Бағалы қағаздар нарығының теориялық және әдістемелік негіздері


КІРІСПЕ

1 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
1.1 Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы
1.2 Бағалы қағаздарды шығару механизмі

2 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 Негізгі нарықтың түрлері мен оларды талдау
2.2 Туынды нарықтың маңызы мен олардың жағдайы
2.3 Қазақстан Республикасының қор биржасындағы бағалы
қағаздар бойынша жүргізілетін опрерациялар түрлері
және оларды талдау

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР
НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУЫН ЖЕТІЛДІРУ

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




М А З М ¦ Н Ы

КІРІСПЕ

1 БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАРДЫЊ ЌАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
1.1 Ќазаќстан Республикасындаѓы баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ пайда болуы жєне
оныњ ќ±рылымы
1.2 Баѓалы ќаѓаздарды шыѓару механизмі

2 БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАР ЖЄНЕ ОЛАРДЫЊ Т‡РЛЕРІ
2.1 Негізгі нарыќтыњ т‰рлері мен оларды талдау
2.2 Туынды нарыќтыњ мањызы мен олардыњ жаѓдайы
2.3 Ќазаќстан Республикасыныњ ќор биржасындаѓы баѓалы
ќаѓаздар бойынша ж‰ргізілетін опрерациялар т‰рлері
жєне оларды талдау

3 ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАЃЫ БАЃАЛЫ ЌАЃАЗДАР
НАРЫЃЫНЫЊ ДАМУЫН ЖЕТІЛДІРУ

ЌОРЫТЫНДЫ

ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР

К І Р І С П Е

Ќазаќстанныњ орталыќтанѓан – жоспарлы экономикадан нарыќтыќ
экономикаѓа µтуі ќоѓамдыќ µндірістіњ сипатын µзгертті. Олар–меншік
ќатынастарын және шаруашылыќ субъектілерініњ ќ±рылымы мен оныњ ќызмет
кµрсету механизмін сондай-ақ олардыњ µзара ќаржылыќ байланыстарыныњ
нысандары мен ќоѓамныњ барлыќ топтарыныњ шаруашылыќ нєтижесіне әсерін
тигізеді. Сондықтан қоѓамдаѓы соњѓы 10–13 жылда болѓан µзгерістер –
еліміздің нарыќ ќатынастары арќылы демократиялыќ ел болуѓа бет алѓандаѓы
µтпелі дєуір кезењдерініњ µзгерістері болып табылады. Осыған сай өзімнің
дипломдық жұмысымның өзектілігі мен нарықтық экономикадағы
қажеттіліктерін, атқаратын қызметтерін және дамуы мен оны жетілдіру жолдары
зерттеліп, ұсынылған. Дегенмен нарыќ ќатынастары µркениеттері елдерде
ежелден дамып, соњѓы 70 жылдан социализм мен капитализм деген екі
ж‰йеніњ бєсекесінде µзініњ µміршеңдігін, экономикалыќ жєне єлеуметтік
тиімділігін дєлелдейді. Сол капитализм экономиканыњ жеке жєне
мемлекеттік секторларын ќолайлы ‰йлестіру арќылы уаќыт талабына сай
єлеуметтік бейімделген нарыќтыќ шаруашылыќты ќ±руда.
Ќазаќстан Республикасыныњ мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар нарыѓын ќ±ру жєне
оны одан єрі дамыту маќсаттары қазіргі заман талабына сай, себебі бағалы
қағаздар нарығы арқылы жеке, заңды тұлғалар өздеріне капитал құра алады
және белгілі бір пайда табудың жолы ал, мемлекет үшін бюджет қорын толтыру
мен ақша айналымын реттеу болып табылады. Мемлекеттік кєсіпорындарды
акционерлік ќоѓамдар т‰рінде ќайта ќ±ру олардыњ инвестиция тартудыњ ењ бір
тиімді механизімдерідніњ бірі – акция, облигация шыѓаруды пайдалану тәртібі
мен баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ механизімі экономиканыњ барлыќ
субъектілеріне инвестиция кµздерін алуѓа м‰мкіндіктері қарастырылды.
Бұл дипломдық жұмыс кіріспе, қорытынды және үш тараудан қарастырылып
жазылған.
Бірінші тарауда еліміздегі бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы мен
дамуы, құқылық нормативтер қарастырылған.
Екінші тарауда негізігі және туынды нарық мәні мен олардың қызметтері,
операция жүргізу тәсілдері, яғни акция мен облигация бағалы қағаздарының
есептеу әдістері ұсынылған. Сонымен қатар Қазақстан қор биржасының
мақсаттары мен мәмілелер түрлерінің ерекшелігі мен брокер, дилерлердің
келісім жасау шарттары мен олардың жұмысының қаржылық нәтижесі
салыстырылып талдау жасалған.
Ал, үшінші тарауда ұзақ мерзімді ішкі қарыз алу стратегиясын
дайындаудың әдістемелік проблемалары зерттеліп ұсынылған.
Дипломдық жұмысты орындау барысында статистикалық және бухгалтерлік
кезеңді басылымдар қолданылды.
Дегенмен бағалы қағаздар нарығы туралы заңға өзгерістер енгізілгенімен
білікті мамандар даярлау, баѓалы ќаѓаздарды шыѓару жєне сол ќаѓаздар
нарыѓындаѓы операцияларды мењгеру міндетті пайда болѓанын айќындайды. Б±л
µте терењ экономикалыќ жєне ќ±ќыќтыќ білімді, математикалыќ жєне
баѓдарламалыќ жаѓынан ќамтитын жєне жинаќталѓан даѓдыны ±ѓынуды талап
ететін к‰рделі де ќиын кєсіпшілік. Сондыќтан баѓалы ќаѓаздармен ќызмет
жасайтын жоѓары білімді мамандар дайындау – уаќыт талабы. Єрине б±ндай істе
наќты кµмекті ќазіргі батыс жєне отандыќ авторлардыњ ѓылыми ењбектерін
оќып, ‰йренуге болады, сонымен бірге µткен тарихќа да оралу, оны білу –
алѓа басудыњ кепілі. Революцияѓа дейінгі Ресейде баѓалы ќаѓаздар, ќор
биржалары жєне коммерциялыќ банктер туралы ѓылым кењ тараѓан. Демек, µткен
тєжірбиені зерттеп жєне µз мемлекетіміздегі ќазіргі ќажеттілікті ескеріп,
баѓалы ќаѓаздар нарыѓы туралы негіздей отырып осы дипломдыќ ж±мысымды
зерттеп орындадым.
Меніњ, жазып отырѓан дипломдыќ ж±мысымныњ негізгі маќсаты – баѓалы
ќаѓаздар нарыѓыныњ теориялыќ жєне єдістемелік негіздерімен ќатар оныњ
жоѓарыда аталѓан ±йымдыќ-экономикалыќ ќ±рылымдарыныњ нарыќтыќ экономикадаѓы
мањызын кµрсету және бағалы қағздардың биржада сатылуы мен олардың үстінен
қосымша үлестерді есептеу. Жоғарыда көрсетілген мәселелер тақырыпты
таңдаудың себеп болды.
Б±л ж±мысты жазу барысында тек ќана ќазаќстандыќ авторлар оқулықтары
ѓана емес, сонымен ќатар шетел єдебиеттер авторы ќолданылды. Жалпы
дипломдыќ ж±мыс єдістемелік н±сќауѓа сай орындалды.
1 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ

1.1 Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар

нарығының пайда болуы және оның құрылымы

Нарық – бұл күрделі, әрі жан-жақты қызмет атқаратын қоғамдық
ќатынастар жиынтыѓы болғандықтан, ол бір жаѓынан тауар жєне кµрсетілген
ќызмет нарыѓын ќамтыса, екінші жаѓынан ќор жинау нарыѓын ќамтиды. Соњѓысы,
µз кезегінде, ќаржы нарыѓы мен ќозѓалмайтын м‰лік нарыѓынан т±рады. Осы
аталѓан нарыќтардыњ µзара байланысты ±лттыќ экономикалыќ механизмді
ќ±райды. Ал б±л механизм несиеге негізделген, басќаша айтќанда, нарыќќа
ќатысушылардыњ басым кµпшілігі іскерлік шартќа ќол ќойып, µздеріне баѓалы
ќаѓаз т‰рінде міндеттеме алады. Кєсіпкерлердіњ µзара жасаѓан дєл осы
міндеттемелері – экономикалыќ механизмніњ т±раќтылыѓыныњ кепілі.
Баѓалы ќаѓаз нарыѓы субъектілерініњ ќатынастары экономикалыќ –
ќ±ќыќтыќ механизмге негізделеді. Б±л баѓалы ќаѓаздардыњ материалдыќ т‰рі
ретінде оныњ мањызын дєлелдейді. Біраќ баѓалы ќаѓаздардыњ мањызы онымен
шетеліп ќоймайды. Баѓалы ќаѓаздар кез-келген мемлекеттіњ тµлем айналымында
мањызды орын алады, себебі олар арќылы мемлекеттіњ инвестициялыќ ќызметі
ж‰зеге асырылыды. Дєлірек айтќанда, б±л к‰рделі ќаржы тікелей халыќ
шаруашылыѓыныњ ен тиімді саласына жіберіледі, яѓни оларды нарыќ ж‰йесіндегі
ењ µміршењ субъектєлер ѓана ала алады.
¤зініњ ±йымдыќ жєне ќ±рылымдыќ ерекшеліктеріне орай баѓалы ќаѓаздар
каржы институттары, ќаржы нарыќтары жєне оларды реттейтін ќ±ќыќтыќ
ережелерімен ќатар мемлекеттіњ ќаржы ж‰йесініњ т±тас бір бµлігін ќ±райды.
М±ндай ж‰йе біздіњ мемлекетімізде нарыќ ќатынастарын ќалпына келтіру
ќажеттілігі туындаѓан кезде, яѓни 90 – шы жылдардыњ басында ќ±рыла бастады.

1990 жылдыњ басынан экономикалыќ тєжірбиесі дєлелдегеніндей
шаруашылыќты жетілдірудіњ нарыќтыќ єдістерін ќалпына келтірудіњ жєне оны
одан єрі дамытудыњ басты ќ±ралы - баѓалы ќаѓаздар екені талассыз аќиќат.
Баѓалы ќаѓаздар аќша т‰ріндегі капиталѓа да, заттай капиталѓа да меншік
ќ±ќын бекітіп, тек баѓалы ќаѓаздар арќылы ѓана мемлекеттік меншікті
акционерлік ќоѓамдардыњ, яѓни жекеменшік иелері–халыќтыњ меншігіне
айналдыру м‰мкін. Баѓалы ќаѓаздар нарыѓында µзіне тєн ќаржы институттары
ж‰йесі ќалыптасып, оларда экономикалыќ µрістеудіњ ќаржы кµздері шоѓырланып
жєне инвестициялыќ ќорларды бµлу ќатынастары ж‰зеге асады. Ќазіргі
µндірістіњ жалпы ќ±лдырап, ќысќаруы кезінде мемлекеттік жалпы ±лттыќ
µнімдегі µндірістік инвестицияныњ ‰лесін арттыру баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
потенциалды ќорларын пайдаланбай іске асуы м‰мкін емес.
Акция шыѓару осы ресурстарды шектеусіз алуѓа м‰мкіндік туѓызса, ал
облигация шыѓару аќша ресурстарын, оларды банктерден алудан гµрі, тиімді
жаѓдайда алуѓа м‰мкіндік береді. Мемлекет бюджет кемшілігін толтыру
маќсатында да аќша белгілерін эмиссияламай, мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар
шыѓарумен ш±ѓылданады.
¤ркениетті мемлекеттерде экономикалыќ µрлеуді ќаржыландырудыњ басты
жолы баѓалы ќаѓаздар нарыѓы болып табылады. Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
к‰рделі ±йымдыќ – экономикалыќ ж‰йесі кµптеген µзара байланысты
элементтерден т±рады:
- эмитенттер, яѓни єрт‰рлі баѓалы ќаѓаздар шыѓаратын
шаруашылыќ субъектілері;
- инвесторлар, яѓни уыќытша бос аќша иелері – зањды жєне
жеке т±лѓалар;
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кєсіби мамандары: брокерлер
дилерлер, инвестициялыќ басќарушылар, маркетмейкерлер,
- инвестициялыќ компаниялары, саќтандыру компаниялары, зейнетаќы
ќорлары жєне т.б. ќорлары;
- ќор биржаларды, депозиттік, клирингтік жєне басќа баѓалы ќаѓаздарды
тіркейтін, саќтайтын ±йымдар.
Осы к‰рделі ќ±рылымдардыњ ќызметін ±йымдастыратын, басќаратын жєне
реттейтін зањдар мен ережелер жєне мемлекеттік органдар ќажет.
Айтылѓан мєселелердіњ барлыѓы мемлекетіміздіњ экономикалыќ дамудыњ
б‰гінгі кездегі сатысында Ќазаќстан халќыныњ жас буыны алдында жања, тіпті
ерекше баѓыт, яѓни баѓалы ќаѓаздарды шыѓару жєне сол ќаѓаздар нарыѓындаѓы
операцияларды мегеру жєне ќ±ќыќтыќ білімді, математикалыќ жєне
баѓдарламалыќ жаѓынын ќамтитын жєне жинаќтаѓан даѓдыны ±ѓынуды талап ететін
к‰рделі де ќиын кєсіпшілік. Сонымен бірге µткен тєжірбиені зерттеп жєне µз
мемлекетіміздегі ќазіргі ќажеттілікті ескеріп, баѓалы ќаѓаздар нарыѓы
туралы ќарастырлады. Ќaзipгi кезде Республикада баѓалы ќаѓаздар нарыѓы
ќалыптасу шаѓында. Оныњ даму жолында алѓашќы ic-шаралар жургізуде.
Бюджеттіњ кемшілігін толтыру маќсатында мемлекет б±рынѓыдай аќша белгілерін
шыѓармай, оныњ орнына мемлекеттік баѓалы ќаѓаздар, мысалы мемлекеттік ќысќa
мерзімді вексельді шыѓара алады. Алайда, баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ дамуы
жолында шешуін талап ететін экономикалыќ жєне єлеуметік-психологиялыќ
мєселелер кµп кездесті. Соның ішінде экономикалық мәселелерге тоқтайтын
болсақ:
а) нарыќты реттейтін механизмніњ жоќтыѓы;
є) баѓалы ќаѓаздар нарыѓын дамытатын бірыњѓай кµзќарас ж‰йесініњ
жоќтыѓы;
б) зањдардыњ м‰лтіксіз орындалмауы;
в) салымдарды тіркеу жуйесініњ жоќтыѓы;
г) баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ материалдыќ техникалыќ негізініњ аздыѓы;
д) нарыќ инфраќ±рылымы µсу дењгейініњ тµмендік жатады.
Ал, єлеуметтік-психологиялыќ мєселелерге тоқтайтын болсақ, олар
баѓалы ќаѓаздар нарыѓында мамандандардың аздыѓы мен халықтыњ инвестициялыќ
белсенділігініњ тµменгі дењгейлігі жатады. Бұл мєселелер халыќтыњ басым
кµпшілігініњ баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ мєнін т‰сінбеушілігі мен инвестиция
беруге психологиялыќ дайындыѓыныњ жоќтыѓынан туындайды.
Д‰ниеж‰зілік нарыќ тарихында баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ негізгі ‰ш
үлrici (моделі) бар. Олар:
1. Банктік ‰лгi - онда баѓалы ќаѓаздар нарыѓы механизмі арќылы
банктер ќаржы ќорларын бµледі (мысалы, б±л ‰лгі Германияда, Австрияда,
Бслгияда кµп тараѓан). Б±л ‰лгi бойынша экономиканы инвестициялау мен
мемлекеттік бюджет кемшілгін жоюды банктер µз міндетіне алады.
2. Банктік емес ‰лгі немесе нарыќтыќ ‰лгі — онда баѓалы ќаѓаздар нapыѓы
механизмі арќылы ќаржы ќорын бµлумен банк емес мекемелер ш±ѓылданады
(мысалы, АЌШ-та, ¦лыбританияда, Малайзияда, Пєкстанда, Сингапурда). Б±л
‰лгі бойынша баѓалы ќаѓаздар нарыѓы демократиялыќ жолмен µркендейді.
Ќаржыныњ негізгі бµлігі жеке т±лѓалардыњ аќшасы. Ол банктен алѓан аќшаѓа
ќараѓанда "арзан" аќша.
3. Аралас ‰лгі — онда баѓалы ќагаздар нарыѓы механизмі арќылы ќаржы
ќорын бµлумен банктер де, банк емес мекемелер де ш±ѓылданады (мысалы,
Жапонияда).
Еліміздің баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ epeкшелігi-кіші жєне жалпы
жекеменшіктендіру механизмі арќылы меншік ќатынастарын µзгертуге жеке
инвесторлар мен µз мемлекетіміздіњ єрбір азаматын ќатыстыру. Соныњ
нєтижесінде жекеменшіктендіруге банк ж‰йесі ќатынасќан жоќ. Д‰ниеж‰зілік
тєжірбие дєлелдегендей банктер баѓалы ќаѓаздар нарыѓында жеке ‰стемдік
(монополизация) роль атќарады. Дєл осы жаѓдай кµпшілік мемлекеттеріњ баѓалы
ќаѓаздар нарыѓыныњ банктік ‰лгісінен бас тартуына єкеп соќтырды. Сондыќтан
еліміздігі экономикалыќ µзrеpic єлеуметтік бейімделген баѓалы ќаѓаздар
нарыѓын ќ±руѓа негізделгені д±рыс. Отандыќ баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
ќ±рылуына єрбір азаматтыњ ќатысуына м‰мкіндік берген жµн. Дєл осы
м‰мкіндіктерді баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ банктік емес ‰лгісі яѓни немесе
нарыќтыќ ‰лгісі іске асыра алады деген ойлар бар.
Баѓалы ќаѓаздар нapыѓыныњ нарыќтыќ ‰лгісініњ банктік ‰лгіден
айырмашылыќтары мыналар:
- нapыќтa акционерлік капитал ‰лгісініњ кµптiгi;
- үлестік баѓалы ќаѓаздардардыњ ќарыздыќ ќаѓаздардан кµптігі;
- өндірісті ќаржыландырудаѓы тура банктік несиеніњ аздыѓы;
- нарыќтаѓы банк емес мекемелердіњ кµптігі.
Б±лардан басќа мемлекетіміздіњ баѓалы ќаѓаздар нapыѓыныњ нapыќтыќ
‰лгісін тањдап алуѓа себепші болѓан ‰ш фактор бар. Олар:
Бірінші өндірісті µркендету ‰шін шыѓарылып сатылѓан акциядан т‰скен
aќшa-ол "арзан" aќшa. ¤неркєсіп µндірісін акционерлік ќоғам етіп кайта
ќ±ру - µндіpіcті ±йымдастырудыњ ењ тиімді формасы. Себебі акционерлердіњ
де, онда ќызмет істеп ж‰ргендердіњ де м‰ддесі шешедi.
Екінші әлі кµп yaќытќa дейін еліміздің нарыѓында µндіріс саласын µз
активтері мен (ќаржыларымен) инвестициялайтын отандыќ ±йымдар болмайды.
Сондыќтан мемлекеттік меншікті жалпы жекеменшіктендіру арќылы халыќты
кєсіпорын басќаруына тарту жаќын арада б±л механизмді пайдалануѓа м‰мкіндік
береді.
Үшінші саясат факторы — дуниеж‰зіндегі сияќты, елімізде бос аќша
кµздерініњ нeгiзri иесі – халыќ. Жекеменшіктендіру купондары apќылы єрбір
адамды акционерлік ќоѓамныњ меншік иесі болу ќ±ќын ж‰зеге асыру-б‰гінгі
кездегі ењ кезекті саясат (халыќтыњ социалистік менталитетін есептегенде).
Сонымен Ќазаќстанның ќалыптасып келе жатќан баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ
‰лісіне факты бірыњѓай кµзќарас жоќ. Сондыќтан баѓалы ќаѓаздар нарыѓына
уаќыт талабына сай єлі де біраз µзгерістер енгізілуі м‰мкін.
Жалѓан (алдамшы) капитал деген – ќосымша ќ±нныњ бір бµлігін дивидент
немесе процент ретінде иемденуге ќ±ќыќ беретін баѓалы ќаѓаздар иесініњ
титулы баѓалы ќаѓаздар – акциялар, облигациялар, вексельдер жєне басќа да
т‰рлерде кµрінетін капитал. Баѓалы ќаѓаздады жалѓан капитал деп атауѓа
себеп болѓандар мыналар:
Біріншіден, табыс кµзі – тауар µндірісі. Ал баѓалы ќаѓаздардыњ пайда
болуы µндірістік капиталмен тікелей байланысты. µнім µндірістен айналымѓа
т‰сіп, табыс єкеледі. Ал баѓалы ќаѓаздар µндірістен тыс тек айналымнан
табыс єкеледі деген б±лдыр ќиял пайда болады. Оны мысал ретінде келтірілген
мына екі формулаларды ањѓару ќиын емес. Тауар айналымы (Т–А–Т)
формуласындаѓы бірінші акт (Т–А) тауарды сату басќа керекті тауарда сатып
алу маќсатында ж‰ргізіледі, яѓни ќажеттілікті - керек тауарды сатып алу
арќылы µтеу. Ал капиталдыњ айналымы (А-Т-А) формуласындаѓы маќсат-тауарды
сатып алып ќайта сату, яѓни процесс пайда табу маќсатында ж‰ргізіледі. А
=А+ а, яѓни а – ќосымша ќ±н, µсім, немесе капитал. Ал капитал µздігінен
µсетін ќ±н немесе ќосымша ќ±н беретін ќ±н (К. Маркс).
Екіншіден, баѓалы ќаѓаздардыњ капитал болып есептейтін себебі олрады
сатуѓа болады. Біраќ олардыњ µз ќ±ны µте тµмен, ал нарыќтыќ баѓалар
ирроцианалдыќ сипатта (µлшеусіз сандар) блады. Жалѓан капиталдыњ баѓасы
капиталѓа с±раныс пен ±сыныстыњ арќасына жєне баѓалы ќаѓаздарды сатудан
т‰скен табыстыњ мµлшеріне байланысты аныќталады. Капиталѓа с±раныс с±раныс
оныњ ±сынысынан жоѓары болса жєне одн т‰скен табыстыњ мµлшері де жоѓары
болса оныњ жалѓан капиталдыњ баѓасы оѓан тура пропоцианалды кемді. Мысалы
, баѓалы ќаѓаздардан т‰сетін жылдыќ табыс 50$ делік, ал ќазыр проценттініњ
дењгейі 5% болѓан жаѓдайда баѓалы ќаѓаздардыњ баѓасы 1000$ болады:( 50 х
100 %)*5 = 1000$. Демек, жалѓан капиталдыњ баѓасы жиі µзгерістіњ ±шырап
т±ратын нарыќтыќ ќ±н.Жалѓан капитал наќты (µндірістік) жєне несие
капиталдарымен байланысты болѓанымен, олардыњ оќшауланып шыќќан бµлігі,
яѓни олардыњ баѓалы ќаѓаздарѓы мынадай ерешеліктері бар:жалѓан капиталдыњ
µз ±њны (µте аз) жоќ, біраќ баѓалы ќаѓаздардыњ кейбір т‰рлері наќты
капиталдыњ орнында ж‰реді;

1. баѓалы ќаѓаздардыњ айналысы ќор биржасынан жєне несие ж‰йесінен
басталады, ал наќты капитал µндіріс аясына ќызмет кµрскетеді;

2. жалѓан капиталдыњ мµлшері баѓалы ќаѓаздардыњ артылатын жиынтыќ баѓасы,
яѓни баѓалы ќаѓаздардыњ баѓалы ќаѓаздарды сатудан т‰скен табысыныњ
капиталѓа айналуымен аныќталады. Ал µндірістік наќты капиталдан т‰скен
пайда сол наќты капиталдыќ µз мµлшеріне байланысты болады. Жалѓан
капиталдыњ пайда болуын К.Маркс капиталдану деп атады. Ал капиталдану –
м‰ліктіњ немесе наќты капиталдыњ аќша капиталына айналуы деген ±ѓым.
(К.Маркс, Ф.Энгельс. Шыѓармалар, 25 том, 2 бµлім, 9 бет)жалѓан капиталдыњ
мµлшерініњ µзгеруі наќты капитал кµлемініњ µзгеруне дєл келмейді. Жалпы
алѓанда, ќалѓан капитал наќты капиталѓа ќараѓанда шапшањ µседі. Б±л жаѓдай
акционерлік кєсіпорындардыњ тез дамуына, баѓалы ќаѓаздардан т‰сетін
дивиденд пен процент мµлшерініњ айырмашылыѓына жєне де баѓалы ќаѓаздардыњ
кездері тез ±лѓаюына байланысты болады.

Сонымен бірге жалѓан капиталдыњ ќарыз капиталынан айырмашылыѓы бар.
Олар:
Біріншіден, баѓалы ќаѓаздар ќарыз капиталыныњ ќозѓанынан пайда болып
отырып, одан бµлініп баѓалы ќаѓаздар капиталыныњњ ќорында дербес ќозѓалыс
жасайды. ¤йткені баѓалы ќаѓаздарды сатып алу деген аќша капиталыныњ бір
бµлігін ќарывзѓа берумен бірдей. Ал ќарыз – несиелік ќ±жат, немесе ќ±нды
ќаѓаздар т‰рінде айналыста болады.
Екіншіден, ќарыз капиталынан т‰сетін табыс оныњ µзініњ мµлшерімен
аныќталса, ал жалѓан капиталдыњ мµлшері оныњ айналысынан т‰сетін табысына
байланысты болады. Ол табыс дивиденд немесе процент т‰рінде т‰седі. Баѓалы
ќаѓаздар µз ќозѓалыс зањдарына ие болып, наќты капиталды ќозѓалысына кµбіне
тєуелді болмайды.
Сонымен, баѓалы ќаѓаздар ќарыз капиталына орналастыратын ортаныњтек
біреуі ѓана. Жалѓан капитал жаѓынан ќарыз капиталынан кµп жєне айналыста
бір-біріне дєл келмейді. Наќты капитал мен жалѓан капиталдыњ мµлшері
жаѓынан да біріне-бірі дєл келмеуі баѓалы ќаѓаздар нарыѓына тєн ерекшелі.
Жалѓан капиталдыњ пайда болуы меноныњ µсуі байлыќтыњ бір жерге шоѓырлануына
єсер етеді.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кейбір элементтері 20-жылдары KСPO-да жања
экономикалыќ саясат кезінде болѓан. Ал ќазipri егемен Ќазаќстанда баѓалы
ќаѓаздар нарыѓыныњ алѓашќы н±сќалары Кењес Одаѓы зањдарыныњ негізінде 10-
жылдардыњ басынан бастап пайда бола бастады.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓы тек єдеттеп тауар-аќша ќатыстары жєне меншік
ќатынастары жаѓдайында дамуы м‰мкін. Мемлекеттік меншікті жања нарыќтыќ
ќатынастарѓа сай µзгерту тек оны жекеменшіктендіру арќылы ѓана icкe асады.
Соњѓы 10 жылдыќта дуниеж‰зінің кµптеген елдерінде жекеменшіктендіру ж‰рді.
Єcipece, Англияда ол шапшањ ќарќынымен µтті. Бірақ Батыс Еуропа елдерінде
жекеменшіктендіру µркендеген нарыќ экономикасы жаѓдайында ж‰рді. Сондыќтан
жекеменшіктендірілген кєсіпорындардыњ акция саны ќанша кµп болса да
µркендеген нарыќ жаѓдайында оларды орналастыру µте оњай болды. Ал тєуелсіз
мемлекеттер достастыѓындаѓы (ТМД) елдердіњ жайы µзгеше.Б±л елдерде баѓалы
ќаѓаздар нарыѓы жањадан ќалыптасып келе жатќан жаѓдайда мемлекеттік
кєсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акцияландыру арќылы ж‰ргізіледі.
Себебі, кµптеген кєсіпорындар да, халыќта осындай жања ќ±былыстар арќылы
нарыќќа кењ кµлемде ќатынасуѓа м‰мкіндік алады. Жекеменшіктендіру баѓалы
ќаѓаздардыњ жања т‰рі- жекеменшіктендіру чектерін (купондарын) µмipre
келтірді. Б±л мемлекеттік баѓалы ќаѓаздардыњ бipт‰рi, олар, µз иесінен
мемлекеттіњ иелігінен алып, жекеменшіктендірілген меншіктіњ бір бµлігін
ќайтарымсыз пайдалануына ќ±ќыќ береді.
Іpi жєне орта кєсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акционерлік ќоѓам
ретінде ќайта ќ±рудан басталып. Акционерлік ќоѓамныњ иесі-акционерлер,
олардыњ меншік ќ±ќы акция берумен куєландырылады.
Ќорыта айтќанда, жекеменшіктендіру бір жаѓынан баѓалы ќаѓаздардыњ жања
т‰рі-жекеменшіктендіру чегінен нарыќќа єкелсе, екінші жаѓынан кєсіпорынныњ
жања ±йымдыќ-ќ±ќыќтыќ формасы акционерлік ќоѓамдардыњ кµптеген ќ±рылуына
жєне олардыњ ќалыптасуына жол ашты. Б±л жаѓдай жања акциялар мен
облигацияларды эмиссиялаумен ќатар, баѓалы ќаѓаздардыњ басќа т‰рлерін
шыѓаруѓа да себепші болады. Сонымен, кєсіпорындарды жекеменшік
тендіру баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќалыптасуындаѓы алѓашќы кезењ. Еліміздің
жоспарлы экономикада жања, нарыќтыќ мемлекет реттейтiн экономикаѓа µтуі
елімізде ќаржы нарыѓын жєне оныњ ќызметіњ ќамтамассыз ететін институттардыњ
ќ±рылуын талап етеді. Б±л µте к‰рделi жєне ауќымды маќсат. Кµптеген жылдар
бойы елімізде шын мєнінде ия ќаржы нарыѓы, ия оныњ инфраќ±рылымы, яѓни жеке
коммерциялыќ жєне инвестициялыќ банктер, биржалар, саќтандыру ќоѓамдары
болѓан жоќ. Ќаржы саласыныњ барлыѓын мемлекет айырыќша ќ±ќыќпен µзіне
ќаратып, барлыќ кipic кездерін халыќтыњ ќажетін µтемейтін міндеттерге
ж±мсап отырды.
Нарыќтыќ экономика-адамзат µркениеттілігініњ ењ жоѓарѓы жетістігі жєне
µндірісті ±йымдастырудыњ ењ тиімді екендігін д‰ниеж‰зі мемлекеттерініњ
кµпшілігініњ µркендету тєжірбиесі дєлелдеген аќиќат шындыќ. Еліміз ‰шін
шаруашылыќты ж‰ргізудіњ жања µндірісіне µту-тек ашыќ нарыќќа µту ѓана
емес, сонымен мемлекеттік экономикалыќ саясаттаѓы єділетсіздіктен бас
тарту.
Шаруашылыќты нарыќ єдістерімен ж‰ргізу ќаржы нарыѓыныњ мол м‰мкіндігін
пайдалануды талап етеді. Ќаржы нарыѓы-мемлекеттің б‰кіл аќша ќорларыныњ
жиынтыѓы. Б±л ќорлар экономиканыњ єр т‰рлі субъектілерініњ с±ранысы мен
±сынысы єсерінен µзrepin отырады жєне ‰немі ќозѓалыста болады. Ќазіргі
кезде д‰ниеж‰зінде АЌШ, Еуропа білестігі мен Жапонияныњ ќаржы нарыѓы ењ
‰лкен ќорларды иемденуде. Ќазаќстан нарыќтыќ экономикаѓа µтпелі кезењінде
оныњ ќаржы нарыѓыныњ ќоры мол, µзініњ µркендеуіне жетеді деуге єзірше
ерте. Жалпы ќаржы нарыѓы біріне-бірі байланысты жєне біріне-бірі толыќтырып
т±ратын, біраќ єрќайсысы µз алдына ќызмет жасайтын ‰ш нарыќтан т±рады:
Біріншіден, айналымдаѓы ќолма-ќол аќша нарыѓы жєне ќолма-ќол аќша
ќызметін атќаратын ќысќа мерзімді ќ±ралдары (весельдер, чектер) жатады.
Ќазаќстанда ќаржы нарыѓы ќазіргі кезде айналымды ќаѓаз аќшаныњ
ќ±нсыздануынан инфляцияѓа ±шырауда. Б±л жалпы ±лттыќ µнім жылына 5%-ға, ал
айналымѓа аќша 6-7 %-ға µссе, онда жалпы ±лттыќ µнімді сату да оњай т‰седі.
Онда экономикада жаѓымды µзгерістерді ањѓаруѓа болады. Егер де жалпы ±лттыќ
µнім жылына 5 %-ға айналымдаѓы аќша 10-20 %-ға жєне одан да кµп µссе, онда
ќарќынды инфляция болып, экономика ќ±лдырап тµмендетеді.
Екіншіден, ќарыз капиталыныњ нарыѓы, яѓни ќысќа жєне ±заќ мерзімді
банктік несие нарыѓы. Коммерциялыќ банктер ќысќа мерзімді несиені
ќайтарылуына кµзі жеткенде ѓана жоѓары проценттік µсімімен береді. Б±л
несиені µзініњ айналым ќаржысы жоќ кєсіпорындар алуына мєжб‰р. Негізгі
ќ±руѓа жєне оларды жањартуѓа проценттік µсімі µзгріп, ќайта ќаралап
отыратын ±заќ мерзімді несие берілді. Сондыќтан, ќаржы нарыѓыныњ б±л
бµлігіне даѓдарыс тєн.
‡шіншіден, баѓалы ќаѓаздар нарыѓы. Б±л нарыќтан кейбір белгілері КСРО-
да революциясына дейін болѓанымен, соњѓы 70 жыл бойы оныњ ешќандай µсу
белсені болѓан жоќ.
Ќазіргі кезде егемен жас мемлекеттер бюджет тапшылыѓын толтыру
маќсатында б±рынѓы ‰йренген єдіс-аќша белгілерін ш±ѓылданбай, оныњ орнына
мемлекеттік баѓалы ќаѓаздардыњ бірі – ќысќа мерзімді мемлекеттік
вексельдерді (МҚМ) шыѓарумен айналысуда. Жергілікті басќару органдары да
дєл осы жолды пайдалануда. Баѓалы ќаѓаздар нарыѓы басќа нарыќтардан онда
сатылатын µзініњ айрыќша тауарымен µзгешеленеді. Ол µзгеше тауар – баѓалы
ќаѓаздар. Олар біріншіден, меншік белгісі, екіншіден, ќарыз міндеттемесі,
яѓни олар бойынша табыс алу ќ±ќы жєне табыс тµлеу міндеттемесі пайда
болады. Б±дан б±рын айтќанымыздай, б±л тауарды µз ќ±ны аз болсада,
µтежоѓары нарыќ баѓасымен сатуѓа болады. Баѓалы ќаѓаздардыњ кµрсетілген
ќ±ны (номиналды) µте тµмен болѓанымен, мысалы, µндіріс кєсіпорнына
ж±мсалѓан наќты капиталдыњ белгілі бір мµлшерін кµрсетеді. Егер баѓалы
ќаѓаздарѓа нарыќтыќ с±раныс оныњ ±сынысынан жоѓары болса, онда оныњ баѓасы
кµрсетілген ќ±ннан (номиналынан) жоѓары болады (керісінше де болуы
м‰мкін). Б±ндай нарыќтыќ баѓаныњ номиналдан ауытќуы, баѓалы ќаѓаздардыњ
жалѓан капитал екенін кµрсетеді.
Жалѓан капитал - наќты капиталдыњ ќарыз белгісі, яѓни µндірістік
капиталдыњ оќшауланып шыќќан бір бµлігі (сауда, ќарыз капиталдары).
Баѓалы ќаѓаздар аќша капиталыныњ немесе басќа материалды
ќ±ндылыќтардыњ орнына ж‰ретін символды болѓандыќтан оны ќордыњ
ќ±ндылыќтары деп те атайды. Сонымен ќатар, баѓалы ќаѓаздар "ќордыњ
инструменті немесе ќ±ралы " болып та есептеледі. Себебі тек сол ќ±ралды
пайдаланып, наќты ќ±ндылыќтарѓа ќол жеткізуге немесе сол ќ±ндылыќтар бip
субъектіден екіншіге ауысуына болады. Сонымен баѓалы ќаѓаздар нарыѓы
капитал нарыѓыныњ, яѓни аќша жєне басќа материалдыќ ќ±ндылыќтардыњ наќты
ќызметін кµрсетеді.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓы — нарыќтыќ экономикада кµтпеген кездейсоќ
болатын процестердіњ реттеушісі. Б±л алдымен капиталды инвестициялау
процесіне ќатысты. Капиталды инвестициялау деген оныњ капиталѓа муќтаж
µндіріс салаларына ќ±йылуы, ал артыќ болѓан уаќытта сол саладан кері
алынуы. Капиталдыњ б±ндай айналыс механизмі мынадан т‰сінікті. Мысалы,
кейбір тауарларѓа немесе ќызмет т‰рлеріне с±раныс µссе, онда соѓан сєйкес
баѓасы да µседi. Демек, оларды µндіруден пайда да есµді, сондыќтан басќа
салалардыњ µніміне с±раныс азайып, олардыњ экономикалыќ тиімділігі кеміп,
ондаѓы капитал µніміне с±раныс µсіп т±рѓан салаларѓа ќ±йылады. Баѓалы
ќаѓаздар осы механизімніњ ќызметін ќамтамасыз ететін ќ±рал. Олар уаќытында
бос капиталды сату-сатып алу арќылы тиімді µндіріске баѓыттап отырады.
Экономикасы дамыѓан мемлекеттерде баѓалы ќаѓаздар міндетімен ќосымша
капитал алу анаѓ±рлым жењіл. Акция не облигация сиякты баѓалы ќаѓаздарды
шыѓаруѓа жєне оларды тіркеуге екі жеті, эмиссиялыќ проспекткісін шыѓарып
жєне нарыќќа ќатысушылардыњ оларды талќылауына 2-4 жеті оларды сатып алу-
сатуѓа жєне есеп айырысуѓа 2-3 жеті, уаќыт кетеді екен. Ќорытындысында 1,2
ай ішінде эмитент µзіне ќажетті капиталды жинап, оны басќару ќ±ќына ие
болады. Сонымен баѓалы ќаѓаздар нарыѓы - экономикалыќ µрлеуді кµп жаѓдайда
ќаржыландыратын ењ оњай жєне ењ ќолайлы ќаржы кµзі.
Елде дамыѓан баѓалы ќаѓаздap нарыѓы ќалыптасуы ‰шін оныњ ќ±рамдас
бµліктері болуы ќажет. Олар:
1. с±раныс пен ±сыныс;
2. делдалдар мен басќа ќатысушылар;
3. нарыќтыќ инфраќ±рылым яѓни коммерциялыќ банктер, ќор биржалары,
инвестициялыќ институттар жєне с.с.;
4. нарыќты реттейтін жєне µзін-µзі реттейтін ж‰йелер.
Hapыќтыњ осы ќ±рамдас бµліктері уаќытта несінен ќ±рылып болды. Б±л
жµнінде елімізде экономикалыќ ж‰йені реформалауды терендету жолында
ќабылданѓан. Дегенмен, экономиканыњ даѓдарысы жаѓдайында толыќќанды баѓалы
ќаѓаздар нарыѓы болуы м‰мкін емес.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ даму дењгейі кµп жаѓдайлыќтыњ єл - ауќатына
байланысты. Ceбeбi баѓалы каѓаздарѓа с±раныс халықтыњ т±рмысын айќындайды.
Сондыќтан халыќтыњ табысыныњ µcyi - Ќазаќстанда баѓалы каѓаздар нарыѓы
дамуыныњ басты шарты.
Ќазаќстандаѓы баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ ќ±рылымы жєне баѓалы
ќаѓаздардыњ µтімдісі ќандай деген сұрақ туындағанда онда, елімізде
ќалыптасќан жаѓдай сипаттаѓанындай баѓалы ќаѓаздадыњ кµлемдісі жєне ењ
µтімдіci мемлекеттік ќарыз міндеттемелері. Мемлекеттік ќарыз
міндеттемелері нарыѓынан ерекшелігі оѓан ќатысушыларѓа байланысты:
Біріншіден, мемлекетік баѓалы ќаѓаздардыњ эмитент Ќаржы министрлігі;
Екіншіден, ¦лттыќ банк-оныњ, сонымен бipre мемлекеттік баѓалы
ќаѓаздардыњ дилері. Дегенмен, баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ б±л ќатысушылар
мемлекеттік баѓалы ќаѓаздарды шыѓару мен оларды айналымѓа т‰сіру шарттарын
аныќтаушылар.
Жекеменшіктендіру купондары аукцион арќылы сатылѓан мемлекеттік
кєсіпорындарды жекеменшіктендіруге пайдаланылады, ал оныњ кµптеген мµлшері
жеке адамдар ќолынан осы к‰нге дейін саќталуда. Кєсіпорындар банкротќа
±шырылуы ж±мыс істемей т±рѓан ќазірri кезде жекеменшіктендіру купондарыныњ
орнына берген акциялар оны иемденушілерге єлі дивиденд (пайда) т‰сіре
ќойѓан жоќ.Баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ пайда болуы сауда жєне ростовщиктік
(µсімќорлыќ) несиелерімен тыѓыз байланысты. Олар вексель жєне коносамент
сиякты ќарыз міндеттемелерініњ пайда болуына себеп болды. Баѓалы ќаѓаздар
нарыѓыныњ одан єрi дамуы акционерлік ќоѓамдардыњ пайда болуымен жєне
мемлекеттіњ эмиссиялыќ ќызметімен байлнысты. Баѓалы ќаѓаздарѓа кењ кµлемде
капитал ж±мсау 20ѓ. ортасында µpicтeй бастады. Осы кезде нарыќќа
катысушылар да белгілі бола бастады. Алѓашѓыда баѓалы ќаѓаздармен жеке
адамдар (трейдер-аторней) жєне банк ќызметкерлері айналысты. Кейіннен б±л
іске ќ±ќыќтыќ т±лѓалар да кірісті.Қазіргі кезде баѓалы ќаѓаздар нарыѓына
ќатысушыларды топќа бµлуге болады (олар єpi эмитенттер, єpi трейдерлер):
Бірінші топ, баѓалы ќаѓаздар нарыѓына негізгі ќатысушылар: мемлекет,
жергілікті єкімшілік (органдары), ±лттыќ жане халыќарлыќ компаниялар.
Б±ндай компаниялардыњдын халыќ арасында жоѓары атаѓы бар. Сондыќтан олар
шыѓарѓан баѓалы ќаѓаздар ешбір ќиындыќсыз µтеді. Нарыќ ќаѓаздарды кµп
мµлшерде ќабылдауѓа єрќашан дайын. Б±л ќаѓаздар, єсіресе, мемлекеттік жєне
жерплікті єкімшіліктіњ ќаѓаздары, сатып алушыѓа жоѓары табыс т‰сірмейді.
Дегенмен, халыктыњ кейбір топтары (мысалы, зейнеткерлер, жалѓыз басты
адамдар, асыраушысынан айырылѓан отбасылар жєне с.с. табысы аздар) беретін
табысы аз болсада, ceнімді ќаѓаздарѓа µз ќаржыларын ж±мсауѓа м‰дделі. АЌШ-
та оларды "кµк т‰бірлі" ("голубые корешки") деп атайды.
Екінші топ, инвестициялыќ институттар, немесе, баѓалы ќаѓаздар
операциясын ж‰ргізетін ќаржы-несие институттары. Олар: коммерциялыќ жєне
инвестициялыќ банктер, саќтандыру коѓамдары, зейнетаќы ќорлары жєне с.с.
±йымдар.
‡шінші топ, жеке инвесторлар, яѓни жеке адамдар, оныњ ішінде шаѓын
кєсіпорындардыњ баѓалы ќаѓаздары ќашан ќауіптi. Статистика деректері
дєлелденгендей олардыњ ¾ бµлігі ашылмай жатып жабылып ќалады, тек ¼
бµлігі ѓана кейбір табысќа жетеді екен. Єлемде кейбір шаѓын кєсіпорындар
табысты жєне болашаѓы бар екенін дєлелдеді, мысалы, электронды-есептегіш
техникалар, ракеталар, жоѓары сапалы ‰й заттарын жєне сол сияќты µнім
шыѓаратын µндірістер. Сондай-аќ кейбір шаѓын кєсіпорындары экспорт
операцияларымен де табысты ш±ѓылдануы (мысалы, ж‰ннен тоќылѓан жєне теріден
тіплген киімдер, галантерея заттарын шыѓарушылар). Сондыќтан халыќты
бірсыпыра тобы тєуекелге бел буып, жоѓары дивиденд ‰міттеніп, осы
кєсіпорындардыњ акциясын сатып алуда.
Тµртінші топ, баѓалы ќаѓаздар нарыѓыныњ кєсіби мамандары, яѓни
брокерлер мен дилерлер. Олардыњ ќолындаѓы хабарлар, керекті байланыс
ќ±ралдары баѓалы ќаѓаздарды ж‰ргізуге жењілдік береді. Дилерлер ќолында
капиталы болѓасын кµптеген операциялар ж‰ргізеді. Даѓды бойынша, брокерлер
мен дилерлер сатып алѓан ќаѓаздарды µзінде кµп ±стамайды. Олар нарыќ
конъюнктурасы ќолайлы болѓанын сезсе, баѓалы ќаѓаздарды сатып жібереді.
Себебі олардыњ ic-єрекеті –алыпсатушылыќ.
Әрбір елде баѓалы ќаѓаздар нарыѓына ќатысушыларды жєне оѓан ќатысу
жаѓдайларын мемлекет белгілейді. Себебі мемлекеттік зањ актілерінде елдіњ
экономикалыќ жаѓдайы ањѓарылады. Мысалы, экономиканыњ даѓдарысы кезінде
зањдар мен ережелер тез µзгеріп отырады.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓына негізгі ќатысушылар-оларды шыѓарушылар жєне
инвесторлар немесе инвестициялыќ институттар. Мемелекет эмитентті-зањ
ж‰зінде белгілейді. Эмитент-зањды т±лѓа, ол мемлекеттік орган немесе
жергілікті басќару органы болуы м‰мкін. Ал инвестор жеке немесе зањды
т±лѓа болуына ќ±ќылы. Олар баѓалы ќаѓаздарды µз қаржысына сатып алады.
Инвестициялыќ институттар-зањды т±лѓа. Олардыњ ±йымдыќ т‰рлері єр т‰рлі
болады, мысалы, коммерциялыќ жєне инвестициялыќ банктер, єр т‰рлі ќорлар.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓына ќатысушы-зањды т±лѓалар мемлекеттік лицензия, ал
жеке т±лѓалар мамандыѓы туралы аттестат алулары шарт.
Баѓалы ќаѓаздар туралы Ќазаќстан Реапубликасыныњ ќазіргі зањдар.
Ќазіргі зањдар Республикада Конституциясы негізделген. Олар мемлекеттік
жєне жеке меншікті мойындап, оларды бірдей ќорѓауѓа кері болады. Қазақстан
Республикасында Бағалы қағаздар туралы заң 5 наурыз 1995 жылы шыққан. Ал
2.07.2003ж. өзгерістер енгізілген. Сонымен қатар, заңдар кәсіпшіліктің
еркіндігін қамтамасыз етумен бірге бәсекенің адалдығын қорғайды. Осы
негізгі бастамаларды біріктіретін Республиканың Азаматтық кодексінің (1994
жылы желтоқсанның 27 қабылданған) жалпы бөлімінде бағалы қағаздар мүліктік
игіліктің бір түрі ретінде азаматтық құқықтық объектісі болып еркін
айналымға арналғаны танылған. Азаматтық кодекстің 3 бөлімнің 2 бабында
бағалы қағаздардың мазмұны көрсетіліп, олардың түрлері анықталып, бағалы
қағаздарды шығарудың және оларды біругуге біздің негізгі ережелері мен
талаптары бекітілген.
Азаматтық кодекстің нормаларына сәйкес мемлекет басшысы заң күші бар
жарлықтар шығарды. Олар Азаматтық кодекспен бірге бағалы қағаздар нарығын
дамытудың заңды негіздерін құрайды:
1. 1995 жылдың 21 сәуіріндегі Бағалы қағаздар және қор биржасы туралы
№ 2227 Президентінің заң күші бар жарлығы. Жарлықтың әрекеті мемлекеттік
емес бағалы қағаздардың эмиссиясын тіркеуге қойылатын талаптарға, оларды
орналастыру ередесі мен мезгіліне, бағытталған. Атап өтетін басты жағдай,
бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби әстердің түрі, оны лицензиялаудың
жағдайы және бағалы қығыздармен жүргізілген мәмілені тіркеу тәртібі
бектілген; снымен бірге жарлықта қор биржасын құру және оның қызметін
ұйымдастыру туралы ереже орын алған, бағалы қағаздар нарығына кәсіби
қатысушылардың құқы бекітілген. Аталған жарлыққа Президенттің 5.12.1995
жылдың № 2672 және 1995 жылдың 23 желтоқсанындағы № 2720 жарлықтарымен
өзгерістер және толықтырулар енгізілді.
2. 1995 жылдың 2 мамырдағы Шаруашылық серіктестері туралы № 225
Президенттің заң күші бар жарлығы. Жарлықта шаруашылық субъектілерінің
бизнес құрып және оның дамуы үшін акция және облигация түріндегі бағалы
қағаздарды шығарып, ақша қаражатын тарту механизмінің құқықтық мүмкінші
лігі бекітілген. Акцияларды тек акционерлік қоғамдар шағарысу
облигацияларды акционерлік қоғамдар және жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктер шығаруын болады. Атлған жарғылыққа Президенттің 3.08.1995ж.
№ 2447 жарлығымен өзгерістер және толықтырулар енгізілді.
3. 30.03.1995 ж. ҚР Ұлттық банк туралы № 215 Президенттің заң күші
бар жарлығы. Онда Қазақстан Ұлттық банкі мемлекеттік бағалы қағаздар
шығару құқылы және ол туралы жауапты делінген.
4. 1995 жылдың 31 тамызындағы Қазақстан Республикасындағы банктер
және банк ісі туралы №2444 Президенттің заң күші бар жарлығы екінші
деңгейдегі банктерге акция эмиссиялауға құқық берген. Банктік операцияларға
: құқықтық және жеке тұлғалардың қарыз міндеттемесін есептеу бағалы
қағаздарды сақтау, акциядан басқа бағалы қағаздарды облигациялар депозиттік
сертификаттар , вексельдік эмиссиларды, лицензиясы болған жағдайда бағалы
қағаздар нарығындағы делдалдфқ операциялар жатады.
5. 25.12.1995 ж. Жекеменшіктендіру туралы № 2721 Президентінің заңі
күші бар жарлығы мемлект меншігіндегі акционерлік қоғамдардың акцияларды
жекеменшіктетдіру объектісі екенін, акциялардан мемлекеттік бумаларын
жекеменшіктетдіру жағдайларын және тәртібін көрсеткен.
6. 1995 жылдың 17сәуіріндегі Лицензиялау туралы № 2200 Президентінің
заң күші бар жарлығы бағалы қағаз нврығындағы кәсіби қызметті және қор
биржасының қызметін міндетті түрде лицензиялау керектігі көрсетілген.
7. 1998.10.07. Акционерлік қоғамдар туралы № 281-1 ҚР заңы. Осы заң
акционерлік қоғамның жағдайын, оны құру,капиталдандыру, қайта құру және
тарату тәртібін; акционерлер мен үш тұлғалардың құқықтарын , міндеттерін,
олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жағдайларын; қоғамның органдар мен
лауазымды адамдардың өкілеттілігі мен жауапкершілігін айқындайды.
Басқа нормативті құқықтық актілер ішінде төмендегілерді атап өтуге
болады:
бағалы қағаздар нарығының кейбір мәселелерін реттейтін ережелерді бекіткен
Қазақстан мемлекетінің қаулылары.
бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссияның актілері - бағалы қағаздар
нарығы қызметін реттейтін ережелер.
соның ішінде, акциялар мен облигациялардың мемлекеттік тіркеуін реттеитін
эммиссияларды орналастыруды, брокерлер, диллерді және тіркеушілерді
лицензиялауды,қор биржасының қызметін реттеитін ережелерді бекіткен Ұлттық
коммиссиясының қаулылары.
басқа орталық атқару органдарының бағалы қағаздар аиналымына баиланысты
актілер.
Жоғарыда айтылған құқықтық негіздерге сай қазіргі кезде Қазақстанда бір
сыпыра қор биржалары құрылды, брокерлік және дилерлік кеңселер ашылып, олар
акциялардың мемлекеттік бумалары және басқа мемілекеттік бағалы қағаздар
түрлерімен мәмілелерге қатысты. Сонымен қатар, Қазақстандағы акционерлік
қоғамдардың эмиссиясын мемлекеттік тіркеуден өткізу іске асырылып, көптеген
азаматтар бағалы қағаздар нарығында қызымет істеуге мамандандыру куәлігін
алды.
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының құрылымы және бағалы
қағаздардың өтімдісі қандай? Республикада қалыптасқан жағай сипаттағандай
бағалы қағаздардың ең көлемдісі және ең өтімдісі мемлекеттік қарыз
міндеттемелері. Мемлекеттік қарыз міндеттемелері нарығының ерекшелігі оған
қатысушыларға байланысты:
1. Мемлекеттік бағалы қағаздардың эмитенті – Қаржы Министрлігі;
2. Ұлттық банк – оның ҚМ қаржы агенті уәкілі, сонымен бірге мемлекеттік
бағалы қағаздар нарығына бұл қатысушылар мемлекеттік бағалы қағаздарда
шығару мен оларды айналымға түсіру анықтаушылар.
Мемлекеттік бағалы қағаздарда:
мемлекеттік қазыналық вексельдер ;
мемлекеттік қазыналық облигациялар;
Қазақстан Ұлттық Банкінің қысқа мерзімді ноталары;
Жекеменшіктендіру купондары.
Мемлекеттік қазыналық вексельдер мен мемлекеттік қазыналық
облигацияларды ішкі мемлекеттік қарыз мөлшерінде мемлекеттік бюджетті
қаржыландыру мақсатында ҚМ шығарады. Ал қысқа мерзімді ноталарды банк
жүйесінің бірқалыпты жұмысын қамтамасыз ететін қаржы қорын толтвпу
мақсатында Ұлттық банк шығарады. Жекеменшіктендіру купондары аукцион арқылы
сатылған мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіруге пайдаланылады, ал
оның көптеген мөлшері жеке адамдар қолында осы күнге дейін сақталуда.
Кәсіпорындар банкротқа ұшырап, жұмыс істемей тұрған қазіргі кезде
жекеменшіктендіру купондарының орнына берген акциялар оны иемденушілерге
әлі дивиденд (пайда) түсіре қойған жоқ.
1.2. Бағалы қағаздарды шығару механизмі

Бағалы қағаздар - ең алдымен мүлікті иемденуге құқық беретін ақшалы
құжат немесе қарыз берушіге қарыз алушының берген қарыз міндеттемесі.
Бағалы қағаздар толтырылуы немесе жазылуы жөнінен екі түрі болуы мүмкін:
не заң жүзінде бекітілген жеке құлжат түрі, есепшотқа енгізілген жазу
түрі. Егер басқа адамға иемденуші бірлсе бағалы қағаздардың екінші түрі
бойынша ерекше бірлік толтырылып беріледі. Оны иемдену құқын беретін
құжатты сертификат деп атайды. Шығаруы жөнінен бағалы қағаздар, нарықтық
және нарықтан тыс болып та екіге бөлінеді. Нарықтан тыс бағалы қағаздар -
әлеуметтік-нарықтық қатынастардың дамуы негізінде пайда болған қағаздарды
ерекше түрі. Оларға жинақ облигациялары, зейнетақы қорларының облигациялары
депозиттік (салым) облигациялар және с.с. жатады. Жинақ облигациялары
негізінен жеке тұлғалар арасында орналастырылады. Зеинетақы қорларының
облигяциялары және зейнетақы облигациялары, оларға, мысалы, АҚШ-та
жалданбай-ақ өз алдына қызмет істейтін адамдардың ақшасына шығарылған
облигациялар жатады. Ал депозиторлы облигациялар қысқа мерзімді, орта
мерзіді, ұзақ мерзімді болып үшке бөініп, тек жергілікті басқру органдарын
ғана сатылады. Бұл ұйымдар шамалы болса да табыс єкелетін, біраќ салыќ
телеуден босатылѓан µздерініњ облигацияларын шыѓаруы м‰мкін.
Нарыќтан тыс баѓалы ќаѓаздар єр т‰рлі ќорларѓа немесе банктерге, оныњ
ішінде шетел банктеріне жєне кєсіпорындарѓа, ±йымдарѓа салтан капиталдан
т‰скен табыс иемденуге ќ±ќыќ береді. Б±л баѓалы ќаѓаздарды шарты бойынша
иемденушіге-зањды немесе жеке т±лѓаларды басќа иемденушіге беруге ќ±ќыѓы
жоќ. Сондыќтан б±л ќаѓаздар нарыќта еркін айналымѓа т‰се алмайды.
Сонымен ќатар, нарыќтан тыс баѓалы ќаѓаздар (мысалы, АЌШ-та жєне кейбір
басќа елдерде тараѓан) басќа Мемлекеттердіњ Орталыќ банктерінде
орналастыру ‰шін шыѓарылуы кењ µрістеген облигациялар жатады. Соњѓы
кездерде барлыќ дамыѓан елдерде нарыќтан тыс баѓалы ќаѓаздарды шыѓаруды
кењейту жєне олардыњ т‰рлері мен санын кµбейту тенденциялары байќалуда.
Ал айналымѓа т‰сетін баѓалы ќаѓаздарды нарыќтаѓы баѓалы ќаѓаздар деп
атайды. Баѓалы ќаѓаздар айнайналымы деп оларды сатып алу-сатуды жєне зањ
ж‰зінде оларды иемденушісін µзгерту єрекеттерін айтады. Баѓалы ќаѓаздарды
шыѓарып, оны айналымѓа т‰сірушін эмитент деп атайды. Эмитенттер кімдер?
Олар мына кестеде кµрсетілген. А қосымшадан қара.
Баѓалы ќаѓаздарды шыѓарып, оларды бірінші иемденушілерге
(инвесторларѓа) сату мына т‰рде ж‰зеге асырылады (инвесторлар жеке жєне
зањды т±лѓалаipѓа м‰мкін):
Біріншіден, ќоѓам ќ±рып, олардыњ акцияларын ќ±рылтайшылар арасында
орналастырѓанда;
Екіншіден, ќоѓамныњ алѓашќы жарлыќ капиталыныњ кµлемін жањадан акция
шыѓарып ±лѓайтќанда;
‡шіншіден, зањды т±лѓалардыњ, яѓни мемлекеттіњ, мемлекеттік органдардыњ
немесе жергілікті єкімшіліктердіњ облигация жєне басќа ќаржы
міндеттемелерін шыѓару арќыпы ќарыз капиталын пайдаланѓанда.
Сонымен, ќоѓам ќ±рылѓанда оныњ жарѓылыќ капиталы ќ±ылтайшылар арасында
толыѓынан ‰лестірілуі ќажет. Ќоѓам ќ±рылѓан кезде оныњ акцияларына жазылуѓа
болмайды.
Эмитент жєне сонымен ќатар эмитенттіњ келісімімен баѓалы ќаѓаздарды
алѓашќы иемденуші инвестициялыќ институттар єрбір баѓалы ќаѓаздарды сатып
алушыѓа сату тєртібін т‰сіндіретін эмиссия проспектісін алдын ала шыѓаруы
тиіс. Оны аќпарат ќ±ралдарында жариялау міндетті.
Эмиссия проспектісініњ бірінші тарауында эмитент туралы жалпы деректер,
яѓни эмитенттіњ атауы мен ±йымдыќ ќ±ќыќтыќ формасы жєне эмиссия
проспектісіндегі деректердіњ д±рыстыѓына жауапты адамныњ аты-жµні
керсетiлдi. Ал екінші тарауында инвестициялыќ мєлєметтер жарияланып, онда
инвестицияныњ мањызы жєне инвестициялыќ саясаттыњ баѓыты немесе баѓалы
ќаѓаздар нарыѓындаѓы эмитенттіњ ќысќаша ж±мысы баяндалады. ‡шінші тарауында
баѓалы ќаѓаздар шыѓару жµнінде міліметтер жарияланады.
Ол мєліметтердіњ арасында:
- кєсіпорын ќ±рылѓан кездегі оныњ жарѓылыќ капиталыныњ мµлшері;
- шыѓарылатын баѓалы ќаѓаздардыњ т‰рі, оныњ номиналы, жазылу баѓасы;
- акция сатуды бастау жєне аяќтау к‰ндер;
- бip инвестор сатып алуѓа р±ќсат етілген акциялар саны;
- баѓалы ќаѓаздарды сату т‰рі (ќолма-ќол аќшаѓа немсе ќолмаќол аќшасыз
есеп арќылы сату);
- кейбір инвесторларѓа сатып алуды шектеу;
- эмитентіњ мекен-жайы мен телефоны бар.
Эмиссия проспектісініњ келесі тарауларында б±дан б±рынѓы эмиссия
туралы, эмитенттіњ ќ±рылтайшысы, басќарушылардыњ аты-жµні жєне олардыњ
ќоѓамныњ жарѓылыќ капиталындаѓы ‰лесі, сонымен ќатар басќарушылардыњ
казіргі уаќыттаѓы ж±мыс лауазымы мен соңѓы 5 жыл ішіндегі ќызмет орны, оныњ
ішінде басќару органынан тыс жердегі ќызметі туралы мєліметтер
кµрсетіледі. Б±дан басќа проспектіні тіркеу кезінде болѓан (егер ондай
болса) эмитент пен оныњ басшыларына сотќа берілген арыз жєне жазалыќ
шаралары кµрсетіліп, ќоѓамнын ќаржылыќ жаѓдайы жµніндегі есеп пен ќызмет
нєтижесі баяндалады.
Ал ќорытынды тарауларында баѓалы ќаѓаздарды сатып алу шарттары,
иемденушініњ ќ±ќыѓы жєне сол сияќты инвесторларды ќызыќтыратын баска да
хабарлар орын алады ќорыта айтќанда, эмиссия проспекткінсін шыѓару
эмитентін сенімділгін, инвесторлар м‰ддесініњ ќорѓалуын, алып келгенде,
баѓалы ќаѓаздар нарыѓы ќызметін баќылауѓа кµмектеседі.
Эмитент пен инвестиция институттары, яѓни акцияларды алѓашќы
иемденушілерге сатушылар акциянын баѓасын барды сатып алушыларѓа бірдей
белгілеулері міндетті. Б±л жаѓдайда бip уаќытта шыѓарылѓан акциялардыњ
баѓасы бірдей болуы шарт.
Баѓалы ќаѓаздарды шыѓаруды мемлекет органдары ќатањ баќылап отырады.
Оларды шыѓарушылардьыњ барлыѓы Ќазаќстан Республикасыныњ Ќаржы Министрлігі
жанындаѓы ќаѓаздар жµніндегі тіркеуден мемлекеттік тіркеу номерін алуы
ќажет.
Баѓалы ќаѓазлар нарыѓын реттейту мемлекеттіњ ењ мањызды міндеті.
Ондаѓы маќсаты-байѓалы ќаѓаздармен келімімге ќатысушылардыњ зањды м‰делері
мен ќ±ќын саќтауды ќамтамасыз ету. Баѓалы ќаѓаздар нарыѓында ќызмет
атќаратын ќаржы институттарыныњ ісін баѓыттау мен реттеу мемлекеттік
органдарѓа ж‰ктелген. Республикада ондай органдар бойынша Баѓалы ќаѓаздар
жµніндегі комиссия, Ќаржы министрлігі, ¦лттыќ банк М‰лікті басќару жµнігі
Мемлекеттік комитет жєне Жекеменшіктендіру жµніндегі Мемлекетік комитеті
саналады. Осы баѓалы ќаѓаздар нарѓыныњ реттетін мемлекетік органдардыњ ењ
негізгісі - Баѓалы ќаѓаздар жµніндегі ¦лттыќ комиссияныњ ќ±рамы 1995
жылдыњ ќањтарында аныќталып, сол жылѓы сол жылѓы 21-дегі Республика
Президентініњ Баѓалы ќаѓаздар жєне ќор биржасы туралы жарлыѓына сєйкес
оныњ ќ±ќыќтыќ статусы, ќызметі жєне µкілеттігі бекітлді.
Баѓалы ќаѓаздар нарыѓын мемлекетік ретгеу ѓылыми негізделіп, алдын ала
дайындалѓан концепция ж‰гінгені д±рыс.
Д‰ниеж±зілік тєжірбиеде баѓалы ќаѓаздар нарыѓын мемлекеттік реттеу екi
т‰рлі жолмен ж‰різіледі: мемлекеттік органдар уєкілі ќлыпатасуымен тікелей
араласу, сонымен ќатар ic-шаралар арќылы нарыќќа жанама араласу. Тікелей
араласу шараларына мыналар жатады:
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓы мєселелерє жµнінде зањ шыѓаратын µкілетті
органдардыњ ж±мысы;
- осы мєселелер бойынша атќарушы ‰кімет органдарыныњ ќаулылары мен
б±йрыќтары;
- баѓалы ќаѓаздар нарыѓыѓыныњ ж±мысына жања ережелер енгізетін немесе
ескілерін µзгертетін басќа да мемлекеттік органдардыњ ic-шаралары.
Негізінен б±л-баѓалы ќаѓаздар нарыѓына ќатысушыларѓа лицензия беру, баѓалы
ќаѓаздардыњ кейбір т‰рлерініњ айналуына шек ќою немесе оны тоќтату, баѓалы
ќаѓаздарды тіркеу жєне с.с. жмыстар.
Жанама араласу тетіктеріне мыналар жатады:
- несие ‰шін процент мµлшерін µзгерту арќылы айналымдаѓы аќша массасын
жєне несие кµлемін мемлекеттік баќылау;
- мемлекеттіњ салыќ саясаты;
- депозиттерге, несиелерге, ќарыздарѓа укімет кепілдігі;
- ќарыз капиталы нарыѓына мемлекеттіњ араласуы (ќазыналыќ облигациялар,
вексельдер, орта жєне ±заќ мерзімді баѓалы ќаѓаздар, мемлекеттік
органдардыњ міндеттемелерін жєне с.с. шыѓару) арќылы мемлекет пен
корпорациялардыњ арасында несие ‰шін тіелей бєсекеніњ тууы;
- мемлекеттіњ сыртќы экономикалыќ саясаты (шетел валютасы мен алтын
операцияларын, экспорт шараларын ынталандыру жєне с.с. ж±мыстарды реттеу);
-мемлекеттіњ сыртќы экономикалыќ,іс-шаралары (саяси байланыстарды
±лѓайту немесе шектеу жєне с.с.).
Баѓалы ќаѓаздар нaрыѓын реттеу мемлекетік органдарѓа, не арнаулы
±йымѓа, не ќaржы министрлігіне, не мемлекеттік (орталыќ) банкке ж‰ктеледі.
Мысалы, АЌШ-та тиітті зањдарды шыѓарылып олардыњ орындалуын тексерумен
конгрессте ќ±рылѓан. Баѓалы ќаѓаздар жєне ќор биржалары туралы комиссия
ш±ѓылданса, Жапонияда б±л с±раќтар . Ќаржы Министрлігінде ќаралады.
Реттеушi органдар инвесторлардыњ ќаржысын ќорѓауѓа баѓытталѓан негізінен ‰ш
ќызмет атќарады. Олар:
Біріншіден, нарыќта шаруашылыќ субъекттілерге ретінде ќызмет істейтіт
барлыќ баѓалы ќаѓаздар нарыѓына ќатысушыларды, сонымен ќатap, баѓалы
ќаѓаздарѓа тікелей ќатысы бар ќызметкерлерді тіркеуі. Тіркеуден µтетін
барлыќ кандидаттар ќаржы жµнінен белгілі бір талаптарѓа сай болуы ќажет,
яѓни олардыњ керкеті мµлшерде µз капиталы болѓаны жөн. Инвесторлардыњ
м‰ддесін ќорѓау маќсатында, єдетте тіркеуші opгaндар тіркеуден µткізбеу
ќ±ќын алады.
Екіншіден, экономиканыњ барлыќ субъектілерін наќты хабарлармен
ќамтамасыз eтy. Ол, єдетте, баѓалы ќаѓаздарды шыѓару мен оны шыѓарушылар
туралы анықтама толыќ, хабар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бағалы қағаздар нарығының негізі
Бағалы қағаздар нарығының объектілері
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының жағдайы
Бағалы қағаздар нарығының мәні, функциялары және қатысушылары
Бағалы қағаздар нарығының кәсіптік қатысушылары
Бағалы қағаздар нарығының даму жолдары
Бағалы қағаздар нарығының түсінігі және құрылымы
Бағалы қағаздар мен бағалы қағаздар нарығының пайда болуы
Бағалы қағаздар портфелін құрастырудың негіздері
Қаржы нарығының теориялық негіздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь