Алаш қозғалысының бастау көздері және Алаш партиясының бағдарламасы

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

Алаш қозғалысының бастау көздері
«Алаш» партиясының құрылуы
Алаш партиясының бағдарламасы.
Алашорда үкіметі

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
Алаш қозғалысының бастау көздері
«Алаш» партиясының құрылуы
Алаш партиясының бағдарламасы.
Алашорда үкіметі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
1991 жылдың желтоқсан айында ... ... ... ... ... ... мемлекет мәртебесіне қол жеткізгеннен
кейін төл тарихымыздың қасақана бұрмаланып, мән-мағынасы
шындыққа жанаспайтын тұрғыда баяндалып келген мәселелерін
қайта ... ... ... ... ... ... алғашқы ширегінде Қазақстанның қоғамдық-саяси,
экономикалық және әлеуметтік өмірінде елеулі рөл атқарған Алаш
қозғалысы, "Алаш" партиясы және ... ... ... ... әрі ... ... ... жалғастыру
міндеті тәуелсіз Қазақстан тарихшыларының еншісіне тиді.
Алаш немесе Алашорда қозғалысы ... ... ... әрі ... ... ... КСРО ыдырағанға (1991
ж) дейін мүмкін болмады. Міне қазіргі таңда осы мәселенің сан
алуан қырларын зерттеп жүрген тарихшыларымыз бірнеше
еңбектерді жарыққа шығарып та ... Мен ... сол ... арқа ... ... ... көздері
1917 жылдың басында Ресейдің төңкерістік жаңа толқыны ... ... ... ... айналдыру ұраны кеңінен
насихатталды. Патша өкіметі бұқараның жаппай қарулануынан
қатты ... ... ... ... келе ... ұлт ... ... Қазақстанда да сезілді.
1917 жылы 27 ақпанда Петроградта буржуазиялық-демократиялық
төңкеріс жеңіске жетті. Патша өкіметі құлатылып,
министрлер мен көрнекті ... ... ... ... ... кейін бүкіл Ресейдегі сияқты
Қазақстанда да қос өкімет орнады. Бұрынғы ... ... ... және ... ... буржуазиялық Уақытша үкімет органдарымен
қатар халықтық өкіметтің жаңа органдары жұмысшылар, шаруа
және солдат депутаттарының кеңестері құрылды.
Патша ... ... ... ... ... және
ұлттық азаттық алудың бастамасы ретінде қабылдады.
Төңкерісшіл халық бұқарасының ... ... ... ... ... өкілдері орындарынан
түсіріліп, тұтқынға алынды. Буржуазиялық-демократиялық
ақпан төңкерісінің жеңіске жетуі өлкедегі еңбекшілердің
саяси белсенділігін арттырды.
Уақытша үкіметтің ... ... ... ... басшы топтарына, қазақ
ауылдарының бай-манаптарына арқа сүйеді. Олар жұмысшылар
мен еңбекшілердің революцияшылдық ... ... ... ... ... берді, бұқараны империалистік
соғыстың ауыртпалықтарын өз мойындарымен көтеруге мәжбүр
етті. Қазақтарды саяси құқықтарынан айырған ескі заңдар
күшінде қалды, ... зор жер ... мен ... ... ... сақталды, қазақ
халқының таңдаулы жерлерін тартып алушы Қоныс аудару
басқармасы өз қызметін өзгертпеді. ... ... ... бұрынғы патша өкіметінің саясатын одан әрі
жалғастырды. Өйткені бұл жаңа үкімет органдары өзінің
әлеуметтік құрамы, басқару әдістері жағынан революцияға
дейінгі патша ... ... ... халыққа
олар қалай қараған болса, солай қарады.
Осы кезде Омбы, Орынбор, Ташкент, Семей т.б. қалалары оқу
орындарының ... ... ... ... ... шұғылданған жастар үйірмелері мен ұйымдарын
құрды. Орынборда "Еркін дала", Омбыда "Бірлік", Оралда
"Жас қазақ", Троицкіде "Үміт" деп ... және ... ... 20 ... үйірмелер мен топтар пайда болды. Олар халық
арасында листовкалар, сол күндердің көкейтесті мәселелеріне
арналған тақпақ-өлеңдер таратты, ... ... т.б. ... Бұл ... бір ... ... ... құрамы
жағынан да біркелкі емес еді. Алайда, олар қазақ халқын
патша өкіметінің ... ... ... азат ... ... ... өз халқының білім алуын талап етті,
еңбекшілердің санасында ұлттық бірлік, бостандық пен
тәуелсіздік идеяларын оятуға ұмтылды. Осы топтар мен
үйірмелер арасынан неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырған "Қазақ жастарының
революцияшыл одағы" еді. Оның құрамына қазақ
халқының ... және ... ... ... ... жастар енді.
1917 жылдың жазына қарай қазақтың либералдық-демократиялық
қозғалысы жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген сенімі
әлсіреді. ... ... ... ... түбірлі
әлеуметтік–саяси мәселелер бойынша іс жүзінде
құлатылған патша үкіметінің саясатын жүргізумен
болды. Өзінің мәні жөнінен империалистік билеу мен басқару
органы ... ... ... ... ... тұрғыдан ұлт
және аграрлық мәселелерді шешу тұрмақ, оған ... ... ... ... ... ... ... халқының
өзін-өзі билеу, Қазақстанның өз алдын ұлттық-территориялық
автономия болуы жөніндегі мәселені мемлекеттік дәреже
деңгейіне көтереді ... ... ... ... ... ие ... отырған кадеттерге деген
Ә.Бөкейхановтың көзқарасы күрт өзгереді.
Ә.Бөкейханов кадет партиясынан ат құйрығын үзуін қазақ қауымы
үшін өмірлік маңызды үш мәселе ... - ... ... және дін мәселесі бойынша
келіспегендіктен дейді. Осы басты мәселелер мен ... ... ... да күрделі проблемаларды талқылау үшін
бүкілқазақтың съезд шақыруды дұрыс деп тапқанын ... Бұл оның ... ... ... ... көрсетті. Осының нәтижесінде Ә.Бөкейхановтың
кадет партиясынан іргесін аулақ салып, енді ... ... ... ... ... партия ұйымдастыруға бел шеше кірісуі
үлкен саясаткерге тән батыл ... ... ... ... кездегі империя көлемін қамтыған саяси тұрақсыздық
жағдайында Орынбор қаласында шоғырланған қазақ
оқығандары өзара ... ... ... ұлттық
мәселелерге байланысты бір тұжырымға келу үшін жалпы қазақ
съезін шақыру туралы шешім қабылдады. Олар "Қазақ" газеті
арқылы қазақ және қырғыз ... ... ... ... ... ... 1917 ... 21-26 шілдеде Орынбор
қаласында өтті. Оған Ақшала, Семей, Торғай, Орал, Жетісу,
Сырдария облыстары мен Бөкей ордасынан, сонымен қатар
Ферғана облысының қазақтар мекендеген аудандарының
өкілдері ... ... ... саны аса ... ... ... адам), оның күн тәртібіне
сол кездегі Қазақстанның әлеуметтік–экономикалық ... ... ... қатынасы бар аса
маңызды 14 мәселе енгізілді.
Халел Досмұхамбетовтың төрағалығымен, Ахмет Байтұрсыновтың,
Әлимұхамбет Көтібаровтың, Міржақып Дулатовтың және Асылбек
Сейітовтың хатшылығымен өткен ... ... ... осы 14 ... ... өздерінің басты
назарын ұлттық автономия, жер құрылтай съезіне дайындық
және қазақтың саяси партиясын құру ... ... ... съезд маңызды мәселелердің бірі - қазақ
саяси партиясын құру.
Жаңадан құрылған партия “Алаш” ... атқа ие ... ... ... ... ... қазақтың
либералды–демокартиялық интелигенциясының
көсемдері басқарған «Алаш» партиясының құрамына әуел
бастан-ақ қазақтың ғылыми және шаруашылық зиялыларының
белгілі өкілдері – ... ... ... ... Ә.Ермеков, Жаһанша Досмұхамедов, М.Дулатов
т.б. кіреді.
Сондықтан да олар өз күресін жалпыұлттық мүддеге негізделген
“қазақ халқын ... ... ... ... ... ұранның
астында топтастыруға бағыт алды. Бұл бағытты жүзеге ... ...... ... ... ... келген
«Алаш» партиясы болу керек деп түсінді.
1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда ... ... ... ... партиясы қалыптасып, басшы органдарын
сайлады. Оның құрамына Әлихан Бөкейханов, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Елдос Омаров, Мұстафа
Шоқай, Мұхаметжан Тынышбаев, Халел Досмұхамедов, Жанша
Досмұхамедов, Халел ... т. б. ... ... “Қазақ” газетінде қарашаның 21–күні жарияланған
«Алаш» партиясы жобасында өз бейнесін тапты.
Алаш партиясының ... ... ... құру үшін ... тек 1917 ж. ... ... ... ғана
қалыптасты. Алғашқы жалпықазақ съезін өткізу үшін “Қазақ”
газеті жанынан құрылған ұйымдастыру бюросы күн тәртібіне
“Қазақ ... ... ... ... ... оған мынадай
негіз келтіреді: “Ресейде осы күнде түрлі саяси партиялар бар.
Олардың ... ... ... ... ... ... мағлұм: қай партияның да болса
программасы түп-түгел қазақ мақсаттарына ... ... ... ... ... көздейтін өз алдына
партия жасалмайынша болмайды”. (“Қазақ”, 1917, N 234). ... 21–26 ... ... ... ... ... съезі қазақ саяси партиясын құру туралы
мәселе қарап, мынадай шешім ... ... ... ... ... ... болуын тиіс көріп, бұл партияның
жобасын жасауды съез “Шора-и исламға” сайланған қазақ
өкілдеріне тапсырды. Партияның негізі демократиялық,
федеративтік, парламенттік республикаға құрылмақ...”.
Съездің ... күні жаңа ... ... ... ... ... ... партиясына
мүшеліктен шығатынын және оның себептерін мәлімдеді.
Партияның ұйымдық тұрғыдан құрылуы күзге, яғни бүкілресейлік
құрылтай жиналысына депутаттар сайлау науқанына тұстас
келеді. “Қазақ” газеті (1917, N 244) ... ... ... атын ... қойып, оған
тілектестерді, құрылтай жиналысына депутаттыққа
кандидаттар тізімін осы партияның атынан жасауды
ұсынды. Сонымен бір мезгілде “Қазақ” басқармасынан барлық
облыстардағы ... ... ... ... ... ... қою ... жеделхаттар жіберілді.
Алаш партиясының облыстық ұйымдары 1917 жылдың қазан айынан
қалыптаса бастады. Бөкейхановтың тікелей ұйымдастыруымен
және басшылығымен қазанның 12—20 аралығында партияның
облыстық ... ... ... ... Омбыда, ал
қарашаның 10-на қарай Орынборда ашылды. Семей облыстық
партия комитетінің төрағасы болып Халел Ғаббасов, Омбы
обкомының ... ... ... Тұрлыбаев, ал Торғай
обкомының төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды.
Партияның арнайы съезін шақырып, басқару орындарын
сайлауға, жарғысы мен бағдарламасын бекітуге қолайлы
жағдайдың болмауынан ... ... ... ... ... ... құрылтай жиналысына
депутаттыққа кандидат есебінде тіркелген топ партияның
басқарушы ... ... ... ... ... ... ... газеті
былай деп жазды: “Алаш” партиясының толық жарнамасы
Орынборда жасалатын болды, дайын болғанда жұртқа жария
қылынады. Қазіргі шарты — кіндік комитеттің айтқанын екі
қылмайтын, ... дәл ... ... ... ... жөн көрген, программадағы мәселелерді
іске айналдыруға тырысатын кісі кіреді. “Алаш”
программасынан таймайтын, өтірік айтпайтын,
шынынан қайтпайтын, жақындық, туысқандыққа ... ... ... сатылмайтын, шыншыл, әділ,
тура кісі осы партияға кіреді. Сыртын берсе іші ... ... ... ... ... ... ісін ... жолынан ауып, айтысып-тартысуға жарамайтын,
ауырлық келсе бұлт беретін қорқақ, айнымалы мінезі бар
кісі “Алаш” партиясына кірмейді. “Алаш” партиясына ... кісі осы ... ... ... ... жүрегі
қалайтын болса ғана кіруге жөн”. Партияның Орынбор
қаласында Торғай облыстық комитеті ашылғандығы жөнінде
хабарында ... ... ... партиясының мүшелік жарнасы 1
сом деп көрсетті (1917, N 250).
«Алаш» партиясының бағдарламасы.
«Алаш» партиясы жарияланған бағдарламасында Ресей мемлекетінің
демократиялық, ... ... ... ... ... ... ... облыстары өз билігі
өзінде тұтас бір мемлекетке бірігіп, автономиялық негізде
Ресей Федерациясының құрамына ... ... ... аристократияны шектеу, таптық жіктелу мәселесі
қойылған жоқ, керісінше, жалпыұлттық мүдде, ұлттық тұтастық
бағытында тұрды. Алаш партиясы ғаділдікке жақ, нашарларға
жолдас, жебірлерге жау болады. ... ... ... ... тарқы ету жағына бастайды деп көрсетеді.
Салық мәселесі де осы тұрғыдан шешілуге тиіс болды. “Салық
мал-ауқат, табысқа қарай байға — ... ...... жолмен салынады, ...бар жұмысшылар заң панасында
болады”.
Бағдарламаның антифеодалдық сипаты “негізгі құқық”,
“ғылым-білім үйрету” ... ... ... ... ... қанға қарамай, еркек-әйел демей,
адам баласы тең. Жиылыс жасауға, қауым ашуға, жария сөйлеуге,
газет шығаруға, кітап басуға еркіншілік”, заң орындарының
рұқсатынсыз жеке ... ... ... ешкім
тінту жүргізе алмайды, сот сұрап, билік айтылмай ешкім
тұтқынға алынбайды, т.б.
Қазақ мемлекеттерінде оқу орындарының есігі кімге де ... ... оқу ... ... оқу ... бірдей жайылмақ. Қазақ
тілінде орта мектептер, университеттер ашылады, бастауыш
сыныптарда сабақ ана тілінде жүреді. Оқу ісі өз алдына
автономия түрінде ... ... оқу ... ... мен ... ... ... тағайындалады.
Бағдарламадағы ең негізгі мәселе — жер мәселесі ... ... оның ... байлығы қазақ елінің меншігі болуға
тиіс. Қазақ елінің ықтиярынсыз ішкі Ресейден қоныс аудару
тоқтатылады. Жер мәселесіне байланысты заң қабылдап, қазақ
алдымен өз ... енші ... Жер ... тұрған жерінен,
ата мекенінен әркімнің тілегіне сай ауылға, ұлысқа, руға
бөлінеді. Адам басына, жеке үй басына тиетін сыбаға ... ... ... ... ... ... Жер сыбағасын жергілікті жер комитеттері анықтайды.
Заң жерді сатуға тыйым салады. “Ертіс бойындағы он шақырымдағы
(десятиверстная) қазақ сол жерден үлес ... Атты ... дер, біз ... ... жер ... ... жолмен, законмен аламыз. Қазақ сыбаға
жерін алған соң, қалған жер ... ... ... ... ... (“Қазақ”, 1917, N 251).
1917 жылдың соңына қарай ұйымдық тұрғыдан қалыптасқан Алаш
партиясының жергілікті ұйымдары облыстық, уездік Қазақ
комитеттері, ал ... ... ... ... ... активі, тірегі болды. Алаш партиясы
күрделі үш ірі мәселені шешуге үлкен үлес қосты. ... ... ... ... ... зиялылары ішінде ең
алдымен шешілуге тиіс жалпыұлттық зәру мәселелерді
талқылауға мұрындық болып, сол ... ... ... ... ... рөл ... Бұл тұжырымдар партия
бағдарламасының жобасына (“Қазақ”, 1917, N 251) берілді.
Екіншіден, партияның ұйытқысы болған қайраткерлерге қазақ
елінің Алаш автономиясы атанған ұлттық ... ... ... ... ... ... ... (1917,
желтоқсан) даярлап өткізеді. Осы съезде өмірге Алашорда ... ... ... ... ... Оның ... ... өздерін Алаш партиясының мүшесі санағандығы күмән
тудырмайды. Үшіншіден, осы ... ... ... ... құрылтайға депутаттар сайлауында барлық
қазақ қайраткерлері Алаш партиясының атынан тіркелді және
оның атынан депутат болып сайланды. Осы құрылтайға
депутаттар ... ... ... ... ... партиясы ең көп дауыс алған партия болды. Объективті
жағдай, күрделі де қатал өмір ағымы Алаш партиясының
саяси ... ... ... ... ... ірі саяси күшке
айналуына мүмкіндік берді. Қым-қиғаш Азамат соғысы тұсында
ондай міндетті тек ... ... ғана ... ... ... ... ... өмірге келуіне тікелей себепші болған
жағдай Уақытша үкіметтің ... да шет ... да ең ... ұлт ... ... мәселелерді
шеше алмаған әлжуаз, тұрақсыз саяси билікке айналуы, оның
арты бүкіл империяны қамтыған анархия, зорлық пен зомбылыққа
ұласуы еді. Қазақ облыстарында асқынған жер ... ... ... ... атты ... әскері, қарулы
солдат пен қоныстанушылардың панасыз жергілікті халық
үстінен жүргізген озбырлығының өрши түсуі соның айғағы
болатын.
Міне, осындай жағдайда қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... негізді болатын. Сөйтіп, қазақ
мемлекеттігі туралы мәселені қараған жалпы қазақ-қырғыз съезі
1917 ж. 5 ... ... ... ... Оған ... облыстарынан, сондай-ақ, одан тыс жерде тұратын
Алтай губерниясы мен Самарқан облысы қазақтарынан және
Жетісу облысы қырғыздарынан барлығы 82 өкіл қатысты.
Съездің күн ... ... ... ... 1.
Сібір-Түркістан автономиясы һәм оңтүстік-шығыс Одақ туралы.
2. Қазақ-қырғыз автономиясы. 3. Милиция. 4. Ұлт кеңесі. 5. ... 6. Ұлт ... 7. ... ... 8. ... 9. Ауыл басқармасы. 10. Азық-түлік мәселесі. Съездің күн
тәртібінде тұрған ең негізгі ... ... ... ... ... қазақ автономиясы мәселесі бойынша Халел Ғаббасовтың
баяндамасын талқылап, төмендегідей ... ... ... ... ... ... аяғында Уақытша үкімет түскенін, Руссия
мемлекетінде халыққа сенімді және ... ... және бұл ... ... ... келуі мүмкін деп ойлап… съез бір-ауыздан қаулы
қылады: 1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, ... ... ... ... облыстарындағы және
Әмудария бөліміндегі қазақ уездері, Закаспий облысындағы
және Алтай губерниясындағы іргелес болыстардың жері бірыңғай,
іргелі — халқы ... ... ... тілі ... өз ... ұлттық, жерлі автономия
құруға; 2) Қазақ-қырғыз автономиясының жер үстіндегі
түгі-суы, астындағы кені Алаш мүлкі ... ... ... ... аз ... құқықтары
теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бәрі бүкіл
мекемелерде санына қарай орын алады; 6) Алаш ... ... ... ... ... ұлттық
Кеңес құрылсын. Мұның аты “Алашорда” болсын. Алашорданың
ағзасы 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа
халықтарға қалдырылады. Алашорданың уақытша ... орны ... ... ... ... бастап қырғыз-қазақ халқының
билігін өз қолына алады. (“Сарыарқа” газеті, Семей, 1918, 25
қаңтар).
Съез Алаш автономиясының Алашорда аталған ... ... ... ұлт ... ... ... Алаш
автономиясының үкіметі — Алашорданың төрағасы болып
Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... құру ... ... ... оның Алаш
автономиясына кіретін әрбір облыс пен уездегі санын
анықтап, оларды соғыс өнеріне үйрету мен қажетті қару және
киім-кешекпен қамтамасыз ету жолдарын ... ... ... пен ... ... ... ... алынатын болды. Милицияны құру мақсатын съез былай
деп анықтады: “… Осы күнде мемлекет ішінде бассыздық,
талан-тараж, қырылыс-талас ... ... ... мұндай бүліншіліктен қорғау үшін… ешбір
тоқтаусыз милиция түзуге кірісуі тиіс…”.
Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру қажеттігін бірауыздан
қолдады. Алаш автономиясының ... ... ... ... делегаты Әлімхан Ермеков бұл туралы
былай деп тебірене жазды: “…желтоқсанның 12-күні, түс ауа,
сағат 3-те Алаш ... ... ... азан ... ... Алты ... баласының басына Ақ орда тігіліп, Алаш
туы көтерілді. Үлкен ауылдарға коңсы қонып, шашылып ... ... өз ... ауыл ... ... 22 ... ... автономиялы мемлекетін құруда съез
делегаттары бірауыздылық танытқанымен, оны (автономияны)
ресми түрде жариялау мәселесінде ала ауыздыққа жол берді. Бұл
жағдай мемлекеттік ... ... ... ... ... үшін ... еді, ... автономияны ресми түрде
жарияламайынша, оған қазақ халқын, өлкені мекендеген басқа
халықтарды сендіру, Алашорда үкіметін мойындату қиын еді.
Қазақ зиялылары большевиктердің тап күресі туралы ... ... ... ... кейін, сол арқылы ұлттық
автономия алудан үміттенген Алашорда басшылары мен
большевиктер арасындағы қайшылық тереңдей түсті.
Егер ... ... ... ... ... ... ... мүлдем жат әлеуметтік
тәжірибені зорлап таңушы, қазақ жұртына іріткі салушы күш
ретінде қараса, большевиктер Алаш қозғалысына ұлттық
буржуазия мен феодалдық топтардың таптық мүддесін
жанұшыра ... ... күш ... ... ... ... ... өз бостандығы үшін күреске
шыққан отарлық езгідегі халықтарға большевиктер партиясы тек
кеңестік негіздегі автономия беретіндігін мәлімдеді.
В.И.Ленин мен И.В.Сталин Түркістан кеңестерінің съезіне
жолдаған ... ... ... ... сіздердің
өлкелеріңіздің кеңестік негіздегі автономия болғандығын
қолдайды” — деп көрсетті. (В.И.Ленин. О Средней Азии и
Казахстане. Ташкент, 1960, с. 379.). ... бұл ... ... ұлт ... ... Халық комиссары И.В.Сталин
және басқа қайраткерлер белгілі бір ұлттың автономия алуы
емес, кеңестік билікті қолдайтын жұмысшы және шаруалардың
автономия алуы деп ... ... ... ... ... шығып: “…ұлттардың өзін-өзі билеуін
алып тастап, еңбекшілердің өзін-өзі билеуі мүлде теріс,
өйткені бұлайша қою ұлттардың ішіндегі ... ... ... бұралаң жолдармен жүріп жатқанын есепке
алмайды” деп көрсетті. Ол еңбекші бұқараның өзін-өзі билеуі
туралы айту, тек пролетариаттың өзінің таптық мүдделерінің
буржуазия ... ... да ... ... көзі ... ғана ... ... сондықтан да
мұндай деңгейге әлі жете қоймаған халықтар өзін-өзі билеу
құқығын талап етсе, онда мұндай талаптың толық ... бас ... ... деп ... ... ... көктемінде Алашорда мен Кеңес билігі арасында
өмірлік шындықтан бастау алатын, екі ... ... ... және ... ... табиғатынан
туындаған өзара түсіністікке ұмтылушылық байқалды.
Ұлттар ісі бойынша Халық комиссары Алашорданың қойған
шарттарына тікелей ресми ... ... жоқ. ... ... ... ... Х.Ғаббасов
арқылы 1 сәуірде РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесі мен Ұлт
істері жөніндегі комиссариатқа жеделхат жолдап, қазақ ... ... ... Алашорда үкіметін тез арада
ресми түрде мойындауды тағы да ... ... ... бұл
уақытта Кеңес өкіметі Алашордадан біржола теріс айналып
кеткен еді.
Міне, осындай жағдайда Кеңес өкіметімен жүргізілген келіссөздің
нәтижесіз ... көзі ... ... ... ... ... ... болған еді.
Алаш қайраткерлерінің ұлттық тұтастыққа ұмтылысы, әсіресе,
Қоқан автономиясына қатынасынан айқын көрінді. Басқаша
айтқанда, Алашорда үкіметі құрылған бетте Түркістан өлкесі
құрамындағы ... ... ... ... ... ... басшылары жаңа құрылғалы тұрған Қазақ
мемлекетінің тағдыры оны барлық қазақ жұртының қолдауына
тәуелді екендігін өз дәрежесінде тура ... ... ... ... ... ауыр жағдайда Түркістанның
байырғы халықтары, соның ішінде, қазақ елі де, алдына
өзін-өзі аман ... қалу ... ... Ол үшін ... ... ... ... алатын саяси мемлекеттік
құрылым қажет еді. Түркістандық қазақтар үшін ондай
мемлекет құрудың екі жолы ... ... және дала ... ... бір ... ... біріктіру мүмкіндігіне 1917 жылдың
желтоқсанына дейін екі жақтың ... ... ... та, ... да сене қойған жоқ еді. Мәселен,
Сібір автономиясын құру туралы мәселе қараған жалпы Сібір
съезіне ... ... ... ... өз алды
автономия болар. Біздің қазақтың Түркістанға қосылғаны оң
деген пікір де бар. Біз Түркістанмен діндес, туысқанбыз.
Автономия болу — өз алды ... ... ... болып іс
атқару оңай емес. Біздің қазақ іс атқаратын азаматқа жұтап
отырған болса, біздің жалпы қазақ қараңғы болса, Түркістан
халқының ... һәм ... ... ... ... он ... ... Түркістанмен бір автономия болса, автономия
арбасына түйе мен есекті пар жеккен болады. Бұл арбаға
мініп, біз қайда барамыз?” деген.
1917 ж. ... ... ... ... ... ... ... бірігу мүмкіндігіне байланысты
қарама-қарсы екі пікірдің болғандығын М.Дулатов та
қуаттайды. Бұл арада мәселенің тек отарлық езгіге қарсы
күресте одақтас күштердің өзара қатынас ... ... ... ... алғаннан кейінгі күнде басталмақ
мемлекеттік құрылыстың мазмұны жөнінде де ... ... ... өзі ... ... ... бір мемлекетке біріктіру жолдарына байланысты
пікіріне өзгеріс енгізіп отырды. Бұл ретте, ең ... ... ... өз ... ... ІІІ Түркістан өлкелік
кеңестер съезіне тоқталу қажет.
Алаш автономиясын құру туралы шешім қабылдап, Алашорда ... ұлт ... ... ... ... ... ... Түркістан автономиясына өз қатынасын білдіруі
керек еді. Съезге қатысқан өкілдер Қоқан автономиясының
құрылғандығы ... ... ... ... ... ... Ол ... М.Дулатов ОГПУ тергеушілеріне берген
жауабында: “Қоқанда Түркістан елінің де съезі болып, Түркістан
ұлт автономиясы үкіметін құрған екен. Ол жөнінде біз съезде
білдік. ... ... ... ... ... Мұстафа
келді. Шоқайұлы Қазақ автономиясының өз алдына жеке
құрылуына қарсы болды, Түркістанмен қосылуды жақтады.
Түркістан үкіметіне қазақтан өзі мен Тынышбайұлы Мұхаметжан
кіргендігін ... ... ... ... бұл ... ... ... емес-тін. Қазақ жұртшылығының бір мемлекетке
бірігу мәселесіне байланысты съезде болған қызу айтыс
Ә.Бөкейханов, М.Шоқай және басқа ұлт-азаттық қозғалыс
басшыларына өздерінің ... ... ... ... түсуге немесе өзгертуге себепші болғаны сөзсіз.
Алаш және Түркістан автономиясы. Жалпықазақ съезі Түркістан
қазақтарының Алаш автономиясына қосылу-қосылмауын өз
бетінше шеше алмайтын еді. Оны тек ... ... ... ... басқа облыстарда тұратын қазақтардың
құрылтайы ғана шеше алатын. Екіншіден, отаршыл биліктің
зорлықшыл саясаты нәтижесінде сол кездің өзінде-ақ
жергілікті халықтың ұлттық еркіндігіне ... ... бірі — ... ... ... ішкі ... қоныс
аударған переселендер келіп орныққан ірі өлкеге айнала
бастаған еді. Демек, олардың мүддесін есепке алмай,
бірде-бір ірі ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, патшалық билік қоныстанушыларға түрлі
жеңілдіктер және көмек беріп, ... ... ... ... оларды өзінің шығыстағы
әлеуметтік-саяси тірегіне айналдыруды көздеді. Ал
бұл мақсатқа переселен шаруаларды ... жету ... еді. ... да ... қару ... ... ... қарсы қойып, мерейін үстем етуге тырысты. Қажет
жағдайда қарашекпенділер атты казак әскерінің ... ала ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов бастаған
өкілдерге Алаш автономиясының құрылғандығын ресми
түрде бірден жария етуге кедергі болғаны даусыз. Бірақ,
сонымен бірге, екінші жалпықазақ съезінің бүкіл қазақ
жерлерін, халқын ... ... ... ... ... ... жасағаны анық. Ұлттық еркіндікке
жеткізетін басқа жол да жоқ еді. Съез құрған Алашорда
өкіметі құрамы ... ... ... ... ... ... адамнан тұрған бұл өкіметтің арасында Сырдария мен Жетісу
облыстарынан ... ... ... ... О.Әлжанов, ал оларға орынбасарлыққа сайланғандардың
ішінде Жетісудан С.Сабатаев, Н.Бекімов және Ж.Солтанаев бар
болатын. Съез бекіткен атқармақ шараларда — ... ... ұлт ... ... оқу ... ісін ... ... жалпыұлттық мақсаттарды көздеді.
Жаңа өмірге келген Алашорда өкіметінің ең алғашқы ... де ... ... ... бірлікке жетуге
бағытталды. Съез өз жұмысын аяқтаған бетте Алашорда
өкіметі Сырдария қазақтарының съезін шақыру туралы тиісті
адрестерге жеделхаттар ... ... ... Ә.Бөкейханов пен
М.Шоқай қол қойған бұл жеделхатта мынадай жолдар бар ... ... ... ... Алаш ... өз ... автономия етуге қаулы қылды. Бұл
туралы Түркістан қазағымен ... үшін ... 5 ... ... ... ... ... шақырды. Съезге
болыс басы бір өкіл келсін. Түркістан қазақтарымен сөйлесуге
Алашорда Бақтыкерей Құлмановты, Мирякуб ... ... ... ... Уақыт шұғыл, мәселе зор
болғандықтан, шақырылған өкілдер съезге айтылған күннен
қалмай келулері керек”.
“Қазақтың” осы санында М.Шоқайдың Сырдария қазақтарына үндеуі
де ... ... ... ... маңызды осы құжатта М.Шоқай
Түркістан қазақтарының басқа қазақ облыстарымен ... ... ... соң жасаған тұжырымын анық
және дәл жеткізген еді. Ол “Сырдария халқына өз тарапымнан
айтарым, тегінде Алаш ... басы ... кезі ... Айырылсақ мұнан соң жұрттың басын қосуымыз қиын. Алаш
ұранына шаппайтын қазақ ... ... ... ... Алаш туының астында жиналар деген
үміттеміз” деп жазды.
Келесі, 1918 жылдың қаңтарында өткен ... ... 72 өкіл ... Алаш ... ... үш күн ... ... Съез сол бір ауыр сәтте
Сырдария облысының Түркістан автономиясы құрамынан бөлініп
кетуі Түркістан ұлт-азаттық қозғалысына соққы болып тиеді
деген пікірді негізге ала отырып, ... ... ... Сырдария облысы қазіргі уақытта тегіс Түркістан
автономиясында болуы себепті әзірше Түркістан
автономиясында қалады.
2. ... өз ... ... ... ... болып, Түркістан
автономиясымен союз (одақ) болса, Сырдария қазақ-қырғыздары
Түркістан автономиясынан ... Алаш ... ... ... Съездің осы қаулысы Сырдария облысынан Түркістан Құрылтай
жиналысына сайланып баратын депутаттарына аманат.
4. Сырдария ... ... Алаш ... қосылған уақытта
осы облыстан Түркістан Құрылтай жиналысына сайланған
депутаттары, Алаш ... ... ... ... Алаш ... ... депутат
болсын.
5. Алашорда үкіметі Түркістан шаһарында болсын”.
Сырдария қазақтарының съезі қалыптасқан саяси жағдайға
байланысты тура ... ... ... ... іске асу ... күн ... ... тарыла
түсті. Империяның езілген ұлттарының ұлттық автономиясын
ресми түрде бекітіп береді деп үміттенген Бүкілресейлік
құрылтайды 1918 жылдың қаңтарының басында большевиктер
таратып жіберді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сөйтіп, қазақ елінің ... бойы ... асыл ... ... биiк ...... мемлекеттi қалпына
келтiру iсi – Алаш қозғалысы, Алаш партиясының қызметі
Алашорда үкiметiмен бiрге тоталитарлық өктемдiк ... ... ... ... ... қала ... ... саяси жүйеге өзгеріс әкелген осынау кезеңде
Алашорда үкіметі мен оған тірек болған Алаш партиясының
қазақ халқының болашағы үшін қарулы ... ... да ... ... ... ... ұлттық әскерінің 1918
жылдың қаңтар айынан - 1919 жылдың желтоқсан айына ... ... ... сәттерге толы болғанын байқаймыз.
Сонымен, Алашорданың 1917-1919 жылдар аралығындағы Ресейдегі
күрделі қоғамдық-саяси ... және ... ... ... ... өрісі кең және ауқымды болды деп
санаймыз. Соның ішінде әскери саладағы қызметі ерекше
болған.
1917-1919 жылдары аралығында Қазақстан кеңістігінде ... ... ... ... ... Алаш ... қозғалысы тарихының тағылымы тәуелсіз Қазақстан
мемлекеті қоғамына ықпалы бар деп санаймыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Нұрпейісов К. Алаш һәм ... ... ... 1995. ... М. "Алашты" бұғаудан қашан босатамыз? "Арай"
журналы, 1990. N 8. 6-б.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы. "Санат", 1995. 368-б.
Қозыбаев М. ... ... ... ағаш". "Қазақ әдебиеті"
газеті. N 50. 16 желтоқсан 1997.
Қазақстан тарихы ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алихан Бөкейхан6 бет
Ауған соғысы4 бет
Алаштың жолы15 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет
«МULTIMEDIA LED» ЖШС--жалпы сипаттамасы. Кәсіпорынның қаржылық қамтамассыз ету қызметінің әдістері, қайнар көздері және формалары38 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
«Үш жүз» партиясының құрылуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь