Ұйғыр жазуы

Жоспар:

1) Ұйғыр жазуы.
2) Ұйғыр тілі.
3) Сары Ұйғыр тілі.
4) Ұйғыр жазуымен жазылған бірде.бір мұра.“Құтадғу Біліг”.
5) Ұйғыр жазуының зерттелуі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Баласағұн Жүсіп. «Құтты білік».-Алматы,1986.
2. Егеубай А. Жүсіп Баласағұн «Құтты білік», Жұлдыз–1996. №3.
3. Егеубай А. Жүсіп Баласағұн «Құтты білік».-Алматы: «Ана тілі»,1905.
4. ІХ–ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ақын-жырауларының шығармалар жинағы.–Алматы,1971.
5. Қазақстанның ХІ–ХV ғасырлардағы тарихының жаңа материалдары.-Алматы: «Рауан»,1960.
6. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
        
        Жоспар:
* Ұйғыр жазуы.
* Ұйғыр тілі.
* Сары Ұйғыр тілі.
* Ұйғыр жазуымен жазылған бірде-бір мұра-"Құтадғу Біліг".
* Ұйғыр жазуының зерттелуі.
Ұйғыр жазуы -- ... ... ... 1 ғ. -- б.з. 9 ... бастау алатын ежелгі ұйғыр тайпалары пайдаланған жазу. Жоғарыдан төмен қарай тік әріптермен ... оңға ... ... бұл жазу түрі ... ... ... саяды. Ұйғыр жазуының әліпбиін кейінірек басқа да түркі тайпалары (наймандар), олардан моңғолдар ... 13 -- 14 ... Орт. ... ... ... ұлыстарының көпшілігі Ұйғыр жазуын пайдаланған. 16 ғ-да кейбір өзгерістермен маньчжурлар қабылдады. Кей халықтар Ұйғыр жазуын 18 ғ-ға дейін, ал сары ... 19 ғ-ға ... ... келді. ҚХР-ның Қшкі Моңғолия автономиялы районында қазірге дейін қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалар арқылы жетті. Олардың ішіндегі ең көрнектісі -- Жүсіп Баласағұнидың ... ... (1069) ... Вена ... ... ... ... мәліметтерді Махмұт Қашқаридың "Диуани лұғат-ит-түрк" (1073) еңбегінен де кездестіруге болады. Ұйғыр ... ... ... ... жалбарыну дұғасын" (6 ғ.), "Һибатул-хақайық", "Алтын яруқ" ("Алтын жарық"), будда дініне қатысты қолжазбалар (11 ғ.) мен заңи құжаттарды (10 -- 13 ... ... ... ... ... ... 22 ... тұрады. Таңбалауда ы/і, о/у, ө/ү дауыстылары мен п/б, к/г, т/д дауыссыз дыбыстары бірдей жазылғанымен, дыбысталуы әр ... ... ... сөз ... ... ... түрліше таңбаланады.
Ұйғыр тілі- түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобындағы қарлұқ бұтағына жатады. Көне Ұйғыр тілінен ажырату ... ... ... ... жаңа ... тілі ... атаулар қолданылады. Ұйғыр тілі. ҚХР-ның Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районына (8 млн., 2004) және ... ... ... ... ... (300 мың), Үндістан, Пәкстан, Ауғанстан елдеріне (200 мың) таралған. Ұйғыр халқы ертеректе өз тілін қәшқәр тили, таранчи тили деп те ... ... ... орт. (Қле ... оңт. ... ... ... диалектілеріне бөлінеді, онда өзбек тілімен салыстырғанда қыпшақтық элементтер сирек кездеседі. Ұйғыр тілінде үндестік заңы сақтала бермейді, сөз басында қазақ тіліндегі "ж" ... ... "й" ... (мыс., йәл-жел, йол-жол). Бір буынды сөздердегі а, ә дауыстылары сол ... ... ... кері ... әсерінен е, о, ө дыбыстарына ауысады (мыс., аты-ети, балық-белик). Ұйғыр тілінде а, ә ... ... ... ... сөйлеу тілінде р, л дыбыстары түсіріліп айтылады (мыс., ... ... ... т.б.). ... 11 ... араб ... ... Қазақстан мен Орта Азия ұйғырлары 1930 жылдан латын жазуын, 1947 жылдан ... ... ... Орыс әліпбиіне қосымша ә, ө, ү, қ, ғ, ң, ї, ж әріптері таңбаланған Ұйғыр тілі ШҰАР-да мемл. тіл ретінде ... ... Бұл тіл ... да ... ... ... ... тілінде көркем, қоғамдық-саяси, ғыл. әдебиеттер ұдайы басылып тұрады, бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі ... ... ... тілі ... язык ... ... -- ... Гансьу провинциясында тараған түркі тілдерінін бірі. Онымен 4 мындай адам сөйлейді. ... ... ... жок, тек ... және ... ... ... лексикалык ерекшеліктер кездеседі. Сары ұйғыр тілі (әсіресе лексикасында) түркілік және түркілік емес (санскрит, ... ... ... ... коспасы болып табылады. Дегенмен, грамматикалык күрылысы н да түркілік сипат сакталған. Сары ұйғыр тілі көне ... ... ... ... ... бар, оған сөз ... /-дің, шығыс септігінің-tin формасының, көне сан жүйесінін ... 29-ға ... ... ... екі ... септелуі т. б. дәлел болады. 18 г. басына дейін сары үйғырлар көне ... ... ... пай- далануы мүмкін, бірак Тибеттің әсерімен көне ұйғыр жазуы ұмы- тылған. Казір Сары ұйғыр тілі тұрмыстыкдеңгейде ғана ... ... ... ... ... ... жазуын зерттеу 19 ғасырдың басында ғана қолға алынды.Ол жөнінде академик В.В.Радлов көп еңбектер ... ... жазу ... ең көне ... бірі ... ... ... Баласағұнның "Құтты Біліг"атты дидактикалық еңбегінатаймыз.В.В.Радлов сол Құтадғу білігтің А Бамбери ... ... ... оны түгел аударып шыққан.Ежелгі Түркістанның батысы мен шығысында бірдей ІХ ғасырдан бастап-ақ ықпалды іргелі елдік ... ... ... ... ... ... ... (841-1212 ж.ж.) бізге жеткен Жүсіп Хас Хажибтың адамзат өркениетінің ... ... баға ... асыл ... ... кең ... ... парасатты пайымдаулар мол ғылыми ойдың, ақындық өнердің үздік дара туындылардың дүниеге келуіне белгілі бір өркениетті ахуалдың құнарлы топырағы, ... орта ... мен ... ... ... заңдылықтары болғаны күмәнсіз.Бұл классикалық шығарма сол кездің өзінде белгілі дәрежеде тарихи-идеологиялық, психо-педагогикалық, әдеби-мәдени дәстүрдің, көркемдік - эстетикалық танымның ... ... ... меңзейді. Мұндай көлемді шығармалардың дүниеге келуі, жазылуы - тұтас бір шығармашылық кезеңнің, өрісті ... ... Сол ... ... ... ... мәнді-мәнсіз сан алуан шығарма, жазбалардың болғандығын бүгінге дейін сақталып келген түрлі тізбелерден жақсы аңғаруға болады. Бір ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... көне ... библиографиялық тізбелерде осы еңбектің аты аталмайды. Мәселен, Әбу Сеит Сәмәдидің (1113 ж.ө.) белгілі [1] атты еңбегінде, сол ... ... ұсақ ... ... жүздеген бет мағлұматтар жазылғанда, Жүсіп Баласағұнидың әлемге аян еңбегі хақында еш дерек ... ... ... ... ен тағылған шығармаға қарағанда бізге тұтастай сақталып жеткені ерекше жағдай.Түркі мәдениетінің ұлы да ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнидың өмірі мен қызметі, мақсаты, жас шамасы хақында деректерді негізінен шығарманың өз мәтінінен ғана табамыз. Дастанның ел ... ... ... мен ... ... мен тілі жайлы мағлұматтар да мәтінде кездесетін автордың өз пайымдауларынан жақсы аңғарылады.Бұл тақырып бүгінгі ... өте ... және әлі де ... ... ... ... Сондықтан осы тақырыпты алған себебім, мақсатым, біріншіден осы терең зерттеп, ашылмаған мәселелерін ашқым келеді, екіншіден Жүсіп Хас ... ... жеке ... ... ... ... ... Үшіншіден еңбектің жалпы адамзат әлеміне тигізген әсері қандай екен, соны білгім келеді. ... бұл ... ХІ ... ... ... біздің заманымызға қалай жетті, мазмұны неде, автордың аңсағаны не?Міне негізінен мақсаттарым осы болып табылады.Жүсіп Хас ... ... - ХІ ... аса көрнекті ақыны, есімі күллі шығыс елдеріне белгілі болған данышпан-ойшыл, энциклопедист-ғалымы, белгілі қоғам қайраткері.Жүсіп Баласағұн өз замандастарына және ... көп ... ... өмір ... ұрпақтарға орта ғасырдың ғалымы, дәлірек айтсақ, табиғаттану, риезиет (математика), фәләкиәт (астрономия), тарих, араб-парсы тілдер білімі т.б. ... ... ... ... жете ... ғұлама ғалым ретінде жақсы мәлім болған.Әйтсе де, Жүсіптің ... ... ... ... ... ... етіп ... қалдырған бірден-бір тарихи-әдеби мұрасы - дастаны. Бұл дастан кәзіргі түркі тілдес халықтардың орта ... ... ... ... өмірі, ғылымы, әдебиеті мен мәдени дәрежесі, әдет-ғұрпы, наным-сенімі т.б. жөнінде аса ... да ... әрі ... мол деректер беретін көркем туынды.Ақын қандай адам болып істеуі мүмкін ... ... ... оған өзі ... ... айтады. [2].Бұған қарап, Жүсіп Баласағұнның патша сарайында қандай қызмет атқарғанын емес, сонымен бірге ақын өзіне өте ... ... ... ... ... біліп барып жазғанын да аңғарамыз.. деп ақын түркі тілін айтып ... ... ... бұл ... қарасөзбен жазылған кіріспеде шығарманың тілі жөнінде айтылған мынадай ... бар: ... Қара ... хан ... Қарахан мемлекетінде билік жүргізген дәуірде кеңінен тараған жазба-әдеби тіл кезінде деп те айтылған ... ... ... ... ... тілдерінің қайсы тобына жатқызуға болады деген сауал туады. Бұл жөнінде ... ... ... ... пікір айтылып келеді. Мысалы, С.Е.Малов көне ұйғыр тілінде жазылған дейді, өйткені, шығарманы аударғанда ұйғыр сөздері көп ... [5] ... ... ... ұйғыр тілімен көшірілген; Вена нұсқасы).Ал А.И.Щербак қарлұқ тілінде, Г.Ф.Благова ... ... ... ... ... бұл ... ... тілінде жазылған деген қорытынды жасайды.Ол қалай болған күнде де Жүсіп Баласағұн өз дастанын сол кезде Қашқардан ... ... ... ... ... өлкелер мен уәлаяттарды өзіне қаратқан Қарахан мемлекетінде өмір сүрген түркі тайпаларының бәріне бірдей түсінікті, ортақ тілде жазғаны даусыз. Оның ... ... ... ... ... шығыстанушы-ғалым В.В.Бартольдтың: [6]-деген әділ пікір айтты.Жүсіп Хас Хажиб Баласағұнның, дастанының бүгінгі күнге дейін сақталған үш нұсқасы бар:Біріншісі, Вена ... оны ... ... деп те ... Бұл қолжазба кәзір Венаның Корольдік кітапханасында сақтаулы тұр. Сол үшін оны Вена ... ... Ал дәл осы ... ... ... ... ... бұл қолжазба 1439 ж. Герат шаһарында көшірілген екен. Оны ұйғыр әрпімен ... ... ... - ... Қара Сеиіл [7].Дастанның осы Вена нұсқасының тағдыры қызық. Бұл қолжазба әлде кімдер ... ... ... ... Ал, 1474 жылы ... ... ... алып, Стамбулға әкетеді. Арада 300 жылдай уақыт өтіп, 1796 жылы Австрияның белгілі ғалымы Иосиф фон ... - ... ... дипломатиялық жұмыста жүрген кезде біреуден осы қолжазбаны ... ... оны ... ... ... ... ... Каир нұсқасы. Бұл қолжазба араб әріпімен көшірілген. Оны Каирдағы бір кітапхананың сирек кездесетін қолжазбалар қорынан 1896 ж. неміс ғалымы Б.Мориц ... [8]. ... орыс ... ... ... ... академиясының Азия музейі үшін Каир нұсқасының бір данасын көшіріп алады. Казір бұл қолжазба Ресей ... ... ... ... ... бөлімшесінде сақтаулы тұр.Үшіншісі, Наманган нұсқасы. Оны 1913 жылы А.В.Валидов Өзбекстанның Наманган шаһарынан тапқан еді [9]. дастанының араб әріпімен көшірілген ең ... ... осы ... ... ... ... академиясының Әбу Райхан Әл-Бируни атындағы шығыстану институтында ... ... енді ... ... ... ... ... Каюм Каримов Наманган нұсқасы бойынша ұзақ жылдар бойы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп, 1971 жылы дастанды казіргі өзбек әріпі негізінде транскрипция ... оны ... ... ... жеке ... етіп басып шығарды.Әрине, жоғарыдағы аталған үш қолжазбаның әр қайсысының өзіндік ерекшеліктері, яғни әрбір қолжазбаның өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Сондықтан, ... үш ... да ... ... зерттеп ғылымға негізделген толық мәтінін жасап шығу үшін көп еңбек сіңірді. ... ... ... рет ... бетінде хабар беріп, оның нұсқасының бір бөлігін 1823 жылы журналында бастырып шығарған ғалым ... ... ... болды [10].Бұл істі кейінірек венгр ғалымы Герман Вамбери қолға алды. Ол дастанның бірнеше тарауын транскрипциялап, неміс тіліне ... оған ... ... ... жасады. Соның бәрін қосып, 1870 жылы жеке кітап етіп шығарды [11].Әйтсе де, мұның бәрі әлі де ... ... ... ... ғана еді. кең ... зерттеу, оны басқа тілдерге аударма жасау саласында келелі ... ... адам ... ... ... ... бұл ... зерттеу, аудару, баспаға әзірлеу істерімен 20 жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... аударып, баспасөзде шетінен жариялай бастады. Алайда, осы кезде бұрын белгісіз болып келген Каир қолжазбасының табылуына байланысты В.В.Радлов шығарманы ... ... ... және ... етіп шығару жұмыстарын уақытша тоқтатып қойды. Өйткені алдымен Каир нұсқасының ерекшеліктерін зерттеп біліп алу қажет еді ... ... ... әрі ... ... Асқар Егеубаев (дәстүр, поэтика және аударма мәселелері) деген тақырыпқа ғылыми еңбек жазды. Сондай-ақ, ол ақын ... ... ... ... жақын поэтикалық аудармасын жасап шықты [13].Поэманың кейбір үзінділерінен орыс тіліне бірнеше рет С.Е.Малов аударып шықты. Еркін аудармасы деген ... 1971 жылы ... ... ... ... ... айтылғандай, К. Каримов өзбек тіліне аударды. Р.Р.Арат жоғарыда айтылған үш қолжазбамен үлкен зерттеу жұмысын жүргізе отырып, 1947 ж. ... ... ... ... атты ... мәтінін орыс тіліне С.И. Иванов Москвада 1983ж. аударып шықты [14].Жекелеген бәиіттердің басылымы академиялық дәрежеде академик А.И.Кононов пен С.И.Ивановтың редакциялық ... ... ... 1970 ж. ... ... ... ... өтіп, онда бұл ескерткішті терең зерттеудің ауқымын ... ... ... ... ... ... мәдени орта көлемде алғашқы араб халифатының құрылуымен байланысты зерттеу керек екенін алғаш неміс ғалымы Отто Альбертс [15] ... ол ... ... ... ... ... байланысын, атап айтқанда, оның этика туралы көзқарастарының ұштасып жататыны туралы айқындамасын ұсынды. Сонымен қатар, ... ... мен ... этикасын салыстырып зерттеуге әрекет жасады.Баласағұнның шығармашылығын зерттеуде орыстың шығыстанушы ... ... пен С.Е. ... ... ... ... мен ... ғалымдары С.Э.Бертельс пен А.И.Самойлович, А.И.Кононов және басқалары ... ... ... Бірақ бұл ескерткіш лингвистика, әдебиеттану және тарихи - мәдениет саласында құнды бола тұрса да, шығыстың ойшыл ғалымының ... ... ... тарихи-филологиялық жоспарда жүрді. Ғалымдар еңбектің философиялық тұрғыдан зерттелуін ұлғайтудың қажеттілігі ... атап ... [16]. ... сол кездегі ресми әдеби тіл - араб тілінде емес, түркі халқының тіліндегі бірінші энциклопедиялық еңбек болып табылады. Мұны ... ана ... ... халықтың төл перзенті, шынайы өкілі деп білуге болады. Сол кездегі әлі көшпенділіктен айырыла қоймаған ортаазиялық ... ... ... отырықшы аймақтардағыдай (Мауреннахр, Шығыс Түркістан) билеу саясатын жүргізуге ұмтылу тән болды. Сондықтан да, бұл еңбек көшпелі қараханидтерге түсінікті болу үшін ... ... ... деп атап ... ... [17]. ... тек қана саяси трактат емес, ол сол ғасырдағы әртүрлі ғылым мен мәдениет салаларының да ... да ... Бұл ... ... ... ... ... пайымдауының тереңділігін, адам құқының сол замандағы дамуын көрсетеді. Жалпы ... ... ... кең ... ... ... практикалық өмірдің эстетикалық көзқарасын көрсетеді. Жүсіп Баласағұнның поэмасы түрік ... ... ... ... ... ... еңбек болып есептеледі деп атап көрсетті А.И.Кононов [18]. Поэманың философиялық негізінде мұсылмандық элементтер қалыптасқан деп есептеледі. А.И.Кононовтың айтуынша, Ж.Баласағұнның ... ... ... түрік тілінде жазылған шығармалардың ішіндегі мұсылман идеологиясына негізделген және сол ... ... ... ... ... атты ... ғылыми шығармасын жан-жақты зерттеу казіргі уақыттың келелі мәселесі. Ол орта ғасырлық халқымыздың мәдениетін, ... ... ... ... жол ашады.
Ұйғыр халқының тарихы бізге олардың соғдылардан біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Орта Азия жерінде өмір сүрген мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... алфавиті жасалған.Сондықтан ірі түркологтар көне ұйғыр жазуы соғды жазуының негізінде пайда болған деуі әбден дұрыс.
"Жазулардың ... ... ... чех ғалымы Ч.Лоукотқа :"Түркілер үлкен соғды жазуынан ұйғыр жазуын жасады.бертін келе бұл жазу жалпы түркілік болып қалыптасқан.Оны Түркістан мен ... ... ... ... мен ... ... қолданды" ,-дейді.
Көне ұйғыр жазуын моңғолдар өздеріне икемдеп алған.
Көне ұйғыр жазуы 11-12ғасырларда араб тілімен жарыса қолданылған.
Көне ұйғыр жазуы ескерткіштерінің текстін ... ... көп ... ... ... Баласағұн Жүсіп. .-Алматы,1986.
2. Егеубай А. Жүсіп Баласағұн , Жұлдыз - 1996. №3.
3. Егеубай А. ... ... ... ,1905.
4. ІХ - ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ақын-жырауларының шығармалар жинағы. - Алматы,1971.
5. Қазақстанның ХІ - ХV ғасырлардағы ... жаңа ... ... ... ... - Алматы: Бас редакциясы, баспасы, ISBN ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни4 бет
М.Әуезов – әлем әдебиеті мойындаған тұлға28 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
Қабдеш Жұмаділов6 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Моңғол халқы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь