Мағжан - сыршыл ақын

Жоспар:

I. Кіріспе

1.1. Лирика дегеніміз не? ... ... ... ... ... ... .. 2.5

II. Негізгі бөлім
2.1. Мағжан . сыршыл ақын ... ... ... ... ... ... . 6.7
2.2. Мағжан өлеңдеріндегі махаббат лирикасы ... ... 8.13
2.3 Мағжан өлеңдеріндегі азаматтық лирика ... ... .. 14.21
2.4 Мағжан өлеңдеріндегі табиғат лирикасы ... ... .. 22.24

III. Қорытынды бөлім ... ... ... ... ... ... ... . 25
        
        Жоспар:
I. Кіріспе
1.1. Лирика дегеніміз не?__________________________ 2-5
II. Негізгі бөлім
2.1. Мағжан - сыршыл ақын_________________________ 6-7
2.2. ... ... ... ... 8-13
2.3 Мағжан өлеңдеріндегі азаматтық лирика__________ 14-21
2.4 Мағжан өлеңдеріндегі табиғат лирикасы__________ 22-24
III. Қорытынды бөлім_____________________________ 25
1.1. Лирика дегеніміз ... ғ аяқ кезі XIX ғ ... ... ауыр ... ... ... ... енді әзіл аралас жеңіл терме, шырқап
салар әндер, өлеңдер, жүрекке назды әсер етер лирика
түрлері (табиғат, махаббат), айтыстардың қыздырмасы
болар небір шабытты жырларды ... ... ... ... болды. Ақындар поэзиясы өзінің мазмұн маңызымен де, түп,
стиль, бағыт ерекшеліктерімен де өзгешеленеді. Өмірдің ... ... ... өлең өнері жаңа сатыдан көрінді. Кейін
жазба әдебиеті де қалыс қалған жоқ., күн санап даму үстінде
болды.Осыған орай көптеген жанрлар кең етек жая ... жанр ... ... – әлем ... немесе нақтылы бір ұлттық әдебиеттегі
белгілі бір дәуірде ... , ... ... ... бар ... ... ... Осы мәселеге
орай қазақ әдебиеттануына зор үлес қосқан алғаш ғалым -
Ахмет Байтұрсынұлы екені даусыз. Оның ғалым-теоретик,
эстетик-сыншы ... ... ... ... ... ... Ташкентте 1926 жылы “Әдебиет танытқыш”
(“Теория словестности”) деген атпен басылған. Араға
екі-үш жыл салып, авторы ... ... соң, бұл ... ... мол ... ... ... қазақтың
ұлттық әдебиеттануының ғылыми негізі, методологиялық
арналары, басты-басты терминдері мен категориялары
түп-түгел осы кітапта ... ... ... ... ... тән ... топтап, жіктеп берудегі ғалым даналығына таң
қаласың. Эпосты — ... ...... ...... бір қайтарып алып, сала-салаға жіктеп әкетеді; шежіре,
заманхат, ... ... ... ... саясат шешен
сөз, билік шешен сөз, қошемет шешен сөз, білімір шешен сөз,
уағыз, көсемсөз (публицистика). Әсіресе ... ... ... талдауы.
Ахмет Байтұрсынов лириканы – толғау деп алып, осы әдеби тектің
қыр-сырын ... ... ... орасан терең пікірлер
тұжырымдап, сұлулық, көркемдік, әсемдік, шеберлік
табиғатына қатысты ойларын бажайлай жеткізеді. Ықшамдап,
жинақтап айтқанда Ахмет Байтұрсынов лирикаға (толғауға) мынадай
шарттар қояды:
1. ІШКІ ... а) ... ... ... ... ... Ақын ... өз көңілінің күйін айтады. Бірақ ол күй өзгеге түсінікті
болуы тиіс. Күйі түсінікті болмаса, өзгеге әсер ете алмайды;
ә) толғау шын сырлы ... ... ... жай ... де ... ... ... шығармаға өтірік жараспақ түгіл, бүлдіреді.
Сондықтан күйлі толғау көңілде шын болған күйден шығу керек.
Бұрынғы ... ... ... ... өлеңдерінің көбі
қадірсіз болып кетуі шын көңілден шын толғау болып
шықпағандықтан;
б) ... таза ... тиіс – нас, ... ... ... нәрседен
шықса, көңілге қандай әсер етеді? Толғау сөзге былғаныш сөз,
былғаныш пікір қатысса, о да ... әсер ... ... көңілдің тереңдігі күйінен хабар беруі тиіс. Көңілдің
бер жағынан ... ... ... ... ... ... із
қалдыра алмайды;
2. ТЫСҚЫ ШАРТЫ: а) Толғау сөзі көңіл күйінің бейне билеуі сияқты
болуы тиіс. Күй де, би де біріне-бірі ... ... ... ... Күй мен ... ... ... қысқа болуы тиіс. Көңіл күйі­нің көбі-ақ бір қалыпта
ұзақ тұрмайды. Көңіл күйінен ... ... ... табиғатына
қарай ұзын болмасқа тиіс, ұзын болмайды да. Нағыз
толғаулардың көбі-ақ 4-5 ауыз ... ... ... ... сөзбен айтылуы тиіс. Адамның көңілінің күйін
жақсы білдіретін – күй мен ән. Әннен ... ... ... ... - ... сөз, әуезді күшін көбейтетін өлең
түрде айтылуы тиіс.
Кейінгі қазақ әдебиетшілері орыс тіліндегі еңбектердің ... ... ... лирикасы деп қана шектеліп келсе,
Ахмет Байтұрсынов ұлттық өнердің өз табиғатынан шығарып,
лириканың сап ... ... ... налыс толғау, намыс
толғау, сұқтаныс толғау, ойламалдау, сөгіс толғау, күліс
толғау секілді ... ... ... ... та ... табиғатын зерттеуге зор үлес
қосқан ғалымдардың бірі. Әдеби процестерге қатысты көзқарасын,
эстетикалық талғамын ... ... ... ... кеңінен
білдіріп отырады. Лирика жайлы «... мейлінше көп колданылатын
бірақ жанрлық ерекшеліктері, теориялық негіздері аз
әңгімеленген жанр» дейді. Ғалымның ... ... (тек ... «кейбіреулер ең оңай, жеңіл,
төменқол, сұрауы жоқ жанр деп біледі». Зерттеуші осы
еңбегінде лирика тегінің обьектісі мен образдау
тәсілдері қандай ... ... ... ... ... ... ... обьектісі сан алуан, шеңбері
әлдеқайда кең деген пікірді жақтайды. Лирика –
субьектілік сезімнің ғана көрінісі. ... сай ... ... ... ... ... ... «өлеңде сюжет
бола қоймайды, ол көбінесе өмір көрінісін ақынның өз ойлары
арқылы ... осы ... көп ... ... ақын образы
елеулі болмақ» деген пікірді білдіреді. Ол ақындық «менді»
культтық, ... ... ... ... ... ... жүзіне ер атағым жайылған,
Жан емеспін оттан судан тайынған.
Қайраты мол қандыбалық қыранмын,
Күн болған жоқ жаудан жүрек шайылған.
Еркін ырғып шыққам асқар Алтайға,
Қырда ... ... ... ... ... тар ... таймаған
Батыр жүрек, қайрат енді алдай ма?
Бұл өлеңдерде ақынның өзіндік «мені» емес, халықтық ... Ал ... ... ... «мені» айқын
көрінеді.
Өмір – теңіз, жоқ оның түбі, шеті,
Сылқ-сылқ күлген сиқырлы толқын беті.
Осы өмірге кіргелі көп күн болды,
Енді бір ай – ... ... ... ... жас ... ... адам ... деген: «Есалаң!»
Мен қайғырсам, орнатамын қиямет,
Жас баламын тағы да тез жұбанам.
Күлсем егер, есім шығып күлемін,
Жылағанда қап-қара қан төгемін.
Қасым болса, қанын ... ... ... ... оның ... ... сүйенсек, романтикалық поэзияда «қауызына
сыймайтын титандық қаһармандар қатарына» ... өз ... ... ... Оның ... ... рух» - лирика
жанрының жетекші ықпалына ие. Ә.Қоңыратбаевтың лирика
жанры жайлы пайымдарын зерделей келе, мынадай тұжырымдауға
келуге болады:
1. ...... ... ғана ... емес, ол
объективтенеді де;
2. Лирикада ақындық «менді» культке айналдыруға болмайды;
3. Лирика – көпке тартымды, жауынгер жанр болуға ... ... ... сан ... ... сюжетсіз,
образсыз лирика болмайды;
5. Лирика – тарихы терең жанр түрі ... ... - ... ... аса ... ... тәсіліне бай,
көркем түрінің бірі;
Қазіргі әдебиеттануға келер болсақ:
«Лирика –шындықты адамның ішкі ... ... ойы ... ... ... ... психологиялық
шығармалардың бірі » ,- дейді З. Қабдолов ... ... ой мен ... үндесуі лирикалық
жанрлардың басты ерекшелігі болып табылады. Жанрларды
бейнеленген өмір құбылыстары , ой сезім ... ... ... ... ,
көңіл-күй лирикасы,
махаббат лирикасы,
азаматтық лирика,
ағартушылық лирика,
сатиралық лирика,
табиғат лирикасы т.б. деп жүйелеп топтастыру үрдісі де бар.
2.1 Мағжан - сыршыл ақын
...Мағжан нәзік сезімнің, ... ... ... Ұлт ... ... ... молырақ танысқан шақта оның
поэзиясының қай қырын ерекше сөз еткен орынды болар еді деген
сұрақ туады. Мүмкін ақын туындыларының уақыт сынына төтеп
берелік, ... ... ... ...... тіл
құнарлығы мен ой тереңдігін, сөз қолдану шеберлігін басты
ерекшелігі деп айтуға болады.
Өйткені ақынның нағыз өзіндік бет- бағдары мен айырым қырлары
осы ... ... ... ... дарын табиғатының
көрінісі осы бұлақтай мөлдір поэзиясынан көрінетіні анық.
Мағжан Жұмабаевтың ақындық ерекшелігін дәл ... ... аса ... іс ... ... Ой, ... молдығы, сөз кестесінің әрқилы, сан айшықты
болып келуі мүлде еншісі бөлек ... ... ... ... бұла ... ... ... еркін тыныспен, сыртқа шығарып, сұлу да сырлы
жырға ... ... ақын ... ... тағы да бір
жан тебірентерлік жаңа, таза, ағыс әкеп қосқандай, оның
жылылығын еселеп, нәзіктігін тереңдете түседі. Мағжан
поэзиясындағы ... ...... өзі ... типтік
дәрежеге дейін сомдалған эпикалық образ - өлеңдерінде емес,
поэмаларында. Мағжан лирикасы қазақ поэзиясының жаны ... ... ... ... ... және Абайдан кейінгі
абайшыл алыптардың аралығындағы алтын көпір екенін жоққа
шығармайды. М.Жұмабаев Абай тәжірибесін бойына сіңірген
де, өзімен қатар өмір сүрген Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов
шығармаларына мүлде ұқсамайтын, тың жол салған. Мағжан
Жұмабаевтың өз кезіндегі, өз қатар – құрбыларының
арасындағы әдебиоқу – ... ... ... талап –
талғамы биік ақын болып қалыптасуына, біріншіден, Медресе ... ... ... ... университеті атанған Омбы
мұғалімдер семинариясында (1913-1917), одан әрі ... жыл ... ... ... ... Брюсов
жетекшілік ететін әдебиет - өнер институтында оқуы
(1923-1927) себеп болса, ... ... 1909 жылы ... ... ... өлеңдер жинағымен танысуы, аса білімдар
қаламгер әрі қайраткер Міржақып Дулатовтан дәріс алып, үлгі -
өнеге үйренуі – орыс ... ... ... мәдениетіне
қанығуы шешуші себеп болғаны сөзсіз. Ақын- талант. Талант
тумыстан... Ақындық бара- бара, өсе келе жетіледі. Демек,
ақынның адам ... жеке өз қара ... тек ... құдай жаратқан туасы табиғи болмыс-* бітімін
мұқият тексере отырып, оның ... яки, ... тек қана ол өмір ... ... пен ... келу шарт. Мағжан қазақ поэзиясын
психологиялық параллелизм арқылы табиғатпен
астастыра келе оның бүгінгі қалпы мен ... ... ... ... ... Адам ... тұншыға бұлқынған
бұла сезімдерді осынша асау арынмен, еркін тыныспен сыртқа
шығарып, сұлу да сырлы жырға айналдырған сыршыл ақын ... тағы да бір жан ... ... ... ағыс ... оның жылылығын еселеп, нәзіктігін тереңдете түседі.
Мағжан Абай үлгісімен өзінің шығармашылық ортасында ақындық
шеберлігін шыңдаса, ... ... ... ел – ... келбетін танытып, таза ұлтжанды тұлғаға айналды.
Сөйтіп, ақындық өнерін де, азаматтық өмірін де тек қана туған
халқының азаттық туының астына өрбітіп, еркіндік- ... ... ... өзі ... ... талпыну, оқу, үйрену,
арқылы жеткен білім деңгейі; кеңіген ой-өрісі, сезім, сыр
қалыптастырған көзқарас көкжиегі болатын. Оның өз
ортасынан оза ... да ... ... Аймауытов сөзімен айтсақ, “Мағжан сыршылдығымен,
суретшілі­гімен, сөзге еркіндігімен, тапқыштығымен күшті,
маржандай тізілген, торғындай үлбіреген нәзік үнді күйімен,
шерлі, ... ... ... Оның ... ... әлде ... әлде жылатады, әлде
аятқызады, әлде есіркетеді, әлде жігер береді”.
Менің бұған қосарым, ақын жырларындағы әлгі “нәзік үнді күйдің”
де, “шерлі, мұңды зардың” да ... ... ой ... ... таңға ұрған толғаныстары жатыр.
Өмірі мен өлеңі бір кезде аңызға айналған ақынның аты ... ... ... ... ... ... ... салдарынан сарғайып, тозып, жыртылып, жоғалып жатты.
Өзінің кім екенін, ақындық қуатын, ... ... ... ... ... бір аңғартып өтеді:
Жалынмын мен, келме жақын, жанарсың,
Тұлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың,
Күл ... көк, ... жер, ... ... ... күліп қана қарармын.
Мен өлмеймін, менікі де өлмейді.
Надан адам өлім жоғын білмейді.
Өзім патша, өзім қазы, өзім би,
Қандай ессіз не ... деп ... ... ... шумақтардан ақынның өз күшіне, өз
талантына, керек десеңіз, өмір тағдырына кәміл сенгенін
байқаймыз.
2.2. Мағжан өлеңдеріндегі махаббат лирикасы
Ақынның табиғаты өте ... ... ... ... Оны ... әсте ... ... Менің өмірім - өлеңімде деп Есенин
жырлағандай, Мағжанды түсіну үшін өлеңіне үңілеміз.
Қайталанбас саф гауһар жыр ... қан ... ... мас ... отырып сыр аңдимыз... Тәңірінің ерекше
жаратылысы, елдің еркесі, желдей жүйрік, оттай ыстық
ақынды тар сөздердің шеңберіне сыйғызуға тырысамыз. Ойға
алған ісіміздің көзсіз ... ... айды ... ... ... біле тұрсақ та, үмітсіз шайтан деп Жаратушыға
сыйынып, іске кірісеміз… Телегей теңіз шексіздіктен, мұхиттай
тұңғиық ... ... ... ... сыр ... ма ... дәмемен ақын жайлы сөзімізді бастаймыз...
Ақынның сыры неде, талайды аузына қаратып тамсандырған ақын
феноменін қалай түсінуге болады? Ол құдіреттің аты не, ... Ол ... аты да ... заты да ... дер ... ... ... күшті Иеміз Алла сұбханакә уә
тағала мына біз өмір ... ... ... ... ... ... мың ғаламды Махаббатпен жаратыпты. Тіршілігіміздің
негізінде іргетас болып қаланып, күретамырымында тынбай ағып,
барша әлемнің қан тамырларына жан беріп тұрған құдіреттің аты
да ... ... ... ең ... ең ... кемел, келісімді жаратылысы - әйел; жәй
ғана әйел емес, сұлу ... жаны да, ... ... де ... ... тандыратын әйел заты. Шығыс поэзиясында ақынды
бұлбұлға сұлу әйелді гүлге теңейді. Таңмен таласып ... ... ... ғашық болып, мың құбылтып сайрай
жөнелген бұлбұл осы арқылы жалпы жаратылысқа ғашық
болады. Ақын Сұлу әйел ... ... бас ... Ақындық
табиғаттың терең сырларын алдымызға жайып салатын шығыс
поэзиясының бұл формасын Мағжан да жеріне жеткізе
шеберлікпен пайдалана білген:
Болса гүлсіз,
Бұлбұл үнсіз,
Үнсіз бұлбұл – бір сұр ... өмір ... ... жүрек – бос қуыс.
Бұлбұл – Ақын гүлсіз – ғашық жарсыз неге ... Ол бар ... саны бар ... жоқ, ... ... мәз ... – көп ... бірі. Бұлбұлды бұлбұл қылып тұрған оның
үні: мұқым тіршілік иесін таң қалдыра, бойыңдағы алпыс екі
тамырды иітіп, тіршілікке ғашық қылатын ... ... ... ... ... өз ... аңсаған
шетсіз-шексіз ынтықтығы. Мына біз өмір кешіп жатқан фәни
дүниеде жаратылыстың әсемдігі мен сұлулығын гүлге ... ... ... ... мен сұлу ... ... ғашық ақынның
айырмасы бар ма? Болмаса керек. Бұлбұлдың үні ... жыры ... мына ... не ... не ... ... ақын ... жандарды бойында еш жылуы
қалмаған сөнген көмірге, өмірге ғашық бола ... ... бос ... ... Осы өлең ... ... Ақынның табиғаты, өмірлік ұстанымы, кредосы ашылады ғой
деп ... ақын не ... да ... өз ... үңіледі, сол арқылы
айналадағы әлемді білуге, өмір шындығын ұғуға
ұмтылады.Мәселен, жүректі жарып ... ... бір тобы ... лирикасы.
Мағжан ақын өзі ғашық болған сұлу әйел табиғатын, оның
рухын өте жете таныған. Өзінің махаббат ... ... ... ... «Гүлсімге» атты
өлеңінде сұлу әйелдің затын былайша суреттейді:
Жұмақтағы жібек желден
Мәңгі жайнап тұрған ... әйел ... ... ... ... ... ... жырынан,
Жұмақ суы сылдырынан,
Жапырағының сыбдырынан,
Тәңірінің дәл өз нұрынан,
Жаратылған періште еді,
Мекені оның ғарышта еді.
... Періштелер лебізінен,
Шын махаббат ... әйел ... ... ... болып тұрып қалай тазармайсың, қалай
пенделіктің кір-қоңынан ада-күде арылмайсың... Қалайша
адамшылықтың биік асқарларына қанат қақпайсың? Мағжан
ақынның ақындық феномені де ... - әйел ... ... тани ... ... « ... « ... «
Махаббат не?», «Сен сұлу», «Сүйемін» т.б. өлеңдері қазақ
әйелдеріне арналады, олардың сыртқы да, ішкі ... ... ... ... ... ... ... ақын мұнда да терең сезім құшағында,
жүрек тербелісінде. Әшейінде өзге ақындар «күйдім-жандым»
деп ... ... ... ... ... ... ... аралас, қуанышы мен реніші қатар жүретін жұмбақ
сезімді аңғартады. Махаббат ... ... ... ... ... ... жаралған,
өзгертуге, қайта жасауға көнбейтін табиғи нәрсе,
сондықтан да өмірдің өзі сияқты бірде тәтті, бірде ащы,
бірде серуен, ... ... Ақын ... сырын ашамын деуден
аулақ, азапты жайды, «жүрек –жара» , ... ... ... ... оның ... табамын деуден аулақ.
Махаббат пен машахат күй бастауын әуелден, әуел баста
жаралған ілгері жайдан іздейді. ... ... ... азап ... қуанышы мен өкініші аралар, тіпті
кейде қатар жүреді.
Махаббат – бір тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл жүрек,
Тамшылап одан қан ағар.
Тез жазылмақ бұл ... ... ... жар.
Сүймесе жар, дариға,
Өлер жүрек, қансырар.
Махаббат – бір тәтті у,
Ішер жүрек, болар мас.
Дүниедегі у мен шу,
Мас ... ... – бір ... ... ... ... жас!
дейді Мағжан. Махаббат бір қолайсыз – жүрекке ... ... ... ақын. Жүрекке сонша ауыртпалық әкелетін,
қайғы-қасірет әкелетін бұл сезімнің не құдіреті бар? ... ... біле тұра ... неге ... неге ... таң ... күн ... жүрген қаншама
пенде бар. Жоқ, жүректің қасірет шегуі, у ішуі, ол удың тәтті
уға айналуы ... ... ... ... ақын ... ... ... Лирикалық көңіл
ылғи тынымсыз жаралы жанның, көңілгі қаяу жанның жабырқау жайы
оның мазасын алады.
Келші, ... күн ... ... ... ... мен ... ... жылжып қана жібектей,
Жұлдызды-жүзік, Айды алқа ғып берейін.
Келші, ... күн ... ... өлейін, «неге өлейін?»- демейін.
Жет, жұлдызым, жылжып қана жібектей,
Жұлдызды – жүзік
Айды алқа ғып ... ... атын ... ... ... ... ... өлеңдері. Бұл шығармаларда сан алуан психологиялық
күй-сезімдер мол, адам ... неше ... ... ... ... ... тосулар, қайта табысу сәттері,
қуаныштың жасы, қайғының қаны, жүрек толқыны – міне үлкен
ақын осының бәрін алдыңа жайып салады.
Сүй, жан ... тағы да сүй, тағы ... ... у ... ... ... бір ... бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние малына .
Бір қарағанда ақынның бұл өлеңі ... ... ... ... ... Бірақ мәселенің байыбына барар болсақ, бұл өлең
жолдарында терең сыр жатқанын аңдаймыз.
Сондықтан сұлу әйелдің қадір-қасиетіне жетіп, оның құшағын
жұмаққа ... ... ... ... ... дүние
қызығынан сұлудың құшағын артық көрген Мағжан ақынға
нендей айып, қандай кінә таға аламыз...
Мағжан поэзиясының мәңгі ... ... ... алтын
көпір, асыл қазына, інжу-маржаны – махаббат, сүйіспеншілік,
ғашықтық ... сан ... ... жұмбақ күйлері. Ұлы
ақын не жазса да алдымен өз жүрегіне үңіледі, сол арқылы
айналадағы ... ... өмір ... ... ұмтылады.
Жалпы сүйіспеншілік, махаббат туралы өлеңдері Мағжан
поэзиясының өнімді, әрі тартымды саласы.
Балалық махаббаты тамашада
Қызарып ұяласып оңашада,
Бір сағат көрісе ... тұра ... ... бір бөтен ой болмаса да.
деп ақынымыз Мағжан Жұмабаев жырлағандай, ... ... ... ... Ақын ... қыз, әйел қай жағынан
алғанда да жігітпен, ер азаматпен тең, иықтас, деңгейлес
деген. Көп ... әйел ... ... ... ... ... үшін ... ең
қасиетті, ең ардақты, ең құрметті адам. Торыққан,
қиналған, тапталған кездерінде медет сұрап, сыр бөлісіп,
қайырым тілеп, ... тіл ... ... демі ... ... ілінер сәтте де айтылар сөз сүйген жарға, туған
анаға арналады. Ғашықтық сезімінің сан алуан толқындары:
ұнату, құлай сүю, бір ... ... ... ұзақ ... зарын тарту, айырылып күйзелу, тіл таба
алмай торығу. Сондай-ақ, бір кездесуге құмарту, жалт ... ... ... махаббат жолында жан қию, ерлі-зайыпты,
қоңыр тірлік, батаға адалдық, неке су ішу, жастықтың әр кезеңі
... ... ... ... тоқырау, тәубаға келу,
отбасы, ошақ қасына қарап қалу, міне, осы алуандас сезімдер,
күйлер, мұң-қайғылар Мағжан өлеңдерінде жеке ... ... ... жас, ... қан, ... ... сырлар болып
төгіледі.
Күннен туған баламын,
Жарқыраймын жанамын.
Күнге ғана бағынам.
Мен - оттанмын, от – менен,
Жалынмын мен, жанамын
2.3 Мағжан өлеңдеріндегі азаматтық ... ... ...... позияның заман жайын,
әлеуметтік мәселелерді қозғайтын үлкен бір саласы. Өмір
жөнінде, халықтың тағдыры туралы ой-толғамдар ... ... ... ... ... ... өмірге қатынасын суреттеу
арқылы көрінеді. Адамның белгілі бір дәуірге байланысты
ой-арманын, мақсатын жырлайды, жалпы әлеуметтік
мәселелерді толғайды. Сондықтан азаматтық ... ... ... ... ... оқып ... ... Ермек Серкебаевтың
әкесімен бірге оқиды. Сол кезде екеуі ауылға атпен келіп
жүреді екен. Ол ... ... ... ... ... Ол асығады, ауылға тезірек жеткісі келеді. Сондай
сәттерде ... ... ... ... өлең ... жұртқа
оқып береді. Ол біреуге айтылған арнау емес, елге ... ... ... ... ... өлең. Дәлел
ретінде осы өлеңнен мына үзіндіні келтіруге болады:
Сарыарқамның топырағы –
Менің жаным шырағы,
Кеудемді төсеп жатамын.
Оның жібек желінің,
Тәтті, кәусар көлінің
Қазір дәмін татамын.
Қайырылып ... ... па ұзап ... ... ... ... нетеміз,
Ауылға қшан жетеміз,
Айдашы атты, Сәрсембай!
Сол сияқты «Сасықкөл» деген өлеңі бар. Ол Мағжанның туған
жеріндегі көл, соның жағасында ... шағы ... ... жағасындағы өмірді суреттейді.
Мағжан өлең жазып, еліне, халқына, туған жеріне деген шын
сүйіспеншілікті жырлаған. Міне осыған байланысты Кеңес
дәуірінде Мағжанды түрікшілсің, ұлтшылсың деген ... ... оны ... ... ... ол ... ма? ... Мағжанның отансүйгіш, патриот екенін біз өлең
жырларынан бұрын, оның өз сөзінен ... «Өз ... ... адам өз ... ... ... мейлінше жек
көрсін, басқа халықтарға қасқыр болып тисін деген сөз
шықпайды. Бұлай болса, жер ... ... ... ... жауыздық өрлеп, жер жүзінде тыныш тұрмыс
болмас еді». Міне, ... ... ... ... деуге бола ма? Әрине болмайды. Шындығында ол
патриот. Мәселен,
Жаратылдым топырағыңнан, сен – ... жоқ, бәрі ... жан – ... ... ... ... ... болар Шолпан, Айым, сен – Күнім.
Немесе,
Қыранымын Сары сайран даланың
Қос қанатым – алтын Алтай, Оралым.
Еркін дала ардақтысы, ... ... ... ... ... соншалық отансүйгіш, патриот болғандығы, оның туған
жеріне деген махаббаттан туындайды. Жоғарыда келтірілген
өлең үзінділері мұны айқындайды. Мағжан өзінің туған ... ... деп, ... ... жерде маған қараңғы» деуі, оның
отанға деген ізгі махаббатының айқын көрінісі. Өзін «сары
сайран даланың қыранымын» деп, «қос қанатым – ... ... ... керемет метафоралық қолданысы, оның отанға
деген сүйіспеншілігімен қоса, туған жерінің керемет
сұлулығын да көрсетеді.
Қандай ... ... ол өз ... ... ... Өз ... ... көтеріп, соны бүкіл ел болып шешуге
шақырады. Патриот болу оңай емес. Париоттық сезімі ... ... жан ... әр ... ... әр ... ... Халқы гүлденіп, көркейсе ол қуанады.
Халықының ауыз біршілігі тарап, ел ... ... ... қиын - ... ... өмір ... Қазан төңкерісі
қоғамның күрт өзгеруіне әкелді. Сол заманда өмір сүрген
Мағжан алдымен халық мүддесін ойлады. Оған дәлел ретінде
Мағжанның өз ... ... ... еңбегін сіңірген ер
қымбат. Ердің елге бағасы қаны бір болуда емес; жаны ... ...... ... ... ... бағасы елге
еткен еңбегінің зор яки кішілігінде емес, ел деген жүрегінің
таза болуында; ер ... өрі мен көрі ел ... өрі ... бір ... Осы ... ф.ғ.д. профессор Ш.
Елеукенов «Мағжан өз елімен қаны да, жаны да бір азамат
еді. Артық кетсін, кем айтсын, - қалай ... де ... ... ... ... ... алмайсың,
биік адамгершілік өресін аласарта алмайсың». Қазақ қауымының
алғашқы педагогтарының бірі ретінде ол ... ... Сол ... оның 1923 жылы ... атты ... ... көрді. Мағжанның осы кітапта тарту ретінде
айтқан сөзі «Қазақтың қаны бір, жаны бір жолбасшысы –
мұғалім. Еліміздің азғана жылдық ояну дәуірінде баға ... алты ... ... бас ... ... орын ... ... бірге оқытысқан, жұлдызымыз бір, жолымыз бір,
қазақ мұғалімдері».
Мағжан халықтың сауаттылығына ден қоюы, оның «Қазағым» атты
өлеңінен көрініс табады.
Сол ... көп ... ... ... ... ... болар.
Мектеп пен медреселер көп салынып,
Ағайын тату – тәтті елде болар.
немесе
Жиылмай өнерге аяқ баса ... ... ... қаша ... ... ... тазы ... қырдан алдағы аса алпаспыз. – деп
Мағжан ең алдымен ауыз біршілікке шақырады. «Бірлік бар жерде,
тірлік бар» ... ақын ... ... пен ... ... Ақын ... ... білім алып
болашаққа бой сермейік дейді. Мағжан жан тәнімен халқының
мүддесін ойлап, ауыр жағдайдағы халықтың күрделі мәселелерін
тиімді жолмен ... ... Міне ... біз Мағжанның шын
патриот, отан сүйгіш азамат екенің білеміз. Отанды сүйу үшін
қаншалықты терең жан ... оған ... ... ... ... жеткізу қиын.
Ақынның тамаша отансүйгіштік патриоттығын айтып қоймай, олардың
келешек ... ... ... ... да ... ... ... «Мен жастарға сенемін» деген
өлеңінде былай делінеді.
Тау суындай гүрілдер,
Айбынды алаш елім дер
Алтын арқа жерім дер,
Мен жастарға сенемін.
немесе
Мен сенмін жастарға.
Алаш атын ... олар бір ... ... ... ... ... Алаш елін, алтын арқа жерін ұмытпай,
менікі дейтініне сенім артады. Болашақ ұрпақтың келешекте
Алаш атын аспанға көтеретініне ... өзін ... ... ... ... ғана ... ... да "арыстандай айбатты,
жолбарыстай қайратты" қалыпта көргісі келеді. Халқының
болашағы үшін күресетін негізгі күш –жастар. Олай болса, ... ... ... ... өткен Мағжан үшін жастардың орны
бөлек. Өзінің "Мен жастарға сенемін" деп аталатын өлеңінде ол
жас жеткіншектерге үлкен үмітпен ... ... ... ... күштілікті, таза жүрек пен сүйкімді
мінезді, туған жерге деген шексіз махаббатты көреді. Соған
мақтанады. Шабыттана ... "Мен ... ... ... сөйлейді.
Мағжан өлеңдеріндегі ең басты тақырып – ел мен жер тағдыры. О
бастан-ақ халқына азаттық өмір тілеген ақын туған елінің
өткен ... ... көз ... ... Сол ... шындықтың бетін ашады.
Атап айтқанда, "Өткен күн" атты өлеңінде Еділ мен ... ... ... бір ... жайнаған даласы мен
көкорай шалғынды жайлауын, айна көлдері мен алаңсыз күн
кешкен тұрмысын, қаһарман батырлары мен әділ билерін, ел
тұрмысының сәні болған ... ... ... ... күнді ойласам,
Ойға терең бойласам,
Кешегі қайран қазақтың
Сәулеті мен дәулеті
Көз алдыма келеді, –
деп, бұдан ары қарай осы тіршіліктің шырқы ... ... ... ... ... бар ... өкіне баяндайды.
Оның себебі неде? Бейбіт өмір неге қара түнекке айналды?
Қазақтың қазіргі күйі қандай?
Күшің кеткен баяулап,
Жүрсің ... ... ... ... деп аңдып тұр
Қылышын ұстап таяулап, –
деп, ақын сол заманның шындығы ... әлгі ... ... ... 1917 жылғы төңкерістер тұсындағы жағдайды
жырлауда да ақын дәл осындай шыншылдықтан жаңылмады.
"Бостандық'', "Есімде... тек таң атсын", т.б. өлеңдерінде
ақынның халқының тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде:
...Көк есігі ашылды,
Жұмақ нұры шашылды.
Келді ұшып бостандық, –
деп қуанады, ... ізгі ... ... ... ... ... сезімі аса күшті. Екі дүние
алмасып, аласапыран болып жатқан тұста өмір сүрген ол халқына
тәуелсіздік күнінің жақындағанын сезеді. Әйтсе де оған ... ... ... гөрі ... ... ... Осындай
көңіл күйде жазылған Мағжан өлеңдерінің бірі – "Сағындым".
Өлең абақтыда отырған ақынның жан дүниесінен хабар береді.
Қабырғасы қара тас ... іші қара ... ... иіс ... ... ... келіп жететін жарық та, таза ауа
да шамалы. Осындай тар қапаста отырған ақын сары даласын,
алыстағы анасын, туған елін, құрдастарын, сүйген жарын
сағынады. ... ... ... – бостандық.
Бостандыкта өткен күнді сағындым,
Желдей зулап кеткен күнді сағындым.
Жыл құсындай ұшсам, қонсам ерікті,
Ойдағыны өткен күнді сағындым, –
деп адам баласының ... өмір ... ... Сол ... жолында абақтының азабын тартып отырғанын ақын өлең
жолдарына түсіреді. Онда мұңнан гөрі жеке ... ... ... ... ... ... ... жырында болашаққа сенім мол.
Не көрсем де алаш үшін көргенім,
Маған атақ ұлтым үшін өлгенім! –
деген жолдарда ... ... ... ... ... ... одан ... елім, қалың кара ағашым,
Қайраты мол, айбынды ер, алашым!
Өзі-ақ құлар, ... ... ... қыл,
Ақымақтар байқамаған шамасын, –
деген жолдардан оның ертеңгі ... ... ... болғанда
да осы қиындықтың артында азат күндердің келеріне деген
сенімі көрінеді.
Сөз құдіретінің сырын ашып, өз ... ... ... да, ... ... сөз саптау
шеберлігін танытқан ақын «Әрбір ірі жазушының шеберлігінің
өзгешелігі көбіне-көп оның шығармасынан ... ... ... сөздің орынды қолданылуының ғана емес, өте
қажеттілікпен, зәрулікпен қолданудың белгісі және сөз
дегенің мүмкін ... аз ... ... ... ойын ... ... айқындауыш бейнелі сөздерге көз
жүгіртсек суреткердің идеясынан туып, сөз арқылы берілген
не бір ойдың ... ... ... ... кіргізіп,
ажарлап, көркемдік жасап үйлесімге келтіруінің өзі бірнеше
түрлі тәсілдер ... ... ... ... ... шығармада қолданылатын көркемдегіш
құралдың бірі, заттың не құбылыстың айрықша сипатын,
сапасын анықтайтын бейнелі сөз– ... ... ... ... ... ... ... тіпті айтарыңды анықтау, суреттеп отырған
нәрсеңді нақтылау мүмкін емес екендігін төмендегі жолдар
арқылы мойындатады.
Сібірдегі қаратүнек ... ... ... атты ... ... ... қатыгез ақиқат сырын ашына
суреттеген ақын:
...Көк есігі ашылды,
Жұмақ нұры шашылды.
Келді ұшып ... ... жүзі ... ... сөзі бар,
Әдемі, алмас ақ қанат,[3.б.75]-деп
көрсетіп, алайда «Жұмақтан қуылған адамзат» шамалы рахат,
қызықтың өзін артық санайтындығын аңғартса. ... ... ... бостандығын:«Ғарыш нұрлы жүзді»,
«Кәусар жібек сөзді», «Әдемі, алмас ақ қанат» бостандық
деп бірнеше тізбектелген эпитеттер арқылы ойын нақтылай
түскендігін байқатады.
Ал, енді бірде:
Қыбырлаған қоңыздар,
Қорсылдаған ... ... ... қолын тигізді.
«Сасық сайтан» дегізді
Жауыздық тағы өрледі
Ізгі елшісі жұмақтың
Қасиетті ... ... ... жер ... ... ... ... «қыбырлаған
қоңыздар» мен «қорсылдаған доңыздарға» балап, олардың
өңбейтін жаман пиғылды іс- ... ... ... ... ... ... ... сауалдарды қоя отырып, азаттық
ұғымы терең аллегориялық әрі философиялық мағынаға көшеді.
Оқырман назарын бостандық «жұмақтың өзі емес, «ізгі де ... ғана ... ... Екі ... ... ... сөз естіп, «ақ қанаты кірлеген», «ізгі
періште» - бостандық қайта ұшуға даяр ... ... деп ... ... ... жалынды жырын жалау еткені
үшін тарихтың «ақтаңдақ» бетінен орын алған сөз шеберінің
өрелі ойының ... ... ... суретті сөздер
өріледі. «Түркістан», «Ескі Түркістан», «Орал»,
«Көкшетау» атты өлеңдері арқылы сүйікті оқырмандарын
елін, ... ... ... ... ... халқын сүюі түбі бір
туысқан жұртты туысқан тартумен сабақтас құбылыс болғанын
«Тұранның бір бауырында», «Қырғыз, қазаққа», «Еділде»,
«Алатау» атты жырларынан аңғартады.
2.4 Мағжан ... ... ... – талант. Талант тумыстан... Ақындық бара- бара, өсе ... ... ... адам ... жеке өз қара басына
тек қана өзінің құдай жаратқан туасы табиғи ... - ... ... ... оның ... яки, ... тек қана ол өмір сүрген уақыт пен кеңістік
тұрғысынан келу шарт. Мағжан қазақ поэзиясын психологиялық
параллелизм арқылы табиғатпен астастыра келе оның бүгінгі
қалпы мен ... ... ... тарихына үңіле толғайды.
Яғни Мағжанның кез-келген шығармасы бір шетімен табиғат
лирикасына да жатады.
Ақынның табиғатты жырлаған өлеңдері: «Қайық», «Жел»,
«Толқын», «Көкшетау» және т.б. Ақын ... ... ... жоқ жел ... ап тым ... ... кетеді,
Тыныш жатқан түс көріп
Көлдің бетін кестелеп,
Оны әуре етеді, -
деп отырып, желдің, «еркелігін», ... ... ... мына ... – тым тентек бір бала,
Жан сүйгені – сар дала
Дамыл алмай жүгірер,
Ерні өтірік қыбырлап,
Сыр айтқан боп сыбырлап,
Кейде өгіз боп ... ... тең ... да ... ... ... секірер.
Жүйрік желім кім сотқар.
Біреу бетін жапса егер
Әдейі бетке түкірер. [3.б.148]-деп,
кейіптеу тәсілі арқылы жансыз «жел» бейнесін жанды, тірі адамға
айналдырып, бірде ерке ... ... ... ... ... қыбырлатып», «сыр айтқан болып сыбырлатып», бірде
«сақ-сақ күлдіріп», «жорғалай басып жүгіртіп»қояды. Яғни,
ақын беймаза ... ... тірі ... ... оған
қызық-қызық қылықтар жасату арқылы өзі суреттеп отырған
шындыққа тағы бір тың шырай береді, шынайы сыр ... ... ... ... туады,
Толқынды толқын қуады,
Толқынмен толқын жарысад,
Күңіренісіп кеңеспен,
Бітпейтін бір ... ... ... ... сылдырлап,
Бірінің сырын бірі ұрлап
Толқынды толқын қуады.
Жарына бал береді,
Береді де өледі,
Өледі толқын, тынады
- деп, ... ... жан ... ... да өмірі мәңгі
емес,
олда өледі» деген пікір айтады. Өлеңнің ішкі сырына үңілсек
толқын ... ... ... ... бал ... ... тапқан өлім,
ол мың
қайталанып, мәңгілікке жалғасып жатар тіршілік Оның ақ нөсердей
төгілген жыр жолдарында ... өмір ... ... ... ... ... ... нақтыланып,
даралық сипатқа ие болып тұрады.
«Көкшетау» өлеңінде:
Аспанменен тірескен
Тәңіріменен тілдескен
Көкшетауым ... қара көк ... ... ... тұр ... бүлікке шақырған, ел бірлігіне қас көңіл емес, шығыс,
қазақ тарихына тән биік белестерді еске алу, бұқараны рухани
азаттыққа үндеу рухымен төркіндес ниетінен ... ... ... ... ... тілдескен
Көкшетау», «Қою қара көк бұлт» деген айқындаулар өлең
өрісін кеңейтуде ерекше қызмет атқарып ... ... ... ... ... келе жатқан эпитеттерді
қайталамай өзінше ізденіп, жаңаша мазмұнда айқындаудың әр
түрін жырларында шеберлікпен орынды қолданғандығын, олар ... ... ... ... ... ... қиыннан
қиыстырып қолданып отырған айқындаулары өзі жырға қосып
отырған объектіні, өмір ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Қорытынды
Қорыта келгенде, Мағжан Жұмабаев – қазақ поэзиясында жарқын
жырларымен от шашып, өшпес із қалдырған тұлға. Көркем
сөзбен ... ... ... ... ... ... ғасыр алып тұлғаларының шығармашылық тағдырын зерттеуші,
академик Рымғали ... ... ... «Мағжан
поэзиясы мәңгі өлмес, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасар алтын
көпір, асыл қазына, інжу- маржаны махаббат, сүйіспеншілік,
ғашықтық стихиясының сан алуан тылсым, ... ... ... ... ... ... туған, адам
жүрегінің мың сан дірілін шеберлікпен бейнелеген, ішкі
мазмұны мен түр кестесі жымдаса ұласқан, ықшам, жинақы,
жұп-жұмыр ... ... ... ... ... ... ... жалғастыра отырып, халық басындағы қайғылы
тұстарды көркем суретке түсiрдi. Ол өмiрдiң мұңды,
қайғылы жақтарына көп үңiлдi, өкiнiш пен ... ... Бiр ... орыс ... ... ... Мағжанның махаббат пен табиғат жырлары да қазақ
лирикасының ең жарқын беттерi болып ... ... ... ... ... Қ. ә-ндегi екi сарынның
бейнесi iспеттi. Жаңашыл жас ұрпақ Сәкен маңына топтасты.
Әдебиеттiң өмiр жаңалықтарын ... жаңа ... бет ... ... ... ... ... поэмалардың үлгiлерi туды.
Бұл пәнидегі қырық бес жылдық ғұмыры халқымыз тарихындағы
атыс-шабысқа толы, зұлмат кезеңге тұспа-тұс келсе де,
аттың жалында, ... ... ... ... сан ғасыр
бойы ұмытылмайтын мұра қалдырған Мағжан Жұмабаев
шығармашылығы соңғы 10-15 жыл шегінде
егжей-тегжейлі зерттеле бастады. Көрнекті ... ... ... ... бұл бағыттағы елеулі еңбек
болып танылып, лайықты бағасын алды. Алайда бүгінге дейін
жарық көрген зерттеулердің көпшілігінде, негізінен, Мағжан
Жұмабаев ... ... ... талданып
келді. Ал оның жырларындағы терең толғаныстардың
философиялық-дүниетанымдық астары, ақынды сан түрлі
сезімге түсірген жағдайлардың әлеуметтік мәні зерттеушілер
назарынан тыс ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
«Мен жастарға сенемін» - ұлтжандылықтың ұраны10 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш қайраткерлері14 бет
Ж.Аймаутов - әдебиет сыншысы13 бет
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931жж), Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы Жұмабаев11 бет
Жүсіпбек аймауытов – әдебиет сыншысы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь