Абай Құнанбаевтың қоғам және билік туралы идеялары

ЖОСПАР

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім:
1.Абай Құнанбаевтың қоғам және билік туралы идеялары ... ... ... ..2.3 б.
2.Абайдың әлеуметтік.экономикалық көзқарастары ... ... ... ... ... 10 б.

ІІІ. Қорытынды

Пайданылған әдебиеттер тізімі
        
        ЖОСПАР
------
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
1.Абай Құнанбаевтың қоғам және билік туралы
идеялары______________2-3 б.
------------------------------------------------------------------------
2.Абайдың әлеуметтік-экономикалық
көзқарастары____________________10 ... ... ... ... ұлы ... Абай ... ... - өз заманының
жыршысы. Оның шығармалары – сол заманның шежіресі. Оларда
сол кездегі қазақ қауымының ... ... ... тек ... ғана тән белгі-бедерімен,
өзіндік бояу-өрнектерімен мейлінше айқын да толық
бейнеленген.
Ақындық өнердің реалистік бағытын берік ұстанған ол өз
шығармашылығы туған ... өз ... сол ... ... ... ауылының тірлігін, оның тек өзіне ғана
тән белгі-бедерімен, өзіндік ерекшелігімен мейлінше айқын да
толық бейнелеп беріп кетті. Осы арада ... ... мына бір ... ... еске сала кету ... “Абайда еліктеу жоқ, ‰ндестік барын даусыз дәлелдейтін
көп өлеңдер бар. Бірақ ол ‰ндестік ... ... ... өз ойын ... дәл ... алу жағынан. Одан әрі
десек, біріне жала жапқан боламыз”.
Ал, ол заман – патшалықтың ... ... ... ... алған
кез болатын. Қазақ даласында өмірдің патша әкімшілігіне тәуелді
болмаған, отаршылдықтың ... ... ... ... ... жоқ еді. Осы ... ... санасымен ұғынған
ақын ел-жұртының болашағын ойлап толғанды. Сол тас қамаудан
алып шығар басқа к‰ш жоқ екенін, одан жол тауып шыға ... өзі ғана ... ... де, ол ... соған
арнады. Оны елдікке, бірлікке, берекелі тірлікке шақырды.
Сөзі өтпеген жерде шымбайына батырып, шындықтың бетін аша,
ашынып айтты. Сөйтіп оның ақындық мұрасы даналық ... ... ... ... ... шынайы
дастаны болып жазылып қалды.
Абай өмірінде шын мәнінде пайғамбарлық сипат бар еді. Оның
қаламынан туған қастерлі жыр, оның даналығынан туған
лұғатты сөз ... ... ... ... ... ғана
жаратыла бастады. Оның алып тұлғасы ауыр д‰ниеден ... ... ... ... ... деңгейінен биікке бірден көтеріліп шықты. Оның
атағын алғаш көтеріп әкеткен ғасырымыздың өлең-алаңында ... жыл ... ... әкеліп, қалың ұйқыда жатқан
халқының санасына сәуле т‰сірген бір топ зиялылар еді.
Солардың ішінде, ең ... ... ... туған
халқының елдік тәуелсіздігі мен рухани бостандығы жолында
Алаш туын көтеріп шыққан қайраткерлердің топбастары -
Әлихан Бөкейханов және ... ... ... ... ... ағалар тобын
бастаған – Ж.Аймауытов пен М.Әуезов болатын.
Әлбетте, бұл саладағы ғылыми және әдеби жұртшылыққа кеңінен
танылған ең ... және ең ... сөз ... ... ... ғалым, академик Мұхтар Әуезовтың
еңбегі оның Абай тақырыбына арналған көркем шығармашылық
мұрасымен пара-пар десек, ... ... ... ... мен өмірі” атты көлемді монография.
¦лы Абай шығармашылық мұрасы – халқымыздың ғасырлар бойы
маңызын жоймайтын рухани қазынасы. Маңызын жоймау былай
тұрсын, ... ... ... ... к‰рт сапырылыстар пайда
болған сайын бұл қазына өзінің жаңа бір ... ... ... ... ... ... кейінгі уақыт
айқын көз жеткізді.
1. А.Құнанбаевтың қоғам және билік туралы идеялары. Абайдың
өмірі мен шығармашылығы - ... ... ... ... ... ... Ол қазақ жеріне Ресейдің орталық,
оңт‰стік аудандарынан орыс, украин шаруаларын тоғытып,
жаппай қоныстандыру, отарлау саясатының қадамдарынан
басталды. (1868 жылғы патшаның екінші ... ... ... аралық). Әкесі Құнанбай ағасұлтандық
құрып тұрғанда, сол әке ... ... ... ... ... шет-жағасына араластырылған жас жігіт кейін, елдің
әлеуметтік-саяси өміріне елеулі өзгеріс енгізіліп, тұрмыс салты
м‰лде басқа арнаға т‰сіріле ... ... де сол ... қол ‰зе ... неше ... ... дау-лардың қалың ортасында қалып қояды. Жұрт алдында
беделі артып, жақсы атағымен танылып қалған ақын ел
тағдырының бұдан ... ... ... ... ... ... ... сөзін сөйлей алатын көзі
ашық, көкірегі ояу азаматтар қажет екенін сезеді.
Абай осы зәрулікті т‰сінгендіктен де ел тіршілігінен бойын
аулақ сала алмайды. Бұқара ... ... ... ... ... ... ... Бірде төреші, бірде төбе
би бола ж‰ріп, ел ішінің ... ... ... ... жәбірленушінің теңдігін әперетін жерде өзінің
ақыл-парасаты мен қажыр-қайратын іркіп қалған жоқ. Сөйтіп ж‰ріп
ол халықтың Абайы ... ... ... ... ... ... ... аз
сөзбен бір жерге шоғырландырып, мейлінше ширыға жазған шымыр
шығармалары – “Қалың елім, қазағым, қайран ... ... ... ұйқы ... ... ... қайтты, ұлғайды
арман”, “Болыс болдым, мінеки”, “Мәз болады болысың” деген
сияқты қоғам өмірінің әлеуметтік мәселелерді өзек еткен
шығармаларында, ақын қазақ ... ... ... ... ... алып көрсетті.
Ол қандай қырлар еді? Ол көбіне ел басқарудың жаңа тәртібінен
туындаған зардаптар болатын. Атап айтқанда, ... ... ... ... жергілікті
биліктердің ұлық алдындағы дәрменсіздігі мен өз халқына
ж‰ргізген ж‰генсіз озбырлығы арасындағы ... ... ... ... ... да көп
қырсықтар: ел ішінде жік туғызған партияшылдық;
билікке таласудан туған мансапқорлық; к‰штінің алдында
жарамсақтанып, оның есесіне әлсізге тізе батырған
зорлық-зомбылық; билік ... өз ... ... ... осы ... кекті әлеуметтік
кінәраттардың айналасында ‰ймелеген жалақорлық,
арызқорлық сияқты к‰йкі келеңсіздіктер.
Әрине, бұл сияқты тікелей отаршылдық зардаптарынан тараған
“келімсек” кеселдерден басқа қазақтың өз қанына сіңген
бойк‰йез ... ... ел ... ... асырауды
кәсіп еткен қыдырмалық, жөнсіз тіл безеп, сөз сауған көк
мылжыңдық, желбуаз мақтан қуған бөспелік сияқты
“тумашылықтардың” да кесепаты кем болған жоқ.
Ақын бірқыдыру ... ... да сын ... ... ... айтуынша, “қоғамды құртатын ‰ш нәрсе бар,
содан қашпақ керек.Әуелі- надандық, екінші еріншектік,
‰шіншісі- зұлымдық деп білесің. Надандық – ... ... ... ... ... біліп
болмайды. Білімсіздік – хайуандық болады. Еріншектік –
к‰ллі д‰ниедегі өнердің дұшпаны. ... ... ... бәрі осыдан шығады. Зұлымдық – адам
баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан
бөлінеді”. Адам бойындағы жаман қасиеттерді ... ... ... ең ... ... ... ... Адамгершілік пен әділдік болмаған жерде
өкініш пен мұқтаждық ж‰реді, олар адамды бақытқа ... деп ой ... дана ... Адам өмірінің мағыналы да,
саналы болуы, алдына қойған мақсатына жету жолдары да өз
заманы мен заман талабына сәйкес болу керек деп ... ... ... ... қай жан ... ... ... замана оны илемек, - дейді.
Ия, адам баласын заманы өсіреді. Егер ... ... ... ... ынтымақты, бірлікті ‰немі
назарда сақтаса, жаман болмайтыны рас.
Д‰ние ‰лкен көл,
Заман – ... ... ...... ...... ... көрінер, - деген ақынның тағылымды ойы дамудың өз
заңдылығы бар екенін ұғындырады.
Ақын өз халқының өміріндегі келеңсіз көріністерді ... ғана ... ... ... оның тарихи
тығырықтан шығар жолын мегзеуші рухани көсемі болды.
Ақынның бұл ... ... ... ... ел жұртын
жоғарыдағыдай әдеттерден арылтып, жақсы адамгершілікке,
парасатты мінез-құлыққа шақыру.
Ақын ұғымында халықтың адамгершілік тұрғысынан өзін-өзі
жетілдіруінің ең жемісті жолы – қоғамдық пайдалы
еңбекке жұмылу, ... ... ... ... ... ілгері кеткен өркениетті елдердің қатарына
шығу. Әсіресе, отарлық бұғаудан босанудың ... – сол ... өз ... өз ... ... ... ... теңелетін,
өзін қорлыққа бермейтін дәрежеге жету.
Абай шығармаларында заң шығаратын жоғарғы органның
(парламенттің) ең жоғарғы өкіметтерінде танылып,
оның ... ... ... реттеуде тиімді рөль
атқаратынына сеніммен қарайды. Абай құқықтық мемлекетте
заңның ‰стемдігін қоғамның барлық саласында арттыруды,
заңның к‰шімен, тиімділігімен ... ... ... және ... ... жеке адам, жалпы халық
алдында жауаптылығын талап етеді. Мұндай құқықтық мемлекет
принціптеріне сай келетін Абай идеяларының құндылығын “Мен
егер закон қуаты ... бар кісі ... адам ... ... ... ... тілін кесер едім”(отыз жетінші сөз),
-деген пікірінен аңғарамыз. “Закон қуаты”-әрине ғылыми
негізге с‰йеніп шығарылған заңдар. Яғни тек ... ... ... ... ... ... мемлекетте атқаратын міндетіне, оның қоғамда
өзгертуде, алға қарай дамытуда шексіз рөл атқаратынына
ойшыл зор сеніммен қарайды. Б‰гінгі к‰ннің ... ... ... ... әлеуметтік практикада растап отыр.
Бұл да оның көрегенділігінің айғағы болса керек.
Абай құқықтық мемлекет идеясының негізгі талабтарының бірі –
кәсіби ... ... ... назар аударады.
Ойшылдың зерделі пайымдауынша мемлекеттегі кәсіби
парламентті сайлаудан, қалыптастырудан елдің өркендеп
өсуі, өкімет билігінің тиімді әрі халық талабынан ... ... ... ... ... келтірмейді. Абайдың ойынша,
парламентке “халықтың… сайлаймын деген кісісі пәлен қадірлі
орысша образование алған кісі ... ... ... ойшылының мұндай мағынасы терең сөздерді д‰ниеж‰зінің
өркениетті елдердің парламенттерінің тәжірибесімен ‰ндестік
тауып отырғанына тағы да ... ... ... ... Атап
айтсақ, АҚШ, Франция, Германия сияқты көптеген
мемлекеттерде парламент құрамының кәсіби негізін
заңгер мен экономистер, ірі ... ... ... ... ... ... әр кезеңдегі 60-қа
жуық проценті заңгерлерден тұрады. Ал біздегі бұрынғы
парламентте небары 13-ке жуық заңгерлер болғанын айтудың
өзі ұят. ... ... шала ... заң шығарудан м‰лдем ұғымы
жоқ, талқылаудың ғылыми негізін білмейтін депутаттарымыз
мінбеген шығып алып, не болса соны ... ... ... ... болашақта құдай сақтасын
демекпіз.
Абай кәсіби парламенттің қажетті болуын жақтай келе, мемлекетте
атқарушы биліктің ... және ... ... ... алатын
статустық деңгей санатына көтерілуін талап етеді. Тек
осындай талаптарға сәйкес болғанда ғана мемлекетте атқарушы
билік парламент шығарған заңды ... ... ... ... алдында тұрған
міндеттерін ойдағыдай атқара алады. Мемлекетте заман
ағымына, талабына сай басқару ... ... – бек зор ... ... бар болу ... ... сөз) дейді
Абай бұл мәселе хақында.
Сонымен қатар, Абайдың ойынша, атқарушы билікті іс-ж‰зіне асыру
‰шін мемлекет ісінде халыққа танымал, соңынан жұрт еретін,
білімпаз қайраткерлердің ... ... ... ... ... (Абайдың т‰сінігі бойынша) атқарушы билікті ж‰ргізе
алмайды, ондай жағдайда мемлекетте бассыздық, заңсыздық
орнауы, демократияны тұншықтыру процесі кең етек ... ... тізе ... ... ... хақ. Абай осы ... ескере келе, өлеңмен
былайша баяндайды:
Единица-жақсысы, ергені елі бейне ... ... – ақ, әз ... ... ... ... не болады өңкей нөл.
Бұл мағынада “единица” деген ұғымның ... ... ... ... ... берілген. Атқарушы билікті ж‰ргізуші
ірі, танымал тұлғалардың санатына жататын қасиет екенін
келесі бір шумақта дәлелдей т‰седі:
Көп шуылдақ не ... ... бір ... ... ... ... ... к‰шейту ‰шін,
тиімді функцияларды атқара алатын халге жету ‰шін, ел
басшысы әрқашан саясат ж‰ргізіп отыратын салалар бойынша
‰немі білгір мамандардың, ғалымдардың ... ... мен ... ... т‰рде с‰йенуі қажет.
Олай болмаған жағдайда да бассыздыққа жол берілуі ықтимал.
Сонымен ... Абай ... ... ж‰ргізу ‰шін құрылған
мемлекттік аппаратты жетілдіру туралы құнды пікірлер
мен идеялар ұсынады. Абайдың т‰сінігі мен ой ... ... өз ... талаптарынан әлдеқайда озық,
қазіргі талаптармен тікелей сабақтас екенін аңғарамыз.
Мәселен, саяси аппараттың қызметі жеке адамның қызметіне,
беделіне негізделуге тиіс. Беделсіз жеке адамның мемлекеттік
билік ... ... жоқ. ... ... басқаруға
кездейсоқ, тамыр-таныстық, рулық негізде тағайындалған
адамдарды Абай қатаң сынға алады. Ондайға жан-тәнімен қарсы,
мемлекетті басқару арнайы кәсіби дайындықтан өткен,
салауатты, беделі мол жеке ... ... ... ... ... ... Ол: “сатып алған,
жалынып, бас ұрып алған… биліктің ешбір ... ... ... сөз) деп ... ... өз ... ... өз қоғамының ілгеруіне тұсау
болып отырған қыл бұраудай қиямет қырсықтарды, өз
замандастарының кежегесін кейін тартқан кесір
мінездерді сынаумен ғана шектеліп қойса, Абай болмас ... ... ... ... ... ... ... алты
баптан тұратын жаңа заң ережелерін ұсынады. Абайдың
төрағалығымен өткен бұл съезде ... ... ... Ереже қабылданды.
Билер сотының артықшылығын көрген Абай оған Ресей
империясының кейбір заң ережелерін ғана енгізеді.
Бірақ Абайдың бұл реформалық талаптары патша ... ... ... таппайды. Бұл кезде қазақ
даласында 1868 жылы 21 қазанда қол қойылған “Орал, ... және ... ... ... жөніндегі Уақытша Ереже”
‰стемдік етіп тұрған еді. Аталған ереже негізінде Ресей
өкіметі ... ... заң ... ... ... ... заң ... жасады.
Патша өкіметі құрған әкімшілік басқару ісіндегі әділетсіздік
пен жорықсыз әрекеттердің қазақтың билік дәст‰ріне қандай
зардабын тигізгендігі мен “бар малын шығындап, болыс
болғандардың” қызметі де Абай ... тыс ... ... да – ... би мен болыс та – аларман. Олардікі жөн-ақ
болсын. Қандай қулық-сұмдықта да малына сенетін қарау бай
ертең өсімімен қайтарамын деп ... ... Би мен ... ... ... арқаланады. Ал енді солардың арасында
қыстырылып ж‰рген жансебіл елубасы қайтеді? “Ертең сайлау
болғанда шар саламын”, - деп бәлденеді екен ол, сол ... ... ... алу ... ... жолы көп. Біреу
сұғанақтықпен емініп алады. Біреу әлімжеттікпен зорлап
алады.Ал енді екі жақты да осындай қыжылдан ада ... ... ... ... ... ... сезімін
туғызатын бір алармандық бар. Оның аты – пара”.Бұл өзі қоғам
тіршілігіне тамырын бір жіберсе, ... ... ... ... ... ... ... арыла
қоймайтын және адамзат өмірінде кейінірек пайда болған
аса кеселді тарихи құбылыс болса керек.
Олай дейтін - халықты хан ... ел ... ... ... ... ... келген арғы заманда
бидің айтқан кесіміне бұлжымайтын тұрақты к‰ш болған.Сондықтан
ел дауына билік айтар әрбір би халық өмірінің не ... ... ... ... жетік білетін тәжірибелі, ақыл-парасаты мол
адамдардан тағайындалатын болған. Билік айтушы адам
қандай жағдайда да әділдік таразысының екі басын тең
ұстап, өз ‰кіметінде мейлінше әділ ... ... ... ... жоқ, ... биде иман ... ... адамгершілік
кодексінің мызғымас қисынындай қатаң мақал да сол кезде
туған болар. Иманын сатып, әділдіктен аттау қай қазақ ‰шін
де ар мен ... ... ең ... ... болса керек.
Осындай қатаң шарттармен алды-артын бірдей орап алған би
төрелігі екі ... ... би ... арыз ... ... болмаған.
Би төрелігі к‰шінен айрылып, ауыл тірлігінің тізгіні әкімдерге
тигеннен ... ... ... ... төбе ... ... ... жарылатын, ақтығына жанын беріп арылатын ақ пейіл
жоқшының орнына енді өтірікті судай ... ... ... арам-без арызшы келді. Сол арамдығын өткізіп
жіберу ‰шін ... неше ... ... ... ... ... “берген перде бұзады”, “алтын көрсе, періште жолдан
таяды” ... ... ... да сол ... шыққан болуы
керек. Мәселенің бәрі кеңседе ғана бітетін заманда, шөп
басын қимылдата алатын болмашы дабылдан ‰лкен дау-жанжалдың
өрті қаулап кетуі ‰шін бір бет ... ... ... арыз ... ... ел ішін ... ... кеткен парақорлықтың аса
бір қатерлі әлеуметтік қырсыққа айналуы заңды еді. Сондықтан да
жамандық атаулыға жаны қас ақын көп ... осы ... ... Сол ... ... себептерді
әшкерелеп ашады. Сондықтан да Абай болыстыққа білімді
адамдардың сайлануын ... Оның ... ... ... ... ... ие болса, оң нәтиже береді. “Кісіге
біліміңе қарай болыстық қыл”, - дейді Абай.^3
“Көңілім қайтты достан да, ... да” деп, ақын ... ... ... ... алыс-жақын қазақтың
бәрін көре ж‰ргенде, ақынның анық байқап көз жеткізгені –
тірі жанда алдамайтын кісі қалған жоқ. Бәрінің да жанын
жалдап, арын ... ... ... – тек пайда.
Жұрт аузында бір-ақ сөз. Ол – ұрлық-қарлық. Одан басқа жөн
сөзді ешкім ... ... көре ... ж‰рген байдың жайын жоғарыда айттық. Осы
елде жаңадан пайда болған бір кәсіп иесі бар. Ол – саудагер.
Пұлының ‰стінен тыйын-тебенің жонып жеп ... де, бұл өзі ... ... ... елге ... ... ... парасаттылық жөнінде жастарға арнап
көп-көп сөздерін жинақтап келсек, жалпы бағыт-бағдары
“Жігіттер, ойын арзан, к‰лкі қымбаттан” бастау алған ... ... ой ... ... қояр тұсы деп ... әр неге” деген өлеңін айтуға болады.^4
¤з тұсындағы өмірдің сәуле т‰сірмес ... ... ... ақын қай заманда да аз болмаған. Тек солардың
т‰п-тамырына ‰ңіліп, арғы себебін аша білген ақын ғана
көрегендік жәрежесіне көтеріле алған. Ал енді сол ... ... ... арылудың амалын айтқан, жолын нұсқаған ақын-
міне сол дана, міне сол ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығындағы реалистік тағылымды сөз қылғанда, сол
замандағы әлеуметтік ... ... ... ... халық тұрмысының барлық
егжей-тегжейлерімен ақиқат жеткізілуін, көңілге т‰йген
қынжылысынан, өз халқының болашағын ойлап мазасыздануынан деп
т‰сінеміз.
Абайдың әлеуметтік-экономикалық көзқарастары.
Абай нағыз шыншыл ақын болғандықтан ол өзі өмір ... ... ... ... жақсы, терең т‰сініп, ақиқаттықпен
көрсетті. Оның шығармашылығы сол кездегі қазақ қоғамындағы
әлеуметтік қатынастың нағыз айнасы іспетті болды. Ал Абай
өмір с‰рген кезде қазақ ... әлі де ... ... еді. ... сол ... ... қатынастар
қазақ өміріндегі өз ерекшеліктермен оның шығармаларында толық
көрініс тауып отырды. Әсіресе рулық ... ... ... ... ... отарлық саясатын ж‰ргізу
мақсатына пайдаланып, ру басыларының тартыстарын
қоздыруы әлеуметтік ахуалды шиеленістіріп, халықтың
к‰йін нашарлатып жібергенін данышпан ақын к‰йінде жырлады.
¤з тұсындағы қазақ ... ... ... екі тап ... мен ... ... ... Абай былай
көрсетті:
Қар жауса да тоңбайды бай баласы.
‡й жылы, киіз тұтқан айналасы.
Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып ... ... ... ... ... жаны ашып ас ... ... қайыр, артықша қызметке орай,
Байда мейір, жалшыда бейіл де жоқ,
Аңдыстырған екеуін құдайым-ай! –
әлеуметтік қатынаста екі ... ... келе ... ... ... ... ... етуге пейілінің болмайтынын дәл
көрсеткен. Мұндай қатынаста өндірістің ілгері баспайтыны,
әлеуметтік жағдайдың жақсармайтыны заңдылық.
Қоғамдағы ... ... ... мен ... ... ... суретпен басқа шығармаларында да
кемеңгерлікпен жырлап, әрдайым кедейлер жағында,
халықтың қалың бұқарасы жағында болды. Оны ұлы ақынның
мына сөзінен де көруге ... ... ... қуларға жемтік
болып ж‰рген шын момын шаруаларды аямасаң, соның тілеуін
тілемесең болмайды”. Бұл ... ... ... ... сатысында тұрған, езуге т‰скен
шаруалар тобының жоғын жоқтап, мұңын мұңдағанын көреміз.
Тілегін тілеп қоймай Абай олардың әлеметтік ... ... ... ... ... Ол ... Абай өлеңін ғана к‰рес
құралы етіп қойған жоқ. Сонымен қатар айтыс-тартысқа да т‰сті.
Сол ‰шін болыс та, төбе би ... ... ... де халық
м‰ддесін қорғап, әлеуметтік әділдіктің болмайтынын да Абай
көре білген. Ол:
К‰шті жықпақ, бай жеңбек әуел бастан,
Қолға т‰сер, сілесі әбден ... ... ... ... деп.
Әркім бір ит сақтап ж‰р ырылдатып, - деп теңдік алу ... ... ... байларға “ырылдатып ит қосып”
к‰рескенімен кедейдің қалжырап, сілесі қатқаннан
басқаға әлі жете алмайтынын көрсетті.
Сонымен қатар қазақ қоғамының, оның ... ... ... ... ... байлардың да жетісіп отырмағанын
ашына айтты. Оның бір себебін Абай бірліктің жоғынан,
бақталастықтан көреді.
Бірлік жоқ, береке жоқ, шын ... ... ... ... ... ми, ... малға талас қылған,
К‰ш сынасқан к‰ндестік бұзды-ау шырқын – дейді. Мұнда кемеңгер
ақын барлық қоғамға тән бір шындықтың бетін ... ... алды ... екенін, ал бірлік жоқ болса,
оның ‰стіне к‰ндестік қосылса, адамдардың әлеуметтік к‰йі
жақсармақ т‰гіл құлдырап, төмендей беретінін айта ... ... ... ... дерт ... ... осындай
кеселді құбылыстарды қатты сынайды. Осы сияқты кеселдің бірі ... ... ... кең етек ... да ... қоғамының
тұралап, оның өркендемеуіне себеп болып отырғанын Абай терең
т‰сініп, ... ... ... тағы бір ... ... ... – маск‰немдіктің дерт
болып жайылып бара жатқандығын көрегендікпен әшкерелеп мінеді.
Бір к‰шті көп тентекті жыға алмай,
Іште жалын дерт ... шыға ... ... ... мас ... ... бәрі,
Не пайда, не залалды біле алмай ж‰р, - деп көп тентекпен алысса
да ешнәрсе шығара ... ... ... қасіретті дерт болып
жабысқанын айтып, қайғыдан ішінен жалын атады.
Бұдан ж‰з жыл бұрын данышпан Абай байқаған, бірақ оның емін
таба алмаған ... ... ... ... осы ... өмірімізде ‰дей т‰спесе, жазылып беті
қайтқан жоқ, қайта оның улы зәрі ... ... ... ... ... ... ... жатқандай. Сонда
біз, қазақтар “Елу жылда - ел жаңа” дегендей жаңармай, қайта
сол қазанның суығы ұрған қауынның пәлегіндей ... ба? ... пен ... ... өрлей
т‰суі неден? Абайдан кейінгі ж‰з жылда біз ешнәрсеге
‰йренбегеніміз бе? Неге ... жас ... қана ... аға ұрпағымыз да “не пайда, не залалды біле алмай ж‰р”.
Міне осы бірнеше ғана ... өзі Абай шеше ... ... ... ... ... к‰ні де әлеуметтік
қатынастар мен б‰кіл қоғамдық өміріміздің алдында тұрған
к‰рделі ... ... ... ... Абай өз ... ... ... әлеуметтік
теңсіздіктің, әділетсіздіктің және содан туатын
еріксіздіктің себептерінің бірін патша өкіметінің ел
басқаруда қалыптастырған саяси басқару ж‰йесінен деп
білді. Ол шындыққа, нақтылыққа негізделген көзқарас ... ... ... аға-сұлтандардың, одан кейін
болыстардың, старшындар және елубасылардың қолына
берді, оларды зымияндықпен өзара бақталас етіп, ... ... ... ... ... тонап сорлатты.
Патша өкіметінің отарлық әкімшілігі өз саясатын ж‰ргізу ‰шін
рулық құрылысты сақтап, оған лайық әлеуметтік қатынастарды
қоздыра т‰су арқылы басқарудың тиімді ... ... ... ... ... ... қолайлы нәтижесін берді де. Ол
саясатты қөздегендей ж‰ргізу ‰шін жергілікті атқамінер
шонжарларды ... ... Абай ... ... мінсең
де қыр аспайтын” ой иелерінен, “шаш ал десе, бас ... ... ... Ал патшалықтың парақор ұрлық,
жандарал, ояз начальниктеріне, адвокат, чиновник,
тілмаштарына табынған жаңағы атқамінерлер ... ... неше ... мін мен дертке толы еді. Бұл к‰й,
бұл қалып бір ғана Абай ... ... ... ... ғана ... сахарасының барлығын басқан тұманды т‰нектей қалың дерт
болды.
Абайдың “болыс болдым мінеки”, “Болды да ... ... ... ... “Мәз болады болысың” деген өлеңдерінен қоғамның
әлеуметтік ауыр жағдайларына субъективтік ... тиіп ... ... ... Сонымен қатар
ол патша өкіметінің сойылын соғатын, байлардың м‰ддесін
қорғайтын халықты езуші атқамінерлер сияқты әлеуметтік
топтың қоғамның әлеуметтік дамуына тұсау болып отырғанын көре
біледі. ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты екенін, адамның әлеметтік
субъект ған емес, басқару құрылымның да субъектісі екенін
көрсете білгені ... ... ... ... Абай ел ... жаңа заң, ... ... армандап, өзі
Мұхтар Әуезов дәлелдеп келтіргендей, ж‰зден аса бабы бар
ереже жасаған. Оның ... Абай өзі ... ... бастаған
екі баптың әлеуметтік мәні өте зор болған. Оның ... ... әдет ... ... жазғыру жазасының ұрлықты көбейтуге
себеп болғанын аша келіп, енді Абай оның көзін жабатын шара
ретінде ... ... оның ... ... ... ... ұрыға ат майын беруші төлейтін етеді.
¤йткені ат майын ... ... ... ұрлығына ортақ
болып, олжасын бөлу ‰шін беретін.
Екіншісі – ол жесір қалған әйелді әмеңгері жоқ болса ... ... ... тиым ... басына азаттық
берілсін деген бап. Бұл баптарды Абай өзі төбе би ... ... іске ... ... ... ... к‰йі жатса-тұрса ойынан шықпайтын ұлы
ақын қазақ қоғамының әлеуметтік құрылысы проблемасына да көп
зер салады. ¤йткені адамдардың әлеуметтік байланысы екенін
жақсы ... ... ол сол ... ... ж‰йе т‰рінің “қазақ халқының жылдан
жылға төмендеп, бұзықшылыққа тартып бара жатқанына” себепші
болып ... ... ... ... Абай әрбір болыс елде
старшын басы бір бидің болуы “көп халыққа залал болғандығы
көрініп, сыналап білінді” ... Ойын ... келе ұлы ... ... ... ... жолды жақсы біліп, ескірген
ережелерінің орнына заманның өзгергенін ... ... ... ... отыру ажет деп санайды. Ол ‰шін “Би екеу
болса, дау төртеу болады” деген халық даналығын еске ... ... ... жұп ... ... дау ... береді”
деп қорытады. Сондықтан, ол биді көбейтпей, әрбір болыс елден
толымды, білімді ‰ш-ақ кісі билікке жыл кесілмей сайланса
деген тұжырымға ... Ал ... ... ... ... ... әйтпесе т‰спесе” деп мақұлдайды. Бұл
көрегендік пікір қазіргі біздің өмірімізде де өзінің
дұрыстығына көз ... ... ... ... ... де к‰н ... ... отырған жоқ па?
¦лы Абай адамдардың өзара қатынасымен қатар олардың қоғамға,
қоғамның адамға қатынасының диалектикасын да жақсы т‰сінген.
Соған ... ... ... өте ... ... Ол
өмірдің өтпелілігін т‰сіндіре келіп, “Отыз төртінші сөзінде”
біреудің ... ... ... ... ... ... ... я көрсеқызарлық қылып көз
аларту адамға лайық емес деп ‰йретіп, ізгілікке ‰ндейді.
Осыған орай Абай: екі ауыз сөздің басын ... не ... не ... жоқ бола тұра ... жөн ... деп құр
таласа берудің несі дұрыс деп қорытады. Осындай әлеуметтік
құбылыс б‰гін де біздің өмірімізде аз кездеспейді. Бұл ... келе ... ... бір ... Абай ... ... ойларымен б‰кіладамзаттық
деңгейге көтерілді. Ол әңгіме болып отырған сөзінде:
“адам ... адам ... бәрі дос. Не ... ... ... ... өсуің, тоюың, ашығуың, қайғың
қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің, - бәрі
бірдей”, - деп философиялық қорытынды жасайды. Сонымен ол ... ... ... ... қазақ қоғамындағы
әлеуметтік қайшылықтарды, оның себептерін көре білді,
одан туындайтын әділетсіздікті, теңсіздікті қатты сынады. Сол
теңсіздіктің көзі материалдық игіліктердің ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар
халықтың білімсіз надандығына, еңбек етпейтін жалқаулығына да
байланысты екенін нанымды т‰рде айқын көрсетіп берді.
Ойшыл Абай ... ... ... қатал сынай
отырып, қазақ қоғамын жетілдіруге себін тигізуді мақсат
тұтты. Себебі әрбір адам, қала берді тұтас қоғам өзінің
кемшілігін көріп, білгенде ғана ... ... ... ... ... ... туралап, ілгері
жылжымайтын, тіпті ісініп-кебініп, ақыры жарылып құритын
дертке ұшырайды. Адамзат қоғамының тарихында ... ... ... ... ... ... ... соғатын дұрыс бейнелеп беріп отыды. Ол:
“Білмеген соқыр,
қайғысыз отыр,
тамағы ... ... ... ... ... ... ... салмас
Тіліңді алмас
Көп наданнан т‰ңілдім”,- деп қоғамның рухани өміріндегі
әлеуметтік ауыр жағдайды бейнелейді. Надандықтың
көптеген әлеуметтік кертартпалығын жан-жақты ... оның тағы бір ... ... ... ... ... нәрсеге қуанады және қуанғанда не айтып, не қойғанын
өзі де білмей есі шығады; әрі ұялмас нәрседен ұялады,
ұяларлық нәрседен ұялмайды. ... бәрі ... ... ,-деп ... ... ... өмірінің ауырлығын көп зерттеп, талдап,
одан б‰кіл адамзат баласына қатысты қорытындылар шығара
білді.
Абай адамдардың әлеуметтік қатынасындағы надандықты сынап қана
қоймай, ол кедергіден ... ... да ... ...... ... ғылымға тарту. Ғылымды ол
әлеуметтік жағдайларды жақсартудың бірден-бір құралы деп
қана қарамай, оны игеру б‰кіл прогреске апаратын жол деп
т‰сінеді.
Ғылым ... ... ... қыл, ... ... ... Ғылымды өзің
таппасаң балаң тапсын. Ғылымсыз ақірет те жоқ, ... де ... ... намаз, тұтқан ораза, қылған қаж ешбір
ғибадат орнына бармайды деп адамның әлеуметтік
өміріндегі ғылымның орнын абсолюттендіріп те жіберді.
Солай ... ... ... орнын адамдардың жақсы
қасиеттерімен байланыстыра қарайды. Мәселен, ақыл, қайрат,
ж‰ректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек, жеке-жеке
біреуі ... ... жоқ ... ... ... жоқ біреуінсіз
Ғылым сол ‰шеуінің жөнін білмек,- деп ақылды тереңдетіп,
шалқыта т‰сетін, адамның жігерін, қайратын қайрап,
жөніне жұмсауға жол ... оны ... ... де
ізгілікке, адалдыққа, адамдыққа баулитын, адам бойындағы осы
‰ш қасиеттің басын қосып, оны ‰лкен ... ізгі ... ... ... ... ... “Он
жетінші сөзінде” Абай ғылымның әлеуметтік рөліне кең,
терең ... ақыл және ... ... ... ... де
ғылымға ж‰гіндіреді. Сонда ғылым ж‰ректің әділеттілік, ұят,
рақымшылық, мейірбандық қасиеттерінің артықшылығын қолдайды
да ... ... ... ... ... жөн ... ‰йренгенде бақталастық ‰шін емес, айқын мақсатпен
білмек ‰шін ‰йрену керек екенін баса айтады. ¤йткені
бақастық адамды ... Ал ... тура ... ... бір қисық жолдағы кісіні т‰зеткен
кісіден садаға кетсін”, - деп қорытады.
Абайдың экономикалық мәдениеті. Абайдың арнайы ... не ... ... ... ... трактаттары да
жоқ. Бұл рас. Бірақ та ол - к‰нделікті шаруашылық өмірмен
тығыз байланыста болған дана. ¤з ... ... тән ... ... ... Жазған
шығармаларында шаруашылық м‰дделеріне өз көзқарасын білдіре
алған. Олар Абай ‰шін д‰ниетаным шеңберіне тар емес еді. Ол
өмір заңдарынан тыс қалмаған. Осы ... ... ... егер ... ... жағдайда, М.К.Илюсизовтың еңбегі.
Онда Абай, Ыбырай және Шоқанның экономикалық көзқарастары
жан-жақты сөз болған. Бір сөзбен айтқанда ... ... өсуі мен ... ... ... мәденитімен тығыз байланыстырған. Сөз саралап, ой
қорыту ‰шін алдымен табиғат пен өмір заңдылықтарын жақсы білу
шарт. Сонда жоғарыдағы ... дара ... өз ... жауап
берейік: “Әр ғалым – хакім емес (данышпан, дана адам), әрбір
хакім-ғалым”. Міне, осы тұжырымнан-ақ ... ... ... ой ... ... ... болады.^6
Сондықтан да ұлы ойшыл-философ өлеңдері мен қара сөздеріндегі
көзқарастарын экономикалық қағидаларға тоғыстыруға әбден
болады.
Оған ... Абай ... да, қара ... де ... Оның ойы ... тұжырымды әрі мысалдар арқылы
т‰сінікті етеді. Халықтың экономикалық өміріне,
тұрмыс-салтына салыстырмалы т‰рде ... ... ... ... “Екінші сөзінде”
негізінен қазақ халқының экономиканы меңгерудегі
талпынысын (яғни ... ... ... ... ... ... айту ... дәлелдейді. ¦лы дана
қазаққа егіншілік мәдениетін меңгеруде: реттілікті сақтауды,
терлеп еңбек етуді аманат етеді. Солай ... ғана ... ... ... қағида еліміз нарыққа бет алып соған қарай к‰ш бас бұрғанда
ерекше өміршең. ... ... ... көп ... ... ... зор екенін өмірдің өзі
көрсетіп отыр. Тек мал өсіру табысқа жеткізбейтінін көріп,
біліп отырмыз. “Байдың малы-бір жұрттық” деген қағиданы
дәлелдеп отыр. Бұл ... Абай ... ... ... мал ... болса, қолөнер ‰йрену керек. Мал жұтайды”
– деді.^6 Бұған қарсы пікір айтуға болмайды. Шыны осы.
Біз әлі де болса, бар ... көзі мал ... ... ... ... жетістіктерді пайдалану,
соның нәтижесінде мал, егін өнімін молайтуды көп ... ... тек мал ... ... егіс ... ... аударылып келеді. Енді, міне сол экономикалық
көзқарастардың салалары ауыл өмірін біршама
қиындатты.
Данышпан Абай “‡шінші қара сөзінде” адам бойында кездесетін
мінездерді айта келіп былай ... ... бәрі төрт ... ... ... ... ... егін, сауда,
өнер, ғылым – солар секілді нәрселерге салынса, бұлай
болмас ... ... ... ... дамыту мәселелерін терең де жан-жақты
білетінін танытқан.Қыстау, жайлау, к‰здегі шалғын, жазғы
мал жайылымдары бар жер рентасы, жалақы төлеу, жұмысшы
к‰штерін пайдалану жолдарын, ... ... ... ... олардың қарама-қайшылықтарын терең де
жан-жақты білетінін аңғару қиын емес.
¦лы Абайдың қара сөздері мен өлеңдерін оқыған сайын
экономиканың ... ... к‰ш – ... мән
бергенін байқамаса болмас. “Сегіз аяқ” өлеңі тұнып тұрған
өмірлік мәні бар экономикалық, әлеуметтік- ... ... өз ... ... қайшылықтар, теңсіздіктіерді көре
білді. Сонымен қатар өмірдегі барлық өзгерістер адам өміріне
тығыз байланысты екенін айтады әрі адам мен қоғам іштей
сабақтастықта болып, бірінсіз-бірі к‰н көре ... ... ... Зәки ... ... ұлы ... ... ұлылығы сол – ол қай әдебиеттен ‰йренсе де
қалаң шәкірт боп қалмай, данышпан ұлттық ақын болды”.
Қазіргі заман ұрпақтары Абайды оқу арқылы ... ... ... оқи ... оны ... тоқи
алмаған адамды рухани аш, ж‰деу жан деп есептеуге болады.^7
Қорытынды:
Абайға баратын жол – ұзақ жол. Ол ... ... ... сайын, халықтың сана-сезіміне еркіндік самалы есіп,
ақыл-есі желпінген сайын ұлы ақынның өлмес мұрасы да жаңа бір
қырларынан ... ... ... ... өз жолында жаңа
бір олжалар тауып, тың жемістер теруге ұмтылу Абайға қарай
сапар шеккен әрбір зерттеушінің абыройлы борышы болса керек.
Абай – реалистік ... ... ... Қай ақын болса да өз
халқының, өз қоғамының кәдімгі қарапайым тұрмысын, к‰нделікті
тіршілігін суреттейді. Осы арада ... ... мына бір ... ... еске сала ... ... ... еліктеу жоқ, ‰ндестік барын даусыз
дәлелдейтін көп өлеңдер бар. ... ол ... ... реалистік ақындардың өз ойын өзінше дәл суреттей
алу жағынан. Одан әрі десек, біріне жапқан боламыз”.
Абай – данышпан ақын. Сәбит ... Абай ... ... бәрі ақын ... ақынның бәрі данышпан емес. Ал
Абайда осының екеуі де бар” деген екен.
Ғасыр басындағы қазақтың аса көрнекті ақындары Мағжан Жұмабаев
пен Сұлтанмахмұт Торайғыров та ... ... Абай атын ... оның баға ... ... бас ие келді. Мағжанның сонау
1912 жылы жазылған “Алтын хакім ... атты ... ұлы ... ең ... ... шығармаларының бірі
Шын хакім, сөзің асыл баға жетпес,
Бір сөзің мың жыл ж‰рсе дәмі ... ... ... ... ... ... әні ... – деген өлең жолдары халық
жадында ұмтылмастай болып жатталып қалған-ды.
Абай туған әдебиетімізде тыңнан т‰рен тартып, халықтың
қарапайым тұрмысы мен ... ... ... етіп ... ... Бұл ...... ащы
әжуаны қару еткен сыншыл да шыншыл суреткерлігі.
Бұл к‰нде Абай сөзі әр қазақтың ағзасына ана с‰тімен бірге
дариды десе, артық ... ... Ана ... тән ... жас ... буына бекіп, бұғанасы қатюына себеп
қызмет етсе, Ақын сөзі оның санасына адамдық пен
азаматтықтың ұрығын сеуіп қызмет етеді. “Атаның ұлы
болма, адамның ұлы бол, ... ... ет, ... көсегесін
көгерт”, - деген имандылық ережесін әр кезеңнің жас ұрпағы
бұдан былай ... Абай ... ... ... болады. Азаматтықтың ‰лкен жолындағы өзінің
алдынан көлденең тартылған әрбір сұраққа ол тиісті жауапты
ең алдымен Абай ... ... Абай ... ... ...... сарқылмас асыл қазынасы. Ол адам
тіршілігінің сан саласын қамтып, б‰гінгі мен болашақты
ұштастырған өміршеңдігімен, әмбебап әрқилылығымен қымбат.
Халық тарихи дамудың қаншама асуларынан асып, ... ... де, Абай аты мен Абай сөзі ... оның
аузындағы жыры, көкірегіндегі иманы, санасындағы ұжданы болып
қала береді.
Абай ақындығының тарихымызбен бірге жасайтын ұлы ... да ... ... ...... Ж. ... - ... тағлымы”. Алматы “Ғылым”
-1994.
[2] – Сартаев С., ¤збекұлы С., “Абай мемлекеттік өкімет және
билік ж‰ргізу хақында”. // Абай. 1996 №1 -17 ...... ... М., ... ... ... Алматы: Ғылым 1995 – 184 б.
[4] – ... И. ... ... ... ...
[5] – Рысбаев С. “Абайдың қара сөздерінен құдіреті”.// ... 1995 №12 37 ...... Ә. “Абайдың қоғам туралы ой-пікірлері”// Қазақ
тілі мен әдебиеті. 2003. № 9 – 95 б.
[7] – Ахметов З. “Абайдың ақындық әлемі”. ... 1995 – 272 ...... Б. ... экономикалық мәдениті”// Ақиқат
1998 №12
[9] – Әуезов М. “Абайтану әдістері”. Алматы 1994 -160 б.
[10] – ... Т. ... ... // ¦лт ... ... ...... С. “Абай ата асқары” // Егемен
Қазақстан.2006-4сәуір.
[12] – Мырзахметұлы М. “¦лы ақын д‰ниетанымы жайында бірер сөз”
// Қазақ ... 2005ж. 19-25 ...... Ә. “Абайтану” курсы. // Қазақәдебиеті мен
тілі. 1993 №2
[14] – Қабылов І. ... ... ... ... және оның
саны”. // Ақиқат 1992 №7 – 64 б.
[15] – Назарбаев Н. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. 2005.
19-25 тамыз.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану ісі36 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь