... ... ... ... жєне жинаќталѓан даѓдыны ±ѓынуды талап
ететін к‰рделі де ќиын кєсіпшілік. ... ... ... ... жоѓары білімді мамандар дайындау – уаќыт талабы. Єрине б±ндай ... ... ... ... жєне ... авторлардыњ ѓылыми ењбектерін
оќып, ‰йренуге болады, сонымен бірге µткен тарихќа да ... оны білу ... ... ... ... ... Ресейде баѓалы ќаѓаздар, ќор
биржалары жєне коммерциялыќ банктер ... ... кењ ... ... ... зерттеп жєне µз мемлекетіміздегі ќазіргі ќажеттілікті ескеріп,
баѓалы ќаѓаздар нарыѓы туралы негіздей отырып осы ... ... ... ... ... дипломдыќ ж±мысымныњ негізгі маќсаты – баѓалы
ќаѓаздар нарыѓыныњ теориялыќ жєне єдістемелік ... ... ... ... ... ќ±рылымдарыныњ нарыќтыќ экономикадаѓы
мањызын кµрсету және бағалы қағздардың биржада сатылуы мен олардың үстінен
қосымша үлестерді ... ... ... ... тақырыпты
таңдаудың себеп болды.
Б±л ж±мысты жазу барысында тек ќана ќазаќстандыќ авторлар ... ... ... ќатар шетел єдебиеттер авторы ќолданылды. Жалпы
дипломдыќ ж±мыс єдістемелік н±сќауѓа сай ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
1.1 Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар
нарығының пайда болуы және оның ... – бұл ... әрі ... ... ... қоғамдық
ќатынастар жиынтыѓы болғандықтан, ол бір жаѓынан тауар жєне ... ... ... ... ... ќор жинау нарыѓын ќамтиды. Соњѓысы,
µз кезегінде, ќаржы нарыѓы мен ќозѓалмайтын м‰лік нарыѓынан т±рады. ... ... ... ... ... ... ... Ал б±л механизм несиеге негізделген, басќаша айтќанда, ... ... ... ... ... ќол ќойып, µздеріне баѓалы
ќаѓаз ... ... ... ... ... ... дєл осы
міндеттемелері – экономикалыќ механизмніњ т±раќтылыѓыныњ кепілі.
Баѓалы ... ... ... ќатынастары экономикалыќ –
ќ±ќыќтыќ механизмге негізделеді. Б±л баѓалы ќаѓаздардыњ ... ... оныњ ... ... ... баѓалы ќаѓаздардыњ мањызы онымен
шетеліп ќоймайды. Баѓалы ќаѓаздар кез-келген мемлекеттіњ ... ... орын ... себебі олар арќылы мемлекеттіњ инвестициялыќ ќызметі
ж‰зеге асырылыды. ... ... б±л ... ... ... ... ен тиімді саласына жіберіледі, яѓни оларды нарыќ ж‰йесіндегі
ењ µміршењ субъектєлер ѓана ала алады.
¤зініњ ±йымдыќ жєне ќ±рылымдыќ ... орай ... ... ... ... ... жєне оларды реттейтін ќ±ќыќтыќ
ережелерімен ќатар мемлекеттіњ ќаржы ж‰йесініњ т±тас бір ... ... ... біздіњ мемлекетімізде нарыќ ќатынастарын ќалпына келтіру
ќажеттілігі туындаѓан кезде, яѓни 90 – шы ... ... ... ... ... ... ... тєжірбиесі дєлелдегеніндей
шаруашылыќты жетілдірудіњ нарыќтыќ єдістерін ќалпына келтірудіњ жєне оны
одан єрі ... ... ... - ... ... ... талассыз аќиќат.
Баѓалы ќаѓаздар аќша т‰ріндегі капиталѓа да, заттай капиталѓа да ... ... тек ... ... арќылы ѓана мемлекеттік меншікті
акционерлік ќоѓамдардыњ, яѓни жекеменшік ... ... ... ... ... нарыѓында µзіне тєн ќаржы институттары
ж‰йесі ќалыптасып, оларда экономикалыќ µрістеудіњ ќаржы кµздері ... ... ... бµлу ... ... асады. Ќазіргі
µндірістіњ ... ... ... ... ... ... ±лттыќ
µнімдегі µндірістік инвестицияныњ ‰лесін арттыру баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
потенциалды ќорларын пайдаланбай іске асуы ... ... ... осы ... шектеусіз алуѓа м‰мкіндік туѓызса, ... ... аќша ... ... ... ... гµрі, тиімді
жаѓдайда алуѓа м‰мкіндік береді. Мемлекет бюджет ... ... да аќша ... эмиссияламай, мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар
шыѓарумен ш±ѓылданады.
¤ркениетті мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Баѓалы ... ... ... – экономикалыќ ж‰йесі кµптеген µзара ... ... ... яѓни ... баѓалы ќаѓаздар шыѓаратын
шаруашылыќ субъектілері;
- инвесторлар, яѓни уыќытша бос аќша иелері – зањды жєне
жеке т±лѓалар;
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кєсіби мамандары: ... ... ... ... ... ... саќтандыру компаниялары, зейнетаќы
ќорлары жєне т.б. ќорлары;
- ќор биржаларды, депозиттік, клирингтік жєне басќа баѓалы ... ... ... к‰рделі ќ±рылымдардыњ ќызметін ±йымдастыратын, басќаратын ... ... мен ... жєне ... ... ... мєселелердіњ барлыѓы мемлекетіміздіњ экономикалыќ дамудыњ
б‰гінгі кездегі сатысында Ќазаќстан халќыныњ жас буыны алдында жања, ... ... яѓни ... ... ... жєне сол ќаѓаздар нарыѓындаѓы
операцияларды мегеру жєне ... ... ... ... ... ќамтитын жєне жинаќтаѓан даѓдыны ±ѓынуды талап ететін
к‰рделі де ќиын кєсіпшілік. Сонымен бірге µткен тєжірбиені зерттеп жєне µз
мемлекетіміздегі ... ... ... ... ќаѓаздар нарыѓы
туралы ќарастырлады. ... ... ... ... ќаѓаздар нарыѓы
ќалыптасу шаѓында. Оныњ даму жолында алѓашќы ... ... ... ... ... мемлекет б±рынѓыдай аќша белгілерін
шыѓармай, оныњ орнына мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар, мысалы ... ... ... ... ... Алайда, баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ дамуы
жолында шешуін ... ... ... жєне ... кµп кездесті. Соның ішінде экономикалық мәселелерге тоқтайтын
болсақ:
а) нарыќты реттейтін механизмніњ ... ... ... ... дамытатын бірыњѓай кµзќарас ж‰йесініњ
жоќтыѓы;
б) зањдардыњ м‰лтіксіз орындалмауы;
в) салымдарды тіркеу жуйесініњ ... ... ... нарыѓыныњ материалдыќ техникалыќ негізініњ аздыѓы;
д) нарыќ инфраќ±рылымы µсу дењгейініњ тµмендік жатады.
Ал, єлеуметтік-психологиялыќ ... ... ... ... ... ... мамандандардың аздыѓы мен халықтыњ инвестициялыќ
белсенділігініњ тµменгі дењгейлігі жатады. Бұл мєселелер ... ... ... ... ... ... ... мен инвестиция
беруге психологиялыќ дайындыѓыныњ жоќтыѓынан туындайды.
Д‰ниеж‰зілік нарыќ тарихында баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ негізгі ... ... бар. ... Банктік ‰лгi - онда баѓалы ќаѓаздар нарыѓы механизмі ... ... ... ... ... б±л ... ... Австрияда,
Бслгияда кµп тараѓан). Б±л ‰лгi бойынша экономиканы ... ... ... кемшілгін жоюды банктер µз міндетіне алады.
2. Банктік емес ‰лгі ... ... ... — онда ... ќаѓаздар нapыѓы
механизмі арќылы ќаржы ќорын ... банк емес ... ... ... ... ... Пєкстанда, Сингапурда). Б±л
‰лгі бойынша ... ... ... ... ... ... ... бµлігі жеке т±лѓалардыњ аќшасы. Ол банктен алѓан ... ... ... ... ... — онда ... ќагаздар нарыѓы механизмі арќылы ќаржы
ќорын бµлумен банктер де, банк емес ... де ... ... ... ќаѓаздар нарыѓыныњ epeкшелігi-кіші жєне жалпы
жекеменшіктендіру механизмі ... ... ... ... жеке
инвесторлар мен µз мемлекетіміздіњ єрбір ... ... ... ... банк ... ... жоќ. ... дєлелдегендей банктер баѓалы ќаѓаздар нарыѓында жеке ‰стемдік
(монополизация) роль атќарады. Дєл осы жаѓдай ... ... ... ... ... ‰лгісінен бас тартуына єкеп соќтырды. Сондыќтан
еліміздігі экономикалыќ µзrеpic єлеуметтік ... ... ... ... ... ... Отандыќ баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
ќ±рылуына єрбір азаматтыњ ќатысуына ... ... жµн. Дєл ... баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ банктік емес ‰лгісі яѓни ... ... іске ... ... ... ... ... ќаѓаздар нapыѓыныњ нарыќтыќ ... ... ... ... ... акционерлік капитал ‰лгісініњ кµптiгi;
- үлестік баѓалы ќаѓаздардардыњ ќарыздыќ ќаѓаздардан кµптігі;
- өндірісті ќаржыландырудаѓы тура банктік несиеніњ ... ... банк емес ... кµптігі.
Б±лардан басќа мемлекетіміздіњ баѓалы ќаѓаздар нapыѓыныњ нapыќтыќ
‰лгісін тањдап ... ... ... ‰ш ... бар. Олар:
Бірінші өндірісті µркендету ‰шін шыѓарылып сатылѓан ... ... ... aќшa. ¤неркєсіп µндірісін акционерлік ќоғам етіп ... - ... ... ењ ... ... ... ... онда ќызмет істеп ж‰ргендердіњ де м‰ддесі шешедi.
Екінші әлі кµп yaќытќa дейін еліміздің нарыѓында µндіріс саласын ... мен ... ... отандыќ ±йымдар болмайды.
Сондыќтан мемлекеттік меншікті жалпы жекеменшіктендіру ... ... ... ... жаќын арада б±л механизмді пайдалануѓа м‰мкіндік
береді.
Үшінші саясат факторы — ... ... ... бос ... ... иесі – ... ... купондары apќылы єрбір
адамды акционерлік ќоѓамныњ меншік иесі болу ... ... ... ењ ... ... (халыќтыњ социалистік менталитетін есептегенде).
Сонымен Ќазаќстанның ќалыптасып келе жатќан баѓалы ... ... ... ... кµзќарас жоќ. Сондыќтан баѓалы ... ... ... сай єлі де ... ... енгізілуі м‰мкін.
Жалѓан (алдамшы) капитал деген – ќосымша ќ±нныњ бір бµлігін дивидент
немесе процент ретінде иемденуге ќ±ќыќ ... ... ... иесініњ
титулы/ баѓалы ќаѓаздар – акциялар, облигациялар, вексельдер жєне басќа да
т‰рлерде кµрінетін капитал. ... ... ... ... деп ... ... мыналар:
Біріншіден, табыс кµзі – тауар µндірісі. Ал баѓалы ќаѓаздардыњ пайда
болуы ... ... ... ... µнім ... ... ... єкеледі. Ал баѓалы ќаѓаздар µндірістен тыс тек ... ... ... б±лдыр ќиял пайда болады. Оны мысал ретінде келтірілген
мына екі формулаларды ... ќиын ... ... ... (Т–А–Т)
формуласындаѓы бірінші акт (Т–А) тауарды сату басќа керекті тауарда сатып
алу маќсатында ж‰ргізіледі, яѓни ... - ... ... ... алу
арќылы µтеу. Ал капиталдыњ айналымы (А-Т-А) ... ... алып ... ... яѓни процесс пайда табу маќсатында ж‰ргізіледі. ... а, яѓни а – ... ќ±н, ... ... ... Ал ... ... ќ±н немесе ќосымша ќ±н беретін ќ±н (К. Маркс).
Екіншіден, баѓалы ... ... ... ... ... олрады
сатуѓа болады. Біраќ олардыњ µз ќ±ны µте тµмен, ал ... ... ... ... сандар) блады. Жалѓан капиталдыњ баѓасы
капиталѓа с±раныс пен ±сыныстыњ арќасына жєне ... ... ... ... ... ... ... Капиталѓа с±раныс с±раныс
оныњ ±сынысынан жоѓары болса жєне одн ... ... ... де жоѓары
болса оныњ жалѓан капиталдыњ баѓасы оѓан тура пропоцианалды кемді. Мысалы
, баѓалы ќаѓаздардан ... ... ... 50$ ... ал ќазыр проценттініњ
дењгейі 5% болѓан жаѓдайда баѓалы ... ... 1000$ ... 50 ... %)*5 = 1000$. Демек, жалѓан капиталдыњ баѓасы жиі µзгерістіњ ±шырап
т±ратын нарыќтыќ ... ... ... ... жєне несие
капиталдарымен байланысты болѓанымен, ... ... ... ... олардыњ баѓалы ќаѓаздарѓы мынадай ерешеліктері бар:жалѓан капиталдыњ
µз ±њны (µте аз) жоќ, ... ... ... ... ... ... орнында ж‰реді;
1. баѓалы ќаѓаздардыњ айналысы ќор ... жєне ... ... ал ... ... ... ... ќызмет кµрскетеді;
2. жалѓан капиталдыњ мµлшері баѓалы ќаѓаздардыњ ... ... ... ... ... ... ќаѓаздарды сатудан т‰скен ... ... ... Ал µндірістік наќты капиталдан т‰скен
пайда сол наќты капиталдыќ µз ... ... ... ... пайда болуын К.Маркс «капиталдану» деп атады. Ал капиталдану –
м‰ліктіњ немесе наќты капиталдыњ аќша ... ... ... ... Ф.Энгельс. Шыѓармалар, 25 том, 2 бµлім, 9 бет)жалѓан капиталдыњ
мµлшерініњ µзгеруі наќты капитал кµлемініњ µзгеруне дєл ... ... ... капитал наќты капиталѓа ќараѓанда шапшањ µседі. Б±л жаѓдай
акционерлік кєсіпорындардыњ тез дамуына, баѓалы ... ... пен ... ... ... жєне де баѓалы ќаѓаздардыњ
кездері тез ±лѓаюына байланысты болады.
Сонымен бірге жалѓан ... ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар ќарыз капиталыныњ ќозѓанынан пайда болып
отырып, одан бµлініп баѓалы ќаѓаздар капиталыныњњ ќорында ... ... ... ... ... ... алу деген аќша капиталыныњ бір
бµлігін ќарывзѓа берумен бірдей. Ал ќарыз – несиелік ќ±жат, ... ... ... ... ... ... ... т‰сетін табыс оныњ µзініњ ... ал ... ... ... оныњ ... ... табысына
байланысты болады. Ол табыс дивиденд немесе процент т‰рінде т‰седі. Баѓалы
ќаѓаздар µз ќозѓалыс зањдарына ие ... ... ... ... кµбіне
тєуелді болмайды.
Сонымен, баѓалы ќаѓаздар ќарыз капиталына ... ... ... ... ... ... ќарыз капиталынан кµп жєне айналыста
бір-біріне дєл келмейді. Наќты капитал мен ... ... ... да ... дєл ... ... ќаѓаздар нарыѓына тєн ерекшелі.
Жалѓан капиталдыњ пайда болуы меноныњ µсуі байлыќтыњ бір жерге шоѓырлануына
єсер етеді.
Баѓалы ќаѓаздар ... ... ... 20-жылдары KСPO-да жања
экономикалыќ саясат кезінде болѓан. Ал ќазipri егемен ... ... ... ... ... ... Одаѓы зањдарыныњ негізінде 10-
жылдардыњ басынан бастап пайда бола бастады.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓы тек єдеттеп тауар-аќша ... жєне ... ... ... ... ... ... жања нарыќтыќ
ќатынастарѓа сай µзгерту тек оны жекеменшіктендіру арќылы ѓана icкe асады.
Соњѓы 10 жылдыќта дуниеж‰зінің кµптеген ... ... ... ... ол ... ... ... Бірақ Батыс Еуропа елдерінде
жекеменшіктендіру µркендеген нарыќ экономикасы жаѓдайында ж‰рді. Сондыќтан
жекеменшіктендірілген кєсіпорындардыњ акция саны ... кµп ... ... ... ... оларды орналастыру µте оњай болды. Ал тєуелсіз
мемлекеттер достастыѓындаѓы (ТМД) елдердіњ жайы ... ... ... ... ... ... келе ... жаѓдайда мемлекеттік
кєсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акцияландыру ... ... ... ... да, ... ... жања ... арќылы
нарыќќа кењ кµлемде ќатынасуѓа м‰мкіндік алады. Жекеменшіктендіру баѓалы
ќаѓаздардыњ жања ... ... ... ... ... Б±л ... ... ќаѓаздардыњ бipт‰рi, олар, µз иесінен
мемлекеттіњ иелігінен алып, жекеменшіктендірілген меншіктіњ бір ... ... ... ... жєне орта кєсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акционерлік ќоѓам
ретінде ќайта ... ... ... ... ... ... ќ±ќы акция берумен куєландырылады.
Ќорыта айтќанда, жекеменшіктендіру бір жаѓынан баѓалы ќаѓаздардыњ жања
т‰рі-жекеменшіктендіру чегінен нарыќќа єкелсе, екінші ... ... ... ... ... ќоѓамдардыњ кµптеген ќ±рылуына
жєне олардыњ ќалыптасуына жол ашты. Б±л ... жања ... ... ... ќатар, баѓалы ќаѓаздардыњ басќа т‰рлерін
шыѓаруѓа да ... ... ... кєсіпорындарды жекеменшік
тендіру баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќалыптасуындаѓы алѓашќы кезењ. Еліміздің
жоспарлы экономикада жања, нарыќтыќ мемлекет реттейтiн ... ... ... ... жєне оныњ ... ... ететін институттардыњ
ќ±рылуын талап етеді. Б±л µте к‰рделi жєне ауќымды маќсат. Кµптеген жылдар
бойы ... шын ... ия ... ... ия оныњ ... яѓни ... жєне инвестициялыќ банктер, биржалар, саќтандыру ќоѓамдары
болѓан жоќ. ... ... ... мемлекет айырыќша ќ±ќыќпен µзіне
ќаратып, барлыќ кipic ... ... ... ... ... ... ... µркениеттілігініњ ењ жоѓарѓы жетістігі жєне
µндірісті ±йымдастырудыњ ењ ... ... ... ... ... ... дєлелдеген аќиќат шындыќ. Еліміз ‰шін
шаруашылыќты ж‰ргізудіњ жања ... ... ашыќ ... µту ... ... мемлекеттік экономикалыќ саясаттаѓы ... ... ... ... ... ... ... мол м‰мкіндігін
пайдалануды талап етеді. Ќаржы нарыѓы-мемлекеттің б‰кіл аќша ... Б±л ... ... єр ... ... с±ранысы мен
±сынысы єсерінен µзrepin отырады жєне ... ... ... ... ... АЌШ, ... білестігі мен Жапонияныњ ќаржы ... ... ... ... ... нарыќтыќ экономикаѓа µтпелі кезењінде
оныњ ќаржы ... ќоры мол, ... ... ... деуге єзірше
ерте. Жалпы ќаржы нарыѓы біріне-бірі байланысты жєне біріне-бірі толыќтырып
т±ратын, біраќ єрќайсысы µз алдына ќызмет ... ‰ш ... ... ... ... аќша ... жєне ... аќша
ќызметін атќаратын ќысќа мерзімді ќ±ралдары (весельдер, чектер) ... ... ... ... ... айналымды ќаѓаз ... ... ... Б±л ... ±лттыќ µнім жылына 5%-ға, ал
айналымѓа аќша 6-7 %-ға µссе, онда ... ... ... сату да оњай ... ... ... µзгерістерді ањѓаруѓа болады. Егер де жалпы ±лттыќ
µнім жылына 5 %-ға айналымдаѓы аќша 10-20 %-ға жєне одан да кµп ... ... ... болып, экономика ќ±лдырап тµмендетеді.
Екіншіден, ќарыз капиталыныњ нарыѓы, яѓни ќысќа жєне ±заќ ... ... ... ... ... ... ... несиені
ќайтарылуына кµзі жеткенде ѓана ... ... ... ... ... ... айналым ќаржысы жоќ кєсіпорындар алуына мєжб‰р. Негізгі
ќ±руѓа жєне ... ... ... ... ... ... ќаралап
отыратын ±заќ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... тєн.
‡шіншіден, баѓалы ќаѓаздар нарыѓы. Б±л нарыќтан кейбір ... ... ... ... ... ... 70 жыл бойы оныњ ... µсу
белсені болѓан жоќ.
Ќазіргі кезде егемен жас мемлекеттер бюджет тапшылыѓын толтыру
маќсатында ... ... ... ... ... оныњ ... баѓалы ќаѓаздардыњ бірі – ќысќа мерзімді ... (МҚМ) ... ... ... басќару органдары да
дєл осы жолды ... ... ... ... ... ... онда
сатылатын µзініњ айрыќша тауарымен µзгешеленеді. Ол µзгеше тауар – ... Олар ... ... ... екіншіден, ќарыз міндеттемесі,
яѓни олар ... ... алу ќ±ќы жєне ... ... міндеттемесі пайда
болады. Б±дан б±рын айтќанымыздай, б±л ... µз ќ±ны аз ... ... ... ... ... ... ќаѓаздардыњ кµрсетілген
ќ±ны (номиналды) µте тµмен болѓанымен, мысалы, ... ... ... ... белгілі бір мµлшерін кµрсетеді. Егер баѓалы
ќаѓаздарѓа нарыќтыќ с±раныс оныњ ±сынысынан ... ... онда оныњ ... ќ±ннан (номиналынан) жоѓары ... ... де ... ... нарыќтыќ баѓаныњ номиналдан ауытќуы, баѓалы ќаѓаздардыњ
«жалѓан капитал» екенін ... ... - ... ... ... ... яѓни µндірістік
капиталдыњ оќшауланып шыќќан бір бµлігі (сауда, ќарыз капиталдары).
Баѓалы ... аќша ... ... ... ... орнына ж‰ретін «символды» болѓандыќтан оны ... деп те ... ... ќатар, баѓалы ќаѓаздар "ќордыњ
инструменті немесе ќ±ралы " болып та есептеледі. Себебі тек сол ... ... ... ќол ... ... сол ... ... екіншіге ауысуына болады. Сонымен баѓалы ќаѓаздар ... ... яѓни аќша жєне ... ... ... ... ... ќаѓаздар нарыѓы — нарыќтыќ экономикада кµтпеген кездейсоќ
болатын процестердіњ реттеушісі. Б±л ... ... ... ... ... ... ... оныњ капиталѓа муќтаж
µндіріс салаларына ќ±йылуы, ал ... ... ... сол ... кері
алынуы. Капиталдыњ б±ндай айналыс механизмі мынадан т‰сінікті. Мысалы,
кейбір тауарларѓа немесе ... ... ... ... онда ... ... да ... Демек, оларды µндіруден пайда да есµді, сондыќтан басќа
салалардыњ µніміне с±раныс азайып, олардыњ экономикалыќ тиімділігі ... ... ... ... µсіп ... ... ... Баѓалы
ќаѓаздар осы механизімніњ ќызметін ќамтамасыз ететін ќ±рал. Олар уаќытында
бос капиталды сату-сатып алу арќылы тиімді µндіріске баѓыттап отырады.
Экономикасы ... ... ... ... міндетімен ќосымша
капитал алу анаѓ±рлым жењіл. Акция не облигация сиякты баѓалы ... жєне ... ... екі ... эмиссиялыќ проспекткісін шыѓарып
жєне нарыќќа ќатысушылардыњ оларды ... 2-4 жеті ... ... ... жєне есеп ... 2-3 ... ... кетеді екен. Ќорытындысында 1,2
ай ішінде эмитент µзіне ќажетті ... ... оны ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар нарыѓы - экономикалыќ µрлеуді кµп жаѓдайда
ќаржыландыратын ењ оњай жєне ењ ќолайлы ќаржы кµзі.
Елде дамыѓан ... ... ... ќалыптасуы ‰шін оныњ ќ±рамдас
бµліктері болуы ... ... ... пен ... ... мен басќа ќатысушылар;
3. нарыќтыќ инфраќ±рылым яѓни коммерциялыќ банктер, ќор биржалары,
инвестициялыќ институттар жєне с.с.;
4. нарыќты ... жєне ... ... ... осы ќ±рамдас бµліктері уаќытта несінен ќ±рылып болды. Б±л
жµнінде елімізде экономикалыќ ... ... ... ... ... ... даѓдарысы жаѓдайында толыќќанды баѓалы
ќаѓаздар нарыѓы болуы м‰мкін емес.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ даму дењгейі кµп ... єл - ... Ceбeбi ... каѓаздарѓа с±раныс халықтыњ т±рмысын айќындайды.
Сондыќтан халыќтыњ табысыныњ µcyi - ... ... ... нарыѓы
дамуыныњ басты шарты.
Ќазаќстандаѓы баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќ±рылымы жєне ... ... ... ... сұрақ туындағанда онда, ... ... ... ... ... кµлемдісі жєне ењ
µтімдіci ... ... ... ... ... нарыѓынан ерекшелігі оѓан ќатысушыларѓа байланысты:
Біріншіден, мемлекетік баѓалы ќаѓаздардыњ эмитент Ќаржы министрлігі;
Екіншіден, ¦лттыќ ... ... бipre ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ б±л ќатысушылар
мемлекеттік баѓалы ќаѓаздарды шыѓару мен ... ... ... ... ... ... арќылы сатылѓан мемлекеттік
кєсіпорындарды ... ... ал оныњ ... ... ... ... осы к‰нге дейін саќталуда. Кєсіпорындар банкротќа
±шырылуы ж±мыс істемей т±рѓан ... ... ... ... берген акциялар оны иемденушілерге єлі дивиденд (пайда) ... ... ... ... ... болуы сауда жєне ростовщиктік
(µсімќорлыќ) несиелерімен тыѓыз байланысты. Олар вексель жєне ... ... ... ... болуына себеп болды. Баѓалы ќаѓаздар
нарыѓыныњ одан єрi ... ... ... ... болуымен жєне
мемлекеттіњ эмиссиялыќ ќызметімен байлнысты. Баѓалы ќаѓаздарѓа кењ ... ... 20ѓ. ... µpicтeй бастады. Осы кезде нарыќќа
катысушылар да белгілі бола бастады. ... ... ... ... (трейдер-аторней) жєне банк ќызметкерлері айналысты. Кейіннен б±л
іске ќ±ќыќтыќ т±лѓалар да кірісті.Қазіргі кезде ... ... ... ... бµлуге болады (олар єpi эмитенттер, єpi трейдерлер):
Бірінші топ, баѓалы ќаѓаздар нарыѓына негізгі ќатысушылар: мемлекет,
жергілікті єкімшілік ... ... жане ... ... ... ... арасында жоѓары атаѓы бар. Сондыќтан олар
шыѓарѓан ... ... ... ... ... ... ... кµп
мµлшерде ќабылдауѓа єрќашан дайын. Б±л ќаѓаздар, єсіресе, мемлекеттік жєне
жерплікті ... ... ... ... ... ... т‰сірмейді.
Дегенмен, халыктыњ кейбір топтары (мысалы, зейнеткерлер, ... ... ... ... ... жєне с.с. ... аздар) беретін
табысы аз болсада, ceнімді ќаѓаздарѓа µз ќаржыларын ж±мсауѓа ... ... ... "кµк ... ... ... деп ... топ, инвестициялыќ институттар, немесе, баѓалы ... ... ... ... Олар: коммерциялыќ жєне
инвестициялыќ банктер, саќтандыру коѓамдары, зейнетаќы ... жєне ... топ, жеке ... яѓни жеке ... оныњ ... ... баѓалы ќаѓаздары ќашан ќауіптi. Статистика деректері
дєлелденгендей олардыњ ¾ ... ... ... ... ... тек ... ѓана ... табысќа жетеді екен. Єлемде кейбір ... ... жєне ... бар ... ... ... электронды-есептегіш
техникалар, ракеталар, жоѓары сапалы ‰й заттарын жєне сол сияќты µнім
шыѓаратын ... ... ... ... ... ... де ... ш±ѓылдануы (мысалы, ж‰ннен тоќылѓан жєне теріден
тіплген ... ... ... шыѓарушылар). Сондыќтан халыќты
бірсыпыра тобы ... бел ... ... ... ‰міттеніп, осы
кєсіпорындардыњ акциясын сатып алуда.
Тµртінші топ, баѓалы ... ... ... ... ... мен дилерлер. Олардыњ ќолындаѓы хабарлар, керекті байланыс
ќ±ралдары баѓалы ќаѓаздарды ж‰ргізуге ... ... ... ... ... ... операциялар ж‰ргізеді. Даѓды бойынша, брокерлер
мен ... ... ... ... ... кµп ... Олар ... ќолайлы болѓанын сезсе, баѓалы ќаѓаздарды сатып жібереді.
Себебі олардыњ ic-єрекеті –алыпсатушылыќ.
Әрбір елде баѓалы ќаѓаздар ... ... жєне оѓан ... ... ... ... мемлекеттік зањ актілерінде елдіњ
экономикалыќ жаѓдайы ањѓарылады. Мысалы, экономиканыњ даѓдарысы кезінде
зањдар мен ... тез ... ... ... ... ... ќатысушылар-оларды шыѓарушылар жєне
инвесторлар немесе инвестициялыќ институттар. Мемелекет ... ... ... ... ол ... ... немесе
жергілікті басќару органы болуы м‰мкін. Ал ... жеке ... ... болуына ќ±ќылы. Олар баѓалы ќаѓаздарды µз қаржысына сатып алады.
Инвестициялыќ институттар-зањды ... ... ... ... єр ... ... коммерциялыќ жєне инвестициялыќ банктер, єр ... ... ... ... ... т±лѓалар мемлекеттік лицензия, ал
жеке т±лѓалар мамандыѓы ... ... ... ... ... ... ... Реапубликасыныњ ќазіргі зањдар.
Ќазіргі зањдар Республикада Конституциясы негізделген. Олар мемлекеттік
жєне жеке ... ... ... ... ќорѓауѓа кері болады. Қазақстан
Республикасында «Бағалы қағаздар туралы» заң 5 наурыз 1995 жылы шыққан. Ал
2.07.2003ж. өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... бірге бәсекенің адалдығын қорғайды. Осы
негізгі бастамаларды біріктіретін Республиканың ... ... ... ... 27 ... жалпы бөлімінде бағалы қағаздар мүліктік
игіліктің бір түрі ретінде азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... 3 бөлімнің 2 бабында
бағалы қағаздардың мазмұны көрсетіліп, олардың түрлері анықталып, бағалы
қағаздарды шығарудың және ... ... ... негізгі ережелері мен
талаптары бекітілген.
Азаматтық кодекстің нормаларына ... ... ... заң күші ... ... Олар Азаматтық кодекспен бірге бағалы қағаздар ... ... ... ... 1995 ... 21 ... ... қағаздар және қор биржасы туралы»
№ 2227 Президентінің заң күші бар жарлығы. Жарлықтың әрекеті ... ... ... ... ... қойылатын талаптарға, оларды
орналастыру ередесі мен мезгіліне, бағытталған. Атап ... ... ... қағаздар нарығындағы кәсіби ... ... оны ... және ... ... жүргізілген мәмілені тіркеу тәртібі
бектілген; снымен ... ... қор ... құру және оның қызметін
ұйымдастыру ... ... орын ... ... ... ... ... құқы бекітілген. Аталған жарлыққа Президенттің 5.12.1995
жылдың № 2672 және 1995 жылдың 23 ... № 2720 ... және ... ... 1995 жылдың 2 мамырдағы «Шаруашылық серіктестері туралы» № 225
Президенттің заң күші бар ... ... ... субъектілерінің
бизнес құрып және оның дамуы үшін акция және облигация ... ... ... ақша ... ... ... ... мүмкінші
лігі бекітілген. Акцияларды тек акционерлік ... ... ... ... және ... ... шығаруын болады. Атлған жарғылыққа Президенттің ... 2447 ... ... және ... енгізілді.
3. 30.03.1995 ж. «ҚР Ұлттық банк туралы» № 215 ... заң ... ... Онда ... Ұлттық банкі мемлекеттік бағалы қағаздар
шығару құқылы және ол туралы жауапты» делінген.
4. 1995 ... 31 ... ... ... ... банк ісі туралы» №2444 Президенттің заң күші бар жарлығы екінші
деңгейдегі банктерге ... ... ... ... ... ... құқықтық және жеке тұлғалардың қарыз міндеттемесін ... ... ... акциядан басқа бағалы қағаздарды облигациялар депозиттік
сертификаттар , вексельдік эмиссиларды, лицензиясы болған жағдайда бағалы
қағаздар нарығындағы ... ... ... ... ж. ... ... № 2721 ... заңі
күші бар жарлығы мемлект меншігіндегі акционерлік қоғамдардың акцияларды
жекеменшіктетдіру ... ... ... ... ... ... және ... көрсеткен.
6. 1995 жылдың 17сәуіріндегі «Лицензиялау туралы» № 2200 Президентінің
заң күші бар ... ... ... ... ... ... және қор
биржасының қызметін міндетті түрде лицензиялау керектігі ... ... ... қоғамдар туралы» № 281-1 ҚР заңы. Осы заң
акционерлік қоғамның жағдайын, оны құру,капиталдандыру, ... құру ... ... ... мен үш ... ... , міндеттерін,
олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жағдайларын; ... ... ... адамдардың өкілеттілігі мен жауапкершілігін айқындайды.
Басқа нормативті құқықтық ... ... ... атап ... ... нарығының кейбір мәселелерін реттейтін ережелерді бекіткен
Қазақстан мемлекетінің қаулылары.
бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссияның актілері - ... ... ... ... ... ... акциялар мен облигациялардың мемлекеттік тіркеуін ... ... ... ... және ... ... ... реттеитін ережелерді бекіткен Ұлттық
коммиссиясының қаулылары.
басқа орталық атқару ... ... ... ... ... ... ... негіздерге сай қазіргі кезде Қазақстанда бір
сыпыра қор биржалары құрылды, брокерлік және ... ... ... ... мемлекеттік бумалары және басқа мемілекеттік бағалы қағаздар
түрлерімен мәмілелерге қатысты. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... іске асырылып, көптеген
азаматтар бағалы қағаздар нарығында қызымет істеуге мамандандыру куәлігін
алды.
Қазақстандағы бағалы қағаздар ... ... және ... ... ... ... қалыптасқан жағай сипаттағандай
бағалы қағаздардың ең көлемдісі және ең өтімдісі ... ... ... ... міндеттемелері нарығының ерекшелігі оған
қатысушыларға байланысты:
1. Мемлекеттік бағалы қағаздардың эмитенті – Қаржы Министрлігі;
2. Ұлттық банк – оның ҚМ ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығына бұл қатысушылар мемлекеттік бағалы қағаздарда
шығару мен оларды айналымға түсіру анықтаушылар.
Мемлекеттік ... ... ... вексельдер ;
мемлекеттік қазыналық облигациялар;
Қазақстан Ұлттық Банкінің қысқа мерзімді ноталары;
Жекеменшіктендіру купондары.
Мемлекеттік ... ... мен ... қазыналық
облигацияларды ішкі мемлекеттік қарыз ... ... ... мақсатында ҚМ шығарады. Ал ... ... ... банк
жүйесінің бірқалыпты жұмысын қамтамасыз ететін қаржы қорын ... ... банк ... ... ... ... арқылы
сатылған мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіруге пайдаланылады, ал
оның көптеген мөлшері жеке ... ... осы ... ... сақталуда.
Кәсіпорындар банкротқа ұшырап, жұмыс істемей тұрған ... ... ... ... ... ... оны иемденушілерге
әлі дивиденд (пайда) түсіре қойған жоқ.
1.2. Бағалы қағаздарды шығару механизмі
Бағалы қағаздар - ең алдымен ... ... ... беретін ақшалы
құжат немесе қарыз берушіге қарыз алушының берген ... ... ... ... ... ... жөнінен екі түрі болуы ... заң ... ... жеке ... ... ... ... жазу
түрі. Егер басқа адамға иемденуші бірлсе бағалы қағаздардың ... ... ... ... толтырылып беріледі. Оны иемдену құқын беретін
құжатты сертификат деп атайды. Шығаруы жөнінен бағалы ... ... ... тыс ... та екіге бөлінеді. Нарықтан тыс бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... қағаздарды
ерекше түрі. Оларға жинақ облигациялары, зейнетақы қорларының ... ... ... және с.с. ... Жинақ облигациялары
негізінен жеке тұлғалар арасында орналастырылады. Зеинетақы қорларының
облигяциялары және ... ... ... ... ... өз ... қызмет істейтін адамдардың ақшасына шығарылған
облигациялар жатады. Ал депозиторлы ... ... ... ... ұзақ ... болып үшке бөініп, тек жергілікті басқру органдарын
ғана сатылады. Бұл ұйымдар шамалы ... да ... ... біраќ салыќ
телеуден босатылѓан µздерініњ облигацияларын ... ... тыс ... ќаѓаздар єр т‰рлі ќорларѓа немесе банктерге, ... ... ... жєне ... ... салтан капиталдан
т‰скен табыс иемденуге ќ±ќыќ береді. Б±л ... ... ... ... ... жеке ... ... иемденушіге беруге ќ±ќыѓы
жоќ. Сондыќтан б±л ќаѓаздар нарыќта еркін ... ... ... ... ... тыс ... ќаѓаздар (мысалы, АЌШ-та жєне кейбір
басќа елдерде тараѓан) ... ... ... ... ... шыѓарылуы кењ µрістеген облигациялар жатады. Соњѓы
кездерде барлыќ дамыѓан елдерде нарыќтан тыс ... ... ... жєне ... ... мен ... ... тенденциялары байќалуда.
Ал айналымѓа т‰сетін баѓалы ќаѓаздарды нарыќтаѓы баѓалы ќаѓаздар ... ... ... ... деп ... сатып алу-сатуды жєне зањ
ж‰зінде оларды иемденушісін µзгерту єрекеттерін айтады. Баѓалы ќаѓаздарды
шыѓарып, оны айналымѓа ... ... деп ... ... ... мына ... ... А қосымшадан қара.
Баѓалы ... ... ... ... иемденушілерге
(инвесторларѓа) сату мына т‰рде ж‰зеге асырылады ... жеке ... ... ... ќоѓам ќ±рып, олардыњ акцияларын ќ±рылтайшылар ... ... ... ... ... кµлемін жањадан акция
шыѓарып ±лѓайтќанда;
‡шіншіден, зањды т±лѓалардыњ, яѓни мемлекеттіњ, мемлекеттік органдардыњ
немесе ... ... ... жєне ... ... ... арќыпы ќарыз капиталын пайдаланѓанда.
Сонымен, ќоѓам ќ±рылѓанда оныњ жарѓылыќ капиталы ќ±ылтайшылар ... ... ... ... ... кезде оныњ акцияларына жазылуѓа
болмайды.
Эмитент жєне сонымен ... ... ... ... ... ... ... институттар єрбір баѓалы ќаѓаздарды сатып
алушыѓа сату тєртібін т‰сіндіретін эмиссия проспектісін алдын ала шыѓаруы
тиіс. Оны ... ... ... ... ... ... ... эмитент туралы жалпы деректер,
яѓни эмитенттіњ атауы мен ... ... ... жєне ... деректердіњ д±рыстыѓына жауапты адамныњ аты-жµні
керсетiлдi. Ал екінші тарауында инвестициялыќ ... ... ... ... жєне ... саясаттыњ баѓыты немесе баѓалы
ќаѓаздар нарыѓындаѓы эмитенттіњ ќысќаша ж±мысы баяндалады. ‡шінші ... ... ... ... ... ... мєліметтердіњ арасында:
- кєсіпорын ќ±рылѓан кездегі оныњ жарѓылыќ капиталыныњ мµлшері;
- шыѓарылатын баѓалы ќаѓаздардыњ т‰рі, оныњ номиналы, ... ... ... ... ... жєне ... ... бip инвестор сатып алуѓа р±ќсат етілген акциялар саны;
- баѓалы ќаѓаздарды сату т‰рі (ќолма-ќол аќшаѓа немсе ... ... ... сату);
- кейбір инвесторларѓа сатып алуды шектеу;
- эмитентіњ мекен-жайы мен телефоны бар.
Эмиссия проспектісініњ келесі тарауларында б±дан ... ... ... ... ... аты-жµні жєне олардыњ
ќоѓамныњ жарѓылыќ капиталындаѓы ‰лесі, ... ... ... уаќыттаѓы ж±мыс лауазымы мен соңѓы 5 жыл ішіндегі ќызмет орны, оныњ
ішінде ... ... тыс ... ... туралы мєліметтер
кµрсетіледі. Б±дан басќа проспектіні тіркеу ... ... ... ... ... пен оныњ ... сотќа берілген арыз жєне ... ... ... ... ... ... есеп пен ... баяндалады.
Ал ќорытынды тарауларында баѓалы ќаѓаздарды сатып алу шарттары,
иемденушініњ ... жєне сол ... ... ... баска да
хабарлар орын алады ... ... ... ... шыѓару
эмитентін сенімділгін, инвесторлар м‰ддесініњ ќорѓалуын, алып келгенде,
баѓалы ќаѓаздар нарыѓы ќызметін ... ... пен ... ... яѓни ... алѓашќы
иемденушілерге сатушылар акциянын баѓасын барды сатып алушыларѓа бірдей
белгілеулері міндетті. Б±л ... бip ... ... акциялардыњ
баѓасы бірдей болуы шарт.
Баѓалы ќаѓаздарды шыѓаруды мемлекет органдары ќатањ баќылап отырады.
Оларды шыѓарушылардьыњ барлыѓы Ќазаќстан Республикасыныњ ... ... ... ... ... ... ... номерін алуы
ќажет.
Баѓалы ќаѓазлар нарыѓын реттейту мемлекеттіњ ењ ... ... ... ... ... ... ... м‰делері
мен ќ±ќын саќтауды ќамтамасыз ету. Баѓалы ... ... ... ќаржы институттарыныњ ісін баѓыттау мен реттеу мемлекеттік
органдарѓа ж‰ктелген. Республикада ондай ... ... ... ... ... ... ... ¦лттыќ банк М‰лікті басќару жµнігі
Мемлекеттік комитет жєне ... ... ... комитеті
саналады. Осы баѓалы ќаѓаздар нарѓыныњ реттетін мемлекетік органдардыњ ењ
негізгісі - Баѓалы ќаѓаздар ... ... ... ... 1995
жылдыњ ќањтарында аныќталып, сол ... сол ... ... ... ... ќаѓаздар жєне ќор биржасы туралы» жарлыѓына ... ... ... ... жєне ... ... ќаѓаздар нарыѓын мемлекетік ретгеу ѓылыми негізделіп, алдын ала
дайындалѓан концепция ... ... ... ... ќаѓаздар нарыѓын мемлекеттік реттеу екi
т‰рлі жолмен ж‰різіледі: мемлекеттік органдар уєкілі ... ... ... ... ... ... нарыќќа жанама араласу. Тікелей
араласу шараларына мыналар жатады:
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓы мєселелерє ... зањ ... ... ... осы ... ... атќарушы ‰кімет органдарыныњ ќаулылары мен
б±йрыќтары;
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓыѓыныњ ж±мысына жања ... ... ... ... ... да мемлекеттік органдардыњ ... ... ... ... ... ... ... баѓалы
ќаѓаздардыњ кейбір т‰рлерініњ айналуына шек ќою немесе оны тоќтату, баѓалы
ќаѓаздарды тіркеу жєне с.с. ... ... ... ... ... ... ... процент мµлшерін µзгерту арќылы айналымдаѓы аќша массасын
жєне несие кµлемін мемлекеттік баќылау;
- мемлекеттіњ салыќ ... ... ... ... ... ... ќарыз капиталы нарыѓына мемлекеттіњ араласуы (ќазыналыќ облигациялар,
вексельдер, орта жєне ±заќ ... ... ... ... ... жєне с.с. шыѓару) ... ... ... ... несие ‰шін тіелей бєсекеніњ тууы;
- мемлекеттіњ сыртќы экономикалыќ саясаты (шетел валютасы мен ... ... ... ... жєне с.с. ... ... сыртќы экономикалыќ,іс-шаралары (саяси байланыстарды
±лѓайту немесе ... жєне ... ... ... реттеу мемлекетік органдарѓа, не ... не ... ... не мемлекеттік (орталыќ) банкке ж‰ктеледі.
Мысалы, АЌШ-та тиітті зањдарды шыѓарылып ... ... ... ... ... ... жєне ќор ... туралы комиссия
ш±ѓылданса, Жапонияда б±л с±раќтар . ... ... ... ... ... ... ... баѓытталѓан негізінен ‰ш
ќызмет атќарады. Олар:
Біріншіден, нарыќта шаруашылыќ субъекттілерге ретінде ќызмет істейтіт
барлыќ баѓалы ќаѓаздар нарыѓына ... ... ... баѓалы
ќаѓаздарѓа тікелей ќатысы бар ќызметкерлерді тіркеуі. Тіркеуден ... ... ... ... белгілі бір талаптарѓа сай болуы ќажет,
яѓни олардыњ керкеті мµлшерде µз ... ... жөн. ... ќорѓау маќсатында, єдетте тіркеуші opгaндар тіркеуден µткізбеу
ќ±ќын алады.
Екіншіден, экономиканыњ барлыќ ... ... ... eтy. Ол, єдетте, баѓалы ќаѓаздарды шыѓару мен оны шыѓарушылар
туралы анықтама толыќ, хабар ... ... ... шыѓарумен ж‰зеге
асырылады. Оѓан алдын ала белгілі бір адамдар ѓана біліп жєне тек ... ... жеке ... ... ќосылма. Одан басќа
эмитенттер б±ќаралыќ аќпарат беттерінде ‰немі ќаржы есебін, фирманыњ ... ... ... жариялап т±руѓа міндетті.
Yшіншіден, институционалдыќ органдар баѓалы ќаѓаздар нарыѓын тексеру
жµне ондаѓы ќ±ќыќ тєртібі caќтаy ... де ... Б±л ... зањ ... ... ... кінєлілерге єкімшілік шара
ќолданып, істерін сотќа беруге ќ±ќы бар. Ол ‰шін оларѓа ‰лкен ... ... ... ... жєне аќша ... тыйым caлyѓa
(арест), ќ±жаттарын алуѓа жєне с.с. µкілеттіліктер.
Осы аталѓан баѓалы ќаѓаздар ... ... ... ... ... ... реттеу ic- шарларыныњ да мањызы зор. Оныњ ењбір
дамыѓан ... ... Ол ... ... нарыѓына баќылау жасаумен
ќатар оѓан ќатысушылардыњ ic-єрекеттерін ретгейтін бір тектес ... оныњ ... ... ќадаѓалап отырады.
Айта кететін жєй, ќазipri кезде елімізде eкi ќоp ... ... ... ... биржасы жєнe Орталыќазия ќор биржасы ж±мыс
істейді. Екі биржада да сату кµлемі єзірше тµмен жaѓдaйда. ... ... ... ... ... араласатын басќа ±йымдар да болады. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудіњ кейбір жетіспеу жаѓдайлары кезінде
ќ±рылып, кейбір ассоциация м‰шелерініњ кеpiсінен баѓалы ... ... ... ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар ... д±pыc ... ... ic-єрекеттері кµп жаѓдайларда осы т±рѓыдаѓы мемлекет м‰ддесімен
сай келеді.
Ќазаќстандаѓы акционерлік ќоѓамдардыњ ќ±рылуы.
Нарыќ экономикасы дамыѓан елдердіњ ... ... ... ... ... ... яѓни адамныњ ж±мыс істегісі жєне аќша тапќысы
келуі, нарыќтыњ роліне ... ... ... ... болѓан жаѓдайда ѓана ж‰зеге асырылады, экономиканыњ бір
ќалыпты ќызмет етуі ‰шін ... ... ... 25-30%-дан аспауѓа
тиіс. Тек осындай ‰йлесімділік болѓанда ѓана халыќ шаруашылыѓыныњ б‰гінгі
ќ±рылымын ќалпына келтіріп тауар ... ... ... ... ... ... ... жоюѓа болады.
Ќазаќстан Республикасыныњ ‡кіметі нарыќ эконмикасы стратегиясын
жарияланѓаннан ... ... ... ... ... 1991 ... ортасында сарапшылардыњ баѓалауы бойынша негізгі
µндірістік ќорлардыњ 90 %-дан ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... ±лттыќ экономиканыњ ‰штен бір
бµлігі ќалды деп ... Б±л ... ... , ... меншігін
ќ±райтын ќазба байлыќтарѓа негізделген салалар байланысты болып келеді.
Меншіктің монополиялану ... мен ... сол ... ... ерекшелігін ескере отырып Ќазаќстан Республикасы Үкіметі ... ... ... алудыњ жєне жекешелендірудіњ ¦лттыќ
баѓдарламасын жасады. 1991-1992 жылдарѓа есептелген ... ... ... ... ж‰ргізу мен халыќ шаруашьпыгының әр турлі
салаларынын орта жєне кіші ... ... ... ... бастау
ќарастырылѓан. Б±л процесс µте баяу ж‰рді. 1992 жылы кµктемде меншік
ќатынастарын ... ... ... ... ... ... №728 «Мтериалдыќ µндіріс салаларындаѓы меншікті
мемлекет иеленуінен алу жєне жекешелендіру ... ... ... ... ... ... ... ірі жєне орта
кєсіпорындарды мемлекет иелігінен алудыњ негізгі тєсілі, оларды ашыќ типтеп
акционерлік ќоѓамѓа айналдыруѓа ... ... б±л ... ... ... ... керісінше Жарѓы єр объектініњ т‰рлендірілуімен ... ... ... жасады. Кєсіпорындарѓа µздерініњ шаруашылыќтану
формаларын тањдауѓа жєне жекешелендіруді ... ... ... ... ... Б±л ... ж±мыс жасау ерекшелігіне,
олардыњ негізгі ќорларыныњ єр т‰рлі ќ±ндарына ... ... жєне т.б. ... ... иелігінен алу жєне жекешелендірудіњ бірінші
кезенінде 6-9 мыњ ... ... ... ... ... 18%
негізгі ќорлар сатылып жекешелендірілген кєсіпорындарда республикада ж±мыс
жасайтын ж±мысшылардыњ тізім бойынша орташа санымы 12% ж±мыспен ќамтылды.
Ќайта ... ... ... acа ... ... ... ... ±жамдыќ формасын берілгенімен, ... ... ... сондай-аќ олардыњ ењбегініњ нєтижелерінде
µзгеріс болѓан жоќ.
Сатып алудыњ б±л ... ... жєне ... ‰шін к‰ткен нєтижені бере
алмады. Талдау кµрсеткендей, ±жымдыќ кєсіпорындардыњ 25% нашар ... ... 24% ... ... ... жабылды. 30 % ѓана µз ... µсуі ... ісі ... ... ж. Ќазаќстандаѓы ќайта т‰рлендірген 6198 кєсіпорын ішінде
жеке меншікке берілгендер саны 1461 – ді ... ... кµп ... ... тењ ... ... ... иелігінен алу жєне жекешелендіру
арќылы ж‰зеге асырылады. ... ... ... ... ... ‡кіметі екі негізгі ќаѓиданы жетекшілікке алады.
Бірінші, б±л ќаѓида ењбекшілірдіњ ќатысуымен олардыњ м‰дделерін ескере
отырып ж‰ргізілуден т±рады.
Екінші ... ... кµп ... мен тењ ... барлыќ
сфераларда пайдалану болып табылады.
1993 жылы кµктемде елімізде1995 жылдарѓа (2 кезењ) арналѓан ... алу жєне ... ... ... ќабылданды. ¦лттыќ
баѓдарламаныњ басты маќсаты мемлекеттік кєспорындарды ... ... ... ... ... ... беру болып
табылады.
Жаппай жекешелендіру т±жырымының ... ... ... ... ... ... м‰дделерін толыќ ќамтиды; екіншіден,
оныњ басќа елдердегі т±ржырымдамалармен сєйкес келмейтін ерекшеліктері
бар.
Акционерлік ... ... ... ... ... ... ие. ... ашыќ акционерлік ќоѓам
формасында ... ... ... ... т‰рде ірі ќаржы ресурстарын
ж±мылдыру ... ... ... ... ... т‰сімдер эмитент-
компанияныњ шотына т‰сіп жєне бизнесті жањѓыру диверсификация лауѓа жєне
т.б. ќызмет етеді.
Акционерлеудіњ басты ... ... ... єр ... ... ... ... ќол жеткізуді ќамтамасыз ету болып табылады. Ашыќ типтегі
акционерлік ќоѓам облигацияларды ... ... да, яѓни ... ... нєтижесінде біршама ќаражат тарта алады.
Акционерлеу процесініњ ќолайлы жаќтарымен ќоса теріс жаќтары да ... сол ... ... ... алу-сату объектісіне айналдыру
туралы шешім ќабылдау, б±л ... іске ... ... бір ... шыѓындардыњ ж±мсалуын ќажет етеді.
Сонымен ќатар, акционерлік меншік формасы ќосарланѓан салыќ ... ... ... пайдасынан ‰лестipyre, корпорацияныњ салыќ
тµлегеннен ... ... жєне ... ... ... пайдадан
алуѓа м‰мкіндік жасайды. Шаруашылыќ ќызметті ±йымдастырудыњ акционерлік
формасы, єcipece ipi ... орта ... ‰шiн ... ceбeбi ... м‰лік ќ±ќыныњ µте жоѓары болуына байланысты бір ... ... ... ... ... ... жєне жеке
т±лѓалардыњ ќаражаттарын тарту талап µтзледі.
Акционерлік ќоѓамныњ жарѓылыќ капиталын аныќтау ... ... ... ... пассивініњ баптары шыѓарылып тасталады:
- басќада кєсіпорындардан алынѓан маќсатты ќаржыландыру ќаражаттары;
- несие жєне заедыќ ќаражаттар - ќысќа ... жєне ±заќ ... есеп ... жєне ... ... басќадай, яѓни заемдыќ жєне
уаќытша ... ... ... зањдаѓы жекешелендірудіњ ерекше режимінде белгіленген м‰лікіњ
ќ±ны, сол сияќты мемлекеттік меншік туралы ... ... ... ... ... єлеуметтік-т±рмыстыќ жєне єлеуметтік-мєдени
объектілер ќ±ны да шыѓарылып тасталынады.
Демек, акционерлік ќоѓамныњ жарѓылыќ ќорын (ЖЌ) ... ¤Ќ + (Ќа + Аќ + А – Т- Зќ - П) ... - ... жєне ... ... - ... ... - аяќталмаѓан ќ±рылыс;
А - баланстыњ активтік бµліпніњ басќа да баптары;
Т - µндірістік ќорлардыњ тозуы;
3ќ - заемдыќ ќаражаттар жєне несиелер;
П - ... ... да ... ... ... ќоры ... ... ќаражаттарыныњ
ішінде ерекше орын алады. Біріншіден, жарѓылыќ ќор акционерлік ќоѓамныњ
жарѓысында бекітілген акционерлердіњ тєуелсіз ... ... ... ... Екіншіден, б±л ќоѓамныњ алдаѓы ќызметіне ќуат ... ... ... ... ... ... ... ж±мыс
жасауы негізінде алынѓан пайдасы есебіен жарѓылыќ ќордыњ шамасын бірнеше
рет кµтеруге болады. Сонда ... ќор ... ... ... ... ќала береді.
Компанияныњ меншігін иелену ќ±ќыѓын зањды т‰рде бекіту, оны иемдену
жєне бастапќы капиталдыњ т±рыќтылыѓы капиталды ... ... ... ... ... ... белгілі бip ‰лесіне меншік ќ±ќыѓынын
кепілдігі ретінде де пайдапануѓа болады. Б±л ќ±ќыќ жарѓылыќ ... ... ... бµлу ... жєне б±л ... ... ... ... бip шартпен орналастыруды ќамтамасыз
етеді. Екінші жаѓынан, жарѓылыќ ќор ќоѓамныњ ... ... ... ... ... ... ... ќоры ретінде ќызмет
eтeдi. М±ндаѓы акционерлердіњ жауапкершілігі олардыњ ... ... ... ... ќор тек ќана ... ... ... шешімі мен
мынадай жаѓдайларда µзгеpтyi м‰мкін:
- ќоѓам ќызметі ќосымша акциялар ... жєне ... ... ... ... ... ќордыњ азаюы акциялардыњ бір бµлігін ... алу ... ... бір ... ... ... ... капиталдыњ µсуініњ мањызды кµзінде акционерлік ќоѓам пайдасы
жатады. Б±л ... ... ... ... ... ... ж±мсалатын пайданыњ бір бµлігi болып табылады.
Жалпы жаѓайда компания пайдасы ‰ш ... ... ... ... ... ... капиталѓа аударымдарѓа.
Акционерлік ќоѓам µз ќызметінде заемдыќ капиталды (қарыз, банктік,
коммерциялыќ жєне басќа да несие т‰рлерін) кењінен ... ... ... ... ... т‰рлері шыѓарады: акцияларѓа
жєне облигацияларѓа.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кєсіби мамандары
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ж±мысын ќамтамасыз ететін оныњ ... ... ... яѓни ... Ол ж±мыс баѓа белгілеу ‰шін жєне
ќажетті хабарларды аќпарататын компьютерлік ... ... ... Ол ... уаќытќа сай нарыќќа єдейі дайындалѓан кєсіби мамандар ќажет.
Олардыњ жалпы ... ... жєне ... к‰тпеген жаѓдайды
шешетініњ психология дайындыќтары ... ... ... ... ... ... кєсіби мамандарыныњ тєжірбиесініњ мањызы олардыњ сезімталдыѓын
(интуиция) да баѓаламауѓа болмайды.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кєсіби мамандары:
1. ... ... ... ... ... ... ... єрбір жаќты табыстыруды кµздейді. Брокер µкіл емес, ... ... ... ќатыспайды, ол жекелей тапсырмалар негізінде
ж±мыс істейді. Брокерге жеке келісімді жасасуѓа арнаулы ... ... тек сол ... ... ... ... міндетті.
2. Дилерлер-өз капиталымен келісім жасайтын делдалдар.
3. Джобберлер- нарыќ конъюнктурасын баќылаушылар.
Осы мамандармен ќатар баѓалы ќаѓаздар нарыѓына банк ... ... ... жєне ... ќызметін реттейтін ереже-
нормалар шыѓаратын мемлекетік шенеуніктер мен зањ ќызметкерлері ќатысады.
Баѓалы ... ... ... ... т±лѓа ішінде тіркел ген
маманданѓан фирма ќызметкерлері. Батыс Еуропа мемлекетгерінде олар не ... не ... ... ... ... Жања ... мемлекет терде
олар жауапкершілігі шектеулі серіктестік мекемесі ... ... ... ... алу маќсатында кіші кєсіпорын ретінде тіркелгендіктен
олардыњ ... ќоры µте аз. ... б±л ... µз ... ... капиталын µcipy маќсатында клиенттер санын кµбейтуге ±мтылуда.
Ќ±рылымы жµнінен ... ... ... ... ... кењес
беретін бµлім, баѓалы ќаѓаздарды бµлімі жєне ... ... ... ... ... 15-25 адам ќызмет жасайды. Кесте1.
Брокерлік фирманыњ ќ±рылымы
|Дирекция ... | ... беру | ... | ... ... | ... | |қаѓаздарды сату | |техникалыќ бµлімі |
| | | | ... | | ... ... ќызмет аясына мына міндеттер кіреді:
консалинг (кењес беру) ... ... ... жєне ... ... ... ќорларды ќ±ру жєне оны басќару.
Б±лардан басќа брокерлер ... ... ... ќызмет кµрсетеді,
атап айтќанда банктік несие алушыларѓа делдалдыќ жасау жєне ... оныњ ... ... ... ... µз ќызметіне мына т‰пкі бастамаларды басшылыќќа алады:
1. Клиент брокерлік фирмамен шарт жасаѓанда ... ... ... келеді, оныњ ішінде баѓалы ќаѓаздарды ќайдан сатып алу жµнінде
(ќор биржасынан ба, єлде биржадан тыс ... ба ... ... ... ... ... шамасында єрекет жасайды.
Біраќ алѓан тапсырма кµлемінде баѓалы ... ... µз ... ... тапсырманы орындаѓаны туралы шартта ... ... ... жєне ... ... ... ... ќаржыны
(µзіне делдалыќ ‰шін сыйаќы ќалдырып ) клиенттіњ есепшотына аударады;
4. Брокер мємілені ерекше кітапќа тіркеуі ... Ол ... ... ... ... ќ±ќв ... ... брокерге мєміледегі барлыќ тапсырманы тоќтатуѓа ‰кім
береалады.
Сонымен, брокерлік фирма мен ... ... ... алѓашќыда
ауызша болсада ол кейін жазбаша ќ±жатта кµрсетіліп, зањды к‰шіне енеді.
Брокерлік ... µз ... ... ... ... талап етеді (єсіресе сатып алушы болса). Кепілдік ретінде мыналар
беріулі м‰мкін:
1. Мєлімедегі б‰кіл сомаѓа ... ... кемі ... ... 100% -ін ... сома ... ... керек ;
3. Брокерге саќтандыру полисі жєнес.с. кепілдіктер.
Б±л жаѓдайда брокерлік фирма клиентке хабарлап т±руы ќажет. Сонымен ... ... ... несие беріп, б‰кіл операцияларды µз ... ... Б±л ... ... ... ... ... ‰шін
сыйаќы (комиссионные ), несие ‰шін процент жєне ... ... ... ... Алайда б±л жаѓдайда брокерлік фирма тек делдалдыќ ќызмет шегіне
сыѓып оларды ic-єрекеті дилерлік ... ... да ... ... ... айырмашылыѓы шарт
жасасќанда µз капиталын ж±мсайды. Дилердіњ ќызметін мына ... ... ... єкімшілік 100 тенгелік ... ... ... ... ... ш±ѓылданатын µз аппараты
болмаѓан жаѓдайда єкімшілік дилерлер фирмасына тапсырма береді. ... заем ... ... ... шыѓарылатын болса, онда ондай ‰лкен
іспен тек ... ... ... ... коммерциялыќ банктер
ш±ѓылданады. Онда ... ... ... ... 100 ... ... кем ... (дисконтпен),
мысалы, 98 тењгеге, яѓни номиналынан 2 ... кем ... ... ... кеткен шыѓынымен одан т‰скен пайда 2 тењгеден кем
алмауы тиіс. (Б±ндай операцияны "дисконтпен сату" деп ... ... ... ... ... ... дилер деп атайды. Олардыњ баѓалы ќаѓаздарды ... ... ... ... ... эмитенттер мен инвесторлардыњ шыѓынынан
єлдеќайла аз. Себебі сатып алу-сату аз ... ... ... ... ... ... шыѓару, олардыњ курсы жєне сапасы туралы хабар
тарату;
2. Клиенттердіњ тапсырмасын орындау;
3. Баѓалы ќаѓаздар нарыѓындаѓы µзгерістерді баќылап ... Егер ... ... алу ... (мысалы, сатушылар жєне сатып алушылар
жетіспей ќалса), онда баѓалы ќаѓаздардыњ курсын т±раќтандыру ... µз ... ... ... алушылар мен сатушыларды бір-біріне кездестіріп, баѓалы ќаѓаздар
нарыѓыныњ ж±мысын жолѓа ќоюѓа ... ... Олар ... ... ... ретінде ж±мыс істейді.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓында дилерлердіњ ќызметі брокерлердін ... кењ ... ... атап µткен жµн. Дилерлік
фирмалардыњ алѓашќыда µзінде ... ... ... ... ол
делдалдыќ сыйаќымен жєне инвестициядан т‰скен пайдамен унімі ... ... ... ... (µзгерістерді
сипаттайтын белгілер) мєселе жµнінен кењес берушілер. Ењ алѓашќыда олар
Лондон ... ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар
нарыѓыныњ ќ±рылымы кењ кµлемде ... жєне ... ... ... ќажет.
Олар шыѓарылѓан баѓалы ќаѓаздардыњ мањызын д±рыс баѓалау ... ѓана ... ... ... жања ... ... шыѓаруѓа олардыњ кµмегі
ќажет. Джобберлер тек бір жолы ѓана беріп ќана ... ... ... ... ... ... кµмектеседі. Мысалы, банктердіњ
µндіpic кєсіпорындарыныњ, инвестициялыќ ... ... ... ... µзгеруін баѓдарлайды.
Ол ‰шін олар уаќытша ќызмет істейтін зерттеу ±жымдарын ... ... ... экономистер, бас ќызметкерлері жєне басќа да мамандар
зерттеу ж‰ргiзіледі Джобберлер баѓалы ќаѓаздардыњ ... ... ... ... ... кењ кµлемде ж‰ргізілетін операцияларѓа брокерлер
мен дилерлер пайдаланады. Джоберлердіњ ќызметі µте ... ... ... жалаќы алатындар ќатарына жатады.
Ќазаќстан Республикасыныњ баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќ±ќыќтыќ негіздері.
Кез-келген зањныњ мазм±ны ќоѓамды орын алып жєне одан єрі ... ... ... ... сай ... ... ... ќ±ќыќтыќ нормаларды
шыѓару белгілі-бір экономикалыќ м‰дделерге ќызмет кµрсетуге баѓытталѓан.
Халыќ шаруашылыѓын дамытудыњ «кењестік» ‰лгісінен ... ... ... нарыќтыќ ‰лгісіне µту кезі ќ±ќыќтыќ негіздерді т‰бегейлі
реформалау ... ... ... ... жол ... зањ ... eттi. єлбетте б±ндай реформа ж‰ргізудіњ маќсаты-осы т±рѓыда тіпті
жања зањ ... ... ... ... Peceй ... мен Кењeс
мемлекетініњ жања экономикалыќ саясат кезінде орын алѓан ... ... ... еді. ... ... ... ... дамыѓан
µркениетті мемлекеттерді (мыс. АЌШ, Германия, ¦лыбритания, Жапония,жєне
т.б.,) тєжрибесін ‰йреніп, оны ... ... ... ... ... ішінде Ќазаќстад батаѓы ќаѓаздар нарыѓын жєне
ноыњ ќызметін ќамтамасыз ететін ќ±ќыќтыќ ережелері ... ... ... ... нарыѓын ќ±ќыќтыќ ережелермен ... етy ... ... ... ќагѓздар айналымы тиімді жєне маѓналы болуы
‰шін белгілі-бip жаѓдай жасайтыњ зањдар шыѓapy. Жєне сол зањдардыњ мемлекет
м‰ддесі мен халыќ ... ... ... ... бет ... ... эхономикалыќ зањдарына сай келуі. Ќазіргі кезде
Ќазаќстанныњ мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жарлыќтары жєне ‰кіметтіњ ќаулылары, сонымен
ќатар Баѓалы ... ... ... ... ... ... ... ќаѓаздар нарыѓын ќ±ќыќтыќ ережелермен ќамтамасыз ету мєселесіне
аќшалы ... ... ... ... оларды сату жєне сатып алу)
жєне белгілі-бір ±йымдыќ- ќ±ќыќтыќ ... ... ... ... мен ... ... ... кіреді. Айтылып отырѓан баѓалы
ќаѓаздар нарыѓындаѓы м‰лікті ќ±ќыќ олар туралы ... ... ... ... ... Ол ... баѓалы ќаѓаздар деп алады. Біраќ
азаматтыќ ќ±ќыќ ќатынастарымен рсталѓанымен ... ... ... ... ... ... ... Мыс., Ќазаќстан зањдары бекіткен -
ипотекалыќ куєліктер, сол сияќты коносамент жєне ... ... ... ... яѓни ... ... айалымѓа т‰седі. Ал
баѓалы ќаѓаздар нарыѓы, ... ... ... ... ... ... бµлігі. Ќаржы нарыѓы капитал нарыѓы мен аќша нарыѓынан
ќ±ралатындыќтан б±л жерде осы аталѓан екі ... ... ... сµз ... ... ... Ќазаќстан зањдары орыстыњ азаматтыќ ќ±ќыќтарына
негізделіп. Ќазіргі кезде зањ шыѓару біраз кезењнен µтті.
1917 жылгы Ќазан ... ... ... ... ... сыныњ
бір бµлігі болѓандыќтан ХVIII-XIX ѓасырларда ќазаќстан ... ... ... ... орыстыњ саудалыќ ќ±ќыќтыќ ежелерімен реттелді.
Революциядан кейінгі Кенес ‰кіметтік ... ... ... ... ... ... ж‰ргізілді. Сол кезде баѓалы
ќаѓаздардыњ ... ... ... ... ... жања
экономикалыќ саясатќа байланысты шыѓарылѓан зањдар болды. Атап ... ... ... жєне ... яѓни ... ... тµлем ќ±ралдары
сауда келісіміде кењінен ќолданылды. Сол ... яѓни 1922 ... ... тµмендегі ережелерді біріктірді:
07.08.1937ж. Рессй Федеративтік республикасыныњ Орталыќ атќару коми
теті мен ... ... ... ... ... жєне ... тура
лы» ереже;
06.11.1929ж. Ресей Федеративті республикасыныњ Орталыќ атќару комитеті
мен халыќ комиссарлары кењесі бекіткен "Чектер туралы ереже жєне сол ... ... ... ... ... жєне ... ... тауарларды саќтау,
жылжымайтын, м‰літерді сатып алу-сату ... ... ... т.б. баѓалы ќаѓаздар ќолданылды. Зањ ж‰зін баѓалы ќаѓаздар
туралы жалпы ұѓым болѓанымен, б±л ... ... ... ... нарыѓын
ќ±ра алѓан жоќ. Себебі ... ... ... ... ... ... ... ±йымдастыру ‰шін кќражат жинауына м‰мкіндігі
жоќ. Ал инвестициялыќ ... ... яѓни ... ... ... ... жєне ... айналымѓа т‰сіретін механизм тіпті
болѓанжоќ. Ќор биржалары мен ... ... ... ... ... мен брокерлер) ж±мыс істейтін ќ±ќыќтыќ негізі болады. Ceбeбi
делдалдыќ социализм жєне ... ... жєне ... деп
есептеледі.
Зањ шыѓарудыњ келесі кезењініњ ... -1977 жылы ... ... мен 1962 жылы ... KCP0 жєне ... республикалардыњ
азаматтыќ зањдарыныњ негіздері КСРО-да, оньыњ ішінде Ќазаќстанда, ... ... ... ... да ... ќаѓаздар айналымын тоќтатты. КСРО-да
Конституциясында жеке меншік, еркін кєсіпшілік єрскеттері ќаралмаѓандыќтан
айналымѓа акциялыр мен облигациялар ... ... ... ... ... ... мен ... туралы ќ±ќыќ болѓан жоќ.
Мемлекеттік «µз ішінде» айналымѓа т‰сетін мемлекетік ... Олар ... ... деп ... ... ... сату аќша
тарту тиімді болса , ал ... ... ... алып, аз болса да не
процентік µciм, не ±тыс алу ... ... ... ол облигациялардыњ ќолдан-
ќолѓа µтіп, сату-сатып алу айналысы, яѓни баѓалы ќаѓаздармен ... ... ынта ... ... ... ... ќ±ќыќтыќ
негізі- келісім epкiндігі саќталѓан жоќ, яѓни облигациялар міндетті т‰рде
к‰шпен жалаќыныњ бір ... ... ... КСРО ... ... ... ... ќаржысы ретінде
вексельдер, дектер жєне сол сияќты тµлем ќ±ралдарын кейіннен ... ... 1936 жылы ... Одаѓы 1930 жылы Халыќаралыќ конфенция бекіткен
аудармалы жєне жай вексельдер туралы біркелкі зњѓа ... 1937 ... жєне жай ... туралы ереженсі енгізу туралы", жоѓарыда
айтылѓан, ќаулы ќабылдады. Ол ереже ... ... ... ... оны ... туралы ешбір шешім ќабылданѓан жоќ. Ал чектер,
жоѓарыда кµрсетілген, 1929 жылы ... ... ... ... казірде де
пайдаланылуда.
Жарлыќ шыќќан к‰ннен бастап 1991 жылы 1 ќазаќстанныњ екі зањы: "Баѓалы
ќаѓаздар айналым жєне ќор ... ... жєне ... ... туралы
ереже" µз к‰шін жоєды. 1994 жылдыњ алты ай бойы ... ... ... ... ќамтамасыз етілмеген жаѓдайда ќалды.
1995 жылдыњ сєуірінен Ќазаќстанда баѓалы ... ... ... оныњ ... ... ... ќaзaipri кезде басталды. Осы кезде
негізгі нормативтік – ќ±ќыќтыќ актілер ... ... ... ... Орталык Азия биржасы ашылды.
2 БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАР ЖЄНЕ ОЛАРДЫЊ Т‡РЛЕРІ
2.1 Негізгі нарыќтыњ т‰рлері мен ... ... ... ... ... ќаражат ќосќандаѓын куєландыратын
жазбаша куєлікті, меншік нысаныњ білдіретін баѓалы ќаѓаз.
Акция кез кезегінде, оныњ иесіне тиісті акция сомасына сєйкес салынѓан
капиталына ... біp ... ... ... ... Акцияны иеленуші
акционер, деп аталады. Оныњ т±раќты табыс ... ... ... ... ол ... ... алу барысында ќоѓам капиталын ќатынасады, ал
µнеркєсптік облигацияны сатып ... ... онда ... бip ... ... ... шарт жасайтын кредитор болып табылады. Акционер АЌ-ныњ
несие берушісі болып саналмайды жєне ... да ... µз ... ... ... жєне ... ... т‰скен жаѓдайда оны сатып алуды
талап етуге ќ±ќысы болмайды. Акционерлердіњ жылдыќ табысыныњ (дивиденттері)
шамасы баланста кµрсетілетін пайдаѓа ... ... ... ... ... ... сондай-аќ дивидент нысанында ... ... жєне ... с±раќтары шешіледі.
Егер акционерлік ќоѓам тиімді ж±мыс істеп отырса, онда ... ... ... ... жасалады. Біраќ акция иелері акционерлер
санын ... ... ... єр ... ... ... сатып алуѓа щ ќ±ќыќтры бар. Кез келген акционер µзінде бар
"ескі" ... ... тењ ... жања ... ... ала ... ќаѓаздар нарыѓында, бірінші кезекте ќор ... ... ... бip уаќыт ішінде компанияныњ наќты ќорларында
ешќандай да µзгеріссіз ќалуына ... єр ... ... ... ... ... АЌ пайдасы келесідей т‰рде бµлінедi: оныњ бњір бµлiгi
акционерлер ... ... ... компанияныњ резервіне
баѓытгалып жєне оныњ капиталын ±лгайту ... ... ... ... ... ±шырѓан кезде дивидент тµлеуге ќызмет етеді.
Єдетте АЌ резервтер немесе "заемдыќ резервтер" деп аталатын ќорды ... ... ... ... ќор ... ѓана ... дивиденттерді ќысќартады. Б±л акционерлік ќоѓамныњ жаќын ... ... ... ... ... ... ... аз дивидент
єкелетін акциялардан ќ±тылуѓа тырысады. Сµйтіп, барлыѓынын сол ќогамныњ
акцияларынан ќ±тылуѓа тырысуы, акция баѓамыныњ тµмендеуіне жол ... ... ... ... ... ... ... иелері акционерлік ќоѓамѓа
ќосќан ќаражаттарын толыѓымен жѓалтып, акция ешкімге ќажетсіз жай ќаѓазѓа
айналады.
Акционерлік ќоѓамныњ бір ќалыпты ... ... ... ... ныњ
иелері µздерініњ акцияларына тиісп ... ... ... ... ... табысы 6 тењгені ќ±расын делік. 1 акцияѓа ... ... б±л ... ... бойынша 12% жылдыќ табысын
білдіреді. Акцияныњ номиналдыќ баѓасы ... ... ... ... сатылып, кейіннен олар біршама жоѓары ... Б±л ... ... ... ... ... мына формула бойынша
есептеледі.
Девидент/ Сатып алу бағасы. Осы формуланы қолдана ... ... ... ... Егер де 50 ... ... ќ±ны бар ... 250
тењге баѓамы бойынша сатып ... жєне ол ... 10 ... девидент
тµленетін болса, онда жылдыќ табыс кµрсеткіші келесідей болады:10*100/250
тең болады 4%.
Біраќ б±л кµрсетілген ... ... ... иесі ‰шін тартымды деп акту
ќиын. Ол ... ... ... µсуін тосу б±л мањызды себе6і, ондай акцияны
сату, ол акция бойынша біршама табысты (пайданы) ... етуі ... ... бір сєт – б±л акция баѓамыныњ µсуін тосу, салымшыѓа ењ к‰ші
ыќпал етеді.
Мемлекеттік баѓалы ќаѓаздардыњ т‰рлері :
-мемлекеттік ... ... ... облигациялар;
-Ќазаќстан ¦лттыќ Банкініњ ќысќа мерзімді ноталарымен
-жекеменшіктендіру купондары.
Мемлекеттік ... ... мен ... ... iшкі мемлекеттік ќарыз ... ... ... ... ... ... шыѓарады. Ал ќысќа мерзімді
ноталардыњ банк ж‰йесінін бірќалыпты ж±мысын ќамтамасыз ететін ... ... ... ... банк шыѓарады.
Ќop биржасындаѓы жєне банктердегі акцияныњ сатылу жєне сатып алу ... ... деп ... Ол ... екі ... ... мµлшеріне
жєне ќарыздыќ пайыз дењгейіне байланысты. Акция бойынша тµленетін дивидент
ќаншалыќты жоѓары болса, солѓ±рлым ... ... ... оныњ ... ... ... ала ... ќаражат иесі одан алатын дивидент бойынша
табысты, µз капиталын банк немесе µнеркєсіп компаниясыныњ ... ... ... ... алу ... ... Банктегі пайыз
дењгейі - акция баѓамыныњ жоѓарлауы немесе тµндеуіне ... ... ... табылады. Банктік райыз жоѓары болса, ќор биражасындаѓы акцияныњ
баѓамы тµмен болады немесе кеісінше. Айталыќ 100 ... ... ... жыл ... 12 ... ... ... алып келіп отырсын делік, ал
ќарыздыќ пайыз дењгейi - 4% болсын. Онда б±л акцияныњ биржадаѓы баѓамы ... ... ... ... ... 4% ... ... салатын болсаќ,
одан 12 тењге сомасында табыс аламыз.
Демек, акция ... ... ... ... кµмегімен
аныќтайды:
Девидент
Акция баѓамы = х ... ... ... ... акция баѓамы с±раныс пен ±сыныс арасындаѓы шекті
ќатынасты µзгерістерге байланысты бip ... ... ... ... ... ... ... кезінде ќарыздыќ пайыз мµлшері
µзініњ жоѓары шегіне жетіп акция баѓамы к‰рт ... ... ... ... ... процесінде µндіріс aктивтерін иеленушілер
кењінен ... ... єр ... ... ... ... факторлардыњ
єсер етуінен ќ±ралады. Бip жаѓынан, ол ... ... ... тєуелді,
себебі акцияонерлік ќоѓамныњ акциясын сатып алуѓа ... ... ... ... ... ... ... бар. Сондыќтан да
пайыз нысанындаѓы сыйаќы экономикалыќ негізделген болып саналады. ... ... ... сол акционерлік ќоѓамныњ кєсіпкерлік ќызметті
жетістіктері де ыќпал eтeді. М±ндай жаѓдайда дивидент ... ... ... ... ... тєуелді. Аталѓан акция баѓамыныњ шамасына
єр т‰рлі баѓытта єсеp етеді.
Акция баѓасына ... ... ... ... ... ... бµлiнетін пайда шамасын жєне сол акционерлік ќоѓамѓа жататын
кєсіпорындардыњ єр ... ... ... ... ... ... ќоѓамда ќалатын пайданы бµліп ќарауѓа болады.
Акция баѓамыныњ дењгейіне, ... ... ... с±раныс пен
±сыныс сиякты ќуатты факторлар да ыќпал еиеді. М±нда ... ... ... пен ... ... т‰рлі ыќпалдардын болуы м‰мкін. Б±л
жаќтардыњ єрќайсысыныњ артында тиіспі «ќаржылай» ... ... ... ... ... жєне ... ... т±рады.
Ќaзipri тєжірибеде акцияныњ бастапќы ќ±нын аныќтау барысы дивидент
дењгейіне ѓана ... бip ... ... барлыќ таза пайда, ... ... ... ... да с‰йенеді. Акцияныњ нарыќтыќ ќ±ны
м±ндай жаѓдайда мынадай формуламен аныќталады: акция бѓамы тењ бір акцияѓа
есептелетін таза ... ... ... ... / ... ... келетін
таза пайданыњ орташа ќатынасына.
Акционерлік ќоѓам акционерлерге т‰рлі артыќшылыќтар беретін ... ... ... ... жєне атаулы т‰рлері болады.
Мєлімдеуші акция – б±л оныњ иесіне компанияныњ ... ... ... куєландыруды білдіредi. Атаулы акциоларды ... ... ... ... ... тек компанияныњ акционерлік
кітабына енген акцияны ... бола ... ... елде ... ќыметін реттеп отыратын єр алуан ќ±ќыќтаќ актілер ќызмет ... ... ... акцияларѓа кµњіл аударатын болса, ал басќа бip
елдерде ... ... мєн ... ... ір ... ... мен ... болады.
Мєлімдеуші акциялар біршама ќарапайым жєне сауда акцияларына µте
ќолайлы. М±нда й жаѓдайда компания оларды ... ... ... кезде ондай акцияны сату жєне сатып алу фирманыњ акционерлері, ... ... ... ... ... ... ... зардаптар
мен єр т‰рлі ќолайсыздыќтарѓа єкелуім‰мкін.
Сондай-аќ, акциялар жай жєне ... бар ... ... ... оны ... ... акционерлік ќ±ќыќ негізінде
акционерлік ќоѓамныњ табысы на сєйкес дивидент алып отыруѓа ќ±ќыќ ... бар ... жай ... мен салыстырѓанда оныњ иеленушілер
‰шкін єр т‰рлі нысанда болатын белгілі бip артыќшылыќтарды ... ... ... бар ... бойынша кепілденген т‰рде белгілі
бір табыс нормасы, яѓни акционерлік ќоѓамныњ барлыќ акцияларына келетін
табыс шамасы ... ... ... ... ... артыќшылыѓы бар акциялар екі т‰рге бµлінеді. Біріншісіне,
акциоренлік ќоѓамныњ ќызметініњ нєтижесіне ... ... ала ... ... тіркелген дивидент акциялар жатады. Артыќшылыѓы ... б±л ... ... мєні ... облигациядан айырмашылыѓы жоќ.
М±ндай акциялар біршама сенімді, Сондай-аќ олар дивиденттіњ µсуіне жол
бермейді.
Артыќшылыѓы бар ... ... ... ... ... алуда т±раќты
баѓа ќояды. Б±л жаѓдайда, олардыњ б±рынѓы иелері бираждаѓы ... ... сату ... пайданы бµлуге ќатынаса алмайды. Артыќшылѓы бар
акциялар iшінде, яѓни т±раќты табысты, басќа да ... ... ... ... т‰pi де бар. ... 10% дењгейінен аскќн жай акциялардыњ
дивидентініњ єр пункті ‰шін артыќшылыѓы бар ... ... ... ењ жоѓары дењгейі 20%-ѓа дейінгі мµлшерде ќосымша тµленеді.
Артыќшылыѓы бар ... ... ... бір ... ... ... жойылу барысында оныњ м‰лкінбµлісуде артыќшылыќ ќ±ќыќтары
иелену м‰мкіндігімен сипатталады.
Пайыз т±раќты болып табылмайтын, яѓни белгілі біp ipі ... ... ... ... ... ала ... минумумнан
тµмендемейтін облигацияларды сатып алуѓа болады.
Т±раќты табысты µнеркєсіптік облигациялардыњ акциялардан айырмашы
лыѓы, олар номиналдыќ баѓасымен ... ... ... м‰мкін, мысалѓа 100
тењгеніњ орнына 97 тењгеге. ... ... ... мµлшерде тµмендеуін
дизажио деп атайды. Оѓан ќоса, облигацияныњ ... ... ... бойынша
номиналдыќ ќ±нынан жоѓары баѓамда сатылуын, яѓни 100 тењгеніњ орнына 104
тењгеге сатылуын айтуѓа ... ... ... ... ажио деп атайды. Ажио
облигацияныњ µтелу мерзімі сєйкес келгенде, пайыздыќ тµлем дермен ќатар,
ќосымша табыс ... ... ... ажио жєне дизажио пайызына негіздлетін табысыныњ
сомасы ... ... алу ... баѓа ... ... кµрсеткіш
болып саналады. Іскерлік єлемде баѓалы ќаѓаздармен т‰сетін табысты рендит
сµзімен бейнеленеді. Т±раќты пайыз єкелетін баѓалы ... ... ... ... ... = ... ... 5%-дыќ облигация номиналдыќ баѓамынан тµмен, 100 -діњ орнына
95-ке сатылса, онда оныњ рендиті 5,26% (5 х 100 / 95) ... ... ... ... ... мен ... есепке алу дерек.
Егер, мысалѓа, облигацияныњ баѓамы 100 тењге болып, µтелу мерзімі 10 ... онда осы 10 жыл ... ... иесі ... ... 5%-га (100 -95)
тењ шамада баѓамдыќ айырманы алып отырады. Бip жылдаѓы ... ... 0,5 ... (5:10), ал ... рендит сомасы 5,76-ѓa (5,26+0,5) дейін
µседі. Сонымен ќатар, кейбір елдерде баѓамдар айырмасынан ... ... алып ... агымдыќ пайыз т‰ріндегі пайдамен салыстырѓанда
табыс салыѓы салынбайды. Б±л жерде салыќ салынбайтын табыс ... ... ... ... 5 жєне 5,76% ... ... ... кµптеген т‰рлері болады. Иелеріне ќарыз
дарын ќайтармай µмірлік пайыз тµлепотыратын облигациялар, ... ... жєне ... ... ... ... эмитенттер ‰шін бірќтар кемшіліктері бар.
¤неркєсіптік облигациялар бойынша тµленетін т±раќты пайыз ... ... ... ... ... ... ќ±лдырау уаќытында м±н дай
шыѓындар дивиденттерге ќараѓанда ерекше сезіледі.
Т±раќты табысты баѓалы ќаѓаздардыњ баѓамы єр т‰лі болады. ... ... ќор ... ... ... ... табылады. М±ндай баѓалы
ќаѓаздардыњ баѓаманыњ µзгеру себебі, єр уаќыт кезењіндегі ±лттыќ ... ... ... т±раќты табысы ±лѓайѓан мµлшерде басќа да
баѓалы ќаѓаздардыњ шыѓуына байланысты, соныњ нєтижесінде барын ... ... ... ... ... ... ... ріндегі
облигациялардан, олардыњ иелері тезірек ќ±тылуѓа ... ... ... ... ... ... ќаѓаздар сатып алады. М±ндай ... ... ... ... осында. Т±раќты пайыздыќ
облигациялар немесе басќа да баѓалы ќаѓаздары бар єрбір иеленуші ... ... ескі ... ... ... ... баѓада сатып
алу барысында немесе ескі ‰лгідегіп ... ... ... ... ‰лгідегі біршама жоѓары т±раќты табысы бар облигацияларды сатып
алѓаннан, ол не зиян шегеді ... ... ... баѓалы ќаѓаздардыњ рµлі к‰ннен к‰нге артып, ењ
бастысы ... ... ... ... айналып келеді. Олардыњ ж‰зеге
асыруыныњ ж‰йелілігі жµнінде бірнеше себептер т‰сіндірлуде:
біріншіден, ќ±нды ... ... ету ... ... ... ... бюджеттік т‰сімдерді неѓ±рлым ќаражатпен
ќамтамасыз етеді;
екіншіден, сауданын ... ... ... ... реттегі
олардыњ жоѓары айналымдылыѓын артгырады;
‰шіншіден, нарыќтыњ µтпелі кезењіне дейін ‰кімет ішкі ... ... ... де, ... ... ќаѓаздыњ орны бµлек;
тµртіншіден, ¦лттыќ Банк пен Ќаржы министрлігі арасындаѓы даскан
байланыс ... ... ±йым ... мен ... ... ... ... талап µтпейді;
бесішіден, б±л сектордыњ ќ±нды ќаѓаздарнарыѓындаѓы кєсіпќой кадрларыныњ
даярлыѓы дењгейініњ жоѓарлыѓында.
Ењ бастысы-мемлекеттік ќ±нды ќаѓаздардыњ пайда болуы ... ... ... єpi ... ... ... инфляцияны
асќындырмау ќажеттлігі ‰шін кєдеге асады. Оныњ ќолданысы ел экономика
сыныныњ ќарыздарыныњ ... ... ... ... ... ... кµлемінде азайтуѓа септігін тигізбекші. Басќаша ... ... ... ... ... дефицитті
ќар:жыландырудыњ тиімді жолы болады. Екінші бip ... ... ... ... ... ... ќажеттілігі болмаќ. Сондай-аќ,
бipiншi кезекте Ќаржы Министрлігі осы ќ±ралды пайдалана отырып, валюта лыќ
базарда аќша аумаѓын єрi ... ... ... м‰мкіншілігіне ќол жеткі
зеді делінуде. Наќты ... ... ... ... ... айналым
мемлекеттік проценттіњ дењгейін µзгерте отырып, инвесторлар жаѓынан с±ра
нысты арттырып, немесе азайтуына болады. Б±л µз ... ... ... нарыѓы ќаржы-ќаражатаѓыныњ реттейді деп к‰тілуде.
¤ткен жылдаѓы бюджет жоспарындаѓы баѓалы ќаѓаздарды шыѓару ... ... ењ ... ... бµлінген сомаѓа кеп
тіреледі. Егер ел ... ... ... ... болса, онда ‰кімeт
ќ±нды ќаѓаздар нарыѓыныњ процентін µсіреді делінуде. ‡кімет осы аралыќта
баѓалы ќаѓаздарды алдаѓы ... ... ... ... ... ... тарта бастайды. Б±л шаралар нарыќ кезењінде
ќаржылай т±ралап ќалгѓан фирмаларѓа оњды ... ... ... ... осы ... ... ... фазасы µрлеу фазасына кµшетін
болады. Экономикалыќ жаѓдайдыњ єсер ету ... ... ... ... ... ... мµлшер дењгейі ... ... ... ... ±сыныстары мен аныќталады.
Мемлекеттіњ ќ±нды ќаѓаздарды пайдалана отырып, екінші дењгейдегі
банклердіњ ... ... ... Министрлігі белгіленген дєрежеде озыќ
коммерциялыќ банкілердіњ жаѓдайына ыќпал етіп, ќалыпты к‰йге ... бар. Озыќ ... ... де, ... есебінен ќ±рыл
ѓан ‰лесі де оњаша ... ... ... ... ... ... ќаѓаздары б‰гінде
тµмендегі єрекет етуші т‰рлерімен ... ‰ш жєне алты ай ... ... ... мі ндетгер.
Мемлекеттіњ ќ±нды ќаѓаздарды шыѓарудан сєтсіз тєжірибесіде ... б±л іске 1992 жылы ... 3 ... ... ... шыѓыны
аздап ќана кіріс кестесін жоѓарлатќан болатын. Сол жылы шыѓарыл ѓан ќ±нды
ќаѓаздар ... ... ... ... жєне жай ... ... жабу ‰шін єрекет еткен еді. Айналымныњ ... ... ... ... де ... ... Олар, біріншіден,
ќкарастырылѓган кірістіњ тµмендегі дењгейі мен заем есебіндегі т±рѓындардыњ
сенімсіздігі, екіншіден, осы ... ... ... ... ... болатын. Біздіњ кќзќарасымызша, ќысќа мерзімдік ќазынашылыќ
вексельдік аукцион мемлекеттіњ басќарушылыќ ... ... ... ... ... ... ... займ аумаѓында жетекші
єpi жалѓыз єдісі болмауы тиіс.
Мемлекеттік ќазынашалылыќ облигациялар (МЌО) бюджет жєне бюджет ... ... ... ... ќарыздануларын µтеу маќсатында
шыѓарылѓан болатын. 1995 жылѓы ... ... ... ... 5 ... 200 ... ... ќ±нмен белгіленіп, олардыњ
орналастырылуы, жариялануы жµнінде ... ... ... ... ... ... ... ќарызын ќайтарып, салыќтыќ тµлемдерді
ќарастырып (берешектермен, µтелімдер), зањды резидент-т±лѓаларѓа несие алу
маќсатында, кредиторлар есебінен ... ... ... ... ... ... Тіркелінген б±л жаѓдай бойынша зањды делдал т±лѓалармен
алѓашќы ќ±нды ќаѓаздарды ... ... ... ... ажиотаж
жасап, єpi ќызу сауданы жандандыра т‰суге м±рындыќ болды.
Біраќта ... ... ... ... ... ќ±н ... ша
(ќарыздар белгілі ќ±н бойынша жабылады) аяќталмаќшы. Алѓашќы ќазы нашылыќ
міндеттердіњ шыѓарылымындаѓы процентік кемшіліктер дебиторлыќ ... ... ... ... дењгейі мен ... ... ... ... ... ... ... кєсіп орындары
мен жеке т±лѓаларына капиталды жеткізу ‰шін міндетті зањ ... ... ... шетел займдарын тењге ќатынасы жаѓдайында ќабылдауды µз
алдына ж±мыс ж‰регізе алатын зањды ... ... ... ... ... рµл ... займдарын тењгеге айналдыруды кµздейтін
болады. Оѓан міндетті т‰рде белгілі бір уаќыт аралыѓында µзгеретін валюта
бойынша екі есе ... ... ... м‰мкіндігіне ќарай енгізу
кіреді.
Ќарыздыќ міндетгерді орныќтыру ‰щін мемлекет ... ... ... ... ќамтамасыз ету ‰лeci;
ќ±рамалы (комбинированный).
Несие беруші займды екінші ... ... ... ... ... ш±ѓыл µзгерістеріне келісім білдіреді. Coныњ ... баѓа ... ... ... ... ... кіріске
жаќындап тєуелді бола т‰седі.
Жалпы, алдынѓы келтірілген єдістер мен ±сыныс Ќазаќстан ... ... ... ... ... ... ... ќ±нды ќаѓаздар мен
ќазынашылыќ міндеттемелерге пайда тигізер. Ендігі жерде ... ... ... ... ... ... ... мен ±йымдардыњ ‰лесіне
тиіп, баѓалануында болса керек.
2003 жылы Қаржы Министірлігі бірінші рет орта мерзімді айнмерзімі ... ... (6, 7 , 8, 9, 10 ... МЕОКАМ) бағалы қағаздар шықты.
Қазіргі кезде айналымда барлық ортамерзімді қаржы Министірлігі мен ... ... ... бар. Қаржы Миністірлігі 2003 жылы желтоқсанда
айналым мерзімі 10 жыл МЕОКАМ арнайы ... ... ... ... ... ... жылыға Қаржы Миністірлігі өткен жылмен салыстырғанда бағалы
қағаз ... ... екі есе 105,3 млрд ... ... өсірді. Жалпы
көлемде қысқа мерзімді бағалы қағаздар 7.8% (8.2 млрд ... ... (97.2 ... тенге) құрады. Қаржы Миністірлігінде мемлекеттік бағалы
қағаз айналымында 50% 162.7 млрд ... ... ... ... ... бағалы қағаздарда кіріс динамикасы (соңғы
аукциондардан) әр түрлі бағыттарда ... ... ... ... ... ... ... (Мысалы, МЕККАМ-3. 5,3%дан 5,99% дейін, МЕККАМ-
6. 5,58% тең 5,90%-ға дейін). Орта ... ... ... ... ... көзі ... ... МЕОКАМ-2 ден-8,37% - тен 6,34%
дейін, МЕОКАМ -3 8,23% тең 6,22%- ға ... ... 8,47% тен ... МЕОКАМ-6. 6,49%-тен 6,19%-ке дейін, МЕОКАМ-10-6,57%-тен 6,50%-ға
дейін). 7 және 8 жылдық МЕОКАМ кірісті ... ... 6,19% ... ... 9 ... ... ның ... 6,30% тен 6,40% ке дейін
өскен.
2003 жылы ашық ... ... Банк ... ... ... репо ... көлемі 1 жыл ішінде -17,3%, 476,1 млрд тенгеге
дейін, ал керісінше репо операциясының көлемі – 42,6% , 21,8 млрд ... банк 1 жыл ... ... ... ... 2,9 ... млрд. теңгеге дейін көлемін өсірді. Нотаның максималды нотасы 2,90
тіркелген. Тоқсан ... ... өсу ... ... сәуір-42,9 млрд.
тенге, мамыр-70,4 млрд тенге, маусым-89,7 млрд тенге. Нота ... ... екі ... банктердің жоғары өтімділігінен тазару әсер
етті. Ұлттық банкегі НБА эмиссиясы көлемінің өоның ... 3,1 есе ... ... (198 ,6 ... ... дейін). Қысқамерзімді ноталармен тиімді
кіріс төмендеді 5,89 %-дан 5,07 %- ға ... ... ... ... ... ... ... жабуға айналымға шығару
ережесіне өзгерістер мен ... ... , ... байланысты. 2003
жыл маусымынан бастап айналымға ноталарды 91 күннен жоғары 1 ... ... ... ... Кәзіргі кезде нарықта тек қан айналым мерзімі 91
күннен жоғары ... ... жыл 1 ... ... бағалы қағаз нарығында портфель
ді басқаратын 50 брокер дилерлер, 19 ... 11 банк ... ... ... және 8 ... ... ... 2003 жыл 1 желтоқсанда
эмиссия ның күші бар 2966 АҚ ... ... 3513 ... 2003 жыл ... 103 ... акция (2002 жыл – 86 эмиссия) және жалпы номиналды құны
83,3 млрд тенге мемлекеттік емес 26 ... (2002 ... ... ... номиналды құны 48,2 млрд тенге) тіркелді. Мемлекеттік емес бағалы
қағаздары мен шарт жасасу көлемнің 2002 жыл деңгейін 34 % ... ... ... млрд ... ... КАSE шартта жасалатын негізгі үлес салмақ
бұрынғысынша «А» ... ... ... КАSE ... ... емес бағалы қағаздаздарға келеді. Берілген факт.
1 ақпан 2004 ж. корпоративті бағалы қағаз нарығында акция шығаруға күші
бар 2924 акционерлік қоғам тіркейді. ... ... ... ... ... 52 брокер-делдалдар, 19 тіркеуші, 10 банк-кастадиондар, 2 өзін-
өзі реттейтін ұйымдар және 10 ұйым қызмет етеді. 2004 жыл ... ... және ... құны 5,0 млрд. теңге мемлекеттік емес бір ... 1 ... ... 3523 ... ... күші бар және номиналды
құны 1792 млрд. теңгеге тең, 71 ... емес ... күші ... жылы 142 ... және ... ... құны 63,6 ... тенгеге тең,
мемлекеттік емес облигациятіркелді.
Корпоративті бағалы қағаздар нарығы сапалы өсуде, ... 2002 ... ... ЖАҚ ... ... ... алғаш рет суммарлы
номиналды құны 1 млрд. теңгеге тең. ... +4,75% ... ... ставкасымен идекстелген корпоративты ипотекалық облигация
шығарылды. ЖАҚ ... ... ... ... агенттігінен статус қа
ие болғаннан ... 2003 ж. ... ... ... ... 10 жыл мерзімге 1,8% пайдамен 3 млрд. тенге сомасына екінші ипо
текалық ... ... ... , ... ... үшін ... пайыздық
ставканы 12,6% дейін төмендетті. Бұдан басқа, 2003 жылы желтоқсан-2004 ... КИК сол ... 4,3 ... ... сомасына облигацияны 3-ші рет
шығаруды орналастырды, ал табыс жылдық инфляция индексіне 1,2% ... ... ... ... жылы ... айында эмиссияның мемлекеттік бағалы ... ... бір ... ... 25,6% 9,6 млрд теңгеге ұлғайды. Осы бағалы
қағаз 2,9% 173,9 млрд ... ... 2004ж ... ... 4 аукционнан орта
мерзімдегі қағаз өткізіледі. Олар: 2,4,5, және 10 жылдық МЕОКАМ ... 4 ... ... 8,16% дан 6,09% ға ... ... ендеше басқа
қалған құралдар өзгерген жоқ және 2 жылдықты –5,88%, 5 жылдықта–6,18%, 10
жылда–6,50% құралды.
Қаржы ... ... ... ... оған қоса ... ақы 2004 ж ақпанда 6,2 млрд теңгеге толтырылды.
Нот эмиссиясының көлемі Халық Банкте 2004ж ... ... бір ай ... 44,4 млрд теңгеге дейін төмендеді, орта аймен алғанда эффективті
кіріс 5,05%дан 5,04% ға ... ... 2004ж. ... айында 18,3 млрд
теңгеге жетті. Сонымен барлық көлем ... бір айда ... ... ... ж ... ... репосының келісім операциясы Халық Банкінде
азғантай төмендеді. Осы жылы ақпанда мемлекеттік бағамы қағаздарына екінші
жақтағы ... және ... репо ... ... ... желтоқсанында МЕАКАМ-ның мерзімнен бұрын өтегеннен кейін,
инвесторлар 2004 жылдың қаңтарында операцияларды негізінен ... ... ... ... ... ... зейнетақы активтерін
инвестициялаудың жаңа милиттері күшіне енді, олар ... ... ... қол ... ... ... инвестициялық
портфельді анағұрлым тиімді диверсификациялауға мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... ... Банк ноталарымен сауда-
саттықты белсендендіруге әкелді, ал ... ... ... ... ... ... жеке қарызы нары ғының тың
белсенділігі аталған құрал-жабдықтың түсім құралдарын ... ... ... жаңа ... объектісі ретінде сатудың жоғар лауымен, ішкі
нарықтағы теңге бағамының долларға дейін көтерілуімен түсіндіріледі. ... 2004 ... ... ... 2003 жылғы желтоқсандағы айналымға
«орын» береді. Егерде МҚҚ ... ... ... ... ай ... онда 2003 ... ... биржалық аптасында (20 желтоқсан
2003ж-7 қаңтар 2004ж) басты жаңалық айналымдағы қалдық МЕАКАМ-ды мерзімінен
бұрын өтеу болды. ... ... ... ... ... ... Қаржы Министрлігі және Ұлттық Банктің облигациялары бойынша көлемді
төлемдер, сәйкесінше, теңгенің шама дан тыс ликвидтелуіне соқтырды. Бұл ... ... ... Банк ... ... ... ол биржадағы
олардың айналымын арттырды. Инвесторлар портфелінің жаңа ... ... ... артуы салдарынан қайта құрылуы ... алып ... ... ... асып кетті, бұл өз кезегінде,
облигацияларды өспелі бағамен сатуға мүмкіндік бермеді. ... ... үшін ... ... ... өсті. Аталмыш тұжырым муниципалдық
міндеттерге де бірдей болды. Жылдың қорытынды айналымы, ... ... және ... ... ... ... ... нарықта
шамадан тыс жоғары белсенділікке әкеп ... ... ... ... ... МҚҚ ... ... көлеміндегі биржалық
айналым үлесі (операциялар бойынша) 73,3%-ды құрады. 2004 ... ... ... (8-14 ... нарық жаңа МЕОКАМ және ноттардың
орналастырылуымен ... ... ... ... өтеліп
кеткеніне қарамастан олардың жоғары сұранысқа иелілігіне айта ... ... ... ... ... ... ... динамикасы әсер
етеді. Апта ішіндегі МҚҚ айналымы ... ... ... ... ... ... ... болды. Шамадан тыс
ұсынғандағы ... ... ... пайданың жоғарылауында көрініс
тапты. Осылайша апта ішінде инвесторлар валюталық облигациялардан құтылып
отырды. Өте қысқа ... ... ... ... ... ... болғандықтан баға жағынан өсті. Талдау кезеңіндегі қазақстандық
екінші деңгейдегі МҚҚ нарығының жалпы көлеміндегі ... ... ... ... 90,1%-ды құрады. Кесте 2.
2004 жылдың қаңтарындағы KASE-дағы айналым
құрылысы мен шарттар көлемі.
|KASE нарығының|2004 |2003 ж ... айда ... айға ... ... | | |
| ... | | |
| | |2003ж ... ... |тренд |
| | ... | |2003 жыл | |
| | | |млн. |% | |млн. |% |
| | | ... | | ... | ... |658,0 |306,6 |+351,4 |+114,6 ... |-424,7 |-39,2 ... | | | | | | | |
| |17,9% |14,4% | | |24,7% | | ... |0 |0 |0 |0 |495,1 |-495,1 |х ... | | | | | | | |
| |0% |0% | | |11,3% | | ... |426,6 |218,5 |+208,2 |+95,3 |498,2 |-71,6 |-14,4 |
| |11,6% |10,2% | | |11,4% | | ... |128,3 |78,5 |+49,8 |+63,5 |206,6 |-78,3 |-37,9 |
| |3,5% |3,7% | | |4,7% | | ... (МҚҚ ... |1528,9 |+936,6 |+61,3 |2 092,2 |+373,3 |+17,8 |
|жәнеҰҚҚ), | | | | | | | ... | | | | | | | |
| |67% |71,7% | | |47,8% | | ... |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... |3 678,4 |2 132,5 |+1 546,0|+72,5 |4 374,7 |-696,3 |-15,9 |
| |100% |100% | | |100% | | ... ... ... (15-21 ... басты инвесторлардың МЕОКАМ-мен
жұмыс жасауға қызығушылықтары жоғалды. Нарықтың қатысушылары ... ... ... ... ... ... облигацияларға орналастыруды ұйғарды, ал жеке қарыздағы
еуронат нарығындағы ... ... ... ... долларға
бекітілуімен түсіндіріледі. Талдау ... ... ... МҚҚ ... ... ... ... айналым үлесі
(операциялар бойынша) 99,7%-ды құрады.
Үшінші биржалық аптада (22- 28 ... ... ... арқасында МҚҚ бойынша биржалық операциялардың көлемінің өсуі
байқалды. Аптаның ерекшелік ... ... ... бағалардың
төмендеп, зейнетақы активтерін инвестициялаудың жаңа лимиттерінің пайда
болуымен түсіндіруге болады. Талдау ... ... ... МҚҚ ... ... ... биржалық айналым үлесі
(операциялар боыйнша) 97,1%- құрайды.
Жалпы алғанда, МҚҚ-ң ... және ... ... атап ... жылы даму ... ... ... Дегенмен, Қаржы
Министрлігі жаңа ұзақ мерзімді мемлекеттік облигациялар шығаруды жоспар лап
отыр. Осы қағаздардың кірістілігі инфляциямен ... ... яғни ... ... ... мерзімі-15-тен 20 жылға дейін және онда алдын-
ала өтеу ... ... ... ... ... бұл
қағаздарды зейнетақы қорлары сатып алуға арналған арналған, және де ... ... ... жіберілмеуі мүмкін. Қаржы министрі Е.
Досаев жаңа облигацияларды ... 2004 ... ... ... болжайды.
МҚҚ нарығындағы тағы бір ... ... ... ... ... алып ... болып табылады. Жаңадан
енгізулер алғашқы деңгейдегі нарықтарға тек қана банктер ғана емес, сонымен
қатар ЗАБК қоса алғанда ... емес ... ... ... жол
ашу мүмкіндігі қарастырылып отыр. Мұнда ең ... ... ... ... ... ... Қаржы Министрлігі 06.10.2004ж. өтемі аяқталатын бесжыл
дық еуро облигациялық зайымды 300млн. ... ... ... дайын.
2004 ж. қаңтардағы мемлекеттік емес бағалы қағаздар нарығы.
2004 жылдың қаңтарында МЕҚҚ бойынша нарықтың барлық секторында (репо-
операция секторын қоспағанда) 128,3 млн. ... ... 291 ... ... 2003 жылдың желтоқсанымен ... МЕҚҚ ... ... 78,3 млн. ... төмендеді. Өткен жыдың сәйкес
кезеңімен салыстырғанды – 49,8 млн. долларға (немесе 63,5%-ға) ... ... ... ... (қаңтар 2004ж.)
2004 жылдын қантарыңда KASE-да МЕҚҚ сатылуы кестесі
Кесте 3
|Бағалы | ... ... ... |Шар |
|қағыз коды|Эмитенттер ... ... ... ... |
| | |мың ... ... ... | ... |ААҚ ... |33 968,1 |4 756,4 |4 835 700 |21 |
|KZTOe1 |ЖАҚ ... ... ... |6 640 000 |2 ... ... ААҚ ... |924,9 |4 573 509 |16 ... |«Валют-Транзитбанк» ААҚ |3 482,0 |489,2 |1 513 290 |23 ... ... ... ... ... |495,1 |3 072 798 |4 |
| |АҚ | | | | ... |«Альян-Банк» ААҚ ... |414,4 ... 000 |6 ... ... | | | | |
| ... ... ЖАҚ|2 866,4 |407,7 |391 050 000 |9 |
|KZIKb3 ... | | | | |
| ... ... ... |394,6 ... |7 ... |«KazTransCom» |2 772,5 |390,9 ... 906 |10 ... ... АҚ ... |366,6 |22 607 |3 ... |55 ... ... |2 681 133 427|268 |
2004 жылғы қаңтарда KASE-дағы МЕҚҚ айналымы келесі түрде болды: барлық
жүргізілген шаралар көлемінің (270290 мың ... 21,1%-ы . ... ... МАП ... 7,4% ... мың ... сату-сатып
алу секторына-71,6% (91828,9 мың доллар). 2003 жылғы МЕҚҚ ... ... ... ... ... алғашқы орналастыру
үлесі, операцияларының көлеміның 9,4%; МАП секторына-14,6% сату-сатып алу
секторына 76,0%.
МЕҚҚ-ды сатудың көп көлемін сату 2004 ... 29 ... ... ... ... 32,8 млн. долларды құраған.
Сурет 1.
МЕҚҚ бойынша сату-сатып алу шаралар көлемі қаңтар, 2004 жыл
2004 ... ... МЕҚҚ ... ... 2003 жылғы қорытынды
айналымының кейін төмендеуі-соңғы жылдарға тән сипат. 2004 ж. ... ... ... ... ... инвестициялық
мүмкіндіктерінің жоғарылауымен байланысты, сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... 15,5% мемлекеттік
акциялар пакетінің (МАП) ... және ... ... ... ... ... алғанда МЕҚҚ биржалық нарығының 2004 жылдың
қаңтарында ... ... ... ... ... ... сектордың даму үлесін көрсетеді.
Корпоративтік облигациялардың биржалық нарығы
2003 ... ... ... ... (25.12.2003ж.-7.012004ж.)
корпоративтік облигациялар нарығында әртүрлі әсерлер негізінде инвесторлар
портфелінің өзгеру тенденциясы ... ... ... инвестициялық
тәуекелдерден қорғайтын жаңа қағаздардың үлкен көлемінің бірінші ... ... ... ... Ипотечная компания» ЖАҚ); теңгенің
тезарада долларға көтерілуі; қаржы министрлігінің ... ... ... ... өтеу ... ... қорытындылары бойынша,
жасалған шарттарға сүйенсек, сол қалпында қалды.
Жалпы 14 қаңтарда 2535,9 млн. долларға ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады (3 сурет).
Аталған көрсеткіштің өзгеруіне «БТА ... ЖАҚ, ... АҚ ... ААҚ ... KASE ... ... ... әсер
етті. Бірінші биржалық аптада (8-14 сәуір) ... ... ... алушылар үшін барлық қағаздар түрлерінің табыстылығының
біртіндеп төмендеу ... ... қол ... 2.
Облигациялар нарығы индикаторларының динимикасы
қаңтар, 2004 жыл
—— Облигацияның нарықтың тік капитализациясы, млн. долл.
- - - ... ... ... 7 күн ... ... жаңадан орналастырушылар болған жоқ.
Талдау аптасында, «КИК» ЖАҚ өз ... ... ... ... ... бұл ... ... қорлары лимитінің жойылып кетуі болды.
Корпоративтік облигациялар нарығы капитализациясы 7 күн ... 5,3 ... ... 14 ... 2541,1 млн. долларға жетті (2 ... ... ... қағаздарды сату бағасының артуымен, доллар
бағамының ... әсер ... ... ... (15-21 қаңтар) «КИК» ЖАҚ өз облигацияларын
толығымен орналастырғанға ... ... ... ... ... ... ... Нарыққа «Қаражанбасмұнай» ААҚ-ң инфляция және ... ... жңа ... ... ... Жүзеге асырылған үш
шарттың нәтижесі 9467,5 мың долларға жетті. Аптада ... ... ... ... ... ... KASE_BY ... динамиканы көрсетті. Теңгенің тезарада ... ... ... ... ... құнын өсерді. Аталған сұраныс
ұсынысыз қалды. Облигациялар нарығы капитализациясы 7 күн ішінде 62,3 млн.
долларға көбейіп, 21 қаңтар 2004 жылы 2603,5 млн. ... ... ... ... KASE ... ... «Казкоммерцбанк» АҚ-ң үшінші эмиссиялық
облигацияларын қосу нәтижесіне өзгерді.
Үшінші биржалық аптада (22-28 ... ... ... ... ... байқалды. Корпоративтік облигациялар нарығының
капитализациясы 7 күнде 9,5 млн. долларға өсіп, 28 қаңтарда 2613,0 млн-ға
жетті.(2 сурет).
Акциялардың ... ... ... ... ... ... (25.12.2003 ж.-7.01.2004ж.)
акциялар нарығында мәмілелер көлемінің күрт төмендеуі анықталды. Нарықтағы
басты орында «БанкЦентКредит» ААҚ ... ... ... ... ... ... ... акцияларының бағалы аз мөлшерде
төмендеді. (7,0%-ке), сонымен ... ... ... де ... өсуі «Қазақстан халық банкі» АҚ-да (9,9%), «Қазақмыс Корпорациясы»
АҚ акцияларында (0,02%), «Нефтебанк» АҚ (22,9%), ... АҚ ... ... ... кезең ішінде 1 000,000 теңге бағасында мәміле
жасалған. Акциялар нарығының капитализациясы 179,2 млн. ... ... ... ... ... ... ... себебі жоғарыдағы тізілген
АҚ-ң акцияларына бағаның артуымен түсіндіріледі.
Бірінші биржалық ... 2004 ж. (8-14 ... ... ... ААҚ-ң қарапайым акцияларының бағалы апта ішінде 3,1%
өсті. ... ... АҚ-ң ... акциялары бағасы 0,02%, «Темір
банк» АҚ-нісі-2,4%-ке «Зерде» АҚ-нікі 2 ... ... ... акциялар
бағамы өзгеріссіз қалды. Акция нарығы капитализациясы апта ... 13,2 ... 2592,9 млн. ... ... 3.
Акциялар нарығы индикаторының динамикасы
қаңтар, 2004 жыл.
—— Акциялардың нарығының тік капитализациясы, млн. долл.
- - - ... ... ... ... (15-21 ... акция нарығында мәнді еш нәрсе
байқалмады, тек «Қазақмыс ... ... ... ... ... төмендеді. 7 күн ішінде «АлматыКұс» ААҚ-ң қарапайым акцияларына
баға 2%-ке, ... ... ... «Қазақтелеком»
акцияларына 39,3%-ке артты. Сонымен бірге «ТНК Казхром» АҚ, ... АҚ ... ... 5,9%, 5,2%-ке түсіп кетті. Акциялар нарығының
капитализациясы 204,1 млн-нан 2388,8 млн. долларға төмендеді. (сурет 3)
Үшінші биржалық аптада (22-28 ... ... ААҚ ... ... ... «ТНК ... ... 2,5 есеге, «Казақмыс
Корпорациясы» АҚ-да-40,3%-ке артты. Жалғау ... ААҚ ... ... ... ... ... капитализациясы апта ішінде 360,8 млн-нан
2749,6 млн долларға өсті ... Бұл ... ... жоғарыда аталған
бағалы қағаздарға бағаның өсуі болды.
2.2 Туынды нарыќтыњ мањызы мен олардыњ жаѓдайы.
Ќазаќстан ќор нарыѓыныњ ... ... ... ќаѓаздармен
жасалатын операциялардыњ жоѓары ... µз ... ... ... ... іздестіруді ќажет етеді. Олардыњ біріне ... ... ... ... ... ... ... опциондар кењірек
дамыды. Осыѓан байланысты акционер енетін ... ... ... алу ... ... ... ... сатушы, оныњ
акцияларыныњ сату нарыѓына ... бip ... ... ... ... ... иeci ... біраќ оларѓа ќ±ќыќ алатын опционды
иеленуші, ќатыс нєтижесіне айналѓанѓа дейінгі уаќытќа б±л ... ... ... ... жаѓдай туѓан кездері опционды иеленуші тиісті
кантрактіге сєйкес тез арада ќайта сата отырып, зиянды тµмендетеді.
Сµйтiп ... деп ... ... ... ішінде єрекет ететін,
т±раќты баѓада белгілі бip акциялар санын сатып алу немесе ... ... ... ... ... сатып алушы оны сатуѓа опциондыќ
сйаќы тµлейді, оны опцион ... ... ... алу ... кез ... контрактідегі мерзімде, контрактіде
кµрсетіл ген акциялар ... ... бір ... ... ... ... береді.
Eкi жаѓдайда да опционды сатып алушы тµлейтін сыйаќы мµлшері єр турлі
себептерге байланысты келеді, соныњ ішінде сол акциялардыњ ... ... ... ... ... ... контрактініњ
ќызмет ету мepзiмi, ењ соњында ... ... ... пен ±сыныстыњ
шекті ќатынасы єдетте сыйаќы бip ... ... ... ... контрактініњ мерзімініњ ±лѓаюымен байланысты сыйаќы мµлшері
де±лѓая т‰седі, біраќта тікелей ... ... ... сатып алушы мен сатушыныњ µздеріне ... ... ... ... егер сатып алушы уаќтылы сыйаќы тµлеуді міндеттемесі ретінде
санаса, ал ... ... ... немесе баѓалы ќаѓаздарыныњ кепілі
т‰рінде, µз міндеттемелерін орындауѓа белгілі бір кепілдеме ... ... ... салу жєне оныњ ... ... экономиикасы дамыѓан барлыќ
елдер ‰шін ic ж‰зінде ортаќ ж‰йемен ... ... ... опциондар
орындалу мерзіміне байланысты екі типке бµлінеді: еуропалыќ, американдыќ.
Еуропалыќ опцион - келісілген уєде ... ... ... ... ... ... - ... бойынша алдаѓы к‰нді де жєне оѓан дейін
кез келген уаќытта да орындалу жіберілетін опцион.
Опциондар ... ... ету ... ќайта сатылу негізінде
иеленушілерін бірнеше рет ауыстырады. Б±л жерде ќайта сату ... ... ... ету мерзіміне таянѓан сайын тµмендеп отырады. Опциондар
жасалатын мємілелер биржалыќ ... бip ... ... секцияларында
ж‰ргізіледі.
Опциондармен сауда "еркін айќай" єдісімен ж‰зеге асырады. Іс ... ... ... ... ... єрекетімен peттeyшлiк жетекшілік
етеді. Оныњ жан-жаѓына брокерлер мен дилерлер жиналады. Реттеуші ідетті
біp актив ... ... ... Ол ... ... ... баѓа белгіей
отырып, сауда к‰нін жабылуына ќарай баѓаны наќтылайды, топ арасынан сатып
алу жєне сату б±йрыќтарын тіркейді, ... ... ... аќпараттар береді
жєне т.б. Броекрлер мен ... ... ... ... ... µкілдері
болып табылады.
Опциондармен жасалатын сауда екі ... ... ... "ќоѓамдыќ
б±йрыќтарѓа" негізделген мємілелерде брокерлік-дилерлік фирмалардыњ
мудделері есебiн ж‰ргізілетін ... ... ... ... кµрсетеді , яѓни опциондарды сатыа алу немесе сату ... ... ... ететін жеке жєне зањды т±лѓаларѓа арналады. Б±л
мємілелер делдалдыќ фирмалардыњ тµленеді. Екiнші ... ... ... ... ... пайда табады немесе µзініњ есебінен зиян етеді. Б±л
жерде брокерлік жєне дилерлік ќызметтіњ айырмашылыќ ... ... ... ... серияда сатушылардыњ с±ранысы мен
сатып алушылардыњ ±сыныс сыйаќысыныњ мµлшерін ... ... ... ... ... аныќталѓанша сериялардан туындайтын
мємілелерге ќол жеткізеді. Дилерлік мєртебесі бар єтбір биржашы алмастыруѓа
к‰нніњ басында ѓана ... ... – аќ ... ... ... ... ќатынасуы тиісті. Алмастыру уаќытында ќандай да бір серия бойынша
мємілелерге байланысты ±сыныстарѓа тыйым салынады.
Ертењгілік алмастыру биржаныњ ж±мысыныњ басталуынан ... ... ... биржашылар барлыќ класс серияларыныњ брокерлік жєне дилерлік
желі бойыншасатып алу жєне сату ... ... ... ... єр
серияда сатып алушылар мен сатушылардыњ ±сынысы жинаќталады. Олармен ... ... ... ... да ... бастаѓаннан кейін реттеуші, сауда к‰нініњ басындаѓы баѓа
белгіленімін ќ±райтын с±раныстыњ ењ жоѓары ... жєне ... ... ... ... ... ... баѓа белгіленімініњ
±сыныс баѓасымен ... ... ... ... ... єр ... µз ... «ењ жаќсы баѓа бойынша» арнау туралы б±йрыѓын
ескере отырып, ... ... ењ ... ... ... ... тиіс , яѓни тµменгі баѓада сатып алып ... ењ ... ... ... ... ... ... барлыѓына бірдей осы
баѓада басќа мємілелерді жасауѓа м‰мкіндєк береді жєне келесі серияѓа µтеді
жєне т.б. ... ... ... ... ... м‰шелері барлыќ
серияларда сатып алу-сатуѓа деген ±сыныстарынжасайды. М±ндай да белгілі бip
регламент єрекет етеді.
1. Егер биржашыныњ ... ... ... ... сатќысы келетін
баѓасы реттеушініњ µтінішіне сєйкес келмесе, дилерлер ќарсы ... ... Б±л ... реттеуші арќылы рєсімделетіен, биржашылар арасында
сауда келісімі ж‰ргізеді.
2. ... жєне ... ... ... ... жасалады,
себебі єр ќайсысы кез келген жања ±сынысты естуге тиіс.
3. Сатып алу жєне сату ... ... ... ... екі ... ... ... жеке-жеке хабарлауѓа міндетті жєне егер
екуіне де ±сыныс болмаса, б±йрыќты біріктipe отырып, мємілені жасай
алады.
4. Брокер мємілені µзініњ фирмасы ... ... ... ... ... ... комиссиондыќ аќы алуѓа ќ±ќысы жоќ, яѓни ол, таза
делдал ретінде немесе мємілеге м‰дделі екінші жаќ ретінде ... ... Егер ... бір ... ... ... ... алса (сатса),
біріншікезекте сол серияныњ опциондарын сатып алуѓа (сатуѓа) ќ±ќы
алады. Басќаша ... ... ... кімніњ атына бекіту
керектігіне м‰мкіндік алады.
Опциондыќ кластаѓы сауданы жањарту ... ... ... Қазіргі еліміздің экономикасы нарықтық қатынастардың қалыптасу
процесінің жүруімен сипатталады. Нарықтық экономиканың даму процесіне, яғни
инфляцияның өсу қарқынын ... ... ... ... ... мөлшеріне, туынды бағалы қағаздар нарығының үлесі ... ... ... ... ... ... ... елдердің
тәжірибесі көрсеткендей, адамның еңбек етуге деген ынтасы, яғни адамның
жұмыс істеуі, ақша ... ... ... ... ... ... мемлекеттен тәуелсіз болған жағдайда ғана жүзеге асырылады.
Қазақстан қор нарығының қалыптасу жағдайында ... ... ... ... ... тәуекелділігі өз кезегінде ... ... ... ... жеделдетеді. өнеркәсіптік
кәсіпорындарды акционерлеу барысында туынды бағалы қағаздар кеңірек дамыды.
Туынды бағалы қағаздар - екінші ... ... ... Бұл ... қор ... ... акциялары мен облигациялары емес,
оларды сатып алу-сату бойынша операциялар жүзеге құқық беретін ... ... ... бағалы қағаздарға: варранттарды, опциондарды,
фьючестерді жатқызамыз. Варрант: ... ... ... ... баға ... акциялар сатып алуына жеңілдік құқығын білдіретін
бағалы қағаздар. Мысалы, инвестер эмитенттің жай акцияларына бағасы 10 ... ... ... ала ... ... ... ... алады.
Егер 1 жыл өткен соң эмитенттің жай акцияларының бағамдық құны 10 мың тг-
ден асып ... ... онда ... ... ... сату тиімді
(соңынан акцияларды сатумен бірге немесе ... ... ... қағаздар
қатарына орналастыруы бірге) ... ... ... акционерленетін
кәсіпорындардың акцияларын жеңілдікпен сатып алу құқығын қамтамасыз етеді.
Опционды сатушы, оның акцияларын сату нарығына ... бір ... ... ... қағаздардың меншік иесі болмай-ақ, бірақ оларға құқық адатын
опционды иеленуші ұтыс нәтижесіне алынғанға дейінгі уақытқа бұл ... ... ... )Олайсыз жағдайлар туған кезде опционды иеленіші
тиісті ... сай тез ... ... сата ... ... ... опцион бұл опционның қорытынды шартын ... ... ... ... баға мен ... да бір уақыт мерзімінде
бағалы қағаздарды сатып ... ... бар, ал ... қатысушы ақшалай
сыйақыға келісілген бағамен оны сатуға, сатып алуға міндеттенеді.
Опцион - ... ... ... ол ... ... ... ... байланысты, қатысушының келісілген бағаның қандай да
бір уақыт ... ... ... ... ... құқығы бар, ал
басқа сатушысы ақшалай сыйлыққа келісілген баға мен оны ... және ... ... Опционның шартында ұсынылған ұсынысты келісілген уақыт
мезгіліне дейін ұстауға ... ... ... (сатып алушы) опцион
мезгіліндегі бағалы қағаздардың курстық ... ... ... қабылдайды. Биржалық қозғалыстың курсына бағытталған
сатып алушы мен сатушылық болжамы қарама-қарсы ... ... ... ... төлеген сомасы, ол сатушыға кіріс болып есептелінеді.
Сатып алушы опционы “колл” акцияны сатуға құқық ... егер ... ... ... ... ... көтерілсе, ал опцион “пут” бұл ... ... ... ... кіріс кіреді, егер ... ... ... ... ... ... сондықтан биржада акцияны сатып алу
тиімді, содан кейін опционды сатушыны акцияларда келісілген ... ... ... ... ... ... ... сатушыға алдын-ала келісілген
шарттағы бағамен және ... ... ... бағалы қағаздарды қандай
да бір мерзімде сатып алу үшін келісілген сый ақы ... Егер ... ... ... ... ... ... онда бұл жағдайда
құқықты заңды қолданамыз. ... ... ... ... бағасы
ұсыныс пен сұранысқа байланысты. Мысалы, АВС ... 1.03 100 ... ... тұр, ... алушы опционы келісілген 80 тг ... 30 тг ... алуы ... Егер АВС акция курсы ... ... ... 1
данасы 110 есе тг-ге көтерілсе (80+30), онда опционда сатып алушы пайда
таба алады. Опционды ... алу ... үш ... ... ... (----) ... берілген. Опционды сатып алушының болжамы
анықталмаған:
АВС акция курсы көрсетілген жоқ, керісінше ... ... 80 ... ... сонымен келісім нәтижеге келді: сатып алушы опционға ... ... бас ... Бұл ... опционның көлемі максималды, акция
курсының ... 80 ... және ... ... 30 тг болса да, сол көлемде
шығын шығады.
2. (- . -) Опционды сатушының болжамы әртүрлі болады: егер ... осы ... ... 110 тг ғана ... онда сатып алушының кірісі, не
шығыны болмайды. Ол ... ... жаңа ... ... ... сол
уақыттағы курспен сатып алады делік. Егер АВС-100 акциясын келісім бойынша
80 тг-ден ... ... Оған 8000 тг ... (3000 ... егер ... ... ... бағалап 90 тг сатса 9000 тг табады. Бұл жағдаймен ол
3000 ... 2000 тг ... ... ... Бұл ... ... курс
нүктесі 80 тг жақын болса, опцион сатып алушының шығынының орнын толтыру
соғұрлым төмен ... “80 тг ... ... ... ... 0-ге тең, ... тг нүктесінде” шығыны 0-ге тең.
3. (.......) Сатып алушының болжамы анықталған; келісімшарт мерзімінде
АВС акция курсы көтерілді. Бұл ... ... ... ... ... ... шектеледі. Егер 31.08. АВС акция курсы 120 теңге ... ... онда ... алушы кірісі 1000 тг тең болады. 100 акцияны 80 тг-
ден сатып ... 8000 тг ... ол ... 120 тг ... ... ... ... Аяғында 11000 тг жұмсап (8000+3000) ол 12000 тг тауып, ол 1000
тг кіріс алады. Сурет 4.
Сатушының ... ... ... ... ғана ... ... ... қатар сатушының да болуға құқы бар.
Мысалы: сатушы сатып алушыға 30 тг аванс төлейді, ... ... ... ол кез ... ... 1.03. және 31.08. 100 акциясын 100 тг-ден сата
алады. Сатушы өз құқығын ... ... егер ол өзі ... арзан
бағамен сатып алған жағдайда.
Мысалы: АВС акциясы 1.03. курсында 100 тг тең. Сатушының 3 ... 90 тг ... ... ... тг мен 10 т. Сатып алынды. Егер АВС акция
курсы 80 тг-ден төмен ... онда ... ... ... ... ... 3. түрде көрсетілген. .
1. (------) Опционды сатушының болжамы анықталмаған: акция курсы өсуде
3 ай ішінде 90 ... ... ... ... 1000 тг ... ... акцияға
төлеп келісімнен бас тартты, оның шығыны 100 тг ... АВС ... ... ... ( -.-) ... сатушының болжамы жартылай анықталады: егер акция
курсы 80 тг дейін түссе, шығын 0-ге тең, ... ... ал ... ... ... 80 ... 90 тг ... болса, сатушы бөліп-бөліп
шығынының орнын толтыра алады.
3. (.......) Сатушының болжамы анықталды: Ол ... ... ... ... кестеде көрсетілген 80 тг нүктесінен түзу сызық тез жоғары көтерілсе,
соғұрлым сатушы кірісі жоғары көтеріледі.
Бұдан ... ... ... ... ... ... ... ең қарапайым түрі акция курсының
болашақ көтерілуіне қатысуға рұқсат береді. Сатып алушы әрқашан да ... ... ... ал ... ... ... курсы түскен кезде
кіріс, пайда таба алады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... болады, яғни мұнда алдын ала кім сатушы, ал кім сатып
алушы ... ... ... ... бірі ... бір адамға
аванспен сыйақы төлеп, қандай да мерзім ішінде өзінің қалауы бойынша ... ... ... немесе сату құқығымен иемденеді. Айталық келісімнің
белсенді ... ... ... 3 мың ... ... 9 айға
өзіне 1 АВС акциясын 10 мың тг. сатып алуға немесе 8 мың тг. ... ... ... 6.
Оның келесі варианттарын қарастыруға болады:
1. 80 тг нүктесінен 100 тг нүктесіне дейін, кестеде (-) ... 100 ... - ... алу бағасы, ал 80 тг нүктесі - сату ... Бұл ... ... Бұл нүктелер осы рамка ішіндегі ... ... және ... ... ... ... шығынын
белгілейді. Онда бір акцияға 30 тг-ден немесе 3000 сома теңгемен берілген.
2. АВС акция курсының қозғалысындағы ... ... ... ... қатысушының өз шығындарын жабуға мүмкіндік береді.
Акцияның 80 тг-ден 50 тг. Дейін ... ... үшін 30 ... 0 тг ... тг ... ... ... АВС курсы 50 тг-ден төмен түссе немесе 150 тг ... ... ... бұл ... ... болады.
Стеллаждық операцияны екі категорияда қарастыруға болады:
1. Стеллаж операциясындағы сатып алушы - мұнда ... ... ... ... сол ... сол ... сол бағамен сатып алуға жоба жасау.
Бірақ сатып алушы маңызды акция ... ... ... Осы опционды
сатып алушылар шығынға ұшырауы ... ... ... болса да ол өзіне шек
қояды.
2. ... ... ... - ... ... сату және ... ... акцияларды өтеу күнімен опциондарды өткізу құнымен жазуды білдіреді.
Бұл операцияларда инвестор ... ... ... сүйене отырып бір
уақытта опциондарды сатып алады, осы опциондарды жазып алуын инвестор ... ... сату мен ... ... ... операциялары жүргізіледі,
жазып алған опциондарды акциялардың ... ... ... емес
ауытқуларына сенім артады. Бұл жағдайда оның табысы опциондарды сатудан
түскен екі сый ... ... ал оның ... ... ... ... ... шығындарды білдіреді.
Енді туынды нарығының келесі бір маңызды түрі - “спрэд”. Бұл түсініктің
кең мағынасы бар: опционды саудалауда сатып алған опциондар үшін ... ... ... ... пайда алу, ұтыс алу жатыр. Ал
проценттік опцион дегеніміздің мәні АҚШ ... ... ... опциондық келісімдер жасаудан тұрады. Бұл операциялардың
негізінде посылка жатыр; ... ... ... ... ... ... бағытта өзгереді. Егер ставкалар өссе
қарыз құралдарының курсы төмендейді және керісінше ... ... ... ... ... қозғалысында хеджирімен спекуляция
мақсаттарын көздейді. Егер ... ... ... ... күтсе,
оынң осы құралдарды сатудан опциондарды сатып алу ... ... ... ... ... онда ол өз опционын өткізеді және табыс алады: егер
болмаса, онда оның ... ... ... ... ... нарықтың келесі түрі-фьючерстік келісім шарттар.
Фьючерс мәмленің бір түрі, ол ... ... ... ... ... баға ... қор ... (немесе қаржы құралдарының)
анықталған көлемін белгілі бір ... ... ... өз ... (немесе одан сатып алу) міндеттемесін алады. Қор ... ... ... ... ... ... келісім
шартқа отыру, сату, сатып алу актісі болып табылмайды; опционға қарағанда
фьючерстік келісім шарттың ... ... ... ... ... ... АҚШ-та фьючерстік келісімдердің объектілері болып қазыналық
вексельдер, орта және ұзақ мерзімді ... ... ... Оны ... ... %-тік ... деп аталады. Олардың ішінде 3 ай
мерзімдегі қазыналық вексельдер, 12 жыл ... ... ... %-Тік ... операциялар мақсаты - проценттік ставкалар
қозғалысында ... және оны ... ... ... тәуекелділіктерден сақтандыру. Фьючерстік нарықтағы сақтандыру
қарыз алушыға қандай да бір мерзімге %-дің ... ... ... және ... қарыздар бағасын салыстырмалы тұрақтандыруға, ал несие берушіге
- ... ... ... %-дің ... ... мүмкіндік
береді. Ол үшін қарыз алушылар сатуға фьючерстік шарт бекітеді, ал несие
берушілер қандай да бір ... ... ... ... %-тік фьючестермен
операциялардың келесі мысалдан көруге болады. Банктік ... ... ... 10 % ... Бұл ... ... алушы компанияға қолайлы. Бірақ оған
ссуда 3 айдан ... ... ал бұл ... % өсіп кетуі мүмкін. Осыған
байланысты қосымша шығындардан өзін сақтау үшін компания ... ... ... және қарыз көлеміне сай сомаға 3 ай мерзімде ... ... Олар ... %-қысқа мерзімде банктік қарыздар %-мен
сәйкес келеді. Компания фьючерстік келісім бойынша өзінің контрагентіне ... соң 10 % ... ... ... вексельдерді сатуға өзіне
міндеттеме алады (олардың курсы, ... ... ... 90 пунктқа тең). Егер осы вексельдер бойынша ағымдағы % ... ... 12 ... ... онда келісім шарт бойынша есептесу кезінде
вексельдер 88 пункт курсы бойынша шығарылады, ... ... ... ... айырмашылықтан табыс алады. Бұл табыс шамамен, компания
өзіне ... қары ... %-дің ... ... ... ... тең болады. Осының нәтижесі келесідей болады:
- жоғары % бойынша алынған қарыз компанияға ... ... ... ... ... ... өйткені несие бағасы
алдын ала ... ... ... ... ... 3 айдан кейін қысқа мерзімді қарыз ... ... бұл ... ... 10 % ... ... деп ... сақтандыра алады. Ол фьючерстік келісім бойынша 10 % пайда әкелетін 90
пункт бойынша пайда әкелетін ... ... ... ... ... 8 %-ке ... төмендесе, ол өзінің қарыз операциясы бойынша шығынға
ұшырайды. Бірақ сонымен бірге фьючерстік ... шарт ... ... ... ағымдағы курсы 92 пункты құрайды, яғни осы операция
бойынша курстық айырмашылық несие берушінің пайдасына ... ... ... ол ... 90 ... ... бойынша сатып алады. Бұл
курстық айырмашылық оның шығындарын жабады.
Сонымен % фьючерстік қаржы ... ... ... ... ... ... бірақ бұл коньюктураның қолайлы ... ... ... (қарыз алушы төмен түскен, ал несие беруші ... ... ... Егер ... ... ... шарт бойынша
есептеу кезінде ставкалар төмендесе, онда ... ... ... ... бойынша шығынға ұшырайды. Бірақта бұл жағдайда ... алу ... ... ... ... ... ... бағасы %-дың алғашқы
деңгейіне тең болады (10 %). Ставкалардың өсуі жағдайында несие беруші ... ... тура ... ... АҚШ-та акциямен жүргізілетін жедел келісімдер
кеңінен қолданылу да олардың курсының төмендеуін ... ... ... сату б.т. ... ... тәжірибесінде бұл операциялар өзгеше
артықшылықтары бар - бұлар орын толтырусыз сатылады.
Инвесторлардың көбі ... ... алып ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз инвесторлар акция курсының
төмендеуіне есептейді де курстық айырмашылықта табыс ... ... ... олар өз ... мен қарыздық келісім жасайды және онда кепілдік
есеп шот ... ... ... олар ... ... бұйрықты рәсімдейді,
содан кейін барлығы нарық динамикасына тәуелді болады. ... ... ... ... да ... ... ... алады, нақтырақ
айтсақ арбитраждық операциялар көмегімен. Бұл нұсқада 2 ... ... ... ... қор биржаларында бір корпорацияның акцияларын сату және сатып
алу.
- өзара ... ... ... ... ... алу.
1-ші жағдайда мысалы, “х” корпорациясының акциялары қандай да бір
мерзімде Тынық мұхиттық қор ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда инвестор акцияларды Сан-Францискода сатып
алады және бір ... ... сата ... ... ... ... сатады, өйткені бұл жағдайда әдеттегі жеткізілім мүмкін емес.
2-ші жағдайда айналыстағы облигацияларды бір мезгілде сатып алу және
орын толтырусыз ... ... сату ... ... корпорациялық
акцияларын сатып алу операциялары жасалуы мүмкін. Бұл екі жағдайда да
инвесторлық ... ... ... ала ... ... орын ... ... хеджирлеу мақсатын да
қолданылады. Орын ... сату ... ... ... ... ... қалдыру мақсатында қолдануы мүмкін. Сонымен қор нарығында
опциондар мен фьючерстер айырмашылықтарын біртіндеп жойылуы ... ... ... ... ... және де ... ... белгіленуі
жағынан да: екеуі де алып сатарлық мақсаттарда және хеджирлеуді қолданады.
Осымен қатар жалған капитал түрінің ... ... ... ... ... үшінші қатардағы есептейтін қарыздар пайда болды. Осыны айта келе
АҚШ-тағы фьючерстер ... ... 1982 ... ... ... ... биржасында кейбір фьючерстік ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді облигациялар
фьючерстік келісім шарттарды сату, сатып алу ... ... ... ... Бұл ... ... және оны ... қатардағы жалған
капиталды саудалау деп есептеуге ... Ал ... және ... ... сол ... ... қаржы құралдарымен реттеледі,
ал фьючерстік келісімдер бойынша опциондар жағдайында сол ... ... ... фьючерстік келісім шарттарды жеткізу жолымен реттеледі.
Сонымен жоғарыдағыны түйіндей келе соңғы жылдардың ақпараттарына
тоқталсақ ... ... ... ... ... 2001 жылы ... ... 2001 жылы мәміле көлемі - 656.18 мил.д.тг (2000 жылмен
салыстырғанда - 239.23 ... тг), 2001 жылы ... ... ... ... - 2.7 рет ... өткен 2000 жылмен салыстырғанда.
Биржада (ЖАҚ “Қазақстан қор биржасы”) және биржадан тыс нарықта ... ... ... ... жасауда. Жалпы мәмілелер көлемі
биржа мәмілесі ... ... тг ... жалпы мәміле көлемінен 71.4 %.
Биржа ... ... ... есеп беру жылында өзгермеді (2000 ж.
8.6 % - жалпы мәмілелер көлемінен), биржалық мәміле көлемі 304.45 ... ... ... %). Ал, 2001 жылы биржадан тыс мәмілелер көлемі 187.53
миллиард тг. (28.6%-2001 ж., 31.4 % - 2000 ж. ... ... ... 2000
жылмен салыстырғанда биржадан тыс мәмілелер көлемі - 112.45 ... ... %) ... ... тыс нарықта мемлекеттік бағалы қағаздармен-
99,9 % мәмілелер жасалынды және мемлекеттік емес бағалы қағаздармен тек ... ... осы ... ... мен ... келе ... нәтижені
қалыптастыруға болады:
- биржадан тыс операциялар нарығын дамыту мен ... ... өсу ... тенденциясы бар кәсіпорындар үшін алдын-ала листингті
өткізу, өйткені ... ... 80 ... ... ... ... операциялары биржадан тыс нарықта жүргізіледі.;
- туынды бағалы қағаздар ... ... үшін ... ... ... құру;
- туынды бағалы қағаздар нарығының механикасын үнемді, тиімді жүргізу
мен жаңғырту, өзгерту мәселелерін қарастыру;
- ... ... ... ... ... ... мамандардың білімін
жоғарлату мен туынды бағалы қағаздар ... ... үшін ... ... ... отыру.
Фьючерс –т±раќты табысты баѓалы ќаѓаздарды т±раќты баѓады алдаѓы
уаќытта ... ... ... ... наќты сатушылар мен сатып алушылар арасында контрактілер
жасауѓа ешкім тыйым салмаса да фьючерстік мємілелер ... ... ... ... ... опционѓа ±ќсас: клиент брокерлік
кењсе арќылы б±йрыѓын береді, ол б±йрыќ ... ... ... ... ... ... оныњ ... немесе орындалмауы нарыќтаѓы наќты
жаѓдайѓа байланысты аныќтадлады. Негізілері ретінде мынадай ... ... ... ... ... ... ... ж‰зеге асады. Опциондыќ ... ... ... ... ... дилер жоќ. Олардыњ орнында
«еденде сауда жасаушылар» деп аталатындар ж±мыс жасайды. Олар ... ... ... алып жєне ... опциондыќ саудадаѓыдай
Міндеттемелерді орындамайды. Саудагердіњ кей біреуі бір жолѓа
операцияларды ... ... ... ... бір ... ќызметке ќ±ќыќ
алады. Екінші топты брокерлер ќ±райды, олар ќарапайым делдалдыќ ќызмет
атќарады.
Фьючерстермен мємілені ... ... ... µз ... ... жєне ... Бірінші категория – б±л
фьючерсті ... ... ... алу маќсатында сатып алушылар, яѓни
алыпсатарды контракт заты ќызыќтырмайды. ... ... ... ... байланысты контракт бойынша тікелей байланысты. М±ндаѓы
сатушы жаќ ... ... ... ... ал ... ... жаќ
инвестор болып саналады. Екі жаќта µздерініњ т±раќтылыѓын ќамтамасыз ету
‰шінн тырысады. Опционѓа ќараѓанда фьючерстік ... ... ... да ... ... сыйаќы берілмейді.
Т±раќты табысты баѓалы ќаѓаздар фьючерсі-фьючерстердіњ біршама жауапты
т‰ріне жатады. Оныњ заты кепілденген т±раќты табысты ќаѓаздармен ... ... ... ... Б±л ... ... мемлекеттіњ баѓалы
ќаѓаздары. Фьючерсті сатушы контракіде саны жєне баѓасы кµсетілген ... ... ... ... ... µзіне міндеттеме алады. Сатып алушы
контрактіде ќарастырылѓан к‰нге сєйкес жµн контрактініњ шарттарын ... ... ... да ... ќ±ралдар арасында б±л мємшелердіњ мєнi, кепілденген
т±раќты табысты баѓалы ќаѓаздардыњ алып атынан ... ... ... ... ... µзі, инвестордыњ оларды сатып алуѓа ќаражат
салуда ешќандай тєуекелге ... ... ... ... бip ... бар, м±нда инвестор ондай ж±мсалымдардан жоѓары
табыс ала алмайды. Дегенмен де ... ... ... ие болады:
жалпыѓа ортаќ даѓдарыс жєне ќ±лдырау ... да оѓан ... ... белсенді, біраќ т±раќты емес нарыќта инвестор к‰тпеген зияндардан
саќтандырылады;
оѓан ќор нарыѓындаѓы жаѓдайѓа жєне ... ... ... ... ... ... жєне к‰ш ... ќажеті жоќ.
Артыќшылќтар мен кемші етерді салыстыра отырып, ... ... ... есепке алып, µзініњ меншікті жоспарын жасайды, ал ... ... ... ... ... ... ... мен ±сынысы
ќалыптасады. Єбір баѓалы ќаѓаздыњ µзіндік номиналдыќ ќ±ны болады ... ... ... ... ... ... оны ... Фьючерстік
контрактілер: ќысќа, орта жєне ±заќ ... ... ... ... ‰шін фьючерстік баѓа номиналдыќ ќ±нынан тµмен жєне
жоѓары болуы да м‰мкін. Баѓалы ќаѓаздар фьючерсін icкe ... ... ... ... биржалыќ опциондыќ мємілелер сирек беріледі. Кµбіне
мєміле екінші жаќтыњ есебінен бірінші ... ... ... ... µтеледі.
Кµрсеткішті (индекс) мємілелер-б±л фьючерс жєне опционѓа негізделетін
ќаржы операцияларыныњ жања ... ... ... ... ... ... µзгерісініњ
аќша коэффициентiнe кµбейтілуінен т±рады. Шыќќан сома ќатынасушы жаќтын
біреуіне тµленеді. Kµpceткішті ... мен ... ... да ... ... ќамтамасыз етілуін ќаламайды, мєміле тек ... ... ... тµмен ќозѓалуынан т‰зілетін айырма есебінде
тµленеді. М±ндай жаѓдайда фьючерстерде б±л ... ... ... ... ... ... жєне ... Баѓалы ќаѓаздардыњ
µте кµп басќа да т‰рлері болады. оларды єр ... ... ... екі-‰ш т‰piн ќарап µтелік. Корпорацияныњ жарѓысына ... ... оныњ ... ќатардаѓы» немесе айналымдаѓы баѓалы ќаѓаздарѓа ... да ... ... ... ... ... ... бар. Оларды
«ќ±ќыќтыќ баѓалы ќаѓаздар» деп те атайды. Оларѓа жазылу ќ±ќын ... ... ... ... Акцияѓа жазылу ќ±ќы акционерлерге компания
аќысыныњ жања тиражын сатып алу ... ... ... акционерлердіњ м‰лікке деген м‰ддесін ќорѓайды. Б±л баѓалы ќаѓаздыњ
ерекшелігі корпорация жарѓысында акционерлердіњ «артыќшылыќ ... ... ... ... ... ... тек жай ... иелері ѓана пайдалана
алады. Акцияѓа жазылу ќ±ќы бар єрбір акционер корпорациядан сатып алуѓа
р±ќсаты бар ... саны ... ... ... кµрсетілген арнаулы куєлік
немесе ќ±ќыќ сертртификатын ... ... ... ... баѓымдаѓы
курсынан тµмен болады.
Жазылу ќ±ќын ‰ш т‰рлі жолмен ж‰зеге асыруѓа болады.
Біріншіден, µз ... icкe ... яѓни жања ... ... алу. Ол ... ... жєне аќша aударып корпорацияѓа жіберу керек;
Екіншіден, жазылу ќ±ќын сатуѓа ... ... аќын ... да ... Ода ... ... ... корпорация µзі шешеді.
Жазылу ќ±ќы – ќысќа мерзімді баѓалы ќаѓаз. ... ол бір ... Егер ... ... биржасында айналымда болса, онда ќ±ќыќ
сертификаты да сол биржада баѓалануы м‰мкін.
Опцион - шартќа енгізілген мерзімдік талдау кµрсететін баѓалы ќаѓаз. ... екі ... ... белгілі бip уаќыттыњ ішінде келісілген аќыѓа
баѓалы ќаѓаздардыњ бipaз ... ... ... сатып алуѓа ќ±ќы беріледі,
ал екінші жаќ, ќажет болѓанда, ... ... ... баѓалы ќаѓаздарды
сатуѓа жєне сатып алуѓа міндеттенеді. Єдетте, опцион компанияныњ µзініњ
жоѓары лауазымды ќызметкерлеріне ... ... жай ... сатып алу
ќ±ќын беретін баѓалы ќѓаѓз. ...... ... стандартты
ќ±жат. Онда сатылатын баѓалы ќаѓаздар саны кµрсетіледі. Оныњ µлшемі лот деп
аталады, ... 1 ... l00 дана бір ... ... ќаѓаз болады. Опционныњ
мазм±нында опциондыќ шартта бекітілген ќ±ќыќтыњ орынлалуы, яѓни ... сату ... ... алу ... жєне баѓасы кµрсетіледі.
Опционныњ екі т‰рі кездеседі: сатып алушы опционы жєн ... ... - ... aлy ... онда опционныњ µзі сатып алынады. ... ... ... ол баѓалы ќаѓазбен бірге сатылады. Алѓашќыда ... ... ќор ... акцияѓа ќатысты болса, казіргі кезде ондай шарт ... ... ... ... ќаѓаздардыњ туынды (ќосымша) т‰рлерініњ
бipi варрант.
Варрант - ерекше баѓалы ќаѓаз. Ол ... ... ... ... ... ... меншік ќ±ќын беретін міндеттемесі.
Варрант иемденушісі ќолындаѓы варрантты (баѓалы ќаѓазды) белгілі бір ... ... ... онда ... ќай ... ... ќ±ќы бар.
Варрант - ±заќ мерзімді баѓалы ќаѓаз. ... оны ... жєне ... ... ќоса ... Б±л, ... баѓалы ќаѓаздарды алѓашќы орналастырѓанда тартымды (µтемді) етсе,
екінші жаѓынан корпорацияныњ эмиссиялыќ шыѓындарын ... ... ... - егер ... ... те жєне баѓалы ќаѓаздар
портфелін иемденуші де шыѓарса, ал варрантты тек ... ... ѓана ... ... басќа баѓѓлы ќаѓаздарымен ќоса шыѓарылѓаннан
кейін, олардан бµлініп, µз алдына айналымѓа т‰седі. Ол ... ... ... ... ... ... ... кейін баѓалы
ќаѓаздыњ сатылу баѓасы варрант баѓасына ... ... ... т‰скесін
варрант µзініњ нарыќтыќ курсына ие болады. Варттыњ жања ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Баѓалы ќаѓаздардыњ келесі тобына ќаржы нарыѓы айналымындаѓы мемлекеттік
институттардыњ жєне ... ... ... ... ... - Ќаржы министiрлігі шыѓаратын ... ... Олар ... ішкі ... µтеу ... шыѓарылады.
Баѓалы ќаѓаздардыњ б±л тура жоѓары µтімділігімен ерекшеленеді. Сондыќтан
оларды ... ... деп те ... Олар ... баѓамен
(дисконтпен), яѓни номиналынан тµмен баѓамен сатылады, ал ... ... ... ... ... ... µсімді ќ±pайды. Ќазыналыќ
вексельдер 91, 182, жєне 365 к‰н ... ... иесі ... ... ... кµрсетілген мерзімі біткесін ол ... ... - ол ... ... салымын алѓандыѓын
куєландыратын банктік баѓалы ќаѓаз. Oныњ иесі - оны ... ... ... ... ... ... ... жєне ќолдан-ќолѓа
µтетін баѓалы ќаѓаз.
Чек - зањды т‰рде бекітілген аќшалы ... Ол ... ... ... ... ... иесініњ чек иесіне кµрсетілген соманы тµлеуін
талап ... ... Чек ... ... тездету маќсатында шыѓарылады.
Аѓымдаѓы шот иeci шоттаѓы сома келемінде кµптеген ... ... ... ... ... ... ... чектер. Оны чек беруші белгілі бip адамныњ ... ... ... ... екінші кісіге "индоссаментпен" беруге
болады.
- ордерлі чектер. Олар жеке немесе зањды т±лѓаларѓа толтырылады.
Ордерлі чектi басќа кіскге "индоссаментпен" беруге болады.
- иeci ±сынушы ... Олар ... ... сома ... ... ... ... ешќандай жазумен кµрсетпей-аќ бip
кісіден екіншіге бepyre болады.
Вексельдер сиякты, 1931 жылы ... чек ... ... конвенция
ќ±жатќа ќол ќойды. Оныњ талады бойынша чекте алты міндеттіэлементтер болуы
шарт. Олар:
- чектік белгі, яѓни ќ±жат ... "чек" ... ... ... ... ... Олар жеке немесе зањды т±лѓаларѓа толтырылады.
Ордерлі чекті басќа кісіге "индоссаментпен" беруге болады.
- иeci ±сынушы чектер. Олар ... ... сома чек ... ... ... ... ... кµрсетпей-аќ бір
кісіден екіншіге беруге болады.
Вексельдер сиякты, 1931 жылы Женевада чек бойыша Халыќаралыќ ... ќол ... Оныњ ... ... ... алты міндеттіэлементтер болуы
шарт. Олар:
- чектік ... яѓни ... ... "чек" ... ... ... айлык конвенция к11жатка кол коиды. нын
- чекті µтейтін ... яѓни ... ... тµлем орны, яѓни банктіњ орналасќан жері;
- чекте кµрсетілген соманы тµлеу жµнінде ... чек ... ... жєне ... чек ... ... айналымында кµптеген мемлекетгерде кейбір ±лтгыќ ... ... жєне ... чектік белгі ќойылмайды.
2.3 Ќазаќстан Республикасыныњ ќор биржасындаѓы баѓалы ќаѓаздар бойынша
ж‰ргізілетін операциялар т‰рлері жєне оларды ... ... ... ... ... ... ... жєне сатылатын негізгі
нарыќ орны. Ќор биржаларында ipi банктер ќожалыќ; етеді.
«Биржа» деген ... ... грек сµзі - ... яѓни ... ... ањгартады. Алѓашќы ќор биржасы XVI ѓ. Голландияда баѓалы ќаѓаздар
(облигация, содан ... ... ... жєне сату ... пайда болѓан. Ал XVII
ѓ. биржалар тауар жєне ќор биржасы ... ... ... Ќор ... кењ ... ... кезі капитализмніњ монополизм сатысына µту кезі, яѓни
ХХ г. бас кезі. Ол ... ќор ... ... операцялары µндіріс
кєсіпорындарыныњ акцияларын шыѓару жєне сату болды. Биржа µнеркєсіп циклын
жєне жалпы ... ... мен ... ... ќадаѓалап
отыратын барометр сияќты. Сондыќтан ќор ... ... ... ... µcyiн, ал даѓдарыс фазасында оныњ баяулауына себепші
болады.
Экономикасы дамыѓан мемлекеттерде биржалар бірнеше ... ... ... ... ... сатады);
-валюта биржасы;
-тауар биржасы;
-ењбек биржасы.
Сонымен, биржа-нарыќтыњ ±йымдасќан тура, онда с±раным мен ±сыным
негізінде тауармен, баѓалы ... ... ... жєне ќызметкерлер
жалданады. Ол - сатушылар мен ... ... келу ... кездесетін орын.
Ќор биржасы жеке кєсіпкерлік принципінде ж±мыс істейдi (мысалы,
Лондон, Нью-Иорк биржалары), ... оны ... ... ... ... Ќор ... ±йымдастыру жєне оны басќаруда єр елде
кµптеген µзгешеліктер бар. Ќор ... ... ... ... ... ќор ... ќ±ру, оны басќару тєртібі жєнс оныњ
єрбір буыныныњ ќызметі, м‰шелерініњ ќ±рамы жєне сол ... ... ... Биржаныњ басшы органы болып биржалыќ комитет
саналады, ал оньњ м‰шелерін брокер ... ... деп ... Олар ... ... ... есебінен жєне солардыњ атаѓынан делдал
болып операциялар ж‰ргізеді. Себебі нарыќќа клиенттердіњ µздері ... ... сол ... ... ... деп аталатын тµлем аќы алады.
Брокерлермен ќатар µз есебінен аќша ж±мсап ... ... де ... ... табатын пайдасы баѓалы ќаѓазды сататын жєне сатып
алатын баѓасыныњ (курсыныњ) ... тењ, ия ... ... ... ... ... бір ... наќты проценті болуы м‰мкін. Б±л
єрине келісім шартта кµрсетіледі.
Сонымен, ќор биржасы- баѓалы ќаѓаз иелерініњ ... ... ... ... ... ... сату жєне сатып алу жµнінде мєміле
жасайтын ... ... ... - ... ... қағаздар сатып алынатын және
сатылатын негізгі нарық орны. Қор биржаларында ірі банктер қожалық етеді.
“Биржа” ... ... ... грек сөзі - ... яғни ... ... ... Алғашқы қор биржасы 16 ғ. Голландияда бағалы қағаздар
(облигация, содан кейін акция) шығару және сату үшін пайда ... Ал 17 ... ... және қор биржасы болып бөліне бастады. Қор ... ... ... ... кезі ... монополизм сатысына көшу кезі, яғни ХХ
ғ. бас кезі. Ол уақытта қор биржаларының ... ... және сату ... өнеркәсіп циклын және елдің экономикасы мен саясатындағы өзерістерді
қадағалап ... ... ... өсуіне, ал дағдарыс фазасында оның
баяулауына себепші болады. Экономикасы дамыған ... ... ... ... ... қор биржасы (бағалы қағаздар сатады);
валюта биржасы; ... ... ... ... ... - нарықтың ұйымдасқан түрі, онда сұраным мен ұсыным
негізінде тауарлармен, бағалы қағаздамен сауда ... және ... Ол - ... мен сатып алушылар келісімге келу үшін кездесетін
орын. Қор биржасы жеке кәсіпкерлік принципінде жұмыс ... ... ... ... ... оны ... ұйымдастырады. Қор
биржаларын үйымдастыру және оны басқаруда әр елде көптеген өзгешеліктер
бар. Қор ... ... ... ... ұйымдастырылады. Жоғарыда қор
биржасын құру, оны басқару тәртібі және оның буынының қызметі, мүшелерінің
құрамы және сол сияқты ... ... ... ... басшы
органы болып биржалық комитет саналады, ал оның мүшелерін брокер ... деп ... Олар ... қағаздар нарығында клиенттердің есебінен
және олардың атағынан делдал болып операциялар жүргізеді. Себебі ... ... ... болмайды. Брокерлер сол жұмысы үшін куртаж деп
аталатын төлем ақы алады. Брокерлермен ... өз ... ақша ... ... ... де жүргізеді. Дилердің табатын пайдасы
бағалы қағазды сататын және сатып алатын бағасының айырмашылығына тең, ... ... ... ... сомасының белгілі бір келісілген ... ... ... Бұл әрине келісім шартта көрсетіледі.
Сонымен, қор биржасы - бағалы қағаз иелерінің биржа мүшелері, ... ... ... қағаздарды сату және сатып алу ... ... ... ... ... қоғамдардың жұмысын қадағалап оны көрсетіп
талдап отыратын ... ... ... ... ұзақ ... ... ... (салым иесі - ол жеке адам, ұйым, мемлекет) бұл
қоғамда істің аса емес екендігін аңғартып, оған ... ... ... қоғамның акцияларын сата бастауды көздейді.
Қорыта айтқанда, биржадағы акция курсының ... ... ... ... ... ... нашарлататын маңызды фактор.
Экономикасы дамыған елдерде акционерлік қоғамның акция курсының қозғалысы
баспасөзде жарияланып ... ... ... акционерлердің өз
қолындағы акциясының бағасын олардың қазіргі таңдағы курсымен салыстырып
және акцияның бумасын сатып алу ... ... ... ия ... ... туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Биржалық операциялар келесі тәсілдермен қарастыруға ... ... ... ... ... ... шетелдердің бағалы
қағаздары (әдетте, тек акциялар мен ... ... ... шетелдік қағаздардың құрылымы мемлекеттер бойынша айқындалады.
Мысалы, қай мемлекеттен қанша бағалы қағаз айналымға ... ... ... ... ... ... ... Федеративті
Республикасының және Жапонияның биржалық операцияларында ... ... ... өте көп емес. Биржа комитетінің шешімі ... ... тек қана ірі ... ... ... ... ... АҚШ-
та егер корпорацияның биржадан түсетін таза пайдасының төменгі шегі 1 млн.
Доллардан кем болмаса, онда ол ... ... ... ... Ол үшін ... ала ... ... кеңесінен келісім алып, оны
бағалы қағаздар операциясы комиссиясында тіркеуден өткізуі ... ... ... ... ... немесе шетелдердіњ баѓалы
ќаѓаздары (єдетте, тек ... мен ... ... ... ... ќаѓаздардыњ ќ±рылымы мемлекетгер бойынша ажыратылады.
Мысалы, ќай мемлекетген ќанша баѓалы ќаѓаз айналымѓа ... ... ... Францияѓа ќараѓанда ... ... ... жєне ... биржалыќ операцияларында мемлекеттік баѓалы
ќаѓаздар мµлшері µте кµп емес. Биржа комитетініњ шешімі ... ... ... ipi ... ... ќаѓаздары т‰седі. Мысалы,
АЌШ-та егер корпорацияныњ биржадан т‰сетін таза ... ... шегі ... ... кем ... ... ѓана ол корпорацияныњ баѓалы ќаѓаздары
биржамаѓа жіберіледі. Биржа операциялары кассалық және мерзімдік ... ... ... ... ... бойынша келісімге келген кезде ... яғни ... ... бағалы қағаз үшін ақша төлеп, орнына
сатушыдан бағалы қағазды алады. ... есеп ... ... ... ол айдың ортасы немесе аяғы болуы , болмаса үш, алты
ай және сол сияқты уақыт өткеннен кейін ... ... ... екі түрі
де рұқсат етілген биржаларда ... ... ... ... әр ... ... Онда кассалық бағасы, мерзімдік мәмілеге түсетін бағалы қағаздардың
бағасынан өзгеше болады. Шын мәнінде мерзімдік мәміленің айырмашылығы ... ... яғни ... ... ... ... ... мәміле деп атайды. Алыпсатарлардың мақсаты-биржадағы
құндылықтардың (яғни ... ... ... алу-сату бағасы айырмасынан
пайда табу.
Төмендегі кестеде көрсетілгендей ... ... ... ... ... жоқ. Олар тек кейбір ... ... ... ... ... барлық басқа күрделі түрлерінен
негізі болатын жәй көрініске тоқтап өтейік.
Мерзімдік мәміле бойынша есеп ... ... ... ... ... ... бір айдың ішінде - ия айдың арасында, ия айдың
аяғында өтеді. Бірақ есеп мәміле жасалған күнгі ... ... ... Егер ... ... кезінде оның курсы төмендеп кетсе
пайданы сатушы ... да, ал ... ... ... алады. Қор биржаларының
тәжірибесінде ең көп тараған мысал бойынша биржалық мәмілеге қатысушыларды,
яғни алыпсатушыларды “аюлар” және ... деп ... ... ... ... ... теңеу халық арасында кең тараған “өлтірілмеген
аюдың ... ... ... ... тараған деседі. Аюдың әдеті - табанымен
таптау. Ал биржа ... ... ... деп атау - жағымсыздың әдеті
- қарсыласты мүйізіне ілу.
Кесте 4.
Биржа операцияларының түрлері
Сонымен биржадағы ойыншылар-“аю” ... ... ... ... не, ... - оның жоғарылауына іс-әрекет жасап ойнайды.
Мерзімдік мәімле бойынша жасалған шартта акцияның бағасы, мөлшері және
қандай мерзімге, қашан ... ... ... мәмілелер үш
түрге, яғни: тұрақты (немесе фьючерлік), шартты және пролонгациялық ... ... ... ... ... ... бумасын белгілі бір
мерзімге сатқанда онда көрсетілген ... ... ... ... және сату ... ... ... өздеріне міндеттеме
алады. Сату және ... алу ... тек ... ... ... ... Тұрақты мәмілені фьючерлік деп те атайды. Себебі мәміледе
көрстеліген шарттар белгілі бір ... ... ... сондықтан
мәміле құжаты стандартты (өзгермейтін) ... ... Ал ... ... оған ... бірі екіншісіне сыйлық ақы беріп, өз
міндеттемесін орындаудан бас тартуына құқы бар. ... ... - ... кезінде бағалы қағаздың курсының өзгеруінен келетін шығыннан
қорғану. Мәмілеге ... ... және ... ... шартынан бас
тарту құқын пайдалануы жөнінен де төрт түрге бөлінеді:
- алдын ала келісілген сыйлық ... ... ... ... алынатын сыйлық ақымен жасалатын мәміле;
- опциондық мәміле;
- стелаж.
Алдын ала келісілген ... ... ... мәміле бойынша сатып алушы
сатушыға белгілі сома сыйлық ақы төлеп, бағалы қағаздарды алудан ... ... ... ол ... ... қағаздың курсы өсуіне күмәнданған
жағдайда пайдаланады.
Мысалы, сатып алушы (“бұқа”) 1.02. акцияны 300 доллардан ... ... оған қоса 17.02. ... ... ... ... да (6 доллар)
береді. Ал 17.02. ... ... ... ... ... 292 ... Бірақ осыны есептеген “бұқа” алдын ала 6 долларды төлеп қояды да,
қағаз курсы бойынша айырмасын (8-6) = 2 ... ... ... сыйлық ақымен жасалатын мәміле алдын ала келісілген сыйлық
ақымен жасалатын мәмілемен ұқсас. Сыйлық ақы алмау құқы ... ... егер 17.02. ... ... 308 ... ... онда ... (“аю”) 6
доллар сыйлық ақы төлеуді тиімді ... оны ... ... ... 8 ... алады.
Ал опцион - мерзімдік мәмілеге кіргізілетін талап. Ол ... ... ... ... ... қарамақайшы талаптарының бірін таңдай
немесе оның ... ... ... құқы беріледі. Мысалы, бағалы қағаздың
курсының төмендеуіне ойнаушы (“аю”) 1.02. курсы 300 ... ... ... ... өзіне сатып алады да, 17.02. дейін әр акция бойынша 4 доллардан
төлейді. Егер акция курсы 296 ... ... ... онда “аю” өз құқын
пайдаланып, ... ... ... Ал баға ... жоғарылауына ойнаушы
“бұқа” 4 доллар болатын құқықты өзіне алып, 17.02. дейін әр акция ... 300 ... ... сатып алады. Егер курс 304 доллар болса, ол өз
құқын пайдаланып, жеңіп шығады.
Ал ... ... ... ... мәмілелер де алып
сатышулардың бағалы қағаздардың ... ... ... ... табу ойындары.
Стеллаж-бағалы қағаздар бойынша мерзімді мәміленің түрі, мұнда екі
жақтың бірі ... ... ... ... мерзімі басталғанда сатушы мен
сатып алушы жағдайының бірін таңдау ... ие ... ... ... ... жасалатын мәміленің түрі
немесе бағалы қағаздардың нарығының ... ... есеп ... ... ... ... ... мұнда бағалы қағаздың иесі (биржа
іскері, коммерциялық банк) оларды белгілі бір уақыттан кейін жаңа, неғұрлым
жоғары ... ... ... ... ... ... сатады; сату бағасы
мен сатып алу бағасының арасындағы айырма да репорт деп ... бір ... ... ... курспен кіру сату шартымен
бағалы қағаздарды сол ... курс ... ... ... қор ... алып ... ... - биржа нарығының
өтімділігін күшейтетін қажетті ... ... ... өз
міндеттемелерін дер кезінде орындау ... ... ... Қор
биржасы акционерлік қоғамдардың жұмысын қадағалап оны көрсетіп отыратын
анықтаушы тәрізді. Бағалы ... ... ұзақ ... ... ... ... иесі -ол жеке ... ұйым немесе мемлекет) бұл қоғамда
істің мәз емес ... ... оған ... ... тежеп, тіпті бұл
қоғамның акцияларын сата бастауды меңзейді. Ал бағалы ... ... ол ... ... яғни ... осы ... бағалы
қағаздарын сатып алуына қазығушылығын аттырады. Акция ... ... банк ... алу мүмкіндігін, сонымен қатар жаңа ... ... яғни ... осы ... ... ... серияларын шығару, оны сату және оның банк ... алу ... ... ... биржадағы акция курсының динамикасы (баға қозғалысы)-
акционерлік қоғамның қаржы жағдайын жақсартатын немесе нашарлататын маңызды
фактор. Экономикасы дамыған елдерде әр ... ... ... ... ... ... тұрады. Бұндай мағлұматтар акционерлердің
өз қолындағы ... ... ... ... ... ... және ... жаңа бумасын сатып алу немесе бұрынғысың ... ... ... ... туралы қортынды жасауға мүмкіндік береді.
2002 ж. биржалық ... ... даму ... ... шолу.
2002 ж. биржа нарығының ерекшелігі болып, бұл жылғы операция көлемі бүкіл
биржа тарихында ең үлкен жылдық КАSE ... ... 2002 ж. ... ... ... ... суммарлы көлемі 3791,2 ... (24643,4 ... 2001ж. ... нарық секторында КАSE операциясының
суммарлы көлемі 1513,4 млрд.тг (10224,7 млн долл) болды. Осылайша, ... ... ... ... 2,41 рет ... және 2,51 рет ... ретінде өсті (Сурет5,6).
Сурет 5.
2002ж. КАSE биржалық айналымының құрылымы мен көлемі
Сурет 6.
2001ж. KASE биржалық айналымының құрылымы мен көлемі
2002 ж. РЕПО ... ... KASE ... ... 75% ... ... 2001ж. ол 58% тең болды (5903,8 млн.долл). Осылайша,
2002ж. РЕПО операциясының көлемі 12370,4 млрд ... өсті ... ... 7. 2002ж. ... РЕПО ... ... ... операциясының құрылымында жоғары көлемді ... ... (МБҚ) ... ... РЕПО ... алады 83% (2001ж-29%),
және МБҚ бойынша РЕПО-16% (2001ж-68%). Бұл жағдайда айта кету керек, ... ... репо ... өсті, ал МБҚ бөлігі төмендедеі.
Биржалық айналым бойынша 2-орында валюталық операциялар табылады. Бұл
жағдайда айта кету ... 2001ж. ... ... ... ... ... көлемі 1018,8 млн.доллар яғни 2980,7 млрд ... ... ... ... ... 12%-ға ... ж. ... 3-орыды сауда көлемімен МБҚ операциясы алды
(алғашқы салым және сатып алу - сату). 2002ж. ... 1951,1 млн. ... ... орынды сақтай отырып, берілген сектор 2001ж. 15%-дан 2002ж.
8%-к биржалық айналымға төмендеді (Сурет 8).
Сурет 8. 2002ж. ... МБҚ ... ... ... ... ... МБҚ бойынша орташаайлық айналым-257041,0 млн.тг.
2002ж. ішінде сауда көлемі жайлап өсті және 2002ж. ... ... ... ... ... репо және ... ... сатып алу – сатудан, алғашқы
салымнан тұрады. Алғашқы салым ... ... ... ... ... есебінде көрсетілген.
МБҚ бойынша алғашқы салым операциясының негізі көлемін 2002ж. шілдесі
мен қарашасы арасында 3299,2 млн.теңгені құрап, 2001ж. қарағанда 58% ... ... ... ... ... ... ... МБҚ бойынша сатып алу-сату секторы ешқандай төмендеген жоқ, ... ... ... ... ... 2002ж. ... 2001ж. қарағанда 135% өсті.
МБҚ бойынша репо және автоматты репо ... ... ... ... ... ... мысалдардан көпетініміз, МБҚ бойынша авторепо нарығы (2001ж.
қарағанда өсім 902%) МБҚ ... репо ... ... ... ... 19,3% ... ... құралдар секторы тұр, оның ... ... ... ... ... егер ... ... көлемі 312,9 млн.доллар
өссе, онда керісінше енші 5%-дан биржалық айналымның 3%-ға түсіп ... ... ... ... контракт операциясының көлемі
520914,0 мың.доллар (79707,6 млн тенге) жетті және 2000ж. ... ... ... ал 2002ж. 60,1% ... 2002ж. ... ... 1000 АҚШ ... егілмейтін валюталық фьючерске қатысты болды және, жыл соңында
сауда ... ... Бұл ... ... ... құрал
нарығына еш қызығушулықтың жоқ екенін қужандырады.
Бесінші ... ... ... ... ҰБҚ ... ... ... нарық және сатып алу - сату). Операция көлемі 603,6 млн.доллар
құрады. Және 2001ж. қарағанда 287,8 млн. ... ... ... сауданын жалпы
көлемінде 2001ж. 3%-тен 2002ж. 2,4% ... ... 2001ж. ... ... ... операция көлемі 505,8 млн.доллар ... ... және 2000ж. ... 367,3 ... (55036,6 млн.теңге)
немесе 3,65 рет ... – 3,79 рет). Бұл ... ҰБҚ ... ... екі себептен, төмендеуін көрсетеді: 1-ден, 2002ж. ... 91,2% ... ал 2001ж. ... ... 365% ... ҰБҚ ... KASE
айналымының құрылымы 2002 жылға алдыңғы есептемелерге қарағанда 5 сектормен
ашылып көрсетілген: алғашқы салым, мемлекеттік пакет ... ... ... ... репо ... 9). ҰБҚ ... биржалық нарық құрылымының
өсуі 2001 жылға салыстырғанда ... ... ... (МАП) ... алады,
оның өсімі-307% құрады, және сатып алу-сату ... ... ... салым секторы көрсетеді (2001ж. қарағанда 71% өсті) ... ... (0,84% ... ... операция динамикасы 2002ж. Сурет10 көрсетілген.
Сурет 10.
Сурет 10. көрсетілгендей айлар бойынша сауда көлемі орташа 75031,2
мың.доллар құраған, ал 2002ж. ... 357410,7 ... ... ... 1049% ... ... ... бес айналымның құрылымын ... ... ... ... бойынша алғашқы салым динамикасы айлар бойынша ... ... 11. ... ... аса ... ... ... мерзімзе келіп
тұр (наұрыз-мамыр 2002ж.). KASE-алғашқы салым 28283,0 мың.доллар кетті.
KASE-дегі ... ... ... берілген секторда 33282,4 мың.доллар қарағанда
71% өсті.
Жоғарыда көрсетілгендер ... ... қор ... Осы мәлеметтерге сүйене отырып 2002ж. ... ... (KASE) ... ... ... ... ... мүшесі
болып табылатын 55 ұйым қатысты. Сурет 12. ҚР ... ... ... 65,9% ... 2002ж. ... оншақты белсенді түшелер рейтингі
келтірілген (KASE-дегі операцияның суммарлы көлемі 2002ж. 24643 ... 3791,2 ... ... ... қор ... ірі ... ... негізгі операторлармен зейнетақы активтерін басқаруда (КУПА) ... өсіп келе ... ... қарамастан қазіргі кезде банктік
мекемелер қалуда. Осыған байланысты қазақстандық банк жүйесінің ... жаңа ... ... ... ... ... ... жылдың желтоқсанында МЕАКАМ–ның мерзімнен бұрын өтегеннен ... 2004 ж ... ... ... ... Банк ... ... айының ортасында зейнетақы активтерін ... ... ... ... олар шетел эмитенттерінің бағалы қағаздарына
қол жеткізу мүмкіндігін арттырып, инвестициялық портфельдерді анағұрлым
тиімді ... ... ... Мұның барлығы қаңтар айының
бірінші жартысында Ұлттық Банк ... ... ... Ал ... ... ... облигациялар биржалық
рыногында Қазақстанның жеке қарызы рыноктың ... ... ... құралдарны инвистициялаудың рұқсат етілген жаңа
инструменті обьектісі ретінде ... ... ішкі ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Жалпы алғанда 2004
жылы қаңтардағы көлем 2003 жылғы желтоқсандағы ... орын ... де МҚҚ ... ... талдау жасайтын айырбасты
қарастырғанда, онда 2003 ... ... ... ... (25 ... 2003
ж 7–қаңтар 2003ж) басты жаңалық айналымдағы қалдық МЕАКАМ–ды мерзімінен
бұрын өтеу болды. КАSЕ да ... ... ... ... ... қаржы министірлігі және Ұлттық банктің облигациялары бойынша көлемді
төлемдер, сәйкесінше тенгенің шамадан тыс ликвидтелуіне ... Бұл ... нот ... ... банк ... арттыра түсті, ол
биржадағы ... ... ... ... ... жаңа
корпаративтік облигацияларды ұсыну көлемінің артуы салдарынан қайта құрылу
нарыққа МЕОКАМ ды алып ... ... ... асып ... бұл ... өспелі бағамен сатуға мүмкіндік бермеді.
Нәтижиесінде сатып алушылар үшін қағаз 2004 жылдың қаңтарындағы КАSЕ-
дағы айналым құылысы мен шарттар көлемі.
Әрине ... ... ... ... және ... контрактісі
болады. Бұны жылдың басындағы спецификалық операциясы деп берілген ... ... ж ... ... ... ... контрактісімен келісім жасалды.
1000 евроға КАSE-дегі тездік сауда ... ... 1 ... 5 ... тұжырымдады. Қортындысында сауда көлемін жабық кезде КАSE мақсат
үшін тездік контрактіге 5 мың ... ... ... ... 2004 қаңтар айында биржалық келісім
МБҚ дисконттық бағада 6,1 млрд тенге құрды. Биржалық келісімнің көлемі 32.
МББ. Және 2003 ж ... ... ... ... 2004 ... МБҒ
биржалық айналымының көлемі екінші деңгейдегі сату және ... ИАФР ... 91,41 % ... Ал 2003 жылы ... жылдың қаңтарында KASE репо – операциялар секторы
Биржалық нарық құрылымындағы репо ... ... ... ... 2,4 ... ... 2003 ... сәйкес кезеңімен салыстыр
ғанда операциялар көлемі 61,3%-ке артты (немесе 936,6 млрд долларға). 2003
жылдың ... репо ... ... көлемі KASE-да жүргізілген
барлық операциялар көлемінін 47,8%-ке артты. ... ... ... ... репо ... ... ... Банк қызметінің белсенді
болып табылады.
Репо нарығы айналымының құрылысы KASE-да 2004ж. қаңтарында, «Ирбис»
ИАҚН-да келесідегі. Автоматтық репо ... ... 90,5% (314,2 ... ... ... – 0,7% ... млн. ... тікелей мәмілер
әдісімен жүргізілген репо операциялары үлесі 9,5%(33,0 млрд. теңге), оның
ішінде МҚҚ-мен-7,6% (26,4 млрд. теңге), ... (6637,9 млн. ... репо ... ... болып 2004 жылдың
қаңтарында келесілер болды: «КИК» ЖАҚ-ң ипотекалық облигациялары ... даму ... ЖАҚ ... ... ... «Алматы Құс»
ААҚ қарапайым акциялары, сонымен 2003 жылдың ... ... ... ... репо ... 92,5% болса, 2004 жылдын қаңтарында
97,0%-ын құрады.
Кесте 7. 2004 жылдын қаңтардағы репо ... ... және ... ... ... |2004 |2003 ж-ғы ... айда |Алдыңғы айға ... ... | | |
| ... | | |
| | |2003 ... ... |тренд |
| | |ж-ң | |2003 жыл | |
| | ... | | | |
| | | |млн. |% | |млн. |% |
| | | ... | | ... | |
| ... ... |+936,6 |+61,3 ... |+373,3 |+17,8 |
| |67,0% |71.7% | | |47.8% | | ... |187,0 |249,4 |-62,3 |-25,0 |247,1 |-60,0 |-24,3 ... | | | | | | | |
| |5,1% |11,7% | | |5,6% | | ... ... ... |+958,8 |+76,5 ... |+425,1 |+23,7 |
| |60,2% |58,9% | | |40,9% | | ... |47,1 |19,5 |+27,6 |+141,8 |35,7 |+11,4 |+32,0 |
| |1,3% |0,91% | | |0,8% | | ... (МҚҚ |16,2 |4,75 |+11,5 |+241,4 |19,4 |-3,2 |-16,6 ... | | | | | | | ... | | | | | | | |
| |0,44% |0,223% | | |0,44% | | ... ... қаңтарындағы қор нарығы операторларының сипаттамасы.
2004 ж. қаңтардағы МҚҚ сату-сатып алу ... ... ... ... ИАҚН ... ... KASE-да МҚҚ сату-сатып алу
мәмілелерін жасасуда (Ұлттық Банктен өзге) 2004 ж. ... 27 ... ... ... 8. ... ... ... тізімі және олардың 2003
жылдың желтоқсанындағы позициялары келтірілген.
Кесте ... ... алу ... нарығы операторлары,
2004 ж. қаңтар
|2004ж. |2003ж. | | ... ... ... ... ... ... ... | ... (%) |
|1 |1 | ... ... Алем» АҚ |23,8 |
|2 |7 | ... ... АҚ |16,9 |
|3 |5 ... АҚ |7,7 |
|4 |4 | «RG ... ЖШС |6,7 |
|5 |- | «ЖЗҚ ... ... ... |6,6 |
| | |АҚ | |
|6 |16 | ... банкі» АҚ |4,50 |
|7 |14 | ... АҚ |4,47 |
|8 |3 ... ... ААҚ |3,3 |
|9 |10 | ... ... |3,1 |
| | ... ... ЖАБ | ... |9 | ... ... АҚ |2,9 ... МЕҚҚ ... алу биржалық нарығының бас операторлары.
МЕҚҚ биржалық нарығындағы ... ... ... ... ... ... отырып 6 кестеде көрсетіледі.
Кесте 9.
МЕҚҚ сату-сатып алу биржалық нарығы операторлары, қаңтар 2004 жыл
| ... ... ... ... |
| ... | ... (%) |
|1 |1 | ... Алем ... АҚ |20,2 |
|2 |11 ... ... ... |10,2 |
| | |ЖШС | |
|3 |5 | «KIB FSSET ... Ltd.» АҚ |10,0 |
|4 |4 ... ... ... АҚ |9,0 |
|5 |3 | «КG ... АҚ |7,9 |
|6 |- | «НПФ ... ... ... АҚ |7,6 |
|7 |9 |«АВN AMRO Asset ... ЖАҚ ... |
|8 |2 |«RG ... АҚ |5,8 |
|9 |12 | ... ААҚ |4,8 ... |17 | ... ... ААҚ |4,1 ... |18 | ... АҚ |3,1 ... |6 | ... ... ... ... |
|13 |16 | ... ... АҚ |2,0 ... |10 ... АҚ |1,5 ... |8 | «MONEY ... ЖШС |1,4 ... |14 ... ... АҚ |1,3 ... |13 |«АТФ Банк» АҚ |0,85 ... |7 ... Fsset ... ЖШС |0,80 ... |- ... |0,7 ... |15 ... сервисі» АҚ |0,13 ... |- ... ... АҚ |0,12 ... |20 ... ... |0,04 ... ... ... 2004 ... ... бас операторы.
Қазақстандағы репо биржалық нарығының бас операторлары компанияларды
топтастыру, «Ирбис» ИАҚН деректері ... 7 ... ... ... ... қаңтарда барлығы 37 компания ... ... ... он ... биржалық нарықтың осы секторының ... ... ... келтірілген.
Қор нарығындағы қолданылатын жаңа құралдар. Қор ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі
отандық қор нарығындағы басты мәселе болып саналады. ... ... 6 жаңа ... оның ... 4 облигация, 1 қарапайым акция
эммиссиясы, 1 ... ... ... болды.
2004 жылдың қаңтарында облигациялық нарыққа ... ірі ... ... АҚ ... Оның ... KASE-да
ресми бағалы қағаздар тізімінің «А» категориясына қосылды. Номинал ... ... ... 7500,0млн теңге құрады, айналым кезеңі 3 жыл.
Аталмыш ... ... ... 2004 ... 19 ... ... KASE ... тізімі екі эмитенттің пайда болуы ... ... ... 27 ... ... -да ... ... мерзімі аяқталды. Бұл акцияларды ұстаушыға тоқсан ... алу ... ... ... ... KASE ... жүйесінде «ҮКІМК»
ААҚ МАП ... ... ... ... сату ... ... ҚР ... министрлігі мемлекеттік мүлік және ... ... бар МАП ... – «KIB ASSET ... ltd» ... 10. Репо биржалық нарығы операторлары, қаңтар 2004 жыл
|2004ж. |2003ж. | ... ... ... ... ... |
|позиция |позиция | ... (%) |
|1 |5 | ... АҚ |11,1 |
|2 |1 ... АҚ |10,6 |
|3 |8 | ... ААҚ |8,8 |
|4 |10 ... ЖАҚ КУПА |6,8 |
|5 |3 | ... ААҚ |5,4 |
|6 |7 | «АТФ ... АҚ |4,6 |
|7 |2 ... ... АҚ |4,2 |
|8 |14 ... АҚ |3,7 |
|9 |13 | ... |3,5 ... |15 | ... ААҚ |3,4 ... жылы қор ... даму ... ... қор нарығының дамуының негізгі бағыттары ... ... ... онда оның демеуші базасы ҚР Үкіметінің 28 шілде
2003 жылы №753 ... ... 2004 жылы қор ... даму
бағыттарын қарастырайық. Биржалық қор нарығына талдау, 2003 жылы ... ... МЕҚҚ ... өз ... ... алғанын көрсетті.
Жылдық қорытынды айналымдар, теңгенің долларға бекуі және ... ... ... ... ... МЕҚҚ ... шамадан тыс
белсенділікке алып келді. Үмітттендірерлік жайт болып қаржы ... ... ... ... ... ... хабарлауы табылды.
Бірінші вице- министр Г. Марченко 7 қаңтардағы Алматыда ... ... ... ... ... қорының жекешелен
дірілуі туралы мәлімдеме жасады. Бұл қорлар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... инвесторлардың дамуына бұрды. 2004 жылдың ортасында «Инвестициялық
қорлар туралы» заңның қабылдануы күтіліп ... ... ... ... тұжырымына сәйкес, жақын арада ұжымдық инвестициялау схемасын дамыту
мақсатымен кацияларды (пай ) тарату үшін ... ... ... ... ... мен ... жүйесін қолдана алады. Бірақта
екінші деңгейдегі банктерге көбірек сенетін халық менталитетін ескеретін
болсақ, аталмыш ... ... ... ... ... алуы ... Соңғы жылдары сақтандыру компаниялары Қазақстанның қор нарығында
өздерін аса ірі қатысушы ретінде көрсетті. Бағалы қағаздар ... ... ... ... 2004 жылы ... ... шаралардың этаптар
бойынша еңгізілуі жоспарланып отыр:
- бағалы қағаздар нарығында мәліметтерді ашудың халықаралық
стандартына көшу;
- бағалы қағаздар ... ... ... ... ... делдал болып табылатын лицензиялану қатынастары бойынша
пруденциялық реттелу жолымен Еуропалық одақтастық ... ... ... ... ... нарығындағы бәсекелестікті беймдеу нормаларын бағыттап
отыру.
Бағалы қағаздар нарығының техникалық инфрақұрылымының дамуының негізгі
мақсаттары, тұжырымдамаға сәйкес келісілер құрайды:
- ... ... ... ... ... ... қол жеткізуін
қамтамасыз ету. Бұл үшін 2004 ж. бағалы қағаздар нарығында трансфер-
агенттер жүйесін дамыту жоспарланып отыр;
- бағалы ... ... ... ... тіркеуші, төлем агенті
қызметтерін атқаратын Орталық депозитария базасында аса ірі, көпкәсіпті
(ірі қалалардағы филиалдарымен) ұйымдар құру жолымен ... ... ... ... ... және ... ... операциялар тізімін ұлғайта отырып,
олардың капитализациялануымен ... ... ... енуі деңгейін
арттыру.
Сонымен, қор нарығының 2004 жылғы дамуы қаржылық ... қор ... ... ... ... ... құқықтары мен мүдделерін қорғау жолымен жүргізіледі.
Дегенмен аталған шаралар 2004 жылы қор ... ... ... ... әсер ете ... Біріншіден, екінші деңгейдегі акциялар нарығының
белсендендірілуі бойынша ... ... ... жоқ. ... ... ... кейін, екінші рет айналымға түсетін
кездері өте сирек. Екіншіден, барлық ... мен ... ... ... асырғанына орай, ... ... ... даму шегіне жеткен. Үшіншіден, МҚҚ нарығының дамуы қор нарығының
белсендендіріліліп кетеді ... ... ... ... ... ... өз дамуын тұрақтандырады және де 2004 жылы өткен жылға
қарағанда қор нарығы ... ... ... ... ... ... ... нарықтағы биржалық қоры 2004 жылың қаңтар ... шолу ... ... ... ... 2004 жылы ... ... КАSE-
да 3678,4 млн доллар немесе 518,0 млрд ... ... 2003ж. ... айымен
салыстырғанда операция шамасы 72,5% ға дейін көтерілді. 2003 ж желтоқсанда
биржа айналымында 15,9% ке ... ... ... жылғы қаңтар айына КASЕ-дегі биржалық ... ... 0 ... ... 0 ... ... ... 3 %
3 Ұзақ ... ішкі ... алу ... ... әдістемелік
мәселелері
Қаржы министрлігі 1994 жылдан бергі бюджет ... ... үшін ... ... ... ... ішкі қарыз алуды жүзеге асыруда.
Елдің қаржы нарығында мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының бірден ... орын ... ... 3, 6, 12 ... ... ... ұсыналған қысқа
мерзімді мемлекеттік бағалы қағаздар рыногы толық қалыптастырылды. Алғашқы
орта мерзімді бағалы қағаздар 1997 жылы ... ал ... ... ... ... шығару жолға қойылды (айналыс мерзімі 2 жылдан 7 жылға
дейін). Сонымен қатар ... ... ... ... ... жалғасты: 9
айлық қағаздар шығарылды.
Қазіргі уақытта ұзақ мерзімді қағаздар 1998 жылы үкіметтің Ұлттық Банк
алдындағы барлық ... ... ... МЕАКАМ арнайы он жылдық
мемлекеттік облигациялармен ғана ұсынылған. Айналыс мерзімдері 10 және 20
жыл ... ұзақ ... ... ... ... ойдағыдай айналысқа
енгізу мүмкіндігіне арналған қолайлы жағдайдың қажеттілік кезі ... ... ... ... ... ... құралдарыныңң ауқымды
спекторы инвесторлар үшін кірістіліктің сенімді нысанасын ... ... ... ... ... Бұл үшінші ... ... ... ... ... ... және
ұзақ мерзімді бағалы қағаздарды айналысқа енгізуді ... ... ... ішкі ... ... алу стратегиясын өзірлеу қаралады. Орта
және ұзақ ... ... алу ... ... ... ағымдағы
сәттегі кірістіліктің қисық сызығын[1] талдау, проценттік ... ... ... ... ... ... ... талдау,
эмиссияның айлар бойынша кестесін құру және жоспарланған ... ... ... ... ... детерминанталары және оларды болжаудағы
әдістемелік мәселелері
Қаржы операцияларының кірістілік көрсеткіштері қаржы нарығының маңызды
индикаторлары ... ... Олар ... мен кредиторларға ақша
қаражатын қарызға алу бағасын көрсетеді, кредиттік ресурстарды сату ... алу ... ... ... сондай-ақ осы шешімдерді жүзеге асырудың
қаржылық салдарын бағалаға мүмкіндік береді. Кірістілік, әдетте, проценттік
ставкалардың ... ... ... ... – бұл ... ... уақытта капиталды пайдалану шығындары үшін кредиторларадан
алатын рентаның нысаны. Проценттік ставкалар қаржы ресурстарының ... ... ... ... пен ... ... негізінде белгіленеді.
Экономиканың ұзақ мерзімді өсу қарқыны, инфляциялық ... ... ... ... ... бөлу ... түрлі тәуекелдер проценттік
ставканы қалыптастыруға әсер ... ... ... ... Осы ... ... тәуелділіктер мынадай.
Проценттік ставкалар қарыздар ... ... ... ... артықшылық теориясы фирмалардың көпшілігі қысқа мерзімді
кезеңге инвестициялауды дұрыс ... ... және ... ... ... ... ... ставкалардың өсуі ұзақ
мерзімді қарыздардың ... ... ... ... ... ... ... инфляцияның жоғары тәуекелін ұзақ
мерзімді жобалармен байланыстырады, бұл да олар бойынша ... алу ... ... береді.
Проценттік ставкалардағы ерекшеліктерге төлемдерді уақыт бойынша
бөлудің ... емес ... да әсер ... ... ... ... келтіру үшін олардың тиімді нысандары қарастырылады, яғни бір ... ... ... бар және ... кіріспен бірдей кіріс беретін
ставкалар.
Қазіргі кезенде мемлекеттік бағалы ... ... ... және ... ... шын мәнінде жоқ, бірақ инфляциялық
тіуекел бар деп саналады.
Эмитент инфляция бойынша индекстелген бағалы ... ... ... ... ... алады. Инфляцияның ұзақ мерзімді төмендеу үрдісі
боған кезде индекстелген бағалы қағаздар ... ... ... пайдалануға қарағанда неғұрлым тиімді ... Бұл ... ... кезде жиынтық сома инфляцияның ескере отырып,
біртіндеп төмендейтінімен түсіндіріледі.
Инфляциялық ... ... ... қағаздарға тән. Инвесторлар
тәуекелді төмендету үшін инфляциялық күтулерді ескере отырып ... ... ... ... ал ... ... әкеп ... пен ұсыныс арасында тепе-теңдік болған кезде проценттік
ставкалардың рыноктық процесі ... пен ... ... ... ... ... ... ставкаларды белгілеу үрлісіне
әкеп соғады. Проценттік ставкалардың қаржылық баламасы, яғни бірдей уақыт
кезеңінде бірдей ақша сомаларын ... кез ... ... ... ... ... ... белгісі болып табылады. Қаржылық
баламаның талаптарын қанағаттандыратын екі ... ... ал ... ... ... ... ... деп
аталады.
Проценттік ставкалар жүйесінің келісілу ерекшелігі проценттік
ставкалардың ағымдағы мәндері және ... ... ... ... түрі ... ... ... болжауға, өзгеше айтқанда
проценттік ставкалардың ... ... ... ... ... болжау үшін қаржылық мәмілені уақыт бойынша әртүрлі бөледі, ал
содан кейін уақыт ... ... ... мәміле үшін қаржылық баламаны
теңестіреді. Зерттеліп отырған проценттік ставкалар ... ... ... ... ... ... қисық сызығын талдау
Нарықтың болашақ проценттік ставкалар ... ... ... ... ... ... кірістіліктің қисық сызығы береді, ол
айналыстағы барлық бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... мәнін көрсетеді. Кірістіліктің нақты қисық
сызығы қысқа уақыт ... ... ... ол ... ... бойынша және қағаздардың ағымдағы нарықтық құны бойынша құрылуы
тиіс.
Кірістіліктің қисық ... құру үшін ... 14) 2003 ... 11 ... ... ... қағаздардан 28.04.03 жылы эмиссияланған
МЕККАМ6, ... ... ... ... ... 2003
жылғы 11 шілдеге МЕККАМ6 бойынша кірістілік деңгейі 5,10%, МЕОКАМ2 бойынша
– 7,11%, ... ... – 7,12% ... Айналыстағы қалған қағаздар бойынша
бастапқы аукциондардың деректері кірістіліктің ... ... құру ... ... ... ... арасында үлкен үзіліс бар
(айналыстағы қалған қағаздар бойынша соңғы аукциондар 2002 ... ... ... ... ... ... аз болуы және
мәміле күндерінің едәуір шашыранқы болуы себебпті олар үшін ... ... ... ... Сурет 14.
Кірістілік қисық сызығының теориялық қасиеттеріне сәйкес 2003 жылғы 11
шілдедегі кірістілік қисық сызығы соңғы 3 ... ... ... салыстыруға келмейтіндігі тұралы қорытынды жасауға мүмкіндік
береді. Есептер МЕККА6 және ... ... ... ... бойынша кірістіліктің 7,12% емес 7,7 % болуы тиіс екенін көрсетеді.
Осылайша МЕККАМ6 және МЕОКАМ3 бойынша ... ... ... ... 7,11% емес 6,66% ... ... ал МЕККАМ2 және МЕОКАМ3
бойынша ... ... ... бойынша кірістілік 5,10% емес
7,00% болуы тиіс. Сұраныс пен ұсыныс арасында тепе-тендіктің ... ... ... ... ... ... ... себебі бойынша ағымдағы проценттік ставкалардың барлық
жиынтығын болжаудың негізгі үшін алуға болмайды, онда ... ... жүбы ... ... ... жүйесін құруға талпынуға және
одан кейін неғұрлым асымдысын ... ... ... 3 ... ... ставкалардан 3 келісілген ставкалардың жұбын ... ... ... жұп ... ... қисық сызығын айқындайды (Сурет 15).
Сурет 15. Келісілген жұптар бойынша құрылған кірістілік қисық сызығы.
Суретте сандық мәндері ... үшін 5,10%, ... үшін 7,11%, ... 7,12%) ... ... бастапқы ставкаларға сәйкес келетін 3 нүкте
белгіленген, ал ... ... ... кірістілік қисық сызығы құрылған
ставкалар жұбы көрсетілген. әрбір ... ... ... ... 2 ... өтеді, яғни олармен айқындалады және керісінше әрбір нүкте 2
кірістілік қисық сызығының ... ... ... екі ... ... ... ... жүйесінің
МЕККАМ3 арналған нақты кірістіліктің теріс көрсеткішінің болатынын (орташа
жылдық инфляция 5,9%), ал үшінші ... ... ... ... ... ... арналған проценттік ставкалардың неғұрлым тұрақты
мәнің ... ... ... ... қисық сызығы абсциссалар
осіне неғұрлым параллельді). Бұл перспективадағы ... ... құру үшін ... ... сызықты негізгі ретінде қабылдаудың дұрыс
еместігін білдіреді.Белгіленген ерекшеліктері бар сипаттамалық көрсеткіштер
бойынша кірістілік ... ... құру ... ... ұсынылған.
Ағымдағы кірістілік қисық сызығы бойынша проценттік ставкалардың
қолайды болжамдық ... ... ... белгіленген
ерекшеліктері бар теориялық кірістілік қисық сызығын құру қажеттілігі
туралы қорытындының сұранысы ... 16. ... ... ... ... мынадай өлшемдердің нақты
айқындайтыны көрініп тұр.
Біріншіден, бұл кірістілік қисық сызығының бастапқы нүктесі ординатының
мәні (МЕККАМ3 бойынша ... ... Егер осы мән ... ... ... ... онда ... проценттік ставкалар нақты көрсетуде оң
болады. Осылайша МЕККАМ3 бойынша ... ... ... нақты мән
кірістілік қисық сызығы үшін айқындаушы фактор болады. Осы көрсеткішті ... ... ... байланысты тәуекелді сипаттайтын кірістілік қисық
сызығынынң абсциссалар осіне (b) көлбеуі ... ... ... ... ... осы коэффициентті тәуекел коэффициенті деп атаймыз.
Жалпы айтқанда көлбеу бұрышы нүктеден нүктеге ауысады. Сондықтан ... ... ... ... (b0) осы ... мәнің және оның
нүктеден нүктеге өзгеру зандылығын беруге болады. b0 коэффициенті ... ... ... кірістілік қисық сызығы абсциссалар өсіне неғұрлым параллель болса
(b = 0), онда бұл ... ... ... ... ... қағаз
түрі бойынша тәуекелдер олардың айналысы мәрзімдеріне қатысты болмайды деп,
барлық қағаз түрі бойынша проценттік ставкалардың мәнің ... ... ... ... b ... ... көлбеу бұрышы кірістілік қисық
сызығының еркін нүктесінде, яғни еркін нүкті үшін ... ... ... ... ... b0 -ге және ... айналыс мерзіміне барабар
болады. Тәуелділіктің нақты түрі ... ... ... Біз ... b = b0 ( log (x) деп ... ... x – ... айналыс
мерзімі.
Егер тәуелділік түрін ... онда b0, r0 ... ... ... үшін айқындаушылар болып табылады. Сонымен қатар
кірістіліктің теориялық ... ... бір ... ... осы үш объектімен
айқындалады. Өзгеше айтқанда олар айрықша болып табылады ... ... ... ... түрі ... ... Бұл
белгілнген қасиеттері бар кірістілік қисық сызығын құруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... түрі ... нақты
көрсетілген проценттік ставкалардың дұрыс болу шарттарын қанағаттандыратын
проценттік ставкалар жүйесін құруға болады және бұл ретте кірістілік ... ... ... ... ... ... 15. ... кірістілік қисық сызықтары үшін ... ... ... ... ... нақты
кірістіліктің белгіленген деңгейі қанша аз болса (r0 ), ... ... басы ... ... ... ... төмендейтінін, екіншіден,
проценттік ставканың тәуекелін ... ... көп ... (b0 ... қисық сызығы соншалықты «қисық» болатынын көруге болады.
Мысалы, r0 және b0 = 1,5 мәнің былайша ... r0 ... ... ... ... ... ... сызығымен
айқындалатын ең төменгі оң деңгейі, яғни r 0 = 0,56%, ал b0 ... ... ... жуық және 1,5 тең ... табылсын. Осы сипаттамалқ
көрсеткіштердің деректері бойынша ... ... ... ... ... көрсетілген (негізгі нұсқа). Неғұрлым көрнекі болуы үшін біз ... ... ... ... бірге осы кестені біріктірдік.
Кірістілік қисық ... құру ... ... ... және есеп
алгоритмдері келесі тарауда келтірілген проценттік ставкалардың болжамдық
мәндері пайдаланылды.
Сурет 16. Теориялық кіріс ... ... ... ... алгоритмі және болжамдық құрылым
кестесінде ... ... ... ... ... ... ... деректер кестенің атынан кейін бірден ... ... b0 ... және ... ... r0 ... ... сондай-ақ 2-жолда (жоспарланған кезеңге і инфляция
болжамы) ... ... ... құру ... пайдаланылатын бағалы
қағаздар түрі келтірілген. Бұл ... ... және ... ... қағаздар бір жолда келтірілген. 5-14-бағандарда ... ... ... де қолданылады, бірақ олардың түсіндірмесі
әртүрлі. Тордың ... ... қара ... ... 2003 ... ... қағаздар үшін проценттіа ставкаларды қолдану
мерзімін сипаттайды. Мысалы, ... ... ... ... бағаның
қиылысында тұрған, 2004 жылға сәйкес келетін элементтің асты сызу 2003 ... ... ... 7,96% ... ... ... 2003
жылдан 2004 жыл бойынша жүргізілетінің білдіреді. Сол уақытта 2003 жылы
эмиссияланған ... ... ... ... ... отырып) 2003 жылы
7,96%-ке және 2004 жылы 6,94%-ке тең болады.
2-бағанда айналыс мерзімдері ... ... ... ... осы ... қағаздар үшін проценттік ставкалардың b = b0
( log (x) формуласы бойынша есептелген тәуекел коэффициенті келтірілген,
мүндағы x – ... ... ... (2-баған).
4-бағанда осы мерзімдегі қағаздар ішін r0 = r0 + b формуласы бойынша
есептелген есептік ... ... ... (проценттік ставкалардың
тәуекелін ескере отырып) келтірілген.
Жолдың (қағаздың түрін айқындайтын) және жылды айқындайтын бағанның (5-
14-жолдар) қиылысында тиісті жылда осы ... түрі ... r0 + i + r ... ... (Фишера формуласы) бойынша есептелетін проценттік ставканы
бағалау тұр.
Эмиссияланатын қағаздардың түрін таңдау ... ... ... ... ... ... проценттік ставкалардың
құрылымын айқындағаннан кейінгі қадам болып табылады. Нарықтағы айналыста
кез келген сәтті кез келген ... ... ... көп ... ... ... еді. Дегенмен, қазақстан мемлекеттік бағалы қағаздар рыногы
сонша ауқымды болып табылмайды. ... көп ... аз ... ... ... ... ... әрбір партияның өтімділігін
төмендетеді. осы ... ... ... және оның құндылығы кірістіліктің
нысанасы ретіндегі төмендейді. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... ұзақ ... түрін тандайды. Олар
рынокта ... ... ... рөлін атқарады. Айналыстағы
қағаздардың кең спекторын ұстап тұру үшін қалған қағаздар ... ... ... ... болады.
Қазіргі уақытта өтелетін қағаздардың үлкен көлемін ескере отырып 10
және 20 жылдық ... ... ... өте ... ... ... ... егер бұл индекстелген қағаздар болса өте оңай. Алдынғы
тармақта айтылғанды ескерсек, егер бұл ... ... ... ... ... Және де ... рөл ... тиіс. Яғни, олар неғұрлым
үлкен сериялармен шығарылуы тиіс. Сондай-ақ, ... ... ... (осы ... ... сол өтеу мерзіміне шығару) көзделген,
бұл олардың кірістілгін уақтылы көкейкесті етеді. Сонымен ... ... жылы ... ... 10 жылдық МЕАКАМ толқ ауыстыра алады.
Олардан басқа «benchmark» рөлін орта ... ... ... бірі ... мысалға алғанда, өтеу мерзімі 5 жыл болатын индекстелген бағалы
қағаздар (МЕИКАМ5 немесе МЕОКАМ5).
Қысқа ... ... алу үшін ... қағаздарды, ал орта және
ұзақ мерзімді қарыз алу үшін индекстелген және ... ... ... ... ... ... пайдалану
оңтайлы болады.
Бюджет тапшылығын бағалау жолдары:
Бюджет тапшылығын бағалау осы мақаланың міндетіне кірмейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ұйғарым қабылданған.
Жоспарланған кезеңге МБК эмиссиясының ай бойынша жоспар-кестесін жасау. Ай
бойынша ... ... ... ... ... ... мақсаты және
әдістері берілуі мүмкін. Мақсаттың бірінің мысалы ретінде төмендегілерді
алуға болады: ... ... ... ... жоспар-кестесін құру.
Сондай-ақ мынадай мақсат, болуы мүмкін: айналыстағы МБҚ көлемінің берілген
динамикасы негізінде жоспарланғаң кезеңге аранлған МБҚ ... ... ... кезең ретінде 2003 жылдан 2013 ... ... ... ... Анық болу үшін 2003 жылғы 12 маусымға ... ... ... бағалы қағаздар эмиссиясының 10 жылдық кезеңге арналған
үлгі жоспар-кестесінің схемасы Қосымшада келтірілген.
Жоспарланған барлық кезең (10 жыл) ... ... ... ... ... жылғы маусымнан бастап 2013 жылғы желтоқсанға ... ... тек ... бір ... ғана келтірілген. Деректердің бос жерлері
нүктелермен көрсетілген.
Кестені сипаттау. ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген. 2-бағанда КР МБК ай соңындағы
айналысқа жоспарланған көлемі келтірілген. ... 2003 ... ... қағаздар бойынша айналыстағы КМ МБҚ ай соңындағы ... ... 2003 ... ... ... қағаздар бойынша
айналыстағы КМ МБҚ ай ... ... ... ... ... бұл ... бір мерзімді индекстелген және ... ... ... ... ... 2-баған мақсатты болып табылады. Онда
айналыстағы барлық қағаздар бойынша болжанған ... ... ... жоспарланған жиынтық көлем жазылады. 5-16-бағандардағы эмиссия
көлемдері зерттеліп болып ... ... ... талаптарды қанағаттандырады:
– Айналыстағы қағаздардың көлемі 10 жылдық ... ... ... ... ... ... 2 есе ... Ұзақ мерзімді қағаздар шығару көзделген (10-20 жылдық);
– 2006 ... ... ... 10 ... ... орнын ауыстыру
көзделген;
– қағаздардың барлық түрінің кез келген ... ... ... 2004 ... ... және 2007 ... ... еурооблигациялар
бойынша өтеу көзделген, яғни осы уақыт сәттерінде басқа өтеулер
болмайды.
Жоспар-кестені жасаған кезде ... ... ... ... ... ... кірмеген қысқа мерзімді қағаздар
және орта ... ... ... орналастыру шамалы
көлемдермен және өтелетін көлемдерді жаңа ... ... ... ... (5 ... 10 ... және 20 жылдық
қағаздар) олардың кірістілігін көкейкестілендіру мақсатында
жылына бір рет ... ... ... орналастырылады.
Сонымен қатар өтелуіне қарай (5 жылдық бойынша 2 рет және 10 жылдық бойынша
1 рет) алдыңғы серияның ... ... жаңа ... ... – 2006 ... ... өтелетін 10 жылдық МЕАКАМ орнын
ауыстыру ... 20 ... ... ... ... ... ... кезең соңында айналыстағы 5 жылдық қағаздардың
көлемі 5,6 млрд. теңге және 20 жылдық қағаздардың ... 33,5 ... ... МБҚ көлемінің нәтиже беретін кестесі Сурет 17. келтірілген.
Қарастырылып отырған жоспар-кестеге сәйкес МЕИКАМғ ... ... ... ... тамызға келеді. Осы сәтте МЕИКАМ5 жаңа сериясың шығаруға ... аз ... яғни ... орын ауыстырылады. Бұл ретте жаңа қағаздардың
«benchmark» қасиеті болуы үшін жаңа ... ... ... қала ... ... ірі ... 2013 ... сәуірде жасауға болады, ол уақытта МЕИКАМ5
екінші ... ... және 2013 ... ... ... болады, ол
уақытта МЕИКАМ10 бірінші шығарылымы өтеледі.
Сурет 17.
Қалған қағаздарды өтей отырып неғұрлым ұсақ ... ... ... ... кезең соңына қарай айналыстағы қағаздардың көлемі шамамен 2 ... ... ... төмендейді.
Жоспарланған кезең соңында айналыстағы, негізгі индикаторлар санына
кірмеген қысқа мерзімді және орта ... ... ... ... ... ... айналыстағы 5 жылдық қағаздардың көлемі – 5,6 млрд. теңге, 10
жылдық қағаздардың көлемі – 6,7 ... ... және 20 ... ... – 33,5 ... болады.
Қызмет көрсеті шығындарын есептеу
Есептер 2003 жылдан кейін эмиссияланған МБҚ арналған қызмет көрсеті
шығындары үшін ғана ... орта ... ... ретінде индекстелген қағаздарды ғана
пайдаланылған кезде шығындар ғана дисконтталған қағаздарды ғана пайдаланған
кездегіден ... ... ... ... бұл ... маңызды емес
(Қосымша Г.). Егер динамиканы жылдар ... ... ең ... ... ... ... ... және 8,3% болады және оған ҚР МБҚ эмиссиясы
ұсынылып келтірілген.
Ќорытынды
Ќазіргі ... ... ... ... ќалыптасу
процесініњ ж‰руімен сипаталатынына көз жеткізгеннен ... және ... ... мен ... ... ... сферасын ќамтыѓан
даѓдарысты жењу жєне ... ... ... ... eмeстігі анықталды.
Экономиканыњ кейінгі жасалған, жекешелендіру процесі бағалы қағаздар
нарығының дамуына ат салысты, яғни мұнда ... ... ... ... ... ... ќ±ќыќтарына бµліп беру құқығы
қарастырылды. Сонымен ... ... ... ... ... ќ±ралдары жєне баѓалы ќаѓаздар формасында ќызмет етеді. Б±л ... ... ... ... ... ... алѓы шарты болып
табылады. Акционерлік меншік формасын енгізу инфляцияныњ µсу ... ... ... ќатар, мемлекеттіњ шыѓыстарын, сол сияќты
баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ дамуын ќамтамасыз етеді.
Ќорыта айтќанда, ... ... ... ... ... және
бағалы қағаздар бойынша жасалатын операциялар түрлері ... ... ... сондай-ақ халық бағалы қағаздардың құндылығын ... ... мен оның ... бір ... ... ... қатар мемлекеттік және ... ... ... мен ... деңгейін ажырата білді.
Еліміздің нарықтық экономика талабына сәйкес бағалы қағаздар нарығының
ќазіргі т‰сінігі меншіктіњ бір ... ... ... тіркесе шыѓара
отырып оныњ кµп т‰рлілігіне экономикалыќ жєне саяси тендіктіњ болуын талап
етеді. Ол ‰шін ... ... ... отырып, экономикалыќ процестерді д±рыс
реттеу, сондай-аќ шаруашылыќтыњ іскерлік ... ... ... ... ... ... ... баѓалы ќаѓаздар туралы шыќќан зањдар ... ... ... ... ќ±ќыќтыќ негіздерініњ ќалыптастыру процесі
аяќталды деуге болмайды. Дегенмен нарыќтыњ дамыған, ... ... ... ... ... айтылѓан зањдарда пайдаланудыњ нєтижесінде
мемлекетіміздің баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќ±ќыќтыќ ... ... мен ... ... ... ... менімен таңдалған дипломдық жұмысымды жасалған зерттеулер мен
бағалы қағаздар нарығының нәтижелері бойынша келесідей ... ... Жаңа ... заң ... ... қағаздар нарығының екінші нарығы
даму сатысына көшіп оңтайлы жағымды нәтиже берсе;
2. Қор биржасындағы акция курсыныњ динамикасы, яғни баға ... ... ... ол ... ... ... ... әсер ететін
маңызды фактор;
3. Еліміздің азаматтарының қаржы ұйымдары қызметіне толығымен ... ... ... бағалы қағаздар нарығында трансфер-
агенттер жүйесі толығымен дамыса;
4. Бағалы қағаздар нарығында орталық депозитария, тіркеуші, төлем агенті
қызметтерін ... ... ... ... аса ірі,
көпкәсіпті, яғни ірі қалалардағы филиалдарымен ұйымдар құрылып бағалы
қағаздарды қорғау деңгейін артса;
5. Брокерлік және ... ... ... ... ... ... отырып, олардың капиталданумен қатар, валюталық нарыққа енуі
деңгейін ... ... ... ... ... реттелуін инвестициялық
үрдістің басты делдал болып табылатын лицензиялану қатынастары бойынша
пруденциялдық реттелу жолымен ... ... ... ... ... Бағалы қағаздар нарығындағы ... ... ... ... ... ... Қ.Р. заңы ... қағаздар нарығы жөнінде» 5.03.1997 ж.
тағайындалған //– 02.06.2003 ж.
2. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг. ... в ... ... ... ... А.А Гос. ... ... Учебное пособие (2-ое изд. –
М, :Инфра – 1995ж.)
4. Фельдман А.А. Депозитные и сбнрнгательные сертификаты.
Чековое обращение. ... ... – М, ... Шарипбаев А.А, Ануарбеков Е.А Справочник по ценным бумагам
Р.К Алматы, РИК, 1995ж.
6. Аграхов М.М Учение о ... ... М: ... ... ... Под ... В.А. ... А.И. Басова Биржовое дело,
Учебник. М:1998ж.
8. Б.А. Көшенова. Бағалы қағаздар нарығы. Оқу құралы. Алматы.
1999ж.
9. Аль-Пари // №1(79) 2004 ... ҚР ... ... «БҚ ... мен Қор ... 1995ж.
18. Бағалы қағаздар жөнінде жарлық, 1994 ж.
19. Депозиттік сертификат жөнінде жарлық, 1992 ... ҚР ... ... ... ... шығарылуын тіркеу
мен оларды қайтару тәртібі.
21. ҚР Президентінің «БҚ нарығы ... ... ҚР ... «Акционерлік қоғамдар жөнінде» заңы 1995 ж.
23. Кәсіпкерлік қызметті бағалы ... ... ... Б.А. Көшенова. «Бағалы қағаздар нарығы».Алматы 2000ж.
26. Шалғынбаев А.Р. «РЦБ и фондовый рынок в Казахстане» Алматы
- 2000ж.
27. Бердникова Т.Б. «РЦБ и ... ... ... -2002 ... ... Г.A. «Практикум по рынку ценных бумаг» Москва –
2002ж.
29. Масленников В.В. «Биржовое дело» Москва, 2000ж.
30. Агратов А., ... о ... ... М.: ... 1994 ... ... Б.И. «Рынок ценных бумаг: введение в фондовые
операции» М.: Финансы и статистика, 1991 ж.
32. Балабанов В. «Основы финансового менеджмента» - ... и ... 1994 ... ... Г., ... по ... делу» - М.:Финансы и
статистика, 1990 ж.
34. Мусатов П., «Фондовая биржа» М.: ... и ... 1990 ... ... Л.И., «Ценные бумаги: учет и налогоблажение»,
1992ж.
36. Л.Энджел, Б.Бойд «как покупать акции» - М.: Дело, 1992 ... ... Ю.Ж., ... ... ... М.: ... и ... ж.
38. Миркин Я.Ж. «Ценные бумаги и фондовый рынок» М.:
Перспектива, с532
39. Красавина Л.Н. «Денежное обращение и кредит при ... М.: ... и ... 1989 ... ... М.В., ... биржа: Как считать биржевые журналы
// ЭКО, 1991 г. 36 ю
41. ... А., ... ... СПБ, ... Роде Э., ... Валюты современного капитализма, М.: Финансы
и статистика, 1986 г.
43. Кирилов КВ., Операции на бирже. М.: Прогресс, 1993г.
44. Рынок ценных бумаг// ... ... ... Умбетов А., Оценка акций банков // Азия –ЭЖ, 1995 №15.
46. Рубин Ю.Б. Коллективное инвестирование в ... ... ... ... Кабицин А., Некоторые особенности современного рынка
биржевых валютных опционов// Рынок ценных ... ... ... ... ... акций высокотехнологических
компаний // Деловой мир, 1996 г., 7 аќпан.
49. Инвестиционно-финансовый портфель / под.ред. Н.Н.Петракова,
Москва, 1993 ж.
-----------------------
[1] Осы бапта мемлекеттік бағалы ... ғана ... ... ... ... ... бойынша проценттік ставкалардың» орнына
қысқаша «проценттік ставкалар», «мемлекеттік бағалы қағаздардың» орнына
«бағалы ... ... ... ... ... кірістілік қисық
сызығының» орнына «кірістілік қисық сызығы» деп және т.б. жазамыз
[2] осы фактормен индекстелген қағаздардың теориялық кірістілік қисық
сызықтары ... шын ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
-----------------------
Ќор биржасындаѓы операциялар
Кассалық
Мерзімдік
Фьючерстік (тұрақты)
Шартты
Прологанциялық
Репорттық
Депорттық
Алдын ала келісілген сыйлық ақымен
Қайтарылатын сыйлық ақымен
Опциондық ақы
Стеллаж
(МБҚ мен ... ... 3 %

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздар нарығының теориялық және әдістемелік негіздерімен қатар оның жоғарыда аталған ұйымдық-экономикалық құрылымдарының нарықтық экономикадағы маңызын көрсету және бағалы қағздардың биржада сатылуы мен олардың үстінен қосымша үлестерді есептеу32 бет
Бағалы қағаз нарығы инфрақұрылымы67 бет
Бағалы қағаздар нарығы және оны қалыптастырудың теориялық-методологиялық негіздері19 бет
CorelDraw 1116 бет
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет
«Абди компани» ақ-ның қызметіне сипаттама32 бет
«АТФ банкінің» бағалы қағаздар операциялары31 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
ІI-деңгейлі банктердің қызметін ұйымдастыру90 бет
Іс қағаздар (Лекция жинағы)46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь