Ыбырай Алтынсариннің бала тәрбиелеудегі еңбектері

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім
1. Ыбырай Алтынсариннің психологияға қосқан үлесі
2. Ыбырай Алтынсариннің бала тәрбиелеудегі еңбектері.
3. Ыбырай Алтынсарин шығармашылығындағы психологиялық идеялары

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бµлім
1. Ыбырай Алтынсаринніњ психологияѓа ќосќан ‰лесі
2. Ыбырай Алтынсаринніњ бала тєрбиелеудегі ењбектері.
3. Ыбырай Алтынсарин шыѓармашылыѓындаѓы психологиялыќ идеялары
Ќорытынды
Пайдаланылѓан єдебиеттер
Кіріспе
Халќымыз єр жастаѓы адамдардыњ ... ... ... ... ... ... ... ќызыѓулары,
єдет-даѓдылары бірдей болып келмейтіндігі жµнінде де
ќызыќты пікірлер ... Сµз ... ... жас
µзгешеліктері негізінен балалыќ, жастыќ, кемелдік жєне
кєрілік шаќ ... ... тµрт ... ... ... ... ... моральдыќ бейнесі,
психикасы оныњ іс-єрекеті ‰стінде дамиды, ал іс-ќимылдыњ
алѓашќы іргетасы балалыќ кезде ќалыптасады. Халќымыз µз
±рпаѓын жаќсы ќасиетке ењбекс‰йгіштік, тілалѓыштыќ,
имандылыќ т. б. ... ... ... ... деп ... ... да болу керек, сєби, бµбек тєрбиесі
маќал-мєтелдерден елеулі орын алѓан. «Бала тілі
балдан тєтті», «Балалы ‰й— базар», «Бала — ... ... ... «Алты жасар бала атќа мінсе, алпыстаѓы шал
алдынан шыѓады», «Бала — адамныњ бауыр еті»— деген
маќал-мєтелдерге арнаулы т‰сінік ... ... ... ... ... тєрбиесі кем балаѓа жаны ашып: «Єдепсіз
бала—сорлы бала», «Жаман бала — к‰йік», «Талабы жоќ жас
±лыњ, жалыны жоќ шоќпен тењ», «Балањ ... ... ... деп ... ... де, ... де мазасын
кетіретін, талапсыз, ынжыќ, жалќау, салдыр-салаќ,
ќорќаќ, к‰йгелек, µздігінен еш нєрсе істей алмайтын, «т‰йе
‰стінен сираќ ... ... ... ... де, ... ... екі етпейтін, тіл
алѓыш, зерек, єр нєрсені танып, білуге ќ±мар, елгезек,
ыќыласты, тєртіпті балаларды басќаларѓа ‰лгі етеді.
Мєселен, «¤нерлі бала с‰йкімді», «Талапты бала ... ... ... ... ... «Балањ жаќсы болса,
екі кµздіњ шамшыраѓы», «Адам болатын бала алысќа ќарайды»,
«Кісі болар баланыњ кісесінен белгілі», «Болар адам ... бас ... т. б. осы ... халыќ наќылдарында
мінез-ќ±лќы, психологиясы д±рыс баѓытта ќалыптасып келе
жатќан, оќу-µнерге ќ±мар, талабы таудай, ењбек с‰йгіш,
тыњѓылыќты, жинаќы, µмірге ... ... сµз ... біткенніњ бєрі де ес білгеннен бастап білсем, кµрсем,
естісем, ±стасам, алсам деп ... ... ... Ол ... ... ... ... ќарым-ќатынасќа т‰суді
ќалайды. Б±л баланыњ µзін ќоршаѓан µмірді терењ де толыќ
білуге табиѓи ќ±штарлыѓы. Олар ‰шін жай ... µзі ... ... ... ... Кептеген маќал-мєтелдердіњ
мєн-мазм±ны осы айтылѓан идеяны да бейнелейді.
Ата-ана µз баласын µнегелі сµзбен, жеке басыныњ ‰лгісімен,
тєрбиелейді. Ойын баласында ‰лкендердіњ ... ... ... ... ... б±л жµнінде
тµмендегіше т±жырымдаѓан: «Балапан ±яда не кµрсе, ±шќанда
соны ... ... ... ... ... ... ... аќылыња кµнер, байќамай сµйлесењ кµрсетер бір µнер»,
«Ќызды асырай алмаѓан к‰њ етеді, ±лды асырай алмаѓан ... ... ... ±лы ... ... ... ... алалыѓы жоќ», деп халыќ бала тєрбиесін тек ќ±рѓаќ,
сылдыр сµзбен ж‰ргізгеннен гµрі іс-єрекет, ‰лгі-µнеге
арќылы ж‰ргізудіњ пєрмендірек ... ... ... оныњ ... да ... ... ... отырѓан. Сондай-аќ балаѓа жасалатын ерекше мейірімділіктіњ
де, керемет ќаталдыќтыњ да, баланы бір-бірінен алалап ... ... ... ... ал ... жеке ... ќ±рметтеп, елеу,
оныњ психологиясыныњ д±рыс ќалыптасуына жаѓдай жасайтынын
наќыл ... ... ... ... ... ... µмір кезењініњ бірі — жастыќ
кезењ — бозбала шаќ. ... б±л ... ... орын ... «Ер бала он бесінде отау иесі»,
«Жастыќ — ... ... ... ... «Болар
елдіњ баласы он сегізінде баспын дер»,— деген толѓаулар
жастыќ, бозбалалыќ шаќ — адамныњ аќыл-ойы ќауырт µсетін,
ќажырлы іс-єрекетке, ќимыл-ќозѓалысќа аса ... ... кезі ... µте дєл ... Жастыќ шаќтыњ
басты белгісі — адамныњ жаны мен тєнініњ сапалыќ, сандыќ
жаѓынан да ... ... ... Осы жаста
адамныњ ќоѓамдыќ белсенділігі артады, оныњ сана-сезімі
µседі, психикасы ... ... ... Ол ... µз орнын
табуѓа тырысады, µзін ќоршаѓан ортаѓа сын кµзбен ќарай
бастайды. Б±л жастаѓыларда µзін-µзі ... ... ... ќызыѓу, жеке басындаѓы ойлар, адамгершілік
идеялар кемеліне келе бастайды.
Халыќ даналыѓы жастарѓа ќызыѓы мол, ќайтып оралмайтын, кейін
іздесењ де таптырмайтын адам ... ењ ... ... µткізсењ — оныњ орнын еш уаќытта толтыра алмайсыњ деп,
б±л кезде адамда ѓылым-білімді, µнердіњ сан ... ... ... ... мол ... сол ... кењ оќып,
‰йреніп, біле берудіњ керектігін єдейілеп ескертеді, оларды
ењбек с‰йгіш, ... ... ... ... ... «Жігіт адамѓа жетпіс µнер де аз», «Жігіт сегіз
ќырлы, бір ... ... ... ... соры, тµменшіл
жігіттіњ ќоры», «Кішіпейіл, кењ жайлау —жігіттіњ зоры»,
«¤зім ... ... ... ... ... ... ... деген жігіттіњ басына ќорѓан салѓаны»,
«Селтењдеген жігіттіњ серкесініњ соры», «Жасында
кµргені жоќ, µскенде ... ... «Жас ... ... ... ... «Ж±мыссыз жастыњ ж‰ргені сµкет»,— деген
толѓаулар біздіњ жоѓарыда айтќандарымызѓа жаќсы дєлел.
Ыбырай Алтынсаринніњ психологияѓа ќосќан ‰лесі
Ќазаќтыњ аса-кµрнекті ... ... ... ... ... атаќты Балќожа бидіњ отбасында
тєрбиеленді, 9 жасында (1850 ж.) - Орынбор ќаласындаѓы ќазаќ
балаларына арналѓан жеті жылдыќ ... ... ... сондаѓы
шекара комиссиясында ќызмет істеген белгілі Шыѓыс зерттеушісі
В.Григорьевтен сабаќ алады. Оныњ ‰йінде жиі болып,
кітапханасынан ... ... ... т. б. ... кітаптар оќиды. Кейіннен д‰ние ж‰зі єдебиеті
классиктері В. Шекспир, И. Гете, Д.Байрон, А. Пушкин, Н.
Гоголь, М. ... Є. ... ... Є. ... т. ... ... оќып білім алады. Б±л жєйт
Алтынсаринніњ ой-µрісін кењейтеді, µркениетті
елдердіњ ѓылымы мен мєдениетіне деген ќ±штарлыѓын
арттырады.
Мектепті ‰здік ... ол, ... ... ... µз ... ... песірі (ќаѓаз кµшіруші) болады да, 1860 ж.
Орынбор облыстыќ басќармасына кіші ... ... µз ... бойынша Торѓай ќаласындаѓы бастауыш
мектепте м±ѓалім болып келеді. Осы кезден бастап
Алтынсаринніњ аѓартушылыќ-педагогикалыќ ќызметі
басталады. Ол кездері шалѓай т‰кпірде мектеп ашу µте
ќиын еді: ... ... ‰йі, оќу ... ... ‰стіне осындай ізгілікті іске облыстыќ басќармадаѓылар
да, жергілікті ... те ... ... ... соныњ бєрі
оныњ талабын ќайтара алмады, аѓартушылыќ идеямен ќанаѓаттанѓан
ќайраткер кµздеген маќсатын орындауѓа ќ±лшына ... ... ... ... аралап ќаражат жинауѓа кіріседі.
1864 жылы ќањтардыњ 8 ж±лдызында ж±рттыњ кµптен к‰ткен мектебі
ашылады. ¤зініњ досы Ќазан университетініњ профессоры Н.И.
Ильминскийге 1861 ж. ... 19-да ... ... ... ќањтардыњ 8 к‰ні меніњ кµптен к‰ткен ісім орнына келіп,
мектеп ашылды. Оѓан 14 ... ... ... бєрі де ... ... Мен балаларды оќытуѓа, ќойѓа шапќан аш ќасќырдай
µте ќызу кірістім. Кейін параќор болып шыќпаулары ‰шін
оларѓа ... ... єсер ... бар ... ... деп, ... ... ісіне белсене кіріскенін зор
ќуанышпен хабарлайда; Алтынсарин балаларѓа сабаќты ќызыќты,
тартымды, єрі т‰сінікті етіп беруші еді. Мєселен, ... ... ... ... ... бір жыл
ішінде єзер хат таныса, Ыбырайдыњ алдынан оќыѓан шєкірттері
небєрі ‰ш айдыњ ішінде хат танитын ... ... ... ол ... ... педагогика классиктері: Я.А.
Коменский, Ж.Ж. Руссо, К. Д. Ушинский, Л. Н. ... т. ... ... басшьілыќќа, алды, оларды ќазаќ даласында
мектеп µміріне енгізген т±њѓыш педагог болды. Француздыњ ±лы
аѓартушысы Ж.Ж. Руссо: «Бала тєрбиесініњ кµзі ... ... ... ... ... ... ... ±лы педагогы К.Д.Ушинский: «Тєрбиеніњ негізін
халыќтыњ жаќсы-жаман дєст‰рінен іздестіру керек... ол тілі жєне
єдет-ѓ±рпы арќылы кµрініс ... ... ал ... ±лы ... ... Л.Н. ... 1862 жылы «Ясная поляна» журналыныњ
№ 1 санында жариялаѓан «Халыќќа ... беру ... ... ... ... ... ертедегі Индия,
Египет, Греция елдеріндегі оќу-аѓарту ісініњ даму тарихына
шолу жасай келе: «білуге ќ±марлыќ єр ... ... ... туа
бітетін ќасиет. Халыќтыњ білімге ќ±штарлыѓын адамныњ ауаѓа
ќ±штарлыѓындай ќажеттіліктен туындайды... Халыќќа білім
беруді µрістеткіміз келсе б±л істі жеке шенеуніктердіњ
ќолынан алып б‰кіл ... ... ... ... ... педагогикалыќ кµзќарасынан да б‰кіл єлемдік
тєлім-тєрбиеніњ алтын діњгегі гуманистік кµзќарас, яѓни
шєкіртке жылы ж‰ректі болу, м±ѓалім мен оќушы ... ... ... тапќанын байќаймыз.
Мысалы, µзініњ екі кластыќ мектептердіњ мењгерушілеріне
жазѓан н±сќау хатында ол: «Егер балалар ... ... онда ... ... ... емес, оларѓа т‰сіндіре алмаѓан µзін кінєлауѓа тиіс. Ол
балалармен сµйлескенде ашуланбай, ж±мсаќ сµйлесуі, шыдамдылыќ
етуі керек, єрбір нєрсені де ыќыласпен, т‰сінікті ... ... ... ... ... ... сµздер оќушыларѓа т‰сініксіз болады да, жалыќтырып
жібереді. Оќытушыларды ... ... іске ... жоќ ... ... ... олардыњ біліміне ќарап
баѓалау керек» деп жазѓан еді, ал Н. ... ... ... ... ... жазалауды с‰йетін ќатал адам
емеспін. Біраќ тентек етіп µсірсењ балалардыњ
адамгершілік ќасиетін б±зып аласыњ»,— десе «Жеміс
аѓаштары» атты єњгімесінде «тєрбиеде ‰лкен мєн бар.
Аќыл-кењесті ... анау ... ... аѓашќа ±ќсап
µсесіњ» деп, єке баласына берген аќыл ѓибратын келтіру
арќылы тєрбие жµніндегі кµзќарасын білдіреді.
Ы.Алтынсаринніњ мектепте татарша діни ... ... ... ана ... оќытуѓа ерекше мєн
берді, оларды халыќтыќ дєст‰р, ањыз єњгіме, маќал-мєтел
негізінде оќытып-тєрбиелеуге ерекше назар аударып, µз
хрестоматиясына ... ауыз ... ... ... ... ерлікке, µнерге, жаќсы адамгершілік
ќасиеттерге баулитын асыл ‰лгілерін кµптеп енгізді.
Ы. Алтынсаринніњ ... ... ... ... ‰ш бірдей саласынан кµрініс
тапты. Біріншіден, б‰кіл µмір жолын мектеп ашуѓа, ќазаќ
балаларын оќуѓа тартуѓа, д‰ние ѓылымдарын ‰йретуге жєне
соѓан оќу ... ... ... ... екіншіден, µнегелі
±стаз тєлімгер даярлауѓа, оларѓа к‰нделікті ѓылыми-єдістемелік
басшылыќ жасауѓа кµњіл бµлді. ... ... ... XIX ... ... µмірінде болѓан саяси
єлеуметтік мєселелерді жан-жаќты ќамтып жазуѓа ж±мсады.
Ол кез келген шыѓармаларында шєкірттерді адал, ... ... ... µнерлі, азамат болуѓа, зиянды
іс-єрекеттен, ±рлыќ-зорлыќ, жатып ішер жалќаулыќ
сияќты жаман єдет, жат мінезден бойын аулаќ ±стауѓа
шаќырды.
Ќазаќ халќыныњ келешегі тек ... деп ... µз ойын іске ... ... тосќауыл
кедергілерге кездесті, біраќ оларды табандылыќпен жење
отырып, µз маќсатын іске асыра білді. Ол ќазаќ даласында
татар молдалары таратќан діни оќуѓа, ... ... ... ... ... ... ... ќарсы болды.
Ы. Алтынсаринніњ бала тєрбиелеудегі ењбектері
Ы. Алтынсарин ќазаќ тілінде кітаптар жазып, ... ... ... ... ѓана дін ... ... м‰мкіндік туады деп т‰сінді. «Мєселеніњ
мєнді- жері — деп жазды ол,— ќазаќтарѓа татар фанатизмініњ
ыќпалын тигізбеу — ... ... ... оныњ ... ѓой. Ондай ыќпалдан ќ±тќару ‰шін мазм±ны
балалардыњ білімін ... ... ... кітаптарды асыќпай, біраќ алѓан
баѓыттан ќайтпай, ќазаќтыњ µз тілінде, олардыњ µздеріне
таныс єріппен шыѓара білу керек. Сµйтсек ол кітаптарды ... ... алып ... б±л кітаптар, татар кітаптарымен
ќатар, зор к‰ш болар еді.¦лан-байтаќ ќазаќ даласында д‰нияуи
мектептер ашу, балаларды µз ана тілінде оќыту — оныњ ењ ... ... ... орай ол: ... ... ... берудіњ басты ќ±ралы... біздіњ барлыќ
‰мітіміз, ќазаќ халќыныњ келешегі осы мектептерде.
Сондыќтан мектептерде жаќсы (бір жµні тєуір) ... ... ... ... єр нєрсеге д±рыс
кµзќарасы бар адамдар ќазаќ арасында кµбейіп, б‰кіл халыќќа
єсер ете алады. Сонда ѓана татар фанатизмініњ де к‰лі кµкке
±шады» деп, дала ... ... ... ... ... ... бойы бізде «Ыбырай орыс алфавитініњ ќазаќ тілінде
негізін ... ... ... ... ... ... ... 1876 жылы ішкі істер
министріне жолдаѓан жолдамасында: «...Торѓай облысыныњ
халыќ ... ... ... µзі орыс ... ... ќазаќтардыњ халыќ µлењініњ тексін маѓан
єкеп тапсырды... Біз орыс алфавитімен ќазаќ грамматикасын
жасауымыз керек... Б±л ж±мыс ... ... ... ... ... орыс ... алѓаш рет жасаушы
Ильминский болѓаны, ал оны тєжірибеде т±њѓыш ќолданушы Ыбырай
екені ањѓарылады.
Ал Ильминскийдіњ орыс алфавитін орыс-ќазаќ мектептеріне
Ыбырайдыњ ... ... ... ... ... ... ... бойы ислам діні жайлаѓан
ќазаќ даласына сол елдіњ оќыѓан, зиялы азаматыныњ атымен
±сыну нанымдыраќ деп есептесе, екіншіден, ... ... ... от ... ... іске асыру
тактикасы болатын. Н. И. Ильминский миссионерлік пиѓылын µз
жаќтастары арќылы да насихаттап отырды. Мысалы, µзініњ б±рынѓы
шєкірті, Ор м±ѓалімдер курсыныњ мењгерушісі ... ... ... жµнінде Ы. Алтынсарин: «Баќсам, ол м±ѓалімдер мектебініњ 3
жєне 4-кластарында, оќушылардыњ ќарсы болуына ќарамастан, бір
ай бойы інжіл мен оныњ ... ... ... ... ол ... ... ќатал ќарай бастапты да,
екінші жаѓынан, оќушылар одан бас тарта бастапты. Тіпті ол ... ... деу ... ... ... жєне оларды
кластан желкелеп шыѓаруѓа дейін барыпты» деп жазды. Осы
уаќиѓадан соњ Ы. Алтынсарин тµтенше б±йрыќ жазып, м±ѓалімдер
дін ... ... ... тоќтатсын, ал орыс-ќазаќ
мектептерінде дін сабаѓы оќытылатын уаќытта, ќазаќ
балалары жекеленсін деп м±ѓалімдерге ескерту жасайды, ал
Красноуфимск ќаласындаѓы ауыл ... ... ... ... ... наразылыѓын естіп ызаланѓан
Ыбырай µзініњ досы В. В. Ќатаринскийге 1889 ж. мамырдыњ
10-да жазѓан хатында: «таѓы бір наразылыќ, яѓни ... ... ... ауыл
шаруашылыќ мектебінде туып отыр. М±ныњ себебі: м±сылман
дєст‰рін м‰лде елемеу, яѓни шошќа етін асып беру, оќушыларѓа
шошќа баќтыру, орыс балаларымен ... ... ... ... ... ±намсыз нєрсе ѓой... Сондыќтан єзірше іс насырѓа
шаппай т±рѓанда сонда барып, оќушыларѓа ... ... ... Ал егер ќажет болѓан
жаѓдайда директордыњ µзімен де ... ... ... ... бєрі ... патша єкімдерініњ отарлау,
жергілікті халыќты орыстандыру саясатына іштей
наразылыѓын, оныњ ашыќ ќарсылыќ білдіруге шамасы
келмей, туѓан халќын осы ... аман алып ќалу ... ... ... ... мєжб‰р болѓанын
дєлелдей т‰седі.
Орыс-ќазаќ мектептерін єр болыс сайын ашуды µкімет орындары
алдына бірнеше рет ќойѓан жєне ... ... ... ... болуын талап еткен Ы.
Алтынсаринді орыс шенеунигі ±натпаѓан. Орынбор
генерал-губернаторы Проценко оны ... ... ... ... инспекторлыќ ќызметтен босатып,
сотќа беруді ±йѓаруы да тектен-тегін емес. Б±л жµнінде Ы.
Алтынсарин: «...Генерал сол ... кµп ... ... деп ... ... шыќќан ќаржыныњ мµлшерін µзі
білмейді» деп ќынжыла жазды.
Оќу-аѓарту ісін ±йымдастыруда ‰немі ... ... ... ... ... Н. ... жылы ... 4-де жазѓан хатында: «...Ќазаќ халќы
оќу-білімге сусап отырѓан халыќ, єттењ, б±л іске ... ѓана жаны ... ... ... ... ... алып ... кейде жылы сµзге ынтызар жетім бала
сияќтымыз... Ќандай ќиыншылыќтарѓа кездессек те, біз
єйтеуір, µз ... ... ... деп ... Ы. ... аѓартушылыќ саласындаѓы
маќсат м‰дделерініњ іске асуына оныњ 1879 жылы Торѓай
облыстыќ мектептер инспекторы болып таѓайындалуы жєне ... ... ... ... ... ... он жыл
табандылыќпен ењбек етуі ‰лкен пайдасын тигізд.
Инспекторлыќ ќызметке кіріскеннен кейін ол ... ... ... ... ... Ол Елек, Николаевск
(Ќостанай), Торѓай, Ырѓыз уездерінде бір-бірден екі кластыќ
ќазаќ-орыс мектептерін ашты, олардыњ ... ... ... Б±дан соњ Алтынсарин
болыстыќ бастауыш мектептер ашу ісін ќолѓа алып,
генерал-губернатордыњ атына «болыстыќ ќазаќ мектептері
туралы ... ... ... ... мектептердіњ тек казаќ
даласына ѓана емес, Ресейдіњ барлыќ жазда ... ... ... ... ... ... ... т‰рін ашу жµнінде ±сыныс жасайды. Ол оќытушы кадрларын
даярлау мєселесін де ќолѓа алды. Оныњ ... ... ... ... ... Ор ... т±њѓыш м±ѓалімдер мектебі
ашылды. Б±л жµнінде 1882 жылы шілдеде Н. И. ... ... ... ... ... ењ ... ... Тамаша, жаќсы педагогика ќ±ралы да, ењ жаќсы
µкімет б±йрыќтары да, ... ... ... ... да ... тењ келе ... деп ... М±ѓалім
µз шєкірттерін жан-тєнімен жаќсы кµрсе, оќу-тєрбие ісіне
шексіз берілуі ѓана емес, оныњ беделі тек шєкірт алдында
ѓана ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: «...Мектеп бітіруші
баланыњ болашаѓын болжай білу ќабілеті, адамгершілік ќасиеті
±стазѓа байланысты».
Алтынсарин м±ѓалім даярлау ісімен бірге оларѓа ... ... жазу ... ... Оныњ ... ... ... Д. Ушинскийдіњ «Балалар д‰ниесі», Л. Н. Толстойдыњ «Єліппе
жєне оќу кітабы», Б. Ф. Бунаковтыњ «Єліппесі мен оќу ќ±ралы»,
Тихомировтыњ «Грамматикалыќ элементарлыќ ... оќу ... ... педагогтарыныњ ‰лгісімен
орыс-ќазаќ мектептеріне арнап Алтынсаринніњ µзі екі оќу
ќ±ралын «Ќазаќ хрестоматиясын» (1889) жєне «Ќазаќтарѓа орыс
тілін ‰йретудіњ бастауыш ... (1889) ... ... мектептеріне тµлтума оќулыќ ретінде ±сынды.
Мєселен, «Хрестоматияѓа» ол ќазаќ халќыныњ ауыз
єдебиетініњ асыл ‰лгілерін, балаларѓа арналѓан наќыл
єњгімелер мен µлењдерді, орыс ... ... ... т. б. ... мен ... µлењдерін аударып
енгізді. Алтынсарин µз хрестоматиясыныњ екінші бµлімінде
жаратылыстану, жаѓрапия, ... ... ... сондай-аќ
техника саласынан т‰сінік бергісі келетінін, сµйтіп
білімді жан-жаќты алып топтап беруді (интеграциялау)
кµздейтінін айтќан еді. Біраќ ол кітабы осы ... ... ... ... ... єдісі мєселелеріне де ерекше мєн берді.
¤зініњ А. А. ... Ф. Д. ... Ѓ. ... т. б.
м±ѓалімдерге жазѓан хаттарында балаларѓа тиянаќты білім беру,
оќуды µмірмен байланыстыру, оќыту єдістерін жетілдіру ... ... ... ... оќу-аѓарту ісіндегі таѓы бір ерен ењбегі ќазаќ
жастарына ... ... беру ... ќолѓа алуында еді.
Ол осы мєселеге ерекше мєн ... ... ауыл ... ашуѓа кµп к‰ш ж±мсады. Кµп ±замай Торѓайда
ќолµнер училищесі ±йымдастырылды, µзі ќайтыс боларыныњ
алдында ... ... ... ауыл ... ... ќора ... ... туралы µсиет
ќалдырды. Ќазаќ ќыздарын оќытып-тєрбиелеу ісіне де жол
ашќан Алтынсарин еді. Ол Ырѓызда ќазаќ ќыздарына арнап
жанында интернаты бар мектеп ... ... µзі ... ... ... зор мањызы бар тарихи оќиѓа
болды. Ол патша ... ... ... ... ... ... ... µтінді. Оныњ б±л
±сынысы µзі ќайтыс болѓаннан кейін екі жыл µткенде ж‰зеге
асты. М±ндай мектептер Торѓайда (1891), Ќостанайда ... (1890), ... (1896) ... ... µз ... ... ... халќыныњ мєдени
кµркейіп µсуі ‰шін бойындаѓы бар к‰ш-жігерін ... ... ... еді. Ол Н. И. Ильминскийге
жазѓан бір хатында: «Ќазаќ даласын ‰ш жыл аралаѓанда
ќазаќтар ... ... ... біраќ білімсіз халыќ
екен дегеніњіз єбден д±рыс. Ќазаќтарды оќыту бастыќтардыњ
ойына да кіріп шыќпайды, бекіністерде училищелер салудан
гµрі ‰йініњ онсыз да ќып-ќызыл шатырын ... ... ... ... ... артыќ санайды»— деп жазды.
Ы. Алтынсарин µз заманыныњ аќыл-ойшылы, ірі ќоѓам ќайраткері.
Оныњ жарќын бейнесі мен іс-єрекетінен ќазаќ халќыныњ
мєдени-экономикалыќ дамуын, ... ±лт ... ... ... ... ... ел болуын
кµксегенін біртуар асыл азаматты кµреміз. Ыбырайдыњ б±л арманы
Ќазан, ... ... ... ... іске ... салтанат
ќ±рып отыр.
Ы.Алтынсаринніњ шыѓармашылыѓындаѓы
психологиялыќ идеялар
Ы. Алтынсарин де Шоќан сияќты арнаулы психологиялыќ ењбектер
жазып ќалдырмаѓан кісі. ... де оныњ сан ... ойѓа ... (оќу ... хаттары мен жазбалары т. б.)
ќоѓамдыќ жєне педагогикалыќ психология мєселелеріне орайлас
айтылѓан кµптеген ќызыќты ... ... Б±л ... ... ... практикалыќ істерінен де туындаѓан
сияќты. Ой ќозѓаѓан осындай т‰йіндерге: бала жєне ... ... ... ... ... ... ... проблемасы,
ќоѓамдыќ психология мєселелері т. б. жатќызуѓа болады.
Ы. Алтынсарин µз «Хрестоматиясында» жас µспірімдердіњ жан
д‰ниесін, аќыл-ойын ќалыптастыруѓа ±дайы кµњіл бµлу
мектеп пен ... ... ... деп ... ... ... ... ќабылдай алуы, осыѓан орай
оныњ байќаѓыштыќ ќасиетін арттыру, жетілдіру маќсатын
кµздеп, «Хрестоматияѓа» ‡нді ертегісінен мынадай бір
тамаша ‰зінді берген: «Біреу аѓашќа іліп ... ... ... ... жар салады. «Аласа бойлы,
ќолында ќысќантаќ мылтыѓы бар, соњында тараќ-ќ±йрыќ
кішкентай иті бар, бір ќарт адам кµрдіњіз бе?— деп. ... ... ... ... ... барып тауып, ±рысын
±стапты-мыс. Ауылдас адамдары ‰ндіден «±рыныњ т‰сіт‰гін
ќайдан білдіњіз?»— деп с±рапты. Сонда ... ... ... ... ... ... екенін білгенім, меніњ ќолыммен ілген
етімді, ол аѓаштан аяѓыныњ астына тас ќойып, соныњ ‰стіне
шыѓып алыпты. Ќарт ... ... ... ... ... арасы тым жаќын екен. Мылтыѓыныњ
ќысќа екенін: етімді ±рларда, мылтыѓын аѓашќа с‰йеп ќойѓан
екен, сонда мылтыќтыњ аузы ... ... ... ... жер мен сол ... ... арасынан
шамаладым. ¦рыныњ ќасында иті бар екенін жєне ол иттіњ
єрі кішкентай, ќ±йрыѓы тараќ ќ±йрыќ екенін ... ... ... ит ... бір ќумайттыраќ жерде отырѓан
екен; осыныњ ќ±мѓа т‰сіп ќалѓан ... жєне ... ... ... ... Алтынсарин осы ‰зіндіде байќаѓыш болудыњ адам µмірінде,
оныњ д‰ние тануда да ќаншама мањыз алатынын, тіпті ... ... жоќ, ... µмір ... мол ... да ... ... сµз етеді де,
шєкірттерді, µмірді жан-жаќты зерттеп білуге,
т‰ймедейден т‰йедейді таба білетін ізденімпаз, зерделі
болуѓа мењзейді.
Оныњ «Бір уыс маќта» деген єњгімесінде жастарды ±ќыптылыќќа
тєрбиелеу ... сµз ... ... шµп» ... єњгімесінде,
балаларды ±стамды, сабырлы етіп тєрбиелеу мєселесі жайында
айтќандарыныњ психологиялыќ астары терењ. Соњѓы єњгімеде
Злиха, Бєтима деген екі ќыз ... ... ... кµтеріп
ќалаѓа келе жатады. Злиха аћлеп-ућлеп мазасыздана берсе,
Бєтима ешбір сыр білдірмей, єзілдесуін ќоймайды. Сонда Злиха
т±рып:
— Сен неге мєз болып ... ... ... ... да ... басымдаѓыдан кем емес, µзіњ де менен
к‰шті емессіњ.
— Мен жєшігімніњ ішіне жењілдететін шµп салдым,— дейді
аќжарќын ќыз Бєтима.
— Єй, ондай ... ... атын ... мен де ... ... ... ... Ол шµп сеніњ ќолына т‰спей ме деп ќорќамын, аты «Сабыр»,—
деп жауап береді Бєтима.
Осындай психологиялыќ мєнге толы этикалыќ єњгімелердіњ ... ... ... жатќызуѓа болады. М±нда жас
µспірімніњ шыдамдылыќ, тµзімділік, имандылыќ сияќты
ерік-жігер ќасиеттері, олардыњ сыр-сипаты сµз болады.
Абайсызда бір баланы арба ... ... ... ... м±ны кµріп есінен танады. Осыны сезген бала ... ќоя ... ... ... ... салып жатќанда да
дыбысын шыѓарып, ќабаѓын шытпайды. Б±ѓан ќайран ќалѓан
сыныќшы:—Аяѓыњ ауырмай ма, ќабаѓыњды да ... ... ... Ќасында шешесініњ жоѓын кµрген бала: «Ауырмаќ т‰гіл
жаным кµзіме кµрініп т±р, ... ... ... ќиналѓанын
кµрсе, єжем де ќиналып, ж‰демесін деп шыдап жатырмын»—депті.
Психология ... ... ... єр т‰рлі єдеттіњ алатын орны
ерекше екендігін, істеген істіњ, ж‰ріс-т±рыстыњ, демалыстыњ,
яѓни µмірдіњ сан алуан саласыныњ ќай-ќайсысы да біртіндеп
±намды, не ±намсыз єдетке ... ... ... де єдеті бар, яѓни адамда жарамды, жаќсы єдеттермен
ќатар жарамсыз, жаман єдеттер де ... ... ...... ... одан тєнге де, жанѓа да
пайда жоќ. Осы орайда Ы. Алтынсаринніњ «Салаќтыќ» атты
єњгімесі жарамсыз єдеттіњ ... ... ... ... ... ... жас ... ж±мысќа ыждаѓатты болѓанмен
жуынып, таза ж‰руді білмейді. Аќыры сол ... ... ... ќайтыс болады.
Бала жаныныњ зергері Ы. Алтынсарин єњгімелерініњ бєрі-бєрі де
балалардыњ жас ерекшеліктеріне орай, тілі ... ... ... жан ... єсер ... етіп
іріктелініп алынѓан. Осы єњгімелерде м±ѓалімдер мен
ата-аналардыњ балаларды єр т‰рлі ізгі ... ... ... Алтынсарин кµтерген психологиялыќ мєнді мєселелердіњ енді
бір тобы оныњ єдістемелік пікірлерімен астарласып
жатады.Ыбырай жаќсы тєрбиеші ѓана ... ол ... ... ... озыќ ... де еді. ... ... орыс тілін ‰йретудіњ
бастауыш ќ±ралында» кµптеген ќызѓылыќты психологиялыќ
пікірлер бар. Осы айтылѓанѓа орай ол ... ... деп ... ... ... — автор) зат есімге ѓана жататын
зат аттарын ‰йретемін, содан кейін заттыњ сынын кµрсететін
сын есімді ‰йретемін. Осылардан кейін зат ... ... ... аќ адам ... ... ... ќ±рып
‰йретемін». Екінші бір жерде ол: «ќазаќ балаларына
орысша кітаптарды оќытуѓа, оќыѓандарын т‰сіндіріп отыруѓа
кіріспей т±рып, олардыњ жеке сµздерді болсын жєне ... ... ... ... ‰шін бірќатар
ж‰йелі єзірліктен µткізу керек болады. М±ндай алдын ... ... ... т‰сінігі тым шалаѓай болып
шыѓады, ешбір грамматикалыќ ереже жайында белгілі бір
т‰сінік алуѓа оќушылардыњ шамасы келмей ќалады, кµпке
дейін «она» ... ... ... «он» деп, ... деген
сµздіњ орнына «шел» деп, таѓы солар сияќты ќателер ... ... осы ... ... ... ... ... шєкірттердіњ білімді жай жаттап алып, ‰стірт
мењгермей миѓа тоќып, санасынан µткізіп, єрбір сµздіњ мєніне
терењ бойлап т‰сінуін ... ... ... ... ... ж‰ргізудіњ ќажеттігін, яѓни К. Д.
Ушинскийдіњ тілімен айтќанда оќу ж‰йесіне барлыќ
сезім м‰шелерін (кµз, ќ±лаќ, иіс т. б.) ќатыстырып,
оќушылардыњ ... ... ... ... ... ... ескертті. Ол сондай-аќ ќазаќ балаларыныњ
µзіндік кейбір ±лттыќ ерекшеліктерін кµрсете келіп, осы
жєйтті де оќыту-тєрбие ісінде м±ѓалімдердіњ ‰немі ескеріп
отыруын ... деп ... ... оныњ µзі ... ... «Хрестоматия» ќ±растырѓанда осы жаѓдайды ќатты
ескергені байќалады. «Ќатањ т±рмыста µскен ќазаќтарѓа,—
деп жазды ол, мєндірек єњгімелер керек болады. Мысалдарды ... ... ... ... ... ал олардыњ
ата-аналары: балаларымызѓа сауысќан мен ќарѓа сµйлеседі
деген сияќты жоќ ... ... деп, ... ренжитінін
тєжірибемнен білемін. Ќазаќ балаларына, меніњше, маѓыналы
анекдоттар, ж±мбаќтар, ойына ой ќосатын єњгімелер немесе
оларды ќызыќтыратын, ... ... ... ... ... µзіне ‰й салып алатыны сияќты єњгімелер
тєуірірек болады».
Алтынсаринніњ ќазаќ балаларына орыс тілін ... ... ... ... к‰н ... ±штасып жатќан жерлерін
ерекше атап µткен абзал. Мєселен, ол шєкірттердіњ алдымен
орысша ауызекі сµйлеуін дамытуды ойластырып, б±л ‰шін арнаулы
дайындыќ, ... ... ... ... оныњ осы ... ... балаларыныњ психологиялыќ ерекшеліктерімен
санаспайынша, яѓни екінші тілді ‰йрету ‰шін оларѓа
арнаулы жаѓдай жасамайынша оќыту ісі ќиынѓа ... ... идея ... ... ... орыс ... Ы. ... ±сынѓан осы ±сыныстар соњѓы
жылдарѓа дейін ескерілмей келгені бізді ќынжылтады.
Ы. Алтынсаринніњ тєрбиеші ±стаз, м±ѓалімдік µнер жµніндегі
айтќандарында да психологиялыќ т‰йіндер аз емес.Ол
оќу-тєрбие ... ... ... ... ... ... ... сан-саласындаѓы жетістіктерді
м±ѓалімніњ білімі мен іскерлігіне, беделі мен µз
ж±мысын жан-тєнімен с‰йе білуіне байланысты деп т‰сінді.
...«Ќазаќ мектептерініњ бар ... — деп ... ол, ... ... ... ... ... да мен ќазір
жаќсы оќытушыны д‰ниедегі заттыњ бєрінен де ќымбат кµремін».
Ол єсіресе ... ... µзі ... ... ... 1889) м±ѓалім проблемасына, оныњ жеке тєлімгерлік
ќасиеттеріне ерекше кµњіл бµлген еді. Ы. Алтынсарин
м±ѓалімдердіњ оќыту тєсілдерін ‰немі жетілдіріп отыруын,
олардыњ ... жєне ... ... ... баса ... Ол ... алдына мынадай
міндеттер ќойды: наѓыз м±ѓалім болу ‰шін шєкірттердіњ
µзіндік ерекшеліктерімен мыќты санасу ќажет, ол ... ... ... оќып, ќадаѓалап
отырмаса болмайды. М±ѓалімге аса сезімтал, бала жанын
жазбай танитын адам болу ќажет екенін айта ... ... ... ізденбейтін м±ѓалімдерге ќатты
ренжиді. «М±ндайлар,— деп жазды ол,— оќушыларды адастырады,
сонан кейін ќойылѓан с±раќќа оќушылардыњ жауап бере білмегеніне
ренжіп, ... де ... ... ... ... µшігуге
дейін барады. Осыдан кейін оќушыларды б±рынѓыдан да
адастырады, м‰лде шатастырып оларды тіпті ешбір жауап
бере алмайтын халге жеткізеді», сабаќ беру методикасы ... ол ... ... ... шорќаќ дарыны жоќ
адам» деп сипаттайды. «Оќушыларды баѓалаѓанда,— деп жазды Ы.
Алтынсарин,— олардыњ іске ќатысы жоќ сµздеріне ќарап емес,
олардыњ егістерініњ бетіне ... ... ... ќарай» баѓалау ќажет. Тєлім-тєрбие, оќыту
ісініњ нєтижесі шєкірттерден гµрі м±ѓалімдерге кµбірек
тєуелді. ... ењ ... — бала ... ... ... сезе ... «Оќушылардыњ т‰сінбеушілігін
оќытушылардыњ µз кінєсі деп білмей, оќушылардыњ зер
салмайтындыѓынан немесе топастыѓынан» деп оќытушылардыњ
ќатты адасатыны айтпай-аќ ... дей ... ±лы ... ... мына ... ... шегелейді: «Ол кіммен
істес болып отырѓанын еш уаќытта да ±мытпауы керек... егер
балалар бірдемені т‰сінбейтін болса, онда оќытушы оларды
кінєламауѓа ... Ол ... ... ... сµйлесу, шыдамдылыќ етуі керек, єрбір нєрсені де
ыќыласпен ... етіп ... ... екі ±шты ... ... ... ... керек». Алтынсаринніњ
тєрбиеші-±стаздыњ жеке басы туралы айтќан пікірлерініњ
негізгі арќауы — тєлімгерлік ж±мыс — µте ... ... ... ... µте ... ... ... с‰йіспеншілікті,
оныњ жайын жазбай тануды ќажет етеді. Шєкірттерді с‰йе
білген оќытушы ѓана ќатањ талапты єрі µнегелі, беделді
тєрбиеші бола алады. Оныњ ќарањѓы ќазаќ ... ... ... ... ... ... с‰йсінесіњ.
Профессор Т. Тєжібаевтыњ Алтынсаринді «Ќазаќстандаѓы
педагогикалыќ ойдыњ пионері» деген баѓасыныњ тайѓа ... єділ баѓа ... еш ... ... ... ... былай ќойѓанныњ µзінде ардагер педагогымыздыњ
м±ѓалім жµнінде айтќан осы ... ... оны ... ... ... ... айттырмай дєлелдейді.
Ќорытынды
Ыбырай Алтынсарин µз халќыныњ жарќын келешегі ‰шін бар саналы
µмірін сарп еткен, халыќќа ќызмет етуден артыќ ісі жоќ деп
т‰йген, ... ... ... ... с‰йетін наѓыз
отаншыл азамат еді. Сондыќтан да оныњ кµптеген
шыѓармаларында ќазаќ халќыныњ µзіндік психологиялыќ
ќасиеттері, салт-санасы, єдет-ѓ±рпы жайлы айтќандары ерекше
назар аудартады.
Алтынсарин ќазаќ халќыныњ аса ... ... ... мал ... аса жетік халыќ екенін айта келіп, оныњ аќыл-ой
парасаты да жоѓары, кµне мєдениеті бар ел екенін талай рет
атап µтеді: «Ќазаќтарѓа,— деп ... ол,— осы ... ... ... ... ... ... рухани жєне ќоѓамдыќ даму
жолына т‰сетін баѓыт беру, ќалай ... аса ... ... ... ... ќазаќ ењбекшілерін зор ќадір т±тып,
сыйлаушы еді. Ол осы бір ќарапайым жандардыњ ењбек
с‰йгіштігін, адалдыѓы мен шыншылдыѓын, ... ... ... ерекше ќастерлейтін. ¤зініњ осындай адамдардыњ
арасында ж‰ргеніне ерекше риза екендігін ‰лкен маќтаныш
сезіммен: «Осы ќарапайым, аќ ... ал ... ... ... ... ... кµтересіњ»,—
деуші еді ол.
Сол кездіњ µзінде-аќ Ыбырай халќымыз туралы ... екі ... ... бар ... жаќсы
т‰сінді. Ол кейбір менменсіген орыс миссионерлерініњ ќазаќ
халќын кем т±тып, оѓан тілін тигізіп: «ќазаќ— тентек, ќазаќ
ќанішер халыќ» ... ... ... оњбаѓан пиѓылдарына бар
ашу-ызасымен аяусыз соќќы беріп, µз халќыныњ ѓасырлар бойы
жинаќталѓан мєдени м±расын, тамаша психологиясын маќтаныш
етті. «Бізді — деп ... ол,— ... ... ... ... деп ... ... шындыѓын іс ж‰зінде
кµрсетуіміз керек... Ќазаќ — табиѓатынан аќынжанды,
дарынды халыќ»,— деп жазды Ы. Алтынсарин «Орынбор лисхогі»
газетіне жазѓан бір маќаласында. Кеззінде Ы. ... ... ... ... Абай Ќ±нанбаев, Шєкєрім
Ќ±дайбердиев, Ахмет Байт±рсынов, Маѓжан Ж±мабаев,
Ж‰сіпбек Аймауытов, Міржаќып Дулатов, Хєлел
Досм±хамедов т. б. жалѓастырѓаны белгілі.
Пайдаланылѓан єдебиеттер
А.В.Сухамлинский. Балаѓа ж‰рек жылуы. ... ... 1976 ... Б., Бозжанова К., т.б. Балаларды семьяда
адамгершілікке тєрбиелеудіњ кейбір мєселелері. – А,
1985 ж.
Ж.Абиев, С.Бабаев, А.Ќ±диярова. Педагогика.Дарын – ... ... ... ... Рауан, 1992 ж.
Ж.Б.Ќоянбаев. Ќ.М.Ќоянбанев. «Педагогика», Алматы,
Крупская Н.К. Педагогикалыќ шыѓармалар. 5 том.
Мусин. ... ... ... 1984 ... М. Мектепте проблемалы оќытуды ±йымдастыру. Алматы,
1981 ж.
Педагогикалыќ ізденіс. Алматы, «Рауан», 1990 ж.
С.Рахметова. Ќазаќ тiлiн ... ... ... «Ана ... ... ... №8, 2002 ... ¦лаѓат. № 2, 2003 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы ақпарат6 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет
Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь