Көне жазулар

Жоспар:

1) Көне жазулар.
2) Орта ғасырлардағы жазу.сызу.
3) Руна жазуының сипаты.
4) Байырғы түрік бітіг (руна) жазуының дыбыс үндесімі.
5) Байырғы түркі «ж» фонемені қақында.
        
        Жоспар:
* Көне жазулар.
* Орта ғасырлардағы жазу-сызу.
* Руна жазуының ... ... ... ... ... ... ... үндесімі.
* Байырғы түркі фонемені қақында.
Көне жазулар:
Қазақ жерінде жазу-сызу сақ дәуірінен бастап ... ... ... 1960 жылы Ертіс өзенінің оң қанатынан табылған б.з.д. V -- IV ғасырларға жататын сақ дәуірінің марал сүйегінен жасалған түмарда жазу ... Оны ... ... Аманжолов оңнан солға қарай "Ақ сықын" -- "Ақ марал" деп оқыған. 1970 жылы Есік ... ... ... ... ... қабірінен жазуы бар күміс тостаған шықты. Тостағанның сыртында екі жолға жазылған 26 таңба бар. Олар бір ... көне ... ... ... үқсас, екіншіден, Жерорта теңізі төңірегіндегі көне алфавиттік таңбаларға, өсіресе грек, ... ... ... Оны да ... көне түркі тілі сияқты оңнан солға қарай оқыған. Жазудың мазмүны мынадай екен: "Аға, саған (бүл) ошақ! Бөтен (жат ел адамы) ... бүк! ... ... (мол ... ... ... бүл сақ дөуірінде түркі тілінде жазылған, яғни бүдан 2500 жыл бұрын түркі тілдес сак тайпалары әліпбиін жазуды білген. ... ... ... Іле өзенінің оң жағасындағы Тайғақ шатқалынан көне тибет жазуы, көне грек әліпбиіндегі жазу табылды. Ғалымдардың пікірінше, грек ... ... ... ... айналдыра тибет жазуын жазған. Жазуды грек әліпбиін білетін буддалық монах жазған ... ... ... ... (VIII ғ.) Жетісу жеріне келген тибеттіктер тау-тасқа өздерінің буддалык ... ойып ... ... жазу ... ... ... ... үлес болып есептеледі. Көне түркілер алғашқы әріп жазуының бір түрі -- ... ... ... ... және пайдаланған.Көне түркі руналық жазуы Қазақстанда Талас, Ертіс, Сыр, Іле өзендерінің қойнауларында табылған. Бүл жазуларды ... ... ... ... ... тапқан -- Да- ния зерттеушісі Вильгельм Томсен. Осы көне түркі жазуларын сыртқы нобайы жағынан Скандинавияның ... рына ... бүл ... да ... яғни ... жазу деп атап ... Ең алғаш табылып зерттелген түркі жазуы ескерткіштері Білге қағанға, Күлтегінге қойылған қүлпытастардағы жазу. Көне ... руна ... ... ... ... ... ... (ағаш қасық, күміс тостаған, ыдыс) ойып, сызып жазылған. Руналык ... 35 өріп бар, ... ... төрт ... лт, нт, ... деген дауыссыз дыбыстар тіркесін береді. Жазу оңнан солға ... ... ... ... ... ... жанында) ескерткішіндегі жазулар да жатады. Қазақстан жерінен табылғандары -- Талас өзені бойынан табылған тас ... жазу ... ... ... ... тастағы жазулар (үш жерде), Есік қаласының түбінен табылған күміс тостаған- дағы жазу. 1960 жылы Сыр бойындағы Шардара суқоймасын саларда ескі ... ... саз ... ... ... ... жазулы мөр табылды. Бүрынғы Семей облысының Үржар ауданынан, Шығыс Қазақстан ... ... ... көне ... жазуы бар екі қола айна табылған. 1985 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданынан ... көне ... ... және ... ... ... табылған қола айнадағы руна жазуының тарих үшін маңызы зор. Көне түркі жазуларында, әсіресе қүлпытастардағы жазуда Күлтегін, Тоныкөк, ... ... т.б. ... ... ... ... ісі, ... жүртының сол кездегі жағдайы, басқа елдермен қарым-қатынасы, олардың дүниетанымы сипатталады. Күлтегін ескерткішін оның ... ... ... қойғызған. Жазу мынадай сөздермен басталады: "Тәңірідей төңірден жаралған Білге (дана) қаған бүл таққа ... ... ... ... ... ... ... руым, халқым... Көңілдегі қандай сөзім болса, мәңгі таска жаздым. Оны ... ... ... ... ... түсында түркі елі дәуірледі. Ол өте жігерлі, кайратты, ... ... ... ... Ол ... өзі ... былай дейді: "Түркі халқы үшін түнде үйықтамадым, күндіз отырмадым. Қызыл қанымды, қара терімді ағыздым. Жалаңаш халықты киіндірдім, ... ... бай ... аз ... көп ... ғасырлардағы жазу-сызу:
Ерте орта ғасырларда түркі халықтары өздерінің төл жазуымен бірге соғды жазуын да пайдаланған. ... ... -- орта ... ... ... Соғды жазуының өз тілдеріне икемделген нұсқасын түркілер ... ... ... ... ... жазуы" деп атаған. Түркі халықтары ислам діні енген кезден бастап (VIII -- XII ғғ.) араб ... де ... ... ... ... ... іс ... араб әліпбиімен жүреді. Араб әліпбиімен хатқа түскен сол заманғы еңбектер мыналар: Махмүд Қашқари "Диуани лұғат ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Йасауи "Диуани хикмат", Сүлеймен Бақырғани "Хикмет", Рабғузи "Қиссауыл әнбия" ... ... ... (IX -- X ғғ.), ... ... "Түрік шежіресі", т.б. Көне түркі тілі, жазуы -- бүгінгі өзбек, қазақ, ... ... ... ... ... ... ... Түркі тілі, жазуы негізінде осы аталған қазіргі түркі ... ... ... ... қалыптасты.
Руна жазуының сипаты:
Түркі тіліндегі деректерде айтылған жазулар тіл ... руна ... деп ... Ол Скандинавия халықтарының тілі бойынша, сыры ашылмаған құпия жазу деген сөз. Бұл ... ... ... ашкан -- В.Томсен. Одан кейін Орхон жазуларын орыс тіліне аударған түрколог В.Радлов болды. Сөйтіп, XIX ... ... руна ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың да өздеріне тән жазуларының болғандығын көрсетті.
Түркі жазуы бір-бірімен ... ... 38 ... ... ... Кейбір ғылыми пікірлерге карағанда, көне түркі жазуының пайда болуына ... ... ... ... ... тиген. Бүл екі жазудың әріптерін бір-бірімен салыстырып қараса, екеуінің бір-біріне ұқсас ... ... онша қиын ... ... ... әліпбиінің көріністері олардың ру-тайпаларының таңбаларына үксас. Олай ... ... ... ... болу ... ... ... жатқан жоқ па?" деген орынды сұрақ туады.
Түркі дәуірінен қалған атақты "Күлтегін", "Білге қаған" ... ... ... дастандар қазақ тіліне аударылып, біздің қолымызға тиіп отыр. Қазак, халқы ол дастандарды өздерінің төл дүниесіндей қарсы алды. Оған басты себеп, ... ... ... ... ... ... сенім, мақал-мәтел, батырлық жырлардың үлгілері бөрі-бөрі халқымыздың тірлік-тіршілігінен ... ... Бұл ... ... ... ... келе жатқан бастауы.
Түркі дәуіріндегі ескерткіштердегі жазулардан және бір байқалатыны -- өздері мекен еткен географиялық аймақтың ... ... ... ... ... өмірге байланысты мал шаруашылығының және табиғаттың ерекшеліктері ескеріліп отырған.
Түркілер өздері өмір ... ... төрт ... тек жаз ... қыс ... мал ... үшін ғана біліп қоймай, өздерімен көрші жаткан мемлекеттермен байланыс, қарым-қатынас ... да, ... ... де географиялық бағдарлау жасай білген.
Байырғы түрік бітіг (руна) жазуының ... ... ... ... тілінің фонетикалық жүйесі мен (Орхон, Енисей, Шығыс Түркістан мәтіндері) жазу ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін толық бір арнаға түсе қойған жоқ.
Беделді зерттеушілер А.Н. Кононов [1.23], В.А. Лившиц [2.90-98], Г.Клосон [3. 52, 71] ... ... ... ... алфавитінің негізінде пайда болған дей отырып, фонемограммалық (алфавиттік) жазу екенін мойындайды.
Ал В.Г.Гузев, С.Г.Кляшторныйлар қандай бір семит алфавитін ... ... ... дей ... әліпби буындық жүйеге (силлабограмма) негізделген деген ұсыныс айтады [4.59; 5.70]. А.Аврутина шығу тегі жағынан екінші топтың пікірін қолдай ... ... ... деп ... [6.84, ... бұл ... ... тілінің табиғи ерекшелігін, табиғи заңдылығын жақсы түсіне бермегендіктен жоғарыдағыдай ... ... ... ... ғылыми анализ жасаған түрколог-фонетист М.Жүсіпов түркі тілінің дыбыс үндесім тіл екенін анықтап тұңғыш рет (сингармофонем) ... атау ... ... ... Кейін 2005 жылы белгілі фонетист Ә. Жүнісбек осы дыбыс үндесім теориясын байытып байырғы түрік жазба тілінің фонологиялық моделін ... ... ... ... ... үндесім жазуы болғандықтан оның тілі де үндесім тіл. Буын не сөз ... ... ... да, ... да) бір әуезбен айтылуын үндесім құбылысы дейді. Ал дыбыстарды (дауыстыларды да, дауыссыздарды да) буын не ... ... ... ... құрсауды (просодиканы) үндесім заңы дейді. Бұл заңдылық бойынша байырғы түрік бітіг жазба ... ... ... ... үшін алдымен буынның дыбыс құрамын анықтау жөн. "Түрік тілдеріндегі кез келген буын үш құрақтан тұрады: дауысты құрақ - V (vokal), ... ... - С ... буын ... - CV ... + vokal). Дауысты құрақ буынның тек басында, дауыссыз құрақ ... тек ... ... ал буын ... өзі буын ... ... Сондықтан ол барлық уақытта буынның басы болады" - дейді байырғы түрік жазба тілінің фонологиялық ... ... ... ... ... ... болса осы теорияны пайдаланып байырғы түрік жазба тілінің үндесім дауыстылары мен үндесім дауыссыздарының фонологиялық сипатын алып қарастыруға жол ... ... ... ... ... ... таңбалаған материалдық белгісі, идеалық белгісі берілген. Өйткені әр таңбаның ерекшелігінің өзі осы заңдылыққа ... ... ... қақында:
Бізге жеткен ерте Ортағасырлық жәдігерліктерді, тас бетіндегі рун жазуларын оқыған зерттеушілер бұған дейін байырғы түрік тілінде "ž" ... оқып ... ... ... ... ... "j" (и) ... халық ретінде ғылымда берік түсінік қалыптастырды. Шынында солай ма? Осы ... ... ... ... Байырғы түрік рун жазуының алдында, әрі сол дәуірде қолданыста болған брахми, манихей алфавиттерімен жазылған түрік тіліндегі жазба ... "ž (ж)" ... "dža", "ž" деп ... (Gabain. ... p.26).
2. Ұйғұр алфавитін б.з. 790 жылдардан бастап Орталық Азиялық түріктер қолдана бастаған. ... ... рун ... кең көлемде қолданыста болған кезеңдердің бірі. Міне осы ... ... "ž (ж)" ... ... Ч деп ... ... графикасымен жазылған мәтіндердің барлығында сақталған (M.Kašgarli. Divanü lugat-it-türk. 1985-1986.p.8,12). Олай ... ... ... мен ... әліпбиінде белгіленген түрік тілінің "ž (ж)" фонемі руникада қалайша жоқ болып кетеді деген сұрақ туады. "Ž" ... ... ... ... оны ... белгілеп бере алмаған.
3. Ерте Ортағасырлық Хазар мемлекетінің Савира тайпасы "ž (ж)" ... ... ... ... ... ... Алп 682 жылы Хурсана Зертегінді (Жер-тегін) Арменияға елшілікке аттандырады. Міне сол ... ... ... ... ... ... ... (жер-тегін)" деп оқи отыра, олардың "ž (ж)" диалектілігін дәлелдейді (В.Л.Гукасян. Об одной., 1984.,с.82). Мысалы, ... ... ... ... ... ... "жабғу хакан" (žabɣu qaɣan) деп сол дәуірдегі армян нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... Хазарлардың осы "ž (ж)" диалектісі кейін азербайжан тілінде дәстүрлік сабақтастығы сақталған. Хазар мемлекетінің бір үлкен ... ... ... ... ... (Х ғ.) "beženek" (беженек) деп жазып қалдырған. Мысалы, žer ... žyr ... žymryq ... beženek ... žabɣu ... т.т. с.с. ... ... жазылып сақталған.
4. Байырғы түрік қағанатының билеуші тайпасы қыпшақтар болған (Сартқожаұлы Қ., 2003. б.67-82 ). Қыпшақ тілі ... "ž" ... ... ... ... дәлелденген.
5. Ерте Ортағасырдың соңында жазылып сақталған М.Қашқари сөздігінде ... ... "ž (ж)" ... ... айта ... ... мысалдар келтіреді: jinžü (түрікше - інжү) ~ žinžü ... ... ... juɣdu ... - ... ... ~ žuɣdu ... оғуз); žylyratty (жылтыратты), žuwšatty (ашытты).
Түркі диалектісінің сөз басындағы -s, -j әріптерінің орнына қыпшақ, оғуздар "ž (ж)" ... ... ... Ol meni žetti (ол ... ... Suwda žundym ... ... - дейді М.Қашқари (МК.ІІ.364-389).
6. Б.з. V-XII ғ.ғ. өмір сүрген Еділ Бұлғарларында да "ž" дыбысы қолданыста болған. Мысалы, žoh (К.Т. žoɣ) ~ ... оң ... žür (K.T. žüž) ~ жүз; žirme (K.T. ... ~ ... žeti (К.Т. žeti) ~ ... Еділ ... "ž" дыбысы тіл алды, жабысыңқы, ұяң айтылған (Хакимзянов Ф.С., Бұлғар тілі // Тюркские языки., с.47-51).
7. ... ... ... ... "ž" ... ... дәлелдейтін жаңа деректер табылды (Сартқожаұлы Қ., Моңғолия экспедициясының есебі. 2003 ж., б.23).
8. Көк түрік мәдениетінің ізбасарлары Біріккен ... ... ... ... (ТТ., б.71) ... ғ.ғ.), ... (ХІ-ХІІІ ғ.ғ.) (ТТ., б.81), Мәмлүк-қыпшақтарда (ТТ., б.95), Х-ХІ ғасырда Орта Азия (Сыр ... ... (ТТ., б.104), ... ғасырда Хазарлар қол астында болған печенектер (ТТ., б.138), ХІ-ХІV ғасыр Оңтүстік орыс даласындағы половецтер (ТТ., б.130), ... ... ... ... (ТТ., б.142), XV-XVI ғасырдағы шағатай (ТТ., б.183) тілдерінің барлығында "ž" фонемі болған.
9. Қыпшақ тобының ... тірі ... ... (ТТ., б.317), ... (ТТ., б.331), ... (ТТ., б.341), қырғыз (ТТ., б.371), қырым татары (ТТ., б.385-386), құмық (ТТ., б.411), ноғай (ТТ., б.423), Астрахан ноғайлары (ТТ., б.659), ... ... (ТТ., б.243), ... (ТТ., б.270), салар (ТТ., б.35), татар (ТТ., б.464) тілдерінде "ž" фонемі толық қолданыста келе жатыр.
10. ... ... (ТТ., б.233), ... ... (ТТ., б.259), ... (ТТ., б.308), тува (ТТ., б.497), ... (ТТ., б.597), шор (ТТ., б.647), шұлым (ТТ., б.638) тілдерінде "ž" фонемі толық ... Оғуз ... ... (ТТ., б.537), ... (ТТ., б.553), ұйғыр (ТТ., б.568-569), азербайжан (ТТ., б.209) тілдерінде "ž" фонемі сол тілдерінің негізгі дыбыстарының бірі.
12. Орхон ... ... ... әрі ... ... түбі бір ... ... түнгүс, танғад тілдерінде "ž" басым дыбыстардың бірі. Орхон түріктерінің тіліне осы аталған көршілес ... тілі әсер ... тұра ... есепке алуымыз жөн.
13. Соғд, ұйғур, моңғол-ұйғур алфавиттерінде z (з), ž (ж), j (й), i (і), j (и), z (з) ... бір ... ... Байырғы түрік руна жазуында осы ерекшелікті қайталап j (й) мен ž (ж) ... бір ғана ... ... ... ... ... "j" ... диалектілер мен "ž" тілді диалектілер сол дәуірдің өзінде айқындалып, бөліне бастағанын еске алып осылайша бір таңбамен берген болуы әбден ... ... ... ... және оның ... дәуірдің елеулі, кезеңді оқиғаларын заманының белгілі ақын-жазушылары дастан-жырларға, ойшылдары тарих-шежіреге айналдырып, шеберлер сәулет өнерінде бейнелеп ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүние жүзі мәдениетінің тарихында елеулі орын алатын ондай ескерткіштердің мәні өте зор. Сондай құнды рухани ... ... ... де ... ... біздің халқымыз үшін үлкен мақтаныш.
Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір кереметі, бүкіл әлемге әйгілі болған ақын тас, ... тас - ... ... (VІІІ ғ.).
V-IX ғасырларда түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және Орталы қ Азия ... ... ... егін, әдебиет өнері, тарих ғылымдарының, діни сенімдердің, Орхон жылнамасы мен Талас аңғарынан табылған ескерткіштер айғақ.
Орхон-Енисей жазу ... ... ... ... ... даму ... ... сай келеді. Шығыс Түркі құрамында өмір сүрген тайпалар осы Орхон - ... ... ... осы жазу ... ... Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің ең көп табылған жері - ... ... ... және ... ... ... өзінің жазу ерекшеліктері мен қолдану өрісіне сай Орхон-Енисей және Талас жазуы делініп екі топқа бөлінеді.
Енисей жазба мұралары. Олардың ... ... тас ... сына ... ... ... табылумен байланысты. Бұған қосымша кейіннен Тува мен Хакасия Краснояр өлкелерінен де осындай жазбалар табылған. Енисей жазбаларының жалпы саны - 85 ... ... ... кіші - ... ... қатар ірі тестер кездеседі. Енисей ескерткіштері көлемі жағынан негізінен шағын болып келеді. Ең үлкен 10-15 ... ең ... 1-2 ... ғана ... ... ... Енисей ескерткіштері - ескі түрік жазуының алғашқы шығып қалыптасқан, тараған ... Бұл жазу ... ... өзені, одан Талас өзені өңіріне тарады. Бұл тұжырымның шындыққа ... жеке ... ... ... мен ... де байқалады. Енисей жазба ескерткіштерінің ең көне түрлері ... ... ... Бұл ... ... халқы белгілі мөлшерде отырықшы болып, металл өңдеушімен айналысқанын, мәдениетті ел болғанын көрсетеді.
Орхон жазуы көне ... ... ... ... түркі тектес халықтардың бәріне ортақ көне түркі әдеби тілінде жазылған. Ол кезде сонау Cібірден бастап Орта Азия мен Қазақстан аймағы ... ... ... қол астына қараған болатын. VI ғасырдың ортасында қазіргі Солтүстік Монғолия жерінде бас құраған түркі қағандығы сол ғасырдың аяқ шенінде ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықты аралық алып жатқан ұлы империяға айналды. ... келе ... ... және Шығыс Түркі қағандығы деп аталатын екі үлкен қағандыққа бөлініп кеткені белгілі. Солай бола тұра, V-VIII ... ... ... мен тас мүсіндерге сондай-ақ кейбір ыдыстардың желгі, түбі және қабырғаларына ойылып жазылған көне түркі жазбаларының ... ең ... - ... жазба мұралары. Орхон өзенінің бойынан табылған бұл ескерткіштердің ішінде тасқа қашалып жазылған 3 ... мұра ... ... Оның ... - 731 жылы ... хан ... Күлтегінге, екіншісі - 735 жылы өлген Білге қағанға, ал үшіншісі - Тоныкөкке ... ... ... туралы Копенгагиндік профессор В. Томсен мен Клеменц ... ... ... ... ала ... Орхон жазбаларында көрсетілгеніндей, Тоныкөк деп табылған ескерткіште ол - үш ... ... және ... қағанның құдасы болған адам. Қытай жазбаларында Тоныкөк жайлы 716 жылы ... ... ... ... оның ... ... ... Қытай және Тоныкөк жазбаларында толық көрсетілген. Көне түркі жазбаларын кейде жазулары деп атайды. Оның себебі: ... ... ... швед ... Страленберг пен неміс ғалымы Д.Г. Мессершмидт кездестірген құлпытастардағы өзі түсінбейтін жат ... өз ... ... ... деп ... еді. Бұл сөз ... ретінде бертін келе кеңінен таралып кетті.
Орхон ескерткіштері ... ... жазу ... жағынан ескі түркі жазуының соңғы - жаңа дәуірін танытады. Оның бер ... ... ... ... халық арасына кеңінен тараған болу керек. Күлтегін ескtрткіштерінде мынадай сөйлемдер кездеседі: - дейді.
Орхон жазбалары осы ... ... ... берген. Бұл жерде бұрын өз мемлекеті болған түркілердің қытайлардан жеңіліп, шамамен 50 жыл бойы қытай билігінде болып, ... ... ... ... ... түркі бектері болудан қалғандығын айтады. Сонда жай халық: - дей ойсырып, қытайларға ... ... біз ... күресті, ханның халық өкілі ретінде күрес жүргізгендігін көреміз.
Орхон жазбаларында әскери күш және әскери рух қаншалықты ... ... ... одан ... жат ... ... мәдениетті деген халықтардан шыққан басқыншылардан кездесетін қатыгездік және қатыгездіктен ләззат алу ... ... ... жоқ. ... ... ... құралуы - халыққа көрсеткен қызметін, келтірген ... деп ... ... ... ... ... ... жауынгер соғыста ғана емес, күнделікті өмірде де ержүрек әрі ақылды болуы керек екенін ескертіп ... ... ... ... - ... ел басқарушы, Күлтегін - өз заманының даңқты батыры, Тоныкөк - әрі батыр, әрі шешен, жырау, әрі кемеңгер ақыл иесі. ... ... ... мемлекет қамын ойлайтын басшы түрінде суреттелсе, Күлтегін өз ағасы Білге қаған кезінде ... басы ... оның ... сол кездегі ерліктің дара үлгісі ретінде беріледі. Сол жазбалардың ішінде күні бүгінге дейін өз мәнін ... ... сөз ... мен өлең ... мақал-мәтелдер, арнаулар мен жоқтаулар молынан кездеседі. Мысалы:

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі жазулары9 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Тіл білімі тарихын кезеңдерге бөлу мәселесі104 бет
Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік орталық музей қорындағы монеталардың сакталуы42 бет
Қазақстанның археологиялық зерттеу тарихы15 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Айтыс өнері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь