Жасөспірімдердің тұлғалық дамуының теориялық негізі

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.6

1 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері ... ...7.13
1.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері ... .14.16
1.3 Жасөспірімдердің әлеуметтік психологиялық бейімделуі ... ... ... ...16.24

2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ИНТИМДІ.ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРМЫ.ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жасөспірімдердің тұлғааралық қарым.қатынасының қалыптасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.29
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді.тұлғааралық қарым.қатынасының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.39
2.3 Жасөспірімдердің интимді қарым.қатынасында кездесетін проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40.48
3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ.ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСЫНЫҢ РӨЛІН АНЫҚТАУДАҒЫ ІС.ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫСТАРЫ ... ... ... ... ..49.73

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...74.75

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76.79

Қосымшалар
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестігі. Қазақстанның қазіргі даму кезеңі қоғам өмірінің барлық саласындағы терең өзгерістермен сипатталады. Осыған орай қазіргі заман адамға: өз іс-әрекетіне жауапты болу, әлеуметтік өзгерістер жағдайына тез бейімделе отырып, байыпты шешім қабылдай білу және т.с.с. жаңа талаптар қоюымен ерекшеленеді.
Қазақстан Републикасының дамып келе жатқан елдердің қатарына қосылу мақсатында, қазіргі жасөспірімдердің саналы азамат болып, тұлға ретінде дамуына барлық жағдайларды жасайды. Өркениетті қоғам үшін қымбат қазына – жеке тұлға, оның даму, қалыптасуы мен өмірі десек, бүгінгі жас ұрпақтың осы қымбат қазынаны бағалай білуі аса маңызды.
Сол себептен жасөспірімдердің тұлғааралық қатынастарды қалыптастырудың маңыздылығы да осыдан басталады. «Жасөспірім» - сөзінің мағынасы ішкі дүниенің негізгі тенденциясының дамуын көрсетеді. Жасөспірім шаққа аяқ басқан баланың қалыптасуындағы түбегейлі өзгерістер сана – сезімнің дамуындағы сапалық өзгеріспен анықталады, осының арқасында бала мен ортаның арасындағы қатынас бұзылады. Жасөспірімнің жеке басындағы басты және діни тән жаңа құрылымын оның өзі туралы енді бала емеспін дейтін түсініктің пайда болуы орын алады. Ол өзін ересекпін деп сезіне бастайды, ересек болуға және өзіне жұрттың осылай деп қарауына ұмтылады.
Осы жастағы өзгешелік психолог А.Г. Ковалев биологиялық әсері туралы сұрақты ашып тастамай, соның ішінде психикалық сферадағы жыныстық жетілу жасөспірімнің эмоциялық қалпына беттесуін біз тұтас деп айтсақ, онда оның психикалық кескінін биологиялық фактормен анықтаймыз.
В.Г. Асеева бойынша мектеп жасындағы жетілу немесе басқа сөзбен айтқанда ерте жетілу - адамның туғаннан бастап физиологиялық, психологиялық және азаматтық ересектік жетілу кезеңі.
Мектеп оқушыларының өміріндегі ересектену (14 –15 жастан бастап 17–18 жас аралығында) өте құнды кезең. Осы жаста жасөспірімдердің мектептен оқу процесі аяқталады. Физиологиялық жетілуі баяулап, жыныстық оқдасы ерте жетіледі. Осының арқасында физиологиялық қызметі реттеледі және қан айналымы жақсарады т.с.с. Жасөспірімдердің даму кезеңінде қан тамырларының қан айналу жүйесі күшейіп, сол кезде жүрек ауруы, бас айналуы, қан қысымының көтерілуі жойылады.
Жасөспірім – барлық қатынас жағынан ересек адам деп қарастырады М.Ю. Красовицкий. Бірақ оларды толығымен жетілген адам деп айта алмаймыз, сондай ақ нақты осы жасөспірім шақта тұлғаның әлеуметтік бейімделуі белсенді жүреді. Мектеп пен ата – аналардың жасөспірімдерді, жұмысқа, оқу – танымдық және қоғамдық – саяси іс - әрекеттерге, жанұя жағдайына, азаматтық борышты өтеуге тәрбиелеуде үлкен маңызды мәні жатыр.
Рувинский Л.И., Хохлова С.И. еңбектерінде жасөспірім шақ - бұл қоғамдық жүйедегі көз – қарасқа байланысты дүниетанымның бірінші элементі байқала бастайды, бірақ та әлемге деген көз – қарасын толығымен пайымдай алмайды. Тек жасөспірімдерде философиялық ойлау әрекетінің қанағаттануы мүмкін болса, пайда болады. Бұған арқау болатын түрткі - оқудағы білім, тәртіп пен информация, әдеби оқулықтар және сыртқы ортадан алатын көріністер мен үлкендермен қарым – қатынас.
Ш. Бюллер жасөспірімдік кезеңді фаза бойынша бөліп қарастырады. Негативті фаза пубертодты кезеңде басталады. Негативті кезеңге жасөспірімдердің дамуын қоюға болады. Ал, позитивті фазада өмірге деген қызығушылықтың пайда болуы, адамға деген ыстық сезім, табиғатты түйсіну т.с.с болады. Бұл фазаны жасөспірімдерге қатысты деуге болады.
М.И. Шардаков бойынша жасөспірімдік кезең адамның тұрмыстық құндылықтары ретіндегі заттық дүниеге психологиялық тұрғыда тәуелді болып қалады. Жасөспірім осы өмірге ой жүгірте бастайды. Соның арқасында ол жасөспірімдік ортаға кіреді. Әр затпен дүниеге таңдау жасау арқылы жасөспірім тұтынушыға айналады. Өз иелігіне заттарды жинай отырып әр – түрлі құндылықтарды жинайды. Олар ақыл – ой, адамгершілік әлеуметтік жағынан есейеді.
Жасөспірімдердің әлеуметтік есейуін дамыту болашақ өмірге даярлау үшін қоғамдық тұрғыдан қажет. Мұның өзі күрделі процесс, уақытты талап етеді және жасөспірім ересектерге арналған нормалар мен талаптар жүйесінде өмір сүре бастаса мүмкін болады. Ал бұл дербестік қажетті әр міндетті түрде міндеттер мен құқықтарды ұлғайтумен байланысты. Тек осындай жағдайда ғана жасөспірімдер ересектерге іс - әрекет етуге, ойлауға алуан түрлі міндетті орындауға, адаммен қарым-қатынас жасауға үйрене алады.
Зерттеудің мақсаты - жасөспірімдер арасында тұлғағалық қарым – қатынастың психологиялық аспектілерін теориялық тұрғыда негіздеп, іс-тәжірибеде анықтау.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1.Жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасының қалыптасу ерекшеліктерін анықтау;
2.Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді-тұлғааралық қарым-қатынасының рөлін айқындау
3.Жасөспірімдердің интимді қарым-қатынасында кездесетін проблемалар анықтап, анықталған проблемалардың алдын – алу жұмыстарын жүргізу.
Зерттеу пәні - жасөспірімдердің тұлғалық интимді дамуы.
Ғылыми болжамы - егер, жасөспірімдер арасында интимді тұлғааралық қарым – қатынас көрсеткіштері, психологиялық аспектілері, шарттары, жолдары анықталып, интимді қарым – қатынаста кездесетін проблемалардың алдын-алу шаралары жүйеленсе, онда жасөспірімдердің мінез – құлықтарын басқара алулары және де тұлғааралық қарым – қатынастарын жүзеге асыру жоғары деңгейде көрініс берер еді.
Зерттеудің нысаны: жасөспірімдердің қарым – қатынасындағы интимді-тұлғааралық даму процесі.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздері.
Зерттеудің негізі ғылыми теориялар мен тәжірибенің өзара байланысын анықтайтын әдіске негізделген. Құрылымына және оларды қолдану өрістеріне деген талаптарды анықтайтын философиялық ілімдер жүйесі болып табылады. Салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы-құқықтық талдау әдістері. Социологиялық әдістер пайдаланылып, болжамдар жасау әдістері. Криминологиялық және этникалық-педагогикалық идеялар интерпретациясы қолданылған.
Зерттеу көздері - жасөспірімдер арасында тұлғаралық қарым - қатынастың психологиялық аспектілері, философтардың, психологтардың, педагогтардың еңбектері, нормативтік құжаттар («Қазақстан Республикасының білім туралы заңы», «Қазақстан -2030 стратегиялық дамуының тұжырымдамасы», «Білім» мемлекеттік бағдарламасы) сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының құжаттары.
Зерттеу жұмысының әдістері:
1. Қарым-қатынас деңгейін бағалау тесті (В.Ф.Ряховской).
2. Эмоция тестісі
3. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас деңгейін анықтау тесті
5. В.В.Мегедьдің «Мінездің биоакценттері бойынша махаббаттың түрлерін немесе қатынастарын анықтау» тесті.
Зерттеудің базасы.
Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласының №32-ші жалпы білім беретін мектебі.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, зерттеу бөлімінен және қорытындыдан, әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Аверин В.А. Психология детей и подростков. – Санкт-Петербург: «Ривьера», 1994. – 186 с.
2. Аникеева Н.П. Психологический климат в коллективе. – М.: 1990 – 223 с.
3. Асеев В.Г. Возрастная психология: учебное пособие – Иркутск: 1992 – 359 с.
4. Асеев В.Г. Мотивация поведения и формирование личности. – М., 1997 – 153 с.
5. Андреева Т.М. Социальная психология (Социальные установки). – М., 1998 – 367 с.
6. Анастази А. Психологическое тестирование. – Книга 1. – М., 1995 – 17-31 с.
7. Анастази А. Психологическое тестирование. – Книга 2. – М., 1995 – 70 с.
8. Бурлачук Л.Ф., Блейхер В.М. Психологическая диагностика интеллекта и личности. – Киев, 1978 – 178 с.
9. Артюхова А.И. Ценности – цели подрастающего поколения: /Подростки/ для школы. М., 2001, № 10. – 87 с.
10. Байярд Р.Т., Байярд Джин. Воли беспокойный подросток. – М, 1991
11. Буянов М.И. Ребенок из неблагополучной семьи (записки детского психиатра). – М., 1998. (Какие бывают семьи: психология больного ребенка: 64 с., 72 с., 96 с. Пьянство и дети: 164 с.).
12. Бернс Р.В. Развитие я-концепции и воспитание. – М., 1996. (Воспитание положительного образа «я»: 399 с.).
13. Бодалев А.А. Личность и общие избранные труды. – М., 1993. (Межличностное восприятие и понимание: 265 с.).
14. Бодалев А.А. Психология и личность. – М., 1998. – (Воспитание личности школьника: 152 с.).
15. Божович Л.И. Личность и ее формирование в подростковом возрасте. – М.: Просвещение, 1986
16. Божович Л.И., Благонадежина Л.В. Изучение мотивации и поведения детей и подростов. – М.: Педагогика, 1972
17. Бойко В.В. Трудные характеры подростков. – Санкт-Петербург: Союз, 2002
18. Бэрон Р. Агрессия. – Санкт-Петербург: «Питер», 1999. – 351 с.
19. Валеев Ф.Ф. Диагностика нравственно-психологических особенностей трудного подростка. //Психология. Наука. Образование, 1999. – № 1. – 81 с.
20. Выготский Л.С. Педагогическая психология: М., Педагогика, 1991. – 479 с.
21. Гильбух Ю.З. Психодиагностика в школе. – М.: Знание, 1990
22. Джаламбаева Ш.Е. О сексуальной морали современных подростков //Образец, 2002. №2. – с. 82-87
23. Забранная С.Д. Психолого-педагогическая диагностика умственного развития детей. – М.: Просвещение, 1991
24. Земелева З.А. Агрессивное поведение подростков и личность подростка. – М.: Педагогика, 2001
25. Захарова Л. Самосознание и самооценка подростка //Семья и школа. – М., 1973. – с. 28
26. Захаров А.И. Психотерапия нервов у детей и подростков. – М.: Медицина, 1992. – 213 с.
27. Изард К. Эмоции подростка. – М.: Изд-во Москов. университета, 1980. – 440 с.
28. Иванова Т.В. Психологическое исследование в диагностике, прогнозы и оценка эффективного лечения гошизма у подростков. – Автореферат, Ленинград, 1991. – 20с.
29. Керсанов Н.К. Подкорковые структуры мозга и психологические процессы. – М.: МГУ, 1985. – 118 с.
30. Кле М. Психология подростка (психосексуальное развитие). – М.: Педагогика, 1991. – 171 с.
31. Клевчина М.С. Психодиагностические материалы об изучении личности школьника. – Минск: МГПН, 1990. – 102 с.
32. Козлов Н.И. Формула личности. – Санкт-Петербург: Питер, 2000. – 358 с.
33. Кон И.С. Психодиагностика подросткового периода. М.: Просвещение, 1991. – 255 с.
34. Кон И.С. Психология подростков. – М.: Просвещение, 1991. – 255с.
35. Корсанов Н.К. Психология подростка. – М.: Агар, 1997. – 304 с.
36. Кудрявцев В.Т. Психология развития человека. - Рига, 1999
37. Кузин В.С. Психология подростка. – Киев: Родина, 1990. – 118 с.
38. Куинджи М.Н., Поленова М.А. Влияние школы на состояние здоровья, формирование подростковой функции девочек-подростков // Школа здоровья. М., 1995. № 4.
39. Куприн В.С. Психология подростка. – М., 1997. – 304 с.
40. Лазоцева В.Н. Опыт исследования личностных устремлений подростков. – М.: Педагогика, 1992. – 30 с.
41. Лайтес Н.С. Умственные способности и возраст. – М.: Педагогика, 1997
42. Лебедева Н.Т. Школа и здоровье учащихся. Минск, 1998
43. Леонгард К. Акцентуированные личности. – Киев: Высшая школа, 1990. – 374 с.
44. Личко А.Е. Подростковая психиатрия. – М.: Медицина, 1996. – 416 с.
45. Личко А.Е. Психопатии и акцентуации характеров у подростков. – М.: Медицина, 1991. – 256 с.
46. Лукянова И.И. Базовые потребности возраста как основа развития социальной коллективности у подростков //Психологическая наука и образование. – М., 2001. № 4. – с. 41-47
47. Лукянова А.И. Ценности – цели подрастающего поколения: /Подростки/ Директор школы. М., 2001. № 10. – 87 с.
48. Лысенко В.И. Организация педагогической профилактики патриотизма среди подростков. – Санкт-Петербург, 1999. – 218 с.
49. Максимова Н.Ю. О склонности подростков к аддиктивному поведению //Психологический журнал. М., 1996. № 3. – 149-152 с.
50. Макферлайн А., Макферлан А. Дневник подростка. – М.: Медицина, 1992
51. Матвеева О.А. Помощь в адаптации в средней школе: психолого-педагогическое сопровождение VI-VII классов// Психология, наука и образование. 2001. - № 4., - 47 с.
52. Митина Л.М. Оказание медико-психологической и правовой помощи детям и подросткам, пострадавшим от насилия. – Ярославль, 1996
53. Миханов А. Дети без родителей. – М., Радуга, 1990. – 221 с.
54. Михеев О.И. Методика получения и обработка экспериментальных данных в психолого-педагогических исследованиях: Монография. – М.: Изд-во УДН, 1986. – 84 с.
55. Немов Р.С. Общие основы психологии. Т.2. – М.: Просвещение, 1994. – 572 с.
56. Николаев Г. «Черные дыры» в человеческой душе: Депрессия.//Наука и жизнь. -1999, № 11. – с. 22-25
57. Обухова Л.Ф Возрастная психология. - М., 1999.
58. Петровский А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. – М.: Политиздат, 1982. – 255 с.
59. Петровский А.М. Жасерекшелігі және педагогикалық психология негіздері Алматы 1993.
60. Мухина Т.М. Жасерекшелік психологиясы Алматы 1999.
61. Подхватилин Н.В. Психокоррекционная профилактика подростковой наркозависимости. – М., 2002. 43 с.
62. Прихжан А.Ш. Проблема подросткового кризиса. – Санкт-Петербург, 2000
63. Равич Р. Как справиться с детской и подростковой депрессией?//Народное образование, 2002. № 6. с. 184-192. Заложенные: жестокость в детско-родительских отношениях и ее последствия //Учительская газета. 2001, 22 мая (№ 20). – 216 с.
64. Слуцкий В.И. Коллектив и личность. – М., 1992. с. 84-101
65. Тихомиров О.Л. Мышление подростка. – М.:МГУ, 1984. – 272 с.
66. Трубинков В.И. Психогенетика агрессивности//Вопросы психологии, 2000, № 6. – 123 с.
67. Фельдштейн О.И. Психология современного подростка. – М: Педагогика, 1987. – 288 с.
68. Фридман Л.М. Формирование социальной адаптации школьной молодежи // Журнал «Прикладная психология», 2001. № 6. = с. 18-23
69. Шипицина Л.М. Школа без наркотиков. Книга для педагогов и родителей. – Санкт-Петербург, 2001
70. Эйдемиллер Э.Г. О взаимной оценке характера подростков, страдающих психопатией и психопатотипными расстройствами и их родителях//неврозы, пограничные состояния. – М.: Научно-исследовательский институт им. В.М. Бехтерева, 1972. – 108 с.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе...................................................................................................................4-6
1 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері.......7-13
1.2 Жасөспірімдердің ... ... ... Жасөспірімдердің әлеуметтік психологиялық бейімделуі...............16-24
2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРМЫ-ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жасөспірімдердің тұлғааралық қарым-қатынасының қалыптасу ерекшеліктері..................................................................................................25-29
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді-тұлғааралық қарым-қатынасының ... ... ... ... кездесетін проблемалар.......................................................................................................40-48
3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ РӨЛІН АНЫҚТАУДАҒЫ ІС-ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫСТАРЫ..................49-73
Қорытынды...............................................................................................74-75
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................................76-79
Қосымшалар
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестігі. ... ... даму ... ... өмірінің барлық саласындағы терең өзгерістермен сипатталады. Осыған орай қазіргі заман адамға: өз іс-әрекетіне жауапты болу, әлеуметтік өзгерістер ... тез ... ... ... ... қабылдай білу және т.с.с. жаңа талаптар қоюымен ерекшеленеді.
Қазақстан Републикасының дамып келе жатқан елдердің қатарына қосылу мақсатында, қазіргі жасөспірімдердің ... ... ... ... ретінде дамуына барлық жағдайларды жасайды. Өркениетті қоғам үшін қымбат қазына - жеке ... оның ... ... мен өмірі десек, бүгінгі жас ұрпақтың осы қымбат қазынаны бағалай білуі аса ... ... ... тұлғааралық қатынастарды қалыптастырудың маңыздылығы да осыдан басталады. - сөзінің мағынасы ішкі ... ... ... ... ... ... шаққа аяқ басқан баланың қалыптасуындағы түбегейлі өзгерістер сана - ... ... ... ... ... ... ... бала мен ортаның арасындағы қатынас бұзылады. Жасөспірімнің жеке ... ... және діни тән жаңа ... оның өзі ... енді бала ... ... ... пайда болуы орын алады. Ол өзін ересекпін деп сезіне бастайды, ересек болуға және өзіне жұрттың ... деп ... ... ... ... ... ... А.Г. Ковалев биологиялық әсері туралы сұрақты ашып тастамай, соның ішінде психикалық сферадағы жыныстық ... ... ... ... ... біз ... деп ... онда оның психикалық кескінін биологиялық фактормен анықтаймыз.
В.Г. Асеева бойынша мектеп жасындағы жетілу немесе басқа сөзбен айтқанда ерте ... - ... ... ... ... ... және азаматтық ересектік жетілу кезеңі.
Мектеп оқушыларының өміріндегі ересектену (14 - 15 жастан бастап 17 - 18 жас ... өте ... ... Осы ... ... мектептен оқу процесі аяқталады. Физиологиялық жетілуі баяулап, ... ... ерте ... ... ... ... қызметі реттеледі және қан айналымы жақсарады т.с.с. Жасөспірімдердің даму кезеңінде қан ... қан ... ... күшейіп, сол кезде жүрек ауруы, бас айналуы, қан қысымының көтерілуі жойылады.
Жасөспірім - барлық қатынас жағынан ересек адам деп ... М.Ю. ... ... ... ... ... адам деп айта ... сондай ақ нақты осы жасөспірім шақта тұлғаның әлеуметтік бейімделуі белсенді жүреді. Мектеп пен ата - ... ... ... оқу - ... және ... - ... іс - әрекеттерге, жанұя жағдайына, азаматтық борышты өтеуге тәрбиелеуде ... ... мәні ... Л.И., ... С.И. ... ... шақ - бұл қоғамдық жүйедегі көз - қарасқа байланысты дүниетанымның бірінші ... ... ... ... та әлемге деген көз - ... ... ... ... Тек жасөспірімдерде философиялық ойлау әрекетінің қанағаттануы мүмкін болса, пайда болады. Бұған арқау болатын түрткі - оқудағы білім, тәртіп пен ... ... ... және ... ортадан алатын көріністер мен үлкендермен қарым - қатынас.
Ш. Бюллер жасөспірімдік кезеңді фаза бойынша бөліп ... ... фаза ... кезеңде басталады. Негативті кезеңге жасөспірімдердің дамуын қоюға болады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... адамға деген ыстық сезім, табиғатты түйсіну т.с.с болады. Бұл фазаны жасөспірімдерге қатысты деуге болады.
М.И. Шардаков бойынша жасөспірімдік кезең адамның ... ... ... ... ... ... тұрғыда тәуелді болып қалады. Жасөспірім осы өмірге ой жүгірте бастайды. Соның арқасында ол жасөспірімдік ортаға ... Әр ... ... ... жасау арқылы жасөспірім тұтынушыға айналады. Өз иелігіне заттарды жинай отырып әр - ... ... ... Олар ақыл - ой, ... әлеуметтік жағынан есейеді.
Жасөспірімдердің әлеуметтік есейуін дамыту болашақ өмірге даярлау үшін қоғамдық тұрғыдан қажет. Мұның өзі күрделі ... ... ... ... және жасөспірім ересектерге арналған нормалар мен талаптар жүйесінде өмір сүре бастаса мүмкін болады. Ал бұл ... ... әр ... ... міндеттер мен құқықтарды ұлғайтумен байланысты. Тек осындай жағдайда ғана жасөспірімдер ересектерге іс - әрекет етуге, ойлауға алуан түрлі міндетті ... ... ... ... ... ... ... - жасөспірімдер арасында тұлғағалық қарым - қатынастың психологиялық аспектілерін теориялық тұрғыда негіздеп, іс-тәжірибеде анықтау.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1.Жасөспірімдердің тұлғааралық ... ... ... ... ... ... интимді-тұлғааралық қарым-қатынасының рөлін айқындау
3.Жасөспірімдердің интимді қарым-қатынасында кездесетін проблемалар анықтап, анықталған проблемалардың алдын - алу жұмыстарын жүргізу.
Зерттеу пәні - ... ... ... ... ... ... - егер, жасөспірімдер арасында интимді тұлғааралық қарым - қатынас көрсеткіштері, психологиялық аспектілері, шарттары, жолдары ... ... ... - ... ... проблемалардың алдын-алу шаралары жүйеленсе, онда жасөспірімдердің мінез - ... ... ... және де тұлғааралық қарым - қатынастарын жүзеге асыру жоғары деңгейде көрініс берер еді.
Зерттеудің нысаны: жасөспірімдердің қарым - ... ... даму ... ... ... және ... ... негізі ғылыми теориялар мен тәжірибенің өзара байланысын анықтайтын әдіске негізделген. Құрылымына және ... ... ... ... ... анықтайтын философиялық ілімдер жүйесі болып табылады. Салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Криминологиялық және этникалық-педагогикалық идеялар интерпретациясы қолданылған.
Зерттеу көздері - жасөспірімдер арасында тұлғаралық қарым - ... ... ... ... психологтардың, педагогтардың еңбектері, нормативтік құжаттар (, , мемлекеттік бағдарламасы) сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының құжаттары.
Зерттеу жұмысының әдістері:
1. ... ... ... тесті (В.Ф.Ряховской).
2. Эмоция тестісі
3. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас деңгейін ... ... ... ... ... Қазақстан облысы, Семей қаласының №32-ші жалпы білім беретін мектебі.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі ... ... ... және қорытындыдан, әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
1 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
XVII - XVIII ... ... ... ... дамуы өзінше бір, жеке даму кезеңі болып шықпаған. Бұл жасөспірім шақтың даму процессінің аяқталуы жыныстық дамуы мен байланысты болады, ... ... ... ... өз ... ... құрумен жалғастырған, бұндай жағдайлар қыз балаларда кездескен. XVIII ғасырда көптеген ұл балалардың жасөспірім шағы ... ... ... ...
Енді шетел психологтарының зерттеулеріне келсек - Арнольд Гейзель, Е.Эриксон, М.Мид, С. Холл, Р. ... К. ... пен ... ... ... ... ... жұмысы бұл жасөспірімнің өсіп дамуы. Ол жасөспірімнің психологиясын, физиологиясын, антропологиясын, әлеуметтік дамуы, жыныстық ... ... ... ... Бұл ... ... рет 1904 жылы ... шыққан. С.Холлды жасөспірім психологиясын деп есептеген. Ол осы еңбегін деген ат ... ... ... бұл ... XVIII ғасырдағы неміс әдебиеттеріне теңеген. С.Холл өзінің ... ... ... ... жәнеде жасөспірім кезең ол адам өміріндегі тарихи ... ... ... осы ... ... ... ... конфликті жағдайлар, жыныстық толысу, физиологиялық жағына өзгерістер болады.
Р.Бенедикт - биховиаристік ориентацияны зерттеп нәтижесін шығарған. Ол жасөспірім психологиясы әр ... ... ... ... байланысты өзгеріп, дамып отырады деген. Ол Европа қаласындағы Боас ... ... ... пайдалана отырып, ғылыми зерттеуін жүргізген. Жасөспірімнің психологиясын мәдени ортада зерттеп Американ жасөспірімдерңмен салыстырған. Осымен ... ол ... ... Америка, Африка, Мексика және Жаңа Гвини елдеріндегі жасөспірімдерін зерттеген.
Ал енді Р.Бенедикттің әріптесі М.Мид (1901 - 1978) ол Амеркан ... ... ... ... психологиясын әлеуметтік тұрғыдан көп зерттеген. Ол жасөспірімдік даму кезеңін 1928 жылы Самоа және Адмиралтейства аралығанда және 1930 жылы Жаңа ... ... осы ... ... ... ... ... қандайда бір кризис ретінде көрінбеген. Оларды өмірлік ритмі бойынша жасөспірім ересектердің өміріне жеңіл және ... ... ... ... ... қыз ... жыныстық жест туралы ештеңе білмеген, ал кезеңде оынмен жасты Американ қыз бала бұл жайлы бәрін түсініп отырған. Аралды ... ... ... өзін - өзі ... үшін жағдай (проблема) болмаған (мамандық, әлеуметтік, моральдік). Осы М.Мид зерттеуін қортындылай келгенде аралды ... ... ... ... - ... ... ... бір қиыншылық қысымдар болмаған. Ал Америка елдеріндегі жасөспірімдер үшін бұл шақ өте күрделі ауытқушылық мінез - құлық ... ... ... ... ... ... өзінің ғылыми жұмысын 8 түрлі стратегияға бөлген. Жасөспірім шақтағы мінез - ... ... 5 ... ... ... Осы стратегияды ол былай деген: Егерде болашақ жасөспірім қатынасын меңгере алмаса онда ол ... ... ата - ана ... үшін және ... да бір өмірлік іс - әрекетпен айналысуы мүмкін емес. Е.Эриксон ... даму мен ... ... ... ... ... ол мынанда бағыт берген - индивдтің өзіндік бағытта дамуы ол ... ... және ... ... ... Егер ұл ... әкесінің арасында қарама - қайшы қатынастар болса онда бұл жасөспірім шақта ... ... ... тұжырыммен өз стратегиясынның 5 бөлімін қорытындылаған.
Осымен қатар ... пен ... адам ... ... тек ... фаза және ... сана - ... фазасы ретінде қарастырмау керек деген. Адамның өзіне - өзі деген қатынасы шынындада материалды, сол себебті оның ... және ... сана - ... іс - әрекетіне деген қатынасын бөліп шығаруы керек, және де өмірлік іс - ... ... ...
Арнольд Гейзель жасөспірімнің даму жолын 50- жылдары қарастырған. Ол жасөспірімнің ... - ... ... ... жас ... ... 10 мен 16 жас ... алған. Сбебі осындағы ең алғашқы 5 жыл жасөспірім үшін ауыр ... ... ... 1. ... ... бойынша 10-16 жас аралығындағы жасөспірімдердің мінез-құлқы ерекшелігінің дамуы.
10 жас
Салмақтты, сенгіш, ата - ... тең. Сырт ... көп ... ... күделікті өмірдегі жағдайларды жеңіл қабылдайды.
11 жас
Импупильсивті көңіл - күйі тез арада ауысады, ата - анасына қарсы шығады, құрбы - ... ... тез ... ... ... ... көрінеді, әлемге деген қатынасы позитивті, сырт бейнесіне көп көңіл бөле бастайды.
13 жас
Ата - анасына ... ... - ... ... бастайды. Әр қашанда бір нәрсені ұнатпай тұрады. Өзіне достарды таңдай бастайды.
14 жас
Экстроверсия, белсенді қарым - қатынасшыл, өзіне - өзі ... ... ... ... ... ... болады. (Мысалы: ұл баланың қызға). Өзін - өзі жақсы адаммен салыстырады, еліктейді.
15 ... ... ... ... ... өзін - тәрбиелейді, жаман жағдай болса соған тез көңіл аударыды және сол үшін ... ... ... - ... өзін - өзі іштей тәрбиелейді, өмірге ризашыл болып ... ... ... ... ... ... - қатынаста жеке ... ... 9 ... ... Қоғамдық ортада дамуы.
* Көңіл күйі және күн тәртібі.
* Эмоциясы.
* Өзіндік сана - сезімі.
* Өзіндік қарам - ... ... ... ... ... ... көз ... дамуы.
Осы көрсетілген белгілер арқылы жасөспірімнің болашағына болжам жасауға болады, бірақ болжам жасау алдында жасөспірімнің неше жаста екендігін білу ... және ... ... ... ... кең ... жүргізуі керек. 1950 жылдары Арнольд Гейзельдің Институтында бұл зерттеулердің теориясы жүзеге аспады, себебі олардың алдына қойған мақсаты нәтиже бермеді.
Ресей психолог ... ... - олар Л.С. ... ... ... Л. ... ... Выготский өз кезінде жасөспірімнің жеке басының дамуы ең алдымен оның ... ... ... байланысты болып келеді деген. Себебі жасөспірім шақта қандаи қиыншылықтар болмасын ол ең алдымен оның физиалогиалық ерекшелігіне келіп ... ... ... ... ... ... жоспарлап орындағысы келгенмен оының өмірге деген шынайы көзқарасы пайда болды. Ол осымен қатар өзінің жеке басының маргенальді ... бар ... ... Бұл ... ... өзін - өзі балалар ортасына жатқызбауы және осымен қатар өзінің әлі ... емес ... ... Жасөспірімнің маргенальді мінез - құлқы мына ... ... ... ... мен ... және ... мен агрессивтілігі (конфликтілігі) қоршаған орта адамдарымен тез арда конфликтіге түсуі, біреуге баға ... ... ... ... ... осы ... Л.С. Выготский көбінесе өзінің зерттелу жұмысында жасөспірімнің ... ... көп ... аударған. 1920-шы жылы психолог Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша жасөспірім кезеңіне ... ... ... ... ... қарастырылған. Бұл теориялар қазіргі заманда мәнді болып келеді. Кең түрде ... ... 3 ... тұрғыда қарастыруға болады.
1) Биогенетикалық биологиялық процес негізінде және дамудың басқа да процестері қарастырды.
2) Социогенетикалық тұрғы тұлғаның өмір барысында алдына ... ... мен ... ... ... ... ... бекітеді.
3) Психологенетикалық - өзіндік даму негізіндегі психика процестерінің қызметтерін ... етіп ... ... ... дамуын зерттеуші Ж.Пиаже (1932 -1969) болған. Ж.Пиаже бойынша бұл кезеңде жасөспірім шақтағы балада нақты бір ... ... ол ... да бір ... ... орындауға ынтасы дамиды. Сынау формаларының гипотетикті - дедуктивтісі дамиды. Осы Ж. Пиаженің ... ... ... ... ... ол жасөспірімнің дамуын негізгі 3 моральді сынауды бөліп шығарған.
1. Моральға дейін бұл кезді балалар ... ... ... Тек ... ... ... Бұл жасөспірім шаққа дейінгі кезең.
2. моральді деңгейі. Бұл 10 - 13 жас аралығындағы ... ... ... ... ... ... моральдің деңгейі дегеніміз өзіндік моральді принципті шығару. Берілген ... тек 13 - 16 жас ... ... ... шақ ... бұл деңгей тек 10% жасөспірімдерде ғана болуы ықтимал.
Д.Б.Эльконин 11-17 жас аралығындағы жетілу ... 2 ... ... ... 11-15 жас кіші ... ... яғни ... қатысты. Мұнда жеткіншек әр жақты қарым-қатынасқа түсуге үйренеді. Ал 15-17 жас ... ең ... ... ... ... ... танымдық-кәсіби қызы-ғушылықтары артады. Эмоция мен психосексуалды дамуы жағдайына ... ... құру ... бұл жаста қарастырылмайды.
К.Юнг бойынша осы жас дағдарыс кезеңі. Шынайы өмірдің талаптарына ... ... сай ... орын ...
Л.Ф.Обухова психологиялық зерттеулерінде жасөспірім тұлғасының ерекшелігі психологиялық жаңа құрылымдардың түп тамыры, жеткіншек жаста қалыптасып қойған туындысы ... ... ... жеке тұлғасына деген қызығушылықтың күшейуі, сыншылдықтың көрінуі - ... ... ерте ... ... сақталады, бірақ, олар мәнді өзгерістерге ұшырап, саналы түрде бейнеленеді. Ең негізгі мәнді өзгеріс ... ... ... ... Оның ... ... болып, өзіндік рефлексиясының күштілігі табылады. Яғни, өзін - өзі тануға, бағалауға, өз мүмкіншіліктері мен қабілеттіліктерін білуге талпынысы ... , , , , - міне осы ... ... ... ... өте ... әсер етеді. [58]
Психолог В.А.Крутецкийдің бекітуі бойынша жасөспірімдердің жетілуі жеткіншектерге қарағанда жоғары деңгейде. Жеткіншектердің айқын ... ... ... ересек адамдарға келеді. Оларға қарағанда жасөспірімдердің ортаны бөлек олардың басқаға ұқсамауы және құр-былыстарымен ересек адамдардың ... ... ... әр ... ... өз - өзін көрсетуі және өзінің өзіндігін бекітуі тән. Жасөспірім кезеңі жалпы тұлға болып дамуындағы маңызды фаза. ... жеке басы ... аса ... факторы - оның өзінің ауқымды әлеуметтік белсенділігі. Ол белгілі бір үлгілер мен игіліктерді ... ... және ... ... ... жеке басы мен өзінің болашағын және ниетін, мақсаты мен міндетін жүзеге асыру әрекеттерін жобалау ... ... ... зерттеуші неміс философы мен психологы Э. Шпрангер болды. Ол 1924 жылы жасөспірім кезең психологиясы деген еңбекті ... ... Ол ... ... ... ... келеді. Э. Шпрангер жасөспірім кезеңін толық қарастыра отырып, жас кезеңді қыз балаларды 13 - 19 жас, ұл ... 14 - 21 жас деп ... Ол ... - ... мазмұны болып табылатын сипатталады. Э. Шпрангер ... ... ... - ... ... ... Э. Шпрангер бойынша жасөс-пірімдік кезең мәдениет деңгейіне өсу жасы. Ол психикалық даму жеке даралық психиканың осы дәуірде обьективті және нормативті ... өсуі деп ... ... ... ... ... ... даму деңгейінің үш типін бөліп көрсетеді:
1) Өткір ашулы ... ... ... Ол ... ... ... ... уайым - қайғыға түседі, түп тамырында оның жаңа өзіндік пайда болады.
2) Өте баяу, ақырын, жайбасар тұлға. ... ... ... ... жеке ... ешқандай өзгеріс енгізбей аяң басумен сипатталады.
3) Жасөспірім белсенді және саналы түрде өзін ... өзін - өзі ... ... ерік - ... ... ішкі ... ... жеңеді, бұл өзіндік бақылау мен өзіндік мінез-құлқы жоғары деңгейдегі адамға тән. Бұл жастағы ең басты жаңа құрылым - Э. ... ... ... ... ... ... өзінің жеке даралығы саналы түрде түсінуі, тұлғаның өзіндік анықталуы. ... ең ... ... ... ... ескерсек, оның мәдениетпен және тарихпен тығыз байланысты екенін айтып ... жөн ... ... ... тұлғаны тек қоғамда қабылданған нормаларды ұстанумен ғана емес, сонымен қоса белгілі бір топтарға, ұжымдық және қоғамдық құндылықтарға бағытталғанымен ерек-шеленеді. ... ... ... ... және оған ... ... ... Психологиялық тұрғыда өзіндік анықталған тұлға - бұл өзінің нені қажет ететіндігін (мақсаты, өмірлік жоспары, идеясы) саналы ... жеке бас және ... ... қолынан не келетінін субьект. Аталған элементтердің тұлғаның өзімен байланыстыруы оның нақты қылықтары мен мінез - ... ... ... оның іс - ... ... ... ... мазмұнын анықтайды. Өз мүмкіндіктерін ашу процесі, қоғам, топ ... ... ... ұжым шеңберінде белсенді іс - әрекет етеді. Осы себептен өзіндік анықталған тұлғаның көрсеткіші ретінде тек субьектіні қабылдау әлеуметтік ... іс - ... ... ... ... жаңғыртуға ғана емес, сонымен қоса шынайы іс - әрекеттің көрсеткіші болып табылады. Э. Шпрангер, ... - сана ... ... ... ... ... ... зерттеуге бастауы деп санады.
Э.Штерн жасөспірімдік кезеңді жеке тұлғаның ... бір ... деп ... ... қай ... болмасын, барлығының орталық мәселесі, оның ойынша адам тұлғасының мәселесі болу керек. Өтпелі кезең тек ғана ой мен ... ... пен ... ғана емес, сонымен қатар әрекеттің ерекше бейнесімен сипатталу қажет дейді. Жасөспірім кезеңнің негізгі ерек-шелігі - дамудың бар жақтарын ... Осы ... ... өз ... өмірге деген дайындығымен анықталады. Мұнда жасөпірімнің дүниетанымы, кәсіби іс - әрекетті таңдауы және ... ... ... ... ... ... әсерінен тұлғаның қоршаған адамдармен қатынас жүйесі және өзіне ... ... ... Осы әлеуметтік позицияның әсерінен оның қоғамдық пайдалы іс - әрекетке, оқуға деген қатынасы өзгереді. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... кезең жасөспірімнің үлкендермен мінез - ... ... ... ... ... ... өз ... бар, жасөспірімдер үнемі өз жетістіктерін өсіріп, кемшіліктерін азайтып отырады. Өз құрдастарының арасында болуға ұмтылыс, оларды белсенді түрде үлкендер ... өзі ... ... келетін адам іздейді. Бұл жерде идентификация туындайды. Жасөспірім тұлғасының индиви-дуалды дамуы мен қалыптасуы ... ... ... ... ... яғни ... ... әрекеттесу нәтижесінің арқасында болады. Жас есейе келе адам психологиялық дамуында әлеуметтік фактордың әсері күшейе түседі. [3]
Биогенетикалық концепциясының неміс өкілдері "Конституционная ... ... ... ... ... негізінде, тұлға типолониясының басты проблемасын жасады. Адамның физиологиясы мен дамуының арасында ... ... бар ... ... барлық адамдардың екі түрі болатындығын көрсетті. Бірінші бағытқа циклоидты: көңіл күйі ауыспалы, тез ... ... ... ал 2 ... шизоидты тұйық қатынасқа түспейтін эмоционалды тырыспа адамдар. Н. Кречмер мен Конорадта осыған байланысты жеткіншектерді циклоидқа, ал жасөспірімдерді ... ... ... ... ... ... ... алдында ұзақ мерзімді жүреді. В.Целлерді "Конституция и развития" - ... ... бала дене ... ... ... ... ... өзін сезінуі психологияның және самотинзалық өзара байланысуы айтылады. Биогенетика өкілдері психиканы және физиологияны дамуын өзара тәуелділігі бағыты қатты қызықтырады. А. ... ... "өсу мен ... ... ... ... ... интеграциясы мен дифференциациясы мағынасын білдіреді. Гезел қандай болмасын индивидті мәдениетке оқыту мен ... оның ... ... орын ... ... деп ... ... ересектікке өтуі. Гезел бойынша 11 мен 21 жас аралығын ең маңызды жас мөлшері. 15 жас ... ... ... ішкі жан ... ... тәуелсіздік, өз-өзін ұстамдылығы, өз - өзін тәрбиелеу мен өте сезімтал болады. 16 жаста қайтадан салмақтылық пайда бола бастайды, ішкі жауапкершілігі ... ... ... ... тез ... ... бағыт бағдар жасайды.
Биогенетикалық тұрғыға қарама-қайшы социогенетика. Ол жасөспірімнің құрылымын ... ... ... мен қарым-қатынас жасау арқылы анықталады. Социогенетикалық тұрғыда ... ... ... ... айта ... жөн. Адамның мінез-құлық, жүріс-тұрыс қызметінің бір жағы тұлға екінші жағынан оны қоршаған орта, бірақта да тұлға қасиеті мен ... орта өте ... ... ... ... ... кезеңдегі ең маңызды процесс тұлғаның өмірлік әлемінің кеңейуі, қарым-қатынас жасайтын ортасы, өз үйренген топ және адамдарға қатысты. ... ... ең ... ... ... қара-стырумен. Баланың әлемінің ересекке ауысуында. Жасөспірім толығымен алдың-ғысына да соңғысына да жатпайды. Бұл ең негізгі қоғам жағдайы мен ... ... ... ... ішкі ... Бұл ... мен ... көп болған сайын балалық пен ересектік шекарасының ... ... ... ойыстай бастайды. Левин концепциясының мәнділігі ол жасөспірімді әлемдік психологиялық деп ... ... ... ... әлеуметтік жағдайда байланысты өзгеруі. Левин теориясына түзеу жасаған англиялық психолог Д.Бомберам айтуынша жалпы "Био" және социогенетикалық тұрғыда жасөс-пірімдерді ең ... ... ... ... ... қарасырады. Д.Бамберам осы екеуінің арасындағы психогенетиканы жазады; ең алдымен психикалық даму процесін алдына қояды, ... үш ... ... ... ... ... мен мінез-құлық, жүріс-тұрыс жайлы ол психодинамикалық концепция деп атады.
2) Интеллектуалдық және таным қабілеттеріне байланысты-"когнетивті" яғни ... ... ... болып бөлінеді.
3) Тұлғаның біртұтастай дамуына "персонологиялық"- яғни персоналды деп соңында ... ... ... ... теорияның басталуы өкілі танымал американ психологы Э. Эриксон философия-методологиялық ұстамын Фрейдтік психоанализ ... ... ... З. ... ... ... ең ... қозғалыс күші тұлғаның биологиялық жыныстың қызығушылығы (либидо) дәлірек айтқанда психосексуалды ... ... ... ... белгілі мөлшерде биология мен поксексуалдықтан ауытқыды. Эриксон барлық өмір циклін сегіз фазаға ... ... Оның ... болашақта дамудың қолайлы, қолайсыз жағын шешетін ерекшелік. ... ... ... адам ... өмір ... мәнділікті іздейді, өзінің біртұтастылығын игеруге талпынады, басқалар арасында өз орнын табуға тырысады.
1.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы өзгешеліктері
Жас шағы ... ... шақ ... ... ... ... басталуымен аяқталатын даму стадиясы деп анықталады. Алайда бірінші шегі физиологиялық, екінші әлеуметтік шек ... ... осы ... өзі құбылыстың күрделілігі мен өлшемділігін көрсетеді.
Жасөспірімдіктің көптеген теориялары бар. Биологиялық теориялар нақ өсудің биологиялық ... ... ... басым болды деген оймен жасөспірімдікті алдымен организм эвалюциясының белгілі бір кезеңі деп қарайды. Психологиялық теориялар психикалық эвалюцияның заңдылықтарына, ішкі дүние мен ... ... тән ... ... ... ... теориялар жасөспірімдікті психосексуалдық дамудың белгілі бір кезеңі деп біледі. Көрсетілген теориялар жасөспірімдікті алдымен индивид ... жеке ... ... ретінде ішкі процесс тұрғысынан қарайды. Бірақ бұл даму әр түрлі әлеуметтік және мәдени ортада әр келкі болып ... ... ... ... оны ... социолизацияның белгілі бір кезеңі, тәуелді балалықтың ересектіктің дербес те ... ... көшу деп ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық факторлар мен дамудың ішкі заңдылықтарын есепке ... ... ... ... деп ... Бұл ... ... өйткені психофизиологиялық дамудың қарқыны мен фазалары әлеуметтік толысу мерзімімен әр кезде үйлесе бермейді. Акселерацияның, дене күшінің жедел ... ... ... балалар тез және бйлары екі-үш ұрпақ бұрынғыға қарағанда, орта ... екі жыл ... ... ... ... да екі жыл ерте ... ерте ... Физиологтар екінші жыныстық белгілердің шығуына қарай бұл процесті үш фазаға препубертаттық, ... және ... ... ... ... ... ... қатысты психология әдетте жеткіншектік жасты (балаң жастық) алғашқы екі кезеңмен байланыстырады.
Акселерацияға байланысты жеткіншектік кезеңнің ... ... де, ... ол енді 14-14,5 ... ... Жасөспірімдік тиісінше ерте басталады. Бірақ дамудың бұл кезеңінің нақты мазмұнын алдымен әлеуметтік жағдайлар анықтайды. Жастардың қағамдағы орны, ол ... ... ... ... және ... ... факторлар осы жағдайларға тәуелді.
Балаң жасөспірімдік (14,5-17 жас) бұл күрделі кезеңнің басталуы ғана. Ал, оның негізгі ... ... ... дамуы, Балаң жастық - адамның дене дамуының аяқталатын кезеңі. Бойдың ұзаруы жеткіншек кезеңге қарағанда баяулайды. Қыздардың ... ... орта ... 16 мен ... арасында болады (ауытқу плюс-минус 13 ай), жігіттерде 17 мен 18-дің арасы (ауытқу плюс-минус 10 ай). Салмағы артады, ... ... ер ... ... ... ... есесін толтырады. Бұлшық ет күші өте тез өседі: 16 жаста ер бала 12 жастағысынан бұл тұрғыдан екі есе асып ... ... даму ... ... мен ... көбі бұл ... постпуберттық кезеңде болады. Көп тараған түсініктерге қарамастан, жыныстық толысудың мерзімі нәсілдік және ұлттық ерекшеліктерге, климатқа байланысты ... Оның ... ... ... айырмашылықтар мен басқа да әлеуметтік-экономикалық факторлар ықпал етеді. Мұның үстіне орташа статистикалық норманың жеке физиологиялық нормамен үйлеспейтінін ескеру өте ... ... ... ... ... ... ... мерзімдерден көп озық не қалыңқы дамиды. Қарқынның бұл вариациялардың ... ... ... ... онай бола ... ... ... жағдайы. Жасөспірімдік шақ бала мен ересектің арасындағы аралық жағдайда болады. Баланың жағдайы олның ... ... ... бұлар оның өмірлік іс-әрекетінің басты мазмұны мен бағытын белгілейді. Баланың атқаратын рөлі ересектердің рөлінен сапалық тұрғыда өзгеше болады және екі жағы да мұны анық ... ... ... ... ... ... жастарда әлеуметтік рөлдер мен мүдделер диапазонының сандық ұлғайюы ғана болып қоймайды, ... ... да ... ересектік рөлдер бірден-бірге көбееді, осыдан келіп дербестік пен жауапкершілік өлшемі шығады. 16 жасында паспорт алады. 18 ... ... ... мен ... ... ... Жасөспірім қылмысты істер үшін жауап беретін болады. ... бұл ... ... ... ... бәрі де мамандық таңдау туралы және т.б. ойлайды. Алайда жас өпірімде ересектер статусының ... ... оның ... ... ... жақындататын тәуелділік белгілері әлі сақталады. Материалдық жағынан жоғары класс оқушысы әлі ата-аналар қарауында. Мектепте ... бір ... ... ... сен ... ... десе, екінші жағынан, одан үнемі тіл алуды талап етеді. Бұл мектептен басқа жерлерде де байқалады, мұнда 16 ... ... 20 ... да ... ... деп ... ... (бір тұрғыдан ересек деп танитын, екінші тұрғыдан ... және ... ... ... ... ... ... өзінше ұғынылады.
Жасөспірімдік шақтың аса маңызды міңдеттері - мамандық таңдау, еңбек пен ... ... ... ... өз ... құруға әзірлену. Өзара байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы белгілі бір ... ... ... және олардың жүзеге асу мезрімдері жас адамның іс-әрекетінің сипатына тәуелді. Барлығы мектеп оқушылары болатын жеткіншектердей емес 15-17 жастағы жасөспірімдер мен ... ... қоса ... ... ... ... орта оқу орындарының оқушылары болуы мүмкін. Кейбір жасөспірімдер оқуды үнемді еңбекпен ұштастырады. Бұл айырмашылықтар ... әсер ... ... ... мұны ескеруге тиіс.
Ақыл-ой қызметінің ерекшеліктері. Адамның жалпы ақыл-ой қабілеті 15-16 жасқа қарай әдете қалыптасып ... ... оның бала ... ... өсуі байқалмайды. Алайда ол одан әрі жетіле береді. Күрделі интеллектілік операцияларды меңгеру және ұғымдық ... баюы жас ... мен ... ... ... неғұрлым орнықты әрі пәрменді етіп, оны бұл тұрғыдан ересектің іс-әрекетіне жақындатады. ... ... ... ... ... Мүдделердің бағытталуының барған сайын саралана түсуімен қосылып, мұның өзі жастардың ақыл-ой қызметінің құрылымын кіші ... ... ... күрделі де дара сипат беріледі. Қазіргі бар деректерге ... ... ... ... ... гөрі ер ... ... басталып, неғұрлым айқын көрінеді. Қабілеттер мен мүдделердің мамандануы нәтижесінде басқа да көптеген барлық айырмашылықтар неғұрлым ... және ... ... ... ... ... сондай-ақ жоғары класс оқушысының мамандық таңдауға даярлану қажеттігін ескеріп, жоғары класстарда оқытудың даярлығын күшейту қажет, оқушылардың дербестік дәрежесін ... ... ... ... ... мектеп шеңберінде біраз мамандануға мүмкіндік жасау керек (факультативтік пәнде, үйірмелік жұмыс, ... ... ... ... ... ... өзі ... сипаты мен бағытына орасан зор дәрежеде байланысты екені есте ұстау қажет. [60]
Жасөспірімдік - жеке адамның ... мен ... ... ... ... ... ... өз организмі мен сырт келбетіндегі үлкен өзгерістер, ... ... ... ... бала ... әлі ... те ... өмірлік іс-әрекеттің күрделенуі, жеке адамның өз мінез-құлқын үйлестіруге тиісті адамдар ... ... - ... бәрі ... ... жас өспірімдік шақта бағалаушылық-бағдарлаушылық іс-әрекетін күрт арттырады. Әңгіме өз қасиеттерін тану, жаңа білімдерді меңгеру туралы ... да жас адам ... ... ... ден ... да, ... ... саналы түрде жасалған немесе меңгерілген критерилер мен нормалар негізінде құруға тырысады.
1.3 Жасөспірімдердің әлеуметтік психологиялық бейімделуі
Отандық психологтардың ойларынша, бейімделу адам ... ... ... болады, яғни іс-әрекетінде, қарым-қатынасында және өзін-өзі тану барысында көрінеді. А.Н.Леонтьев бейімделудің іс-әрекет аумағын анықталған. Бұнда ... ... ... ... ... және бала өзі жасай алатын әрекет болуы керек, яғни мәдени мінез-құлық үлгісін түсіну, ... ... ... ... ... ... және ... тереңдетті.
Бейімделу әр түрлі факторлардың әсерінен болады - бұл индивидте басқа адамдардың мақсатты бағытталған тәрбиелік әсері, қоғамдық институттар және ... ... ... ... ... ... бұл ... ғылымға кейін енеді және ол өзіндік мазмұнға ие ... ... ... та бұл ... ... ғана ... болған жоқ, өйткені түсінігі үздіксіз жеке ... және оның ... ... ... ... ... ... интерпретациялық үдерісін көреміз. Біреулер үшін - бұл әлеуметтік ... ... ... ... ... әдістер), басқалар үшін - мәдени саланың талаптарына сай тұлғаның моделін қалыптастыру (бұнда ,1930 жылғы теория ... ... ... ), ... үшін - топтағы дайындық.
Бейімделу - лат. ағза мүшелері мен жасушаларының орта жағдайына үйренуі. Бейімделуді индивид пен ... ... ... ... гештальд психология ақыл-ойдың даму теориясы сияқты психологиялық концепцияларда сияқты орын алады. Адамның жағымсыз күшті әсерлері бейімделу олардан ... ... ... синдромы деп аталады. [5]
Жасөспірімдік шақта баланың организімінің жыныстық жетілуімен болады. Осыған орай баланың басқа жыныстық ... ... ... ... болады. Енді тек өз жынысындағы балалармен араласпай басқа жыныс өкіл балаларымен қарым-қатынас іздеп, солармен араласа бастайды. ... ... ... және ... ... ... ... Бірінші физиологиялық жағына тоқтала кетсек: Осыған орай кейбір балалар жасөспірімдік шаққа ерте ... ал ... кеш ... Осы шақта ұл балаларда пубертатный дағдарыс, 11 жаста немесе 13 жаста басталуын осыдан көруге болады. Дағдарыстың басынан бастап бұл кезең ... да және ... де өте қиын ... Сол үшін осы жас ... ... дейді. Яғни пубертатты дағдарыс болған кезде, бала тез өкпелегіш, өте тез ... және ... ... тез ... ...
Егер осындай ждайларға бейімделе алмаса олар дизадаптацияға ұшырайды. Осы кезде ... ... дене ... қыз ... ... ... сүйектері өсе бастайды. Қыз балаларға ұл балалар көз қырын сала бастайды. ... ... ... артуы, кеуде клеткасы шеңберінің өсуі- жеткіншек шақтағы дене ... ... тән ... бұлар күрт өсу деген ерекше терминмен белгіленеді. Осының нәтижесінде баланың пішінімен салыстырғанда жеткіншектің пішіні өзгереді: дененің пропорциясы ересек ... тән ... ... Бас сүйегінің бет бөлігінің жедел жетілуі нәтижесінде бет әлпеті де өзгереді. Сойлегенде дауысысы да ... ... тән ... ... қоса ... болатын жағдай, организмде болып жатқан физикалық және физиологиялық жағынанда, үнемі бейімделіп отыру керек.
Осы ... ... жас ... ... ... 14 ... менің денем болды. Эмоционалды тұрақсыздық жыныстық жетілу ... ... қозу ... ... ұл ... қозуды мойындайды. Қыз балаларда көбінде, индевидтің ерекшеліктер; олардың жартысы да сексуалды сезімді сезінеді, бірақ көбі әлі тұрақталмаған, олар ... ... өзін ... және үйреніш қажеттіліктерін қанғаттанумен байланысты. Ол организмнің ішкі ортасында белсенді қызмет атқаратын ішкі секреция бездері жүйесіндегі өзгерістерге байланысты күрт ... ... ... ... ... ... мен жыныс бездерінің гормондары, атап айтқанда католизаторлары болып табылады. Жыныстық толысу мен дене күші дамуындағы өзгерістердің жаңа ... ... ... ... бірталай маңызы бар. Біріншіден, жеткіншектің өзі анық сезетін бұл өзгерістер оны обьективті тұрғыдан ересекке айналдырады және оның өзінің ... ... ... ... ... ... ... басталуына негіз болады. Екіншіден, жыныстық толысу басқа жынысқа ден қоюдың дамуына, жаңа жаңа түйсіктенрің, сезімдердің, толғаныстардың шығуына себепші болады. ... өзі болу ... жаңа ... мен ... ден ... бұлардың оның өмірінде алатын орны жеткіншек өмірінің кең әлеуметтік жағдайлары мен нақтылы дара жағдайларына, оның тәрбиеленуі мен қарым- қатынасының ерекшеліктеріне ... ... ... бір жайт ол ... ... ... байланысты оларда жаңа физикалық образы қалыптаса бастайды. Осы кезде олар өздерінің сыртқы келбкттеріне көп көңіл бөле ... ... ... ... көп ... ... және артық салмақ немесе арықтығы үшін өзін-өзі көп уайымдатады, бірақ кейбір балалар бұл дағдарысқа тез бейімделуі мүмкін, ... бала ... ... ... ... тіпті неврозға да әкелуі мүмкін. Осындай кезде ата-анасының, жақын туыстарының үлкен ... ... ... өйткені олар бейімделе алмаса дизадаптацияға ұшырауы мүмкін.
Физикалық мен және өзін тану, толығымен жыныстық жетілуге үлкен әсер етеді. Мыс: қыздарда ерте ... ... ... олар ... ... және ... ... болуға бейімделтеді, бірақта қыздар мен ұлдардың жастары бірдей болғанымен, қыз балалар ... ... тез ... ... ... ұл ... физикалық жағынан мықты бейімделген бала, көбінесе спорт жағынан: жүзуге, секіруге өтте тез бейім болады. Ұлдар өсе келе ... ... ... ... ... бойынша бала мен жанұя қатынастары жасөспірімдік кезеңмен жеткіншек кезеңде өте қатты жүреді екен, өйткені балалардың басқа әрекеттерге соның ... ... ... өте ... ... ... ... өте қатал тәртіппен ұстайды және бұл жақсы ... ... ... осы ... балалар көп нәрселерге еліктегіш болып келеді, яғни темекі тарту, араққа бейім болу, нашақорлыққа тез бейімделуі мүмкін. Сол үшін ... ... ... ... ... рөл атқарады. Және көп балалар жанұядан осы себептер үшін қашып кетеді. Басқа жағынан қарасақ жанұя өздерінің жас баларының өз ... ... және ... үйді ... ... ... ... Бұл оңай емес. Өйткені баласы мен ата-анасы өз міндеттерін қайта қарап, бейімделу керек. Кіші балаларға қарағанда жасөспірімдерге көп қолдау жасау ... ... олар ... ... өз ... қадам басып келе жатқандарына бейімделту керек.
Егер ата-анамен жасөспірімдердің арасындағы қарым-қатынас ересектер қарым-қатынасының белгілі бір типі бойынша мазмұнды достық ... ... тән ... ... ... көмек нормаларына сәйкес құрылса, онда ата-ана мен жасөспірімнің қатынасында оған тән қиыншылықтары болмауы мүмкін. Жасөспірімге жанұя тарапынан түсінушілік қажет. Олардың ... ... ... ... құрылуы, ал ынтымақ іс-әрекеттің әр алуан түрлерінде өрістеуі мүмкін, бірақ бұлардың екеуі де бірдей мөлшерде қажет. Ынтымақ ... ... мен ... ... ... іс-әрекетінің жаңа бейімдеулері қалыптасады, олар моральдық-этикалық мазмұны жасөспірімнің әлеуметтік ересектігін бейімделту міндетіне және ересектермен қарым-қатынастың сипатына, оның ... жаңа ... сай ... Нақ осы ... ата-анасына жасөспірімді әр-түрлі істер мен кәсіптерде өзінің көмекшісі және жолдасы жағдайында қоюға, ал ... оған ... әрі дос ... ... ... ... нақ осындай қарым-қатынастар жасөспірімге субъективті тұрғыдан, ал оны тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... ... саны көбейе бастайды. Жасөспірімдер құрбыларынан физикалық, эмоцияналды, әлеуметтік балалық шақ өзгерістерінен қолдау іздейді. Олар ... өз ... ... ... ... өйткені олар да сол жағдайды басынан кешіргені мәлім. Жасөспірімдік жаста әлеуметтік дағдының ... ... ... ... рөл ...
Әлеуметтік құзыреттілік - жаңа достарды табуға және ескі достарды сақтап қалудағы негізгі құраушы ... ... орай ол жаңа ... ... ... мен ары қарай қарым-қатынаста болуға икемделеді. Жасөспірімнің өзіне тән әлеуметтік ... ... ... ... және ... қарым-қатынасындағы бар нормаларға, құндылықтарға, мінез-құлық тәсілдеріне бейімделу болып ... ... ... ... үшін ... құндылыққа ие болады, маңыздылығы соншалық ата-ана, туғандарымен ... ... ... ... ... өзін ... қатарға ығыстырады. Жасөспірім үшін құрдастарымен қарым-қатынасы оның жеке басының қарым-қатынастар ... ... ... ... ол ... ... ... Олар ересектердің де, жолдастарының да, қарым-қатынасмтарына сол ... бір ... ... ... - адамшылық, қадір-қасиет пен силаушылық. Жасөспірім мүдделері қарама-қарсы әр қилы балалар тартымды болатыны жиі кездеседі, аз ба, көп пе ... бойы ... ... ... ... өте кең, бірақ тұрақсыз болуы мүмкін: біршама тығыз болғанымен уақытша қарым-қатынастар орнығады, жақын жолдас іздеу басталады.
Жасөспірім ... ... ... ден ... ... оңай ... өзі де оны өз ... ортақтастаруына ұмтылады. Жолдасымен қарым-қатынастың кейде тартымды болатыны соншалық, жасөспірім онымен бірге өзін бұрын ... ... де ... іске ... ... ... жолдастары мен қарым-қатынас жасау - жасөспірімдердің жаңа мүдделердің пайда болуының қайнар көзі ... ... ... өзі туралы ойлана бастауының ең маңызды стимулы - оның ... ... ... ... келуі және өзіне жақын жолдастар, дос табуға ұмтылуы.
Жасөспірімдік жаста ер балалар мен қыз ... ... ... ... ... ... Бір-біріне ден қоюы, ұнатуға тырысуы, ал осыған байланысты өзінің сырт ... зер ... ... ... ... ... Дене және жыныстық жетілуде қыздар балалардан озып кетеді. ... ... ... ... ... биік әрі ірі ... Тапал болғаннан ер бала өзін кем сезініп, бірталай ... ... Бойы өз ... озып ... қыз бала да осылай күйінуі мүмкін.
Бір полды адам мен интимді қатынас пен ... ... пол ... ... ... жүре бастайды. Бұл көбінесе топ ішінде және 14-17 жастағы балада яғни ... ... ... ... ... ... болады. Үлкейген сайын араласып жүрген орталары да кеңейе ... Қыз бала мен ер ... ... ... ... осыдан басталады. Балалық шақ кезеңінде - фантазия, испытание, топ ішіндегі ашықтық бұл жасөспірімдерге жыныстық рөлді және ... ... ... жаңа ақпараттар жинақтау және базистік бағдарларын құрастыру үшін жиналады. Бірақ олар жақындық яғни сексуалды жақындықты сезінбейді. [22]
Кесте 2. Брюс ... ... ... ... ... кездесетін жеті функция.
1
Әлеуметтену
Қарама-қарсы жыныс өкілдерінің бір-бірін танып, өзара қарым-қатынас орнату.
2
Көңіл көтеру
Қарама-қарсы жыныс ... ... ... ... өз ... ... яғни жаңадан келген қыз немесе жігіт алдында
4
Некелік партнерді таңдау
Өзіне қарама-қарсы өкілмен некелік жарды ... ... опыт ... ... ... ... қажеттілікті қанағаттандыру
6
Жолдасты қатынас
Қарым-қатынас өкілімен дос тауып, сонымен ... ... ... ... ... ... ... сексуалды байланыс орнату
Жасөспірім ересекке үлгі ретінде теңеседі (міндеттерді орындау сапасында және іскерлікте меңгеруде) және оның ... ... ... Ер ... ... 10-11 класстарда ақ әр-түрлі жаттығулар арқылы өздерінің күші мен ерік-жігерін дамыта бастайды. Өзін-өзі тәрбиелеу құралы, спортпен шұғылдануы болады (көбінесе ... ... ауыр ... осы ... ... ... ... теңелмектігі оларға сырттай ұқсауға, олардың өмірімен іс-әрекеттерінің ... ... ... ... ... мен ... праволары мен артықшылықтарына бейімделуге ұмтылуынан, осының өзінде ... ... ... ... салыстырғанда ересектердің ерешелігі мен артықшылықтары көзге анық көрінетіндеріне жетуге, бейімделуінен көрінеді.
Сонымен қорта келе жасөспірімдердің ... ... ... ... ... оның құндылықтарын игереді. Жасөспірімнің дамуы сыңаржақ немесе бірден бірнеше бағытта, әр-түрлі қарқынмен жүреді, ... ... ... ... бір тұрғыда құрылған қарым-қатынастар, еліктеу және тікелей ұқсау өзін-өзі тәрбиелеумен өздігінен білім алу, ересектер мен ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Өзін анықтаудың күрделі проблемаларын жасөспірім жалғыз өзі шешпейді, әке-шешесімен, кұрбы-құрдастарымен, мұғалімдермен бірге, олардың қолдауы жағдайында шешеді.
Жасөспірімнің ... ... ояна ... есею ... ... өзіне қамқорлық жасағанға ауырсынып, әке-шешесімен қарым-қатынасын теңдік негізінде қайта құруға тырысады. Бұл тенденция жасөспірімдік кезде де ... ... ... автономияның нақты дәрежесі мен табиғаты қандай? Жасөспірімдіктің әлеуметтік психологиясына ғылым ретінде жастар қашан, қай ... ... , ... деп пайымдайтын сыңаржақ теориялар көп зиян тигізді. Шын ... ... мен ... ... ... - қатынастары әлеуметтік өзгерістердің қарқыны мен сипаты, семьяның құрылымы, тәртіп сақтау сипаты мен ... т. б. ... ... ... ... бір ... ... Қалыптасып келе жатқан адамның өз ұмтылыс-талапарына тежеу болатын тәрбиелеудің авторитарлық жүйесі іс жүзінде дау-жанжалдар туғызады, ал демократиялық тәрбиелеуде ... ... ... ... ... ... ... елеулі түрде қайта құрылатынын көрмейтін ғалымдардікі де ... ... ... ... балалардың мінез-құлық автономиясы (жасөспірімнің жеке өзіне қатысты мәселелерді өзі дербес шешкісі келетіні және оған праволылығы), эмоциялық автономия (әке-шешесінің дегенімен емес, ... ... өзі ... ден қояр ... болу ... және оны қажетсіну), моральдық және құндылық автономиясы (өз көзқарастары болу правосы мен кажеттігі және осындай көзқарастарының шын ... ... ... деп шектеп, балалар автономиясы туралы мәселені накты тұрғыдан қояды. [45]
Жасөспірімдер бәрінен бұрын, әлбетте, белгілі бір шекте, бос ... ... ... ... ... келеді. Мәселен, калалардағы мектеп оқушыларының көбі бос уақыттарын мектептен де, үйден де басқа жерде ... ... ... ... ... бар. ... әке-шешелері балаларында болған өзгерістерді жете бағаламайтындай, олардың толғаныстарын байыптап қарамайтындай болып көрінеді және көбіне бұлары ... ... та. ... бір әдеп ... өзінен-ақ жоғары класс оқушысының ішкі жан дүниесі әке-шешелері үшін, егер біржола болмаса да, ұзақ ... ... ... -- ... ... ... ... мен қыздардың бірсыпырасы әке-шеше деуден гөрі достарым мен құрбы-құрдастарым деп ... ... Егер ... тұрғысынан жеткіншектік жас неғұрлым қиын болса, балаң жасөспірімдік кез ... ... ... ... балалардың ата-аналарынан психологиялық тұрғыдан жатсынып кетулері жиі кездеседі. Бұл жылдары әкемен өзара қарым-қатынас ерекше күрделіленеді. Еліміздегі және ... ... ... бұл ... да ... балаға әкеден гөрі жақын болатынын көрсетеді. Алайда әке-шешемен қарым-катынаста біраз салқындық болып, оларға айтылмайтын сырлардың шығуы әсте де жатсыну емес. ... ... ... ... ... ... екі жаққа да сондай қажет эмоциялық жылылық пен өзара түсінісудің сақталу-сақталмауы әке-шешенің сезімталдығы мен ... ... ... мен ... ... саласында жасөспірімдер өздерінін автономиялы болу правосын барынша қорғайды. Қейде ерекше болсам ... ... ... түсу үшін ғана ... ... ... айтылады. Бірақ іс жүзінде әке-шешенің ықпалы бұл арада басым болып кала береді. Сән, талғам, көңіл ... ... ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтар әжептәуір. Кейбір тәрбиешілердің шалбардың балағының енін, шаштың ұзындығы мен би ырғағын әкімшілікке басып жөндеуге әрекеттенуі ешкімге кажетсіз дау-жанжалға ғана ... ... ... ... терең проблемаларға -- саяси көзқарастарға, дүниетанымға, кәсіп таңдауға -- келгенде әке-шешенің ... ... ... ... ... дос, ... ... жеңіп кетеді. [15]
Коллективизм және топ өмірі. Балаң жастық -- ... ... ... шак қана ... ... ... ... шақ. Кішкентай жеткіншекке коллективтік өмірге қатысқаны, басқалармен бірге болғаны жетіп жатыр. Жоғары класс окушысы үшін ... ... ... мұны ... ... өзін ... сезінуі, онда белгілі бір бедел мен кұрметке жетуі. Қоллективтегі статустың төмен болуы, ... ... ... құрдастары онша бағаламайтын жасөспірімдердің жеке басын өзгертуге тырысуы ... гөрі ... жиі ... біршама жақсы балаларда да проблемалар туындайды. Кейбіреулері өздерінің беделін жоғары кластарда өздерін ығыр қылып, жеке ... ... ... көрінетін рольдерге (мәселен, кластың сайқымазағы) негіздейді. Бірақ жолдастарының күткен үміті рольді ... ... ... ... ... ... ... ұнаған әрі бойың үйреніп қалған танымалдыққа жете аласың ба? Осыдан бұрын жасөспірімдік кезде топтағы өзінің жағдайына көбіне ... ... және ... ... ... келіп шығады. Жоғары класс оқушысының қарым-қатынас ауқымының ұлғайып, емірлік іс-әрекетінің күрделіленуі нәтижесінде оның өзі соған ... ... соны ... етіп ұстайтын, өзінің құндылық бағдарлары мен өзін-өзі бағалауын салыстыратын топтар мен коллективтердің (референттік топтар) саны көбейеді. Біріншіден, ... ... ... коллективтері (класс, оқушылар ұйымы), екіншіден, бұлар да ұйымдасқан, бірақ мектептен тыс ... ... ... ... ... ... жеке ... процесінде қалыптасатын ресми емес стихиялы топтар мен компаниялар. ... ... ... белгілі бір рольдік тартысты туғызбай қоймайды, сөйтіп адамның алдына қай топқа қатыстылығы неғұрлым маңыздырақ деген мәселе кояды мәселен, спорт қоғамына ... ... ... міндеттердін (бұрын таңдауға тура келетін болса). Әр топтың талаптарының бір-біріне ... ... ... қиындата түседі.
Тәрбие жұмысында көшедегі стихиялы топтар мен компаниялардың ықпалын еске алу ерекше маңызды. Кейбір педагогтар оны елемеуге немесе кездейсоқ нәрсе деп ... ... Бұл ... ... ... ұрпақтың бүкіл өмірін қамтымайды. Сондықтан оны жастардың әр түрлі ұйымдарының -- саяси, ... және ... ... ... ... ... ... бұл ұйымдасқан формалары жастарда мектепте қалыптасатын достар компаниясы немесе көшедегі серіктестіктер секілді ... ... ... ... ... ... түгел баса алмайды.
Кластардағы коллективтердей емес, стихиялы топтарда әдетте әр түрлі жастағы балалар және әлеуметтік құрамы жөнінен көбіне аралас ... ... ... ... да ... ... ... әр қилылығы, оған қоса ұйымдасқан коллективтердегі жоғары кластардағы көбіне ығыр қылатын үлкендердің үнемі бағып-қағуының ... ... ... үшін ... ... ... ... болады. Егер жеткіншектерде стихиялы топтар көбіне мектеп ішіндегі коллективтерді толыктырып, бұлардың екеуінде де лидер болатын балалар бірге ... ... ... жағдай өзгереді. Жасөспірімнің кеше тобындағы беделі оның мектептегі ... кері ... және ... ... қарама-қарсылық елеулі педагогикалық қауіп туғызады. Көшедегі топтарды біріктіретін құндылықтар кейде қарсы әлеуметтік тұрғыда болады, ал оларда басшы болатындарды жақсы ... ... ... ... Мұндай топтар қылмысты топтарға немесе бұзақылар тобына ауысатын жағдайлар кездеседі. Бұл орайда жасөспірімдердің жасқа байланысты конформдылығы өте ... роль ... ... тәуелсіздік алуға тырысып, жасөспірім құрдастарынын қауымынан тірек пен қолдау ... ... оның өзі ... әлі ... ... ... мен психикалық еліктіруге оңай беріледі. Топқа қатыстылық сезімі, әсіресе, егер бұл қатыстылықты қорғауға тура ... ... сол ... өзі ... құндылықтардың мазмұнынан да маңыздырақ болады. деген секілді дәлел ол үшін кез ... ... ... ... оны ... да. ... ... деген өз тобының мүшелері, не өзі-соған еліктейтіндер болып шығады.
2 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРМЫ-ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жасөспірімдердің тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ... бірі - қарым-қатынас мәселесі болып табылады. түсінігі мен тұлғаның қалыптасуындағы қарым-қатынастың ... рөлі ... идея ... ... ... А.Б.Добрович, И.А.Зимняя, Г.В.Казнова, М.И.Лисина, А.В.Мудрик, Л.А.Поварницынаның және т.б. ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.
Қарым-қатынас адамзат өмірінде аса маңызды роль ... ... ... ... ... ... ... мәміле қалыптасып дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың бірі болады. Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім ... ... ... алу, ... ... ... болу ... адамдар арасында сенімді кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше ... жүйе не ... ... әлем және ... ... ... ... арасында келісім, өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, талас-тартыс, қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдісі іске асады.
Тұлғааралық қарым-қатынастың бірлігі мен ... ... ... ... бермей, қарым-қатынастың қызмет түрі ретінде де қарастырылады. Себебі қарым-қатынас, біріншіден, бұл - қызметтің ерекше бір түрі (коммуникативтік ... ... кез ... ... ... асырудың шарты, үшіншіден, арнайы қойылған қызметтің нәтижесі болып табылады. ... ... ... деп атап ... қарым-қатынас адамдар болмысының қажетті шарты болып табылады. Қарым-қатынассыз адамның жекелеген психикалық қызметтерінің, үдерістер мен ерекшеліктерінің, жеке тұлғаның және тұтас ... ... ... мүмкін емес. Кейде , , , және түсініктері өзара байланысты болғанымен, бір-біріне тең келмейді, себебі ... ... ... ... ... қарым-қатынастар, яғни бір адамның екінші адаммен қарым-қатынасы. Тұлғааралық қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... бұл ... ... коммуникативтік жағы ретінде сипатталады. Тұлғааралық қарым-қатынастың екінші жағы - ... ... ... ... - тек сөйлесу үдерісі арқылы ғана емес, істері мен ... ... да ... ... ... ... жағы ... жасаушылардың бірін-бірі қабылдауы болып табылады.
Барлық зерттеуші психологтар (Выготский Л.С., Божович Л.И., Кон И.С. және т.б.) жасөспірімдік ... ... ... ... өте зор ... ... ортақ ойға келеді. Құрбыларымен болатын қарым-қатынастары жасөспірім үшін басқа адамдармен болатын қарым-қатынастарына қарағанда маңызды болып келеді.
Л.И. Божович, егер кіші ... ... ... ... ... ортақ іс-әрекет жататын болса, жеткіншектер мен жасөспірімдерде керісінше іс-әрекеттің қызықтылығы, ортақ қызығушылықтардың болуы кең ауқымда өз құрбыларымен қарым-қатынаста ... ... деп ... ... ... құрбыларымен бірге болумен қатар, олардың арасында өзінің дәрежесінің ... ... ... ... үшін ... ... құрбылар арасында лидер болуға, басқалар үшін танылған, сүйікті, белгілі бір іс-әрекетте беделді болу үшін ұмтылысты, ... ... И.С. ... ... ... жасөспірімнің құрбылар арасында осындай дәрежеге жету, көбіне тәртіп бұзушылыққа, қылмысқа дейін апарады.
Мәлеметтер бойынша, ресми емес ... ... және ... ... ... ... ... қарым-қатынастын болуын, түсінушіліктін, қолдаудың болуын мативация ретінде көреді.
Әдебиеттегі мәліметтер бойынша, барлық жасөспірім қыздары мен ... ... бос ... ... ... ... ... болып келеді. Еркін қарым-қатынас - бұл тек бос уақытты өткізуге бағыттылған ... ... ... өз ойын ашық ... ... ... жаңа ... танысу, кейінен жақын досқа айналуы, яғни интимді қатынас ... ... ... ... ... бас ... ... қоршаған адамдардың ауысып отыруын талап етеді. Жасөспірім үшін ... бір ... ... ... оның ... ... көңілі толып сенімін арттырады.
Сабақтың көптігіне, қосымша үйірмелер мен бос ... ... ... ... ... әр ... болып келеді. Зерттеулер бойынша 16-24 жас аралықтағыларда ең күрделі және әр түрлі қызығушылықтары кездеседі. 1982-1984 ... ... ... ... ... Балтия республикаларындағы жасөспірімдердің 70% күнделікті 2-3 сағат бос уақыттары бар, 28,5% ... 1-2 ... бос ... ... Ер ... бос ... қыз ... арағанда көбірек болады.
Жасөспірімнің құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасы теңдікті қалайды, осының нәтижесінде олар әр түрлі іс-әрекеттердің тең ... ... ... ... ... құрбыларымен, достарымен қарым-қатынасы үлкендердің қатынастарына жақын болғанымен, ... ... ... яғни ... ... ... ... толық қанды іскерлік, тең дәрежедегі қарым-қатынас құрбылары мен достары арасында жүзеге асады. Сол себептен жасөспірімнің тұлға ретінде ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа қарағанда құрбыларымен болатын қарым-қатынас жасөспірім үшін қызықты және субъективті тұрғыда беделді, дәрежелі болуымен қызықтырады.
Көп жағдайларда үлкендер (ата-аналар, ... ... ... мен ... ... ... ретінде болады. Бұл жолды ұстанған ата-аналар немесе мұғалімдер жасөспірімнің тындамай кетуіне әкеп соғады. Осы себептен көптеген жасөспірімдер өзін ... кіші бала ... ... үлкен кісілермен дөрекі болады.
Құрбы-құрдастарымен қарым-қатынас үлкейгенмен қатар ... ... ... ... ... ... тек ... мен достарына түсінікті құндылықтар пайда бола бастайды. Оларды ортақ мәселелер толғандырады, көбіне улкендер көңіл бөлмейтін. Үлкендермен ... ... ... болғанымен, құрбыларымен достарының қарым-қатынасының орнын баспайды. Бұл ... өз ... көп ... ... ... ... Ата-аналар тарапынан балам тоқ, киімі бүтін, сабағы жақсы болғанымен ... тым ... Әр ... балаға, әсіресе жасөспірім үшін бұл жеткіліксіз болып келеді. Оған өзінің қиыншылықтарымен, қайғыларымен бөлсетін адам жоқ болып көрінеді. ... ... ... құрбылары мен достарының қарым-қатынасы ата-анасынан бірінші орында болады.
Жасөспірімдердің құрбыларымен қарым-қатынасы күрделі, көпқырлы, маңызды болып келеді. Бұл қарым-қатынастар жақындық дәрежесіне ... ... ... таныстары, жақын таныстары, жан досының болуымен көрінеді. Өсе ... бұл ... ... ... бастайды, антиатия және симпатия анықталып, жеке топтар пайда бола бастайды.
Ер балалар үшін достық қарым-қатынастың маңыздылығы қыз балаларға қарағанда ... ... ... Сол ... ұл ... сабаққа деген көзқарастары бұзылып, ата-анасымен болатын қарым-қатынаста перспективасы қызықтырмайды. Жасөспірім ата-анасынан алшақтап, өзі ... ... ... үйде ... кездерінде достарына барғысы келіп отырады.
Ата-анасы жасөспірінің құрбыларымен қарым-қатынасына шектеу қою іс-әрекетінде баласы жағынан негативті ... тап ... ... бұл жағдай ата-анасы мен жасөспірім арасындағы келіспеушілікке, түсініспеушілікке әкеп соғады. Жасөспірім құрбылары мен ... ... ... қарым-қатынаста уақыттың шексіздігін, қай жерде кездесетіндеріне қарсылық білдірмеуін, бостандықтарын ата-анасынан талап етеді. Егер ата-анасы баласының құрбыларымен ... ... ... өзгертетін болса, жасөспірім деп жауап қайтаруы мүмкін.
Жасөспірім үшін ... оның ... ... ... ... Егер ... сыныптастары арасында жақын құрбы-достары болмаса, ол мектептен тыс іздей бастайды. Әдеттегідей ол табады. ... ... ... да ... ... ... жаман топ балалар арасына ілесіп кетуі де мүмкін. Себебі жалғыздықты сезген бала таңдауында дұрыс шешімге келе алмай, оны ... ... ... риза болы, осы топ достары оған референтті болады. Осыдан барып жасөспірімдер арасындағы тәртіп бұзушылықытын саны көбеюде.
Жасөспірімдердің ... ... көп ... ... оның ... болып кеткенін байқамай қалады. Бұл оның ата-анасымен, мұғалімдерімен қарым-қатынасындағы туындаған мәселелерді екінші орынға қояды. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ата-анасымен, мұғалімдермен туындайтын пробламалардың себебі неде?
Осы себептердің бірі, жасөспірімдердің ішкі жан дүниесінде болып жатқан өзгерістердің, туындаған ... ... ... ... (ата-анасының, мұғалімдердің) түсінбеуі. Жоғарыда айтылып кеткендей, үлкендердің көбі жасөспірімдік шақтағы болатын достық қарым-қатынастың маңыздылығын елемейді, ал ... ... бұл ең ... ... біріне жатады. Бұл көптеген жасөспірімдер туралы психологиялық оқулықтарда жазылған.
Жасөспірімнің ер ... ... ... ... ... түсінушілікті табуы қиындай түседі. Бұл кезде ата-анасы, ... ... ... өзгерістерді түсіне алмай, бұрын көрген баланы танымай, түсініспеушіліктер туындайды.
Жасөспірімдердің құрбыларымен болатын қарым-қатынастары аландататын кезінде, ... ... ... ... аландаушылықтары үлкендермен қарым-қатынасындағы проблемаларының түбінде тұр деп ойлайды.
Жасөспірімді қоршайтын ... ... ... жеткіншектік шақтан бастап жасөспірімдік шақ аралығындағы құрбыларымен болатын қарым-қатынасындағы мативты динамикасы туралы, осы ... ... ... жасөспірімде болатын аландаушылық сезімі туралы көп біле қоймайды. Алдымен құрбыларымен ... ... ... ... ... ... болу, бірге іс-әрекет, еңбек ету, ойнау болып келеді (11-12 жас). Одан ... ... ... ... ... ... ретінде коллективтегі белгілі орынға ие болу жатады (13-14 жас). ... ... ... ... арасында автономияға жету және жасөспірім өзінің жеке тұлғасына тәне ерекшеліктерін қабылдауын құрбылардан іздейді (15-17 жас). Жасөспірімдерде фрустралды ... ... ... ... ауыр ... апарады. Зертеулерге сүйенетін болсақ, көптеген үлкендер (ата-аналары, мұғалімдері) жасөспірімнің ... ... ... ... болуға ұмтылу деп санайды. Егер ата-анасы мен ... үшін ... ... ... ... ... ал ... үшін терең эмоционалды қажеттіліктін әсерінен кездесіп отырғандары көрінеді. Бірақ жасөспірімдік ... ... ... ал ... ... қажеттіліктері аландаушылықтарында ашылып көрінеді. Бұдан қарым-қатынастың кернеулігі және қанағаттанбауы пайда болады.
2.2 Жасөспірімдердің психологиялық дамуындағы интимді-тұлғааралық қарым-қатынасының ... ... және ... ... де ... ... сияқты адам өзінің ішкі әлемін дамыған рефлексивті ... ... ... Бұл сезім мен ой - тылсымдарын тануға бағытталған.
Жасөспірім кезеңі 15-16, 21-25 жас аралыққа дейінгі жас ... ... Бұл ... ... ... пен жүйесіздік кезеңінен шынайы ер жету шағы. Жасөспірім ... ... өмір ... таңдау мәселесі пайда болады.
Жасөспірім өзіне деген ішкі қарым - қатынасын қалыптастыруға (мен қандай болғым келеді?) басқа ... ... ... - ... және де моральдық құндылықтарға талпынады. Нақ осы жасөспірім кезеңінде адам өзінің жақсылық пен жамандық категориялары ... ... ... өз ... ... , , , сияқты тұлғаның сипатын басқа да ұғымдар толғандырады. Жасөспірім кезеңінде адам жақсылық пен зұлымдылықтың диапа-зонының шектелген ... ... ... ... - ақ, ол өзінің ақылы мен жанының кереметтей шарықтаудың мейір-бандылықтан ... ... ... ... ... ... ... өткереді. Арбаулар мен шарықтауда, күресте және бастан өткеруде, жығылуда және қайта тұруда жасөспірім сезіп білуге ұмтылады. Ішкі ... ... өте ... ... ... адам ... ... құнды бағыт - бағдарының құрылымымен талдамасын тануға ұмтылған адамға, өзінің іс - ... ... және ... ... ... ... бекітілген нормативтермен құндылықтарды саналы түрде бұзуға, қабылдауға тура келеді. Ол өзінің бейімделген және бейімделмеген өмір позициясының жағдайы, сонымен қатар оның ... бұл ... ... ол үшін ең ... ең ... ең ... болуы тиіс.
Жасөспірім қоршаған әлемдегі өз орнын табуға қандай күш салып бағытталса да, ... өмір ... ... ... ... ... да, ол көп ... білмейді, өйткені ол өзін қоршаған адамдарды және рухани өмір тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... деген талпыныс қозады. Жасөспірімдік кезең адам өзінің рефлексивті жаттығуларын бағалайтын кезең. Ал бұл рефлексивті жаттығулар ішінен ол өзі, досы, ... ... ... ... ... тұрақты рефлексиясы арқылы өзінің негізін, мәнін ашады. Ол нәзік жанды, тез уайымдауға, сәтсіздікке берілгіш ... ... ... ... ... ... ... сөз, ерекше әсерлі болып оны жолынан тайдыруы ... ... ... ... ... ... ең ауыр ... біріне жатады. Көбінесе жасөспірімдік шақтағы қиындықтар жыныстық жетілумен байланысты болып ... ... ... жеке ... ... ... ... тұлғаралық қарым-қатынасқа түсе алуларына көп көңіл бөлу керектігінде. Ұйымдастырушылық және қарым-қатынасқа тез, жеңіл түсе алушылық ... ... ... ... өте ... ... ... Осы шақтағы көп байқалатын құбылыстарының бірі - жасөспірімдердің өзара қарым-қатынасқа деген ... Сол ... ... ... ... ... жан-жақты қалыптасуын жақсатру мәселесінде қарым-қатынасты дамыту керек.
Жасөспірімдік кезеңнің негізгі ерекшеліктің бірі - тұрақсыздығы және ... ... ... ... ... Осы шақта үлкендердің қарамағынан (ата-аналарының, мұғалімдерінің) босауы, еркіндікке, бостандыққа ұмтылу байқалады. Бұның ... ... ... ... ... ... өз балаларының ішкі жан-дүниесінің өзгеріске түсуін аңғармағандықтан, қарым - қатынасқа тығыз түспегендіктен жиі ... ... ... ... ... өз ... тұлғалық ерекшеліктерін, баланың өзінен де жақсы білуі мүмкін, бірақ баланың өсіп-жетілуін елемеудің, ... ... ... өзгешеліктерді қадағаламаудың салдарынан туындайды. Ата-аналар көпшілігі жасөспірімдердің мәселесіне, олардың көзқарасымен қарамауы, өздерін балаларының орына қоя алмауы, осының нәтижесінде, жасөспірімдер мен ... ... ... кедергілердің туындауы байқалады. Тағы бір мәселе, көбіне ата-аналар жасөспірімдік шақтағы бала мінезінде тек негативті ... ... яғни ... , , ... ... ... ... болып көрінеді. Бұл шақта жасөспірімдерде үлкендерге деген эмпатиялық қарым-қатынасы (олардың қайғыларына ортақтасу, қуаныштарына бірге қуану) пайда болады. Ата - ... өз ... ... көмек көрсетуге дайын болғанымен, жасөспірімдерден осындай қолдауды, көмекті қабылдай алуға дайын болмай келеді. ... ... ... ... ... қарым-қатынаста теңдікті қалайды.[63]
Жасөспірімдер арасындағы құрбы-құрдастарының қарым-қатынасы өзіндік информацияны таратушы каналының бірі. Бұл тұлғааралық қарым-қатынастың ... түрі ... та ... ... ... ... бұл сфераны өзгешешелеп, жасөспірімдерді қызықтырады. Бұл шақта көбіне туындайтын қажеттіліктер (құрбы-құрастармен, ата- аналармен қарым-қатынасы, қызығушылықтары, ұмтылулары, қобалжулары) жасөспірімдердің ... ... ... ... ... интимді тұлғааралық қатынастар (достық, махаббат, дұшпандық, жалғыздық) пайда болады. [56]
Достықты адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас өзара байланыстықтан, рухани жақындықтан, қызығушылықтарының бірлігінен, бір-біріне көмек берушіліктен, толық сенуінен және тағы ... ... ... ... ... ... бір ... адамдар арасындағы қарым-қатынас болуыда мүмкін. Достықты төмендегідей сипаттай аламыз:
* әлеуметтік институт, немесе әлеуметтік қалыптардың ... ... ... ... ... (психологиялық аспект);
* қарым-қатынастың өзіндік түрі (әлеуметтік-психологиялық аспект);
Достықты, достыққа ұқсас түсініктерден айыра білу керек.
1143000-7620Достық қарым-
қатынастың түрлері:
00 ... ... ... ... достық
354266595250 ... ... ... достық
114300013716000
457200016129000
354330071120Шығармашылық достық дегеніміз, екі дос арасындағы индивидуалдылықтарының сақталып, көрінуі. Мұндағы достық әр ... ... ... ... ... және ... ... көрінісін біріктіреді.
00Шығармашылық достық дегеніміз, екі дос арасындағы индивидуалдылықтарының сақталып, көрінуі. ... ... әр ... ... ... толықтыруға көмектеседі және олардың индивидуалдылықтарының көрінісін біріктіреді.
-11430071120Рухани достық - өзара толысу, байыту. Осында ... ... бір - ... кең ... бағалауға мүмкіндік беріледі. Әр қайсысы өзінің қасиеттерін басқаға ұқсамайтынын сезініп, және де ... ... ... ... ... ... - өзара толысу, байыту. Осында достар арасында бір - бірін кең көлемде бағалауға ... ... Әр ... ... ... басқаға ұқсамайтынын сезініп, және де басқалардағы қасиетке таңданушылықты білдіреді.
285750041910Отбасылық достық
00 ... ... ... ... ... ... (дағдылы) достық
422910011493500137160011493500
354330048895Отбасылық достық, бірден қарағанда шығармашылық достыққа қарама - ... ... ... ... ол олай ... Осы достыққа отбасылар арасындағы достықты жатқызамыз.
00Отбасылық достық, бірден қарағанда шығармашылық достыққа қарама - ... ... ... ... ол олай ... Осы достыққа отбасылар арасындағы достықты жатқызамыз.
-11430048895Қалыпты (дағдылы) достық тек территориялық жақындық нәтижесінде дамып, қалыптаса алады. ... ... ... ... жақын орналасып тұруы керек. Олар әрдайым бір-бірлеріне көмек көрсетіп, бірге жұмыстар атқарып, әңгімелесіп отыру керек. Бұл ... түрі ... да ... талап етеді. Көршілер мен бірге жұмыс атқаратын адамдар арасында көрініс ... ... ... ... тек ... ... ... дамып, қалыптаса алады. Достар міндетті түрде бір-бірлеріне жақын орналасып тұруы ... Олар ... ... ... көрсетіп, бірге жұмыстар атқарып, әңгімелесіп отыру керек. Бұл достық түрі әрқашан да кездесуді талап етеді. ... мен ... ... атқаратын адамдар арасында көрініс табады.
Достық. Ұжымда топтық өмірдің маңызы артуымен қатар, балаң жасөспірімдік жеке ... ... ... күрт ... ... ... жас адамда пайда болатын алғашқы сезім махаббат емес, достық деп Руссоның өзі-ақ жазған болатын. Л. Н. ... ... ... ... ... Нехлюдовпен достығын балаң жасөспірімдік жігіттіктен бөліп тұрған символдық меже деп ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдердің достық жеткіншектердің достығына карағанда анағұрлым тұрақты және ең бастысы неғұрлым ... Қіші ... ... ... ... басқалар үшін жабық ортақ мүдделер мен бірлескен іс-әрекет байланыстырады. Жас өспірімдердің достығы бірінші қатарға ... ... ... ... қояды. Өзіндік сананың дамуы меп оған тән қайшылықтар қалайда , өзінің күйініш-сүйінішін ортаға салу қажеттігін туғызады. Осыдан ... ол ... өз olter ego-сы ... бір ) деп түсінеді. Мұндай қажеттік тұңғыш рет нақ осы жасөспірімдік кезде шығады.
Әрине, достық туралы жасөспірімдік ұғым мен оның ... ... ... әр түрлі адамдарда бірдей емес. Қыз балаларда олардың неғұрлым ерте толысатындығына байланысты интимдік достықты қажетсіну ер ... ерте ... Егер ... бір ... ер балалар мен қыз балалардың достық мұраттарын салыстырса, қыз балалар ер балаларға ... ... ... жоғары талаптар қоятыны керінеді. Неғұрлым есейген сайын бұл айырма жоғала беретін болу ... ... ... да өте зор. ... ... ғана мойындайды да, нағыз дос біреу ғана болмақ деп санайды. Екіншілерінде екі, үш және одан да көп дос ... Бір ... ... ... ... ... мен эмоциялық жылылықтың жетіспеушілігі себепті достықты құлшына қажетсіну болады ... мен ... ... ... бір ... ... ... қауымының болмауынан жәнс семья жағдайының салқындығынан болған). Басқа жағдаиларда терең достық балалық жолдастықтан біртіндеп барып қалыптасады. Бірақ ол қашан да өте ... ... ... ... ... жеке ... ұнатуы болғандықтан жасөспірімдік достық басқадай қатынастарға, соның ... ... ... дәрежеде алғы шарт болады; достықтың өте эмодиялы болатыны осыдан. .
Батыстың кейбір ... ... ... мен ... ... ... ... өткен заманғы Герцен мен Огаревтің достығы тәрізді романтикалық достықтың классикалық үлгілерімен салыстыра ... ... ... ... ... қатынастарды неғұрлым үстірт топтық достық ығыстырған деп пайымдайды. Мұндай қорытындыға негіз жоқ сияқты. Біріншіден, жеке ... ... ... ... шан ... ... ... Достық байланыстың тереңдігі, интимдгі, жеке адамның рефлекстілігі деңгейіне (ал, мұның өзі білім деңгейіне байланысты) және эмоциялық өмірдің ерекшеліктеріне байланысты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... жастардың (Герцен мен Огарев осындай болатын) достығы туралы мәліметтерді жаппай пікір сұраудың мәліметтерімен салыстыру ғылыми тұрғыдан дәлелді бола ... ... ... ... ... ... деп ... да соншалық көне нәрсе (Аристотельдің өзі енді жоқ!>> -- деп шағынған екен) және одан да гөрі бұл ... ... ... ... ... ... ... топ өмірі мен достығы әр түрлі психологиялық міндеттер атқарады, осы ... де ... ... бірі жүре ... шақ ... ... ... өзін көрсетуге ұмтылу, өзін жан-жақты ашуға құштарлық тән. Бірақ адам практикалық іс-әрекетте өз орнын әлі ... ... онын өзі ... ... ... ... әрі орнықсыз болмай қоймайды. Осыдан келіп ол бөтен рольдерді атқарып, өзін ... ... ... өзін ... ... ... болсын бекерге шығарады. Жасөспірім аяғына дейін ағынан жарылғысы келеді, өзін жұрт түсінсе екен ... ( ... ... ... , -- ... ... ... типтес), өзінің ішкі жан дүниесін ашалалмайтынына қиналады. Өзіне сенімсіздік өз кезегінде қарым-қатынаста , күлкі боламын деген қорқыныш туғызады.
Осы себептен де ... ... ... өзі ... айтуға мүмкіндік беретін интимдік достықтың маңызды мәні бар. Қазіргі жасөспірімдер биік сөздер мен мейірімділік көріністерінен қашқақтайды. Олардың достық қарым-қатынасы көбіне ... ... ... ... мұны ... ... екен деп жаңылысуға болмайды. Адамдардың қарым-қатынасында коммуникадияның объективті мағыналық мазмұны мен оның эмоциялық маңыздылығы арасында тікелей байланыс бола бермейді. ... ... ... екі ... ... телефонмен сөйлесудің кілең бір ода- ғайлардан тұратын мағынасыздығына ... ... ... ... ... ... эмоциялық өмірлік мазмұны болатынын және бұл мазмұн сөздер мен сөйлемдерден гөрі дауыстың ырғақ, құбылыстарымен берілетінін, бөгде тыңдаушы үшін ... әрі ... ... ... мұны ... ... ... істейді) мұның бір-біріне көңіл күйінің ең нәзік өзгерістерін дәл жеткізетінін аңғара ... -- 16 ... ... ... де, ... да ... ... қарым-қатынасының ең маңыздысы деп санайды. Жасөспірімдер достығының көтеріңкі эмоциялылығы оны ішінара қиялдағы ... ... ... ... өзін ғана емес, өзіндегі достықты да қиялға айналдырады. Оның дос туралы түсінігі кебіне ... гөрі ... ... ... ... ... ... оған шындық болмыста солай болғанынан гөрі өзіне неғұрлым ұқсас болып көрінеді. Достыққа қойылатын талаптар деңгейінің жоғары болатыны соншалық нақты ... ... онша ... ... ... ... эмоциялық ұнамдылықты кажет еткен жасөспірім бұл сезімдерді туғызған объектінің нақты қасиеттерін кейде аңғармайды да. ... ... ... не ... үлкен адамға деген бір жақты сезім достық деп ұғынылады.
Әркім өзінің досынан іздейтін аіtег еgо оның өз ... ... ... ... досынан көбінесе өз қуатталуын іздейді; ол үшін досы өзінің ... ... айна ... ... тән мысал -- Толстой сипаттаған Николай Иртеньев пен Дмитрий Нехлюдовтың достығы; ... ... ... ... ең ... ... ... бірақ іс жүзінде әрқайсысына басқаны тыңдағаннан гөрі өзі туралы айту қызықтырақ). Екіншісі, керісінше, досымен өзі бір кісідей болып, оның толғаныстарымен өмір сүре ... ... ... ... ... ... Үшіншісі досынан өзінің толықтырмасын, еліктейтін үлгі, психологиялық қорғаныш т. б. іздейді. Достар таңдау да, ... ... ... ... да осы ... психологиялық қажеттерге байланысты.
Көпшілік жағдайларда басқа жастардағы адамдардың бәрі секілді жоғары класс оқушылары да өз ... ... ... ... ... көреді. Жас айырмашылығы бір-екі жылдай асатыны сирек кездеседі. Алайда бірқатарында, әсіресе қыздарда, өзінен улкендермен ... ... болу ... ... ... ... ... мен қыздар өзінен кіші балаларды шын ықыласымен бағып-қағады, одан улкен қанағаттылық табады. Бірақ жасы кішілермен қарым-қатынас достықтың орнын баса ... ... ... деп ... Егер ... дамуы дұрыс жігіт не қыз жақын достар таңдағанда өзінен кіші жеткіншектерден ғана ... ... ... таңдау көбіне мәжбүрлік сипатта болады да, құрдастарымен қарым-қатынастардағы қиыншылықтардың есесін толтырады. Бұған ұялшақтық, тым көтеріңкі талаптар не ... бір ... ... ... ... ... мен ... достығының айырмашылықтары туралы мәселе әлі жете зерттелмеген. Психологиялық зерттеулер қыздар мен әйелдер жалпы алғанда ... ... ... ... келе жатқан ұғымды куаттамайды. Алайда қыздардың жалпы алғанда көтеріңкі сезімталдығы олардың болмашы психологиялық құбылыстарға мән беруге, ... және т. б. ... және ... ... ... ... қанағат ететін еркектердің неғұрлым сабырлы және достығынан гөрі олардын, қарым - қатынастарының тұрақтылырын ... ... ... - жақсы көрушілікке қарағанда өтте күрделі құбылыс, яғни анықтама беруге, зерттеуге қиын түседі. Адамдар махаббаты тосады, махаббат үшін өмір ... ... үшін ... ... ... психологияда соңғы жылдары махаббат өзекті тақырыптарының біріне айналды.
Махаббат үлкен адамзаттық сезім тәрізді. ... - ... ... ... деген қабілеті мен ұмтылысы, адам арасындағы қарым-қатынастың спецификалық түрі, басқа адамның дамуына деген қызығушылық, оны силау сезімі. ... пен ... ... ... болып келеді.
Махаббаттың түрлері:
* ағайындық;
* аналық;
* эротикалық махаббат;
* өзіңе деген махаббат;
* құдайға деген махаббат;
Ағайындық махаббат - бұл ... ... ... ... ... деген махаббаты.
Аналық махабат - бұл күштінің әлсізге, қорғаушының қорғансызға, бардың жоққа деген махаббаты. Аналық махаббат ешбір жамандықсыз және ... ашық ... ... ... - бұл бір ... ... ... және ұрпақ жалғастыруға деген қажеттіліктен туындайтын психофизиологиялық сипаттағы жалғыз адамға деген махаббат.
Құдайға деген ... - бұл ... ... ... та ... ... ... көру бұл жақсы, ал өзінді жақсы көру күнә деген ойлар қазір адамдар ... кең ... ... ... ...
Әрбір адам өзін қоршаған адамдар сияқты, егер ол басқаларды жақсы ... неге өзін ... ... ... ... екі ... типі ... мүмкін емес: адамдарға және өзіне; махаббат ұлы сезім ретінде не бар, не мүлддем жоқ. Библиада ... сөз бар. ... ... ... пен эгоистік махаббаттың айырмашылығы, эгоистік махаббатта адам басқаларға беруі керек нәрселердің бәрін өзіне алғысы келеді, тек өзіне ғана ... ... ... ... түрі ... ... әмбебап және ортақ. Құдайға сеніп және адамды жақсы көрмеу мүмкін емес, жақсы көру - демек құдайға сену. Құдай ... ... ... пен ... ...
Махаббатың тағы біртүрі- өзінің кумирына деген фанаттық махаббат. Басқаны жақсы көрген адам, өзін жеке ... ... ... Бұл ... емес, идеалға табыну.
Сексуалды - қызығушылықтан туған немесе соған бағытталған махаббат мықты ... Онда ... ... ... болмағандықтан ол ұзаққа бармайды. Махаббатсыз жыныстық акт, бір-бірін толық білмейтін ... ... ... [59]
Махаббат және ұлдар мен қыздардың өзара қарым-қатынасы. ... ... ... ұялып, қысылып жүретін ер балалар мен қыз балалардықң арасындағы ... ... ... шақта едәуір белсенді бола түседі. Жолдастық қарым-латынастар аясы ұлғаяды: бір жынысты компаниялар мен ... ... ... ... ... ... ... достыққа қажеттілік күшейеді. V -- VII кластарда-ақ әжептәуір жиі болатын аңқау балалық ... ... ... хат жазу, түсінісу, кейде сүйісу) 15 -- 16 жастағы жеткіншектерде алғашқы-елеулі ден қою, махаббат пен терең сезімге қажеттілік ... ... ... оқушыларында ғашықтықтың кейде сипатта болғандығы (бір класта ешкім ғашық болмайды, ал келесіде бәрі түгел ғашық болады) ... ... ... ... алмайды. Ұлдар мен қыздардың өзара қарым-қатынасы басты тәрбиелік проблемалардың ... ... Бұл ... көңілді аулау, әзіл-қалжың сипатында бола ма немесе біріне-бірі көңіл қою бұдан гөрі ... ... және дара ... ... ... ме, бұл ... ... дейінгі тәрбиеге және коллективтегі моральдық жағдайға байланысты болады.
Қай жастағы ... ... мен ... әр ... ... ... көреді және серіктерін өз жынысынан іріктеп алады. Өзінің әсіресе ер ... ... ... ... ... өзі ... ... айтуымен қалыптасады. (). Бүгінде ол сескендіре алмайды. Керісінше, нәзік, жасқаншақ ер ... ... де, ... да ... ... ... өзімен ойнамай қойған қыз бала психологиялық тұрғыдан алғанда ер балалардың арасында сыйлы бола алады. Ер балалар үшін бұл мүмкін ... өз ... ... ғана оның ... ... ... пен ... түсіністік мүмкіндіктерін ұлдар мен қыздардың жалпы толысуының қарқыны мен психологиялық айырмашылықтар да қиындатады. Жеткіншектік жасында қыздар ер ... дене ... ғана ... ... ... ... да ... озық болады. Жасөспірімдік жасында бұл айырмашылық жоғалады, оның есесіне айрықша қабілеттер мен мүдделерде неғұрлым орнықты жыныстық айырмашылықтар ... Егер ... ... және техникалық мүдделер басым болса, қыздар көбіне ішкі жан дүние мен адамдардың қарым-қатынасы ... ден ... ... ... олар үшін ... эмоциялық жағы маңыздырақ: осының өзінде кілең қыздардан, не кілең ұлдардан тұратын топта болуды, әсіресе үлдарда өте күшті болатын, мұндай қажетсіну 15 ... ... қыз ... ... ... балаң жасөспірімді толғаныстар мен мүдделерге әркезде бірдей ұғыныла бермегенімен ... ... өң ... Мәселе әсте өздігінен алғанда емес. Кемел жыныстық махаббат сезімдік (эротикалық) елігу мен сүйген адамымен терең жеке ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл екі сезім бір мезгілде жетілмейді. Қыздар физиология- лық тұрғыдан бұрын толысатын болғанымен, оларда алғашқы ... ... ... гөрі ... ... ... ... кажетсіну күштірек байқалады. Ер балаларда көбіне, керісінше, сезімдік-эротикалық құштарлық ерте пайда болады. Рухани интимділікті қажетсінуге келсек, қыздарға ... ... ... ол ... кеш ... және бастапқыда өзін өмірлік толғаныстардың ортақтығы байланыстыратын жігіт ... ... ... сана ... ... ... ... сипатта болады. Бір жағынан, ол өзінше бір үлгідегі диффузиялық эротизмге толы; сексуалдық қиял ... ... ... қасиеттері жоқ тек қана сексуалдық объект ретінде қабылданатын қиялдағы немесе нақты бейнеде (көбінесе балалардың тұтас бір тобы үшін ортақ бейнеде) ... ... ... ... өзінде нәзік сезім туғызған қызға өте нәзік, пәк көзқараспен қарау тән.
Эксперименттік зерттеулер 15 -- 18 ... ... ... мен ... ... қарым-қатынаста психологиялық қиыншылықтар, алаңдаушылық пен қысылушылық жағдайларын сезінетінін көрсетеді және өздерін неғұрлым сенімдірек сезінетін қыздарға қарағанда жігіттерде бұл қысылушылық ... көп ... ... ... өзі, бір жағынан, олардың неғұрлым ертерек толысатынымен, екінші жағынан, біздің мәдени нормаларымызға сәйкес көңіл аулауда инициатива білдіріп, белсенді роль ... ... ... өзінің не істерін білмей қиналатынынан болуы ықтимал.
Жыныстық тұрғыдан неғұрлым ерте толысу, әрине, мектептегі саны көбеюін және ... ... ... ... ... ... өзі мұғалімнің педагогтық шеберлігі мен әдептілігіне көтеріңкі талаптар қояды. Медициналық-гигиеналық жыныстық білім берумен ... ... ... ... беру қажет, ал мұның өзі тыйым салу жүйесі мен жыныстық проблемалар жөнінде сөйлеспеу емес.
А. С. ... ... ... ... ... ... жыныстық құмарлықтың қойнауынан өсіп жетілуі мүмкін емес деп жазды. сүйіспеншіліктің күші адамның жыныстық тұрғыдан басқадай ұнатуының тәжірибесінен ғана ... ... ... ... ... достарын жақсы көрмеген болса, жас жігіт өзінің қалыңдығын, келіншегін ешқашан сүймейтін болады. Жыныстық емес бұл сүйіспеншілік ... ... ... ... ... та ... ізгі махаббат болмақ>>.
Ең жаңа психологиялық зерттеулер осы пікірді қуаттайды. Адамның өзіне деген қарым-қатынасы мен оның ... ... ... ... ... бір ... болатыны ежелден белгілі. Өзіндік санасы неғұрлым дамыған және өзін ... ... ... терең де тұрақты достыққа жету мүмкіндігі өзін-өзі адамға қарағанда анағұрлым көп. Бұл ... ... ... ... ... ... бар: ... сыйлауы кем еркектер, өзін-өзі барынша сыйлайтын еркектерге қарағанда, көбіне ... ... ... деп қана ... Ал ... ... жан-жақты қарым-қатынас пен өзара түсінісушілікке қабілеттілік бақытты махаббат пен семьялық ... аса ... ... ... ... ... -- жастарды еңбекке даярлаудан манызы кем түспейтін қоғамдық міндет.
Дұшпандық. Достық, махаббат және дұшпандылық ... ... ... ... ... ... ... арасындағы жағысыз қарым-қатынас орнауының объективті және субъективті себебі. Дұшпандылық сезімінің тууының негативті факторы ретінде қызығушылықтарының сәйкес келмеуі және қызғаныш сезімі ... ... ... бір ... үйрене алмау және жек көруден туындайды. Қоғамда достық, махаббат қарым-қатынастарына қарағанда мұндай қатынастар жиі кездеседі. Дұшпандық неге болады, неге бар және неге ... ... ... қызығушылықтарыәртүрлі болып келуіне байланысты. Өмірден көп нәрсе алған адамды аз нәрсесі бар адам көре ... Бұл ... ... ... ... ... Көптеген жазушы, философтардың айтуы бойынша жүз жыл бұрын адамдар қандай болса, қазір де солай болып қала береді. Бұның бәрі ... ... ... көре ... жек ... ... ... көрсетеді. Осы себептер мен өзгедесубъективті факторларды айтуымызға болады. Олардың ең маңыздысы - адамдардың интеллектуалды және жеке тұлғалық ... Олар ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасында кездесетін проблемалар
Интимді қарым-қатынастар - жеке индивидтер арасында, мысалы ерлі-зайыптылар, ғашықтар немесе сексуалды серіктестер арасындағы жақын немесе ... ... 9-17 ... ... ... адам жыныстық жетілу кезеңін бастан өткереді. Бұл ... әр ... ... және ... ... ... Жыныстық жетілу кезеңінде гормондардың жұмысы күшейеді. Ол әр ... әр ... ... ... Кейбір қыздар мен ұлдар 12-13 жаста тиісті ... ... ... бұл ... енді ғана басталады. Осы кезеңде қыз жүкті болып қалуы, ал ұл әке атануы мүмкін.
Әрбір бойжеткен немесе ... ... ... тек жыныстық қатынастардың қауіпсіз және қатерлі тұстарын айырып, өз ... ... ... ғана ... ... ... ... жүріс-тұрыс - бұл, бірінші кезекте, жыныстық қарым-қатынастан бас тарту, бір ғана кісіге ... ... және ... ... Ал ... жүріс-тұрыс - бұл мүшеқапты қолданусыз жасалған жыныстық қарым-қатынас, жыныстық серіктердің көп болуы және жыныстық қатынас барысында есірткі және ... ... ... ... ... ... жас ... айтарлықтай . Урбанизацияның күшеюі, жастардың жыныстық қатынасқа қатысты көзқарастарының өзгеруі, ... ... ... ... отбасын құрмай тұрып, жыныстық қатынастарға түсуге әкеп соқтырады. Негізінде бұл мәселе жыныстық өмірді бастайтын екі адамнан да тең ... ... ... ... бұл ... ең осал ... қыз жақтан болатынын ұмытпау керек. Сәйкесінше, әйел затында , деген сұрақтарға жауабы алдын -ала ... ... ...
Жыныстық өмірге ерте ұрыну, контрацепция құралдары мен әдістері жайлы хабарсыз болу ... ... ... ... ... ... ... жолмен берілетін инфекцияларды жұқтырып алу сынды қайшылықтарға алып келеді.
Жыныстық өмірді қай уақытта бастауды шешу - әр ... жеке ... ... Егер екі адам жыныстық қатынасқа түсуді жоспарласа, алдын ала ... ... ... ... ... абзал. ЖЖБИ мен күтілмеген жүктілікті болдырмаудың жолы - жыныстық қатынастардан бас тарту.
Кесте 3. Жыныстық қатынастарды ерте ... әсер ... ... мен ерте ... ... ... ... бастауға әсер ететін жайттар:
Жыныстық қатынастарға ерте ұрынуға қарсылық
Адал махаббат болғандықтан
Жыныстық қатынастарға түсуге дайын болмау
Өз махаббатын білдіру ... ... не ... ... ... ... тілегі бойынша
Жүкті болып қалу қаупі
Әуесқойлықтан
ЖЖБИ/АҚТҚ жұқтырып алу ... ... ... жұмысқа тұру үшін
Өз денеңнің біреудің нәпсіқұмарлық нысанына айналуын қаламау
Сүйген адамды жоғалтып алмау мақсатында
Пәктігін ... ... ... ... болу ... кінәлі сезінгісі келмеу
Ересек көріну үшін
Ата-анадан қорқу
Өзіне деген сенімділікті жоғарылату үшін
Жыныстық қатынастарсыз-ақ жақсы ... ... ... ... ... ... ... үшін
Күлкіге айналмас үшін жасау
Жалғыздықты сезінбеу үшін
Дін рұқсат етпейді
Бәрі мұны деп санайды.
Көңілі толмайды деп қорқу
Жыныстық жетілу кезеңінде ... әсер ... ... бой ... ... ... бұлшық еттер дамиды
* жыныс мүшелері өсіп, тұқым жаю ... ие ... ... ... терідегі май бездер белсендірек істей бастағаны себепті бетке безеулер қаптап кетуі мүмкін
* тер бездері дамиды
* қолтық асты және ... түгі өсе ... ... ... өзгеріп тұруы мүмкін
* қарсы жынысқа тартатын күшті сезіле бастайды
Кесте 4. Жасөспірімдік шақтағы физиологиялық ... әсер ... ... ... әсер ... ... ... өсіп, емшек ұштары ілгері созыла бастайды, бұл ауыртпалы болуы мүмкін
- ... мен ... ... ... ... ... сақал-мұрт өсе бастайды, кеудеде кейде түк пайда болуы мүмкін
- ... ... ... ... ... ... жасушаларды өндіріп шығара бастайды
- аталық жыныс мүшесі мен ... ... ... ... ... ... ... түсіп, сперматозоидтарды өндіріп шығара бастайды
- жыныстық жетілудің соңғы сатысында ... ... ... ... ... қан тамырлары қанға толғаны себепті эрекция, яни аталық жыныс ... ... ... және ... ... ... болады
- кейде ұйықтап жатқанда аталық жыныс мүшесі қатайып, шәуһеттің шашырауы пайда болуы мүмкін
Жасөспірімдердің жыныстық жетілуінің кеш немесе ерте болуы. Жыныстық ... кеш ... ерте ... ... ... ... көптеген зертеушілерді де толғандырады. Жасөспірімдердік шақта жастардың көбі жыныстық жетілудің ерте болғанына қарсылықты білдірмейді, керісінше жыныстық жетілу кеш ... ... ... байқалады. Бұндай жағдай ұл балалардағы жыныстық жетілудің кеш болуында жиі ... ... қыз ... ... ... ... жетілу 2 жылға ерте басталады. Осындай кеш дамыған бала интенсивті өсу мен пубератқа жетуі басқа жасөспірімдерден кеш болады. Оның бойы ... дене ... ... ... ... қарағанда әлсіс болып көрінеді. Жасөспірімге өз құрбыларын көптеген спортық жарыстарды, әлеуметтік жағдайларда жетуге қиындықты түседі. ... ... мен ... кеш дамып келе жатқан жасөспірімге кіші балаға сияқты қарағандықтан, мұндай балада құрбыларының арасында әлеуметтік дәрежесі төмен ... ... әкеп ... ... ... нәтижесінде қабылдау, ұл бала тарапынан шикі қам мінез-құлқын немесе үлкендерге деген тапшылығын білдіреді. Басқа жағдайларда агрессивті мінез-құлық нәтижесінде гиперкомпенсацияны ... ... ұл ... ... ... ерте дамыған жағдайда құрбыларының арасында әлеуметтік және спроттық жетістіктерге жиі қол ... Ерте ... ұл бала ... құрбы-құрдастар арасында лидерге айналады.
Қыз балаларға ерте жыныстық жетілуді тек жағымды фактор ретінде қарамау керек. Олардын кеш жетілуі бір ... ... ... тең ... ... ... жағдайда қыз балаға құрбылар арасында тіл табысуға, ортақ ... ... ерте ... қыз ... ... ... ... Басқа жағынан жыныстық жетілуі ерте дамыған қыз балалардың бойлары ұзын, құрбыларына қарағанда дамыған болып келеді. Бірақ, ... ... ерте ... қыз бала ... ... ... ... құрбыларына айта алмайды. Тағы бір кездесетін мәселе ерте жетілген қыз балалар дамуында жиі психологиялық қасіретті сезеді және ... ... ... ... ... ... ұлдар оларды қыздар деп қабылдауы кездеседі. Бірақ мұның жақсы жағы да бар. Жыныстық жетілуі ерте болған қыздардың адаптациялық кезеңі ... қыз ... ... ... өз жасынан үлкен ұлдарға ұнайтынындары сезе бастайды және ... ... ... ... ... жиі ... байқайды.
Жыныстық қатынасқа ерте түсудің амалынан туындаған қиындықтар. Жасөспірімдердегі ... ... ... ... ... ... авторлар ерте шақтағы жүктілікке көңілдерің көп бөлген. Ерте жыныстық өмірдің басталудың әлеуметтік және ... ... аз ... Кейінге кезде жүргізілген зерттеулер нәтижесінде осы мәселеге байланысты 1980-1982 ... ... ... ... орта ... оқушыларына жүргізілген анкета қорытындыларынан байқа аламыз. 1980 жылы 7-9 сынып, 11 ден 17 жас ... 14,1 жас) ... 1405 ... ... 2 жылдан кейін қайтадан сұрау жүргізілді, 1182 жасөспірімдер (82% ... ... ... ... ... онбірінші сыныптарға көшкендер (орташа жасы 15,9).
Авторлар жасөспірімдердің ... ... ерте ... ... ... ...
1. ... үлкен адамдардың қорқуларына керісінше, жасөспірімдік шақтағы ерте жыныстық қатынасқа түсу, жасөспірімдегі әлеуметтік-психологиялық жағдайында өзгерістерді туындатпайды.
2. Ерте жыныстық қатынасқа түсу ... ... ... өзгеруі ақ нәслді жастарға қарағанда қара нәсілділелерде көп байқалмайды. Әсіресе ақ нәсілді ұл ... оқу ... және ақ ... қыз ... ... ... бұзылады. (Бұл айырмашылықтардың себептері белгісіз.)
3. Қай нәсілге жатқанына қарамастан ерте басталған сексуалды белсенділік (жыныстық қарым-қатынас) жынысқа байланысты ... ... ... ... әкеледі.
Жыныстық қатынасқа ерте түсудің амалынан туындаған мәселелердің биологиялық аспектісі де талқылауды талап ... ... ... белсенділіктері (жыныстық қарым-қатынастары) аяақ астынан жүкті болмаса да биологиялық салдары болады. Жиі кездесетіні жыныстық қарым-қатынас арқылы жұғатын инфекциялық аурулар. Егер бұл ... ... дер ... ... оның ... денсаулықтың нашарлауына дейін апарады. Деректерге сүйене келе, жасөспірімдер арасындағы жыныстық қатынастар ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұны жасөспірімдер деп, байсалдылықпен қарамайды. Оған қарамастан жыл сайын жасөспірімдер арасында 2,5 млн. жыныстық ... ... ... ... тап ... [22]
ҚР статистикалық агенттігінің мәліметі бойынша Қазақстанда 2010 жылы 127150 ... ... ... Оның 5,6%-ы 17 ... жасөспірім қыздарда жасалған. 12-17 жастағы аналар саны жыл ... ... ... ... ... көпшілігі жасанды түсік тастайды. Сол сияқты, жас аналардың нәрестелерін перзентханаларда қалдырып кету жағдаяттары да жиілеп келеді. ... ... ... ... ... ... тәрбиеленуде. Қазақстандағы іскер әйелдер ассоциациясының есебі бойынша 20-30 жастағы аналармен салыстырғанда, кәмелетке толмаған ... ... ... өлімі 35%-ға жоғары. Ал, жас аналардың өлімі, деңгейінен 34%-ға артық.
Жасөспірімдер гинекологтарының пікірінше, жасөспірім қыздарға дәрігерлердің, педагогтардың және әрине, ... ... ... ... Олар ... ... да, ... жағынан да ана болуға дайын емес.
Репродуктивті денсаулықты сақтау жасөспірім ағзасының құрылыс ерекшеліктері, оның өзгерістері ... ... ... ... оны ... ... отбасын құруға дайындықтың алдын алу шаралары арқылы жүргізіледі. Әрбір адам мұндай ақпарат алуға құқылы, ... ... ... да ...
Қазақстан Республикасының Конституциясында: деп көрсетілген. Сондықтан, сексуальдық және репродуктивті денсаулыққа жету үшін барынша жан-жақты ... ... ... ... ғұмыр бойғы денсаулыққа қатысты қажеттілік пен мұқтаждықтар ескерілуі тиіс. Жастар үшін ең бірінші қажеттілік - ... ... 36%-ы ... өмір ... ... ... фильмдерден алса, 45%-ы - достарынан, 10%-ы - ата-анасынан, 3%-ы ғана кәсіби мамандардан ... ... ... жеке ... ... ... жүгініп келетіндері 8% ғана.
АҚТҚ/ЖҚТБ қазіргі кездегі бүкіл әлемді алаңдатып отырған дерт. Аурудың таралуы ғана емес, оның салдары да ... АҚТҚ ... ... жағдайы төмен халықтарда ғана емес, білімді азаматтар арасында да таралып келеді. Ол экономиканың да еселеп құлдырауына ықпалын тигізеді: дені сау ... ... ... өнімділік төмендейді; ауру жұқтырғандар мен науқастарды емдеу мен асырау, ғылыми зерттеу-диагностикалық орталықтар ашу т.б. үшін қаржы ... ... ... ... қажет етеді.
Бұл індет әсіресе жастар арасында жиі таралатыны ерекше алаңдатады. Жас балалар үшін де қауіп-қатер аз емес. Қазірдің өзінде ... ... ... АҚТҚ ... Африка құрлығының бірқатар елдерінде 15-49 жастағы азаматтардың 39%-ы осы дертке ... ... ... ... дейін 7906 АҚТҚ дертін жұқтырған, оның 498 ЖҚТБ-мен ауырған деп тіркелген. Дертті жұқтырғандардың 57%-ы 15-29 ... ... ... дерт ... 728 жасөспірім тіркелген. Осыдан жасөспірімдер арасында алдын алу шараларын жүргізу қажеттігі туады. Олай болса, бұл ... ... ... ... ... мамандар әрі сауатты, әрі балалар мен жасөспірімдерді тәрбиелеуге дайындалған, оқыған, тәжірибелі азаматтар болуы тиіс. Себебі, бұл індеттің ... ... мен ... ... жиі ... өрескіл мінез-құлықтың салдары болып табылады. Бұл көбінесе оларға ақпараттың, мінез-құлықтың қауіпсіз дағдыларының ... ... ... отырған бағдарлама мен оның бөлімдерінің мақсаты - балалар мен жасөспірімдерді өз білімдерін сабақтастыра білуге, мінез-құлық іс-әрекеттері мен қауіп-қатер арасындағы ... ... ... ... тағы бір жасөспірім жасындағы организациялық нұсқасы. Жасөспірім жұмыс істеу немесе оқу жолын таңдауы мүмкін: релегиялық ... ... ... ... ... және т.б. егер жаман ой бойын билеп алса жұмыс та, оқу да қалады.
Бұл нұсқаны саналы ... ... деп ... ... ... да бір ... өз-өзін анықтау тапсырмасы шешілмейді және көптеген ізденіс сәтсіздікке ұшырайды немесе ауасыз кеңсіздікте болмен тең. Балалық шақ бітті, үлкен деп ... ... ... не ... ... ... анашылық пен сектолыққа итермелейді, жаңа ләззат алуға талпыныс, бұлыңғыр ... ... ... ... ... ... ... күшті жасөспірімдік религия сияқты көрсетеді. Х.Ремшмидтің айтуы бойынша бұл религия және сәйкес ... осы ... ... ... ... ... бағыну(гуру, кек, пайғамбар),иегер өз отанын және әрбір адамды бөлектей қорғап қалу: топтық өмірдің ... ... ... ... ... ... ... және ... ... анашалар) Жасөспірім өзін ауруға берген жағдайда религе көбіне жанұямен ажырауға әкеп соғады. Жекелік жоспарда сандар ... ... ... ауру ... ... басқа адамдар мен эмоционалды байланыс пен әрекетсіз, өзі ойлай алмауға дейін барады. Бұл Батыста кең тараған, соңғы кездері бізде де ... ... ... ... ... құрбан болады, әсіресе кім де кім жасөспірім шағынан бастап қолданса. Нашақорлықты талап ету деформация ... кең ... ... ... не істеп жүргендерін ешкімде тіпті өздеріде білмейді. Жас ... ... бір ... ... ... бірінше рет , жылдар бойы қажет етіп өтеді және одан ... ... ... ... да аз ... - ... ақиқат, аяқ басқаннан кейін өзіңмен бірге туған ... ... ... ... ... атты ... бар. Сен өмір ... көшеде жүресің, метроға кіресің, газет сатып аласың, кітаптар оқисың. Шындығында сен ... ... ... ... бұл әлемге қатысың жоқ, сен қалыптасқан апинның заңымен өмір сүресің. ... ... ... ... және ... теріс айналады. Ескі достарыңның орнына жаңа таныстар келеді, сенімен бір-ақ нәрсеге деген қызығушылықпен қандай да бір кезбе адамдардың ... ... ... ... ... ... ... түрін жасаушыларға байланысты.
Қоғамнан қашудың ең соңғы және ең қайғылы түрі - суицид, ... ... ХХ ... ... жүзінің ғалымдарын толғандыратын мәселе ол қазіргі кезде жасөспірімдер арасында жиі кездесетін-суицид. БӘДСҰ-ның соңғы мәліметтері бойынша 15-24 жас ... ... ... ... өлтіру екі есе артып кетті. Ол мемлекеттегі экономикалық жағдайларға байланысты. Мәселем Францияда соңғы 10 жылда суицидттен өлген балалар саны үш есе ... Енді бұл ... жол ... ... ... адамдар санымен теңеліп отыр. АҚШ-та 15-19 жас аралығындағы өзін- өзі өлтіру саны 1 жылда 5000-ға дейін ... ... ... ... ең маңызды өлімдердің арасында суицид 10-шы орында тұр. Онда 1978 жылда 15-19 жас ... ... ... 29000 ... ... ... соңғы 30 жылда суицид 15-19 жас аралығындағы қыздар ... 200%, ал ... ... ... ... ... ... итальян психологы Г. Дэзен 1947 жылы енгізіп, оны ... ... ... ету" - деп ... кезде Суицидалогия деп аталатын үлкен бір ғылыми ... бар, ол ... ... ... демография, психиатрия тоғысында пайда болып осындай әрекетке ... ... ... әрекетін, себептерін зерттеуге тырысты.
Суицидалды мінез-құлық - адамның саналы түрде өзін-өзі өлтіргісі келетін тұлғаның мінез-құлқының бір түрі деп ... ... ... ... бар 770 ... жасөспірімдерді зерттей келе пубертантты жасқа дейінгі балалар ... (13 ... ... - 14,4%, ... ... ... арасында (13-16) - 51%, пубертантты жастан асқандар арасында (17-18) - 33,8% кездеседі. Суицидке барған көптеген қыздар дәрі ішіп уланып өлсе, ... ... ... ... ... ... 13 жастағы қыздардың өзін-өзі өлтіру себептері ол ... ... ауыр ... ... ... Осы ... ... Железова бұл балалардың көбінің мінез- құлқында ауытқулары бар және олардың 70% шизофрениямен ауыратын балалар құрайды деген.
А.Г. ... және В.А. ... ... ... екі ... ... ... шынайы әрекет және демонстративті-шантажды.
Демонстративті-шантажды әрекетте - өміріне сондай қауіпті емес әрекеттерге барады; денеде ірі веналар жоқ ... ... онша ... емес дәрілерді ішеді. А.Е. Личко мен А.А. Александров 14-18 ... жас ... ... келе ... ... ... ... аффект жағдайында және ол балалардың осы жаста өте сезімтал болатындығына байланысты жиі кездеседі деген тұжырымдарға келді. Бірақ ... бұл ... ... ... ... ... ол ... әрекет түрінде болады. [62]
Шынайы суицидальді мінез- құлық деп ... ... ... ... қиын ... шешілмеген кезде өзін- өзі өлтіруін айтамыз. Ал жалған шантажды мінез-құлық деп ол адам өзі ойлаған ойын жүзеге асыру ... оны ... ... ... ... кезде және басқалардың сезімін манипуляциялаған кезде бұл әдісті қолданады. Ол көбінесе оны ренжіткен адамның алдында жасалады. Бұнда олар ... ... тек, ... ... ... демонстрациялайды. Шантажды мінез- құлық көбінесе бала кезден ... ... ... Лилияны алатын болсақ ол кішкентай кезінен бастап барлығына да ... ... қол ... Ол төрт ... ... ақ дүкеннен ұнаған нәрсесін алмай кетпейтін. 13 жасында ол мен ешқашан мектепке бармаймын деп әке- ... ... ол ... ... саттырып алады. 15 жасында әке-шешесі оны туған күнге ... үшін ол ... ... ... деп ... ... ... оны туған күнге жіберіп қана қоймай оның қолына ақша да ұстатқан. Уақыт өткен сайын ... ... ... пайда болған. Өзіне қолайлы жағдайда ол өзін өлтірем деп барлық адамдарды ... ... өз ... қол ... ... бұл ... қайғылы болып аяқталады өйткені өліммен ойнамайды.
Қазіргі кездегі жастардың суицидке бару себебі, олардың өмір тәжірибелерінің болмауына, олардың алдарына қойған мақсаттарына жете ... ... ... және өмір ... ... ... ... Павлов өзін-өзі өлтіруді жоғалту деп түсіндірген. Осыған байланысты ол: Тек И.П. Павлов суицидке барған адамдардың ешқайсысында ... ... жоқ ... ... ... 5 типі ... ... Жанашырлыққа шақыру.
3) Қайғыдан қашу.
4) Өзін-өзі жазалау.
5) Өмірден бас ... ... ... ... ауытқуы бар, тіпті сау адамдарда да кездеседі. Сондықтан өзін- өзі өлтіретін адамдардың барлығының психикасында ... бар ... ... ... ... ... ... бір жартысын ақыл- ойы кеміс адамдар, бірін жүйке-жүйесі тозған адамдар, бірін мазасыз адамдар десе, енді ... өз ... ... ... ... ... қалған бөлігін ешқандай психикалық ауытқуы жоқ адамдар құрайды екен.
3 ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ИНТИМДІ-ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ... ... ... ... іс - тәжірибелік жұмысымды Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласының №32-ші жалпы білім беретін мектебінде 9 , 9 ... ... ... ... жұмысымның мақсаты жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қарым-қатынастағы психологиялық ерекшеліктерін диагностикалау, психологиялық дамуында, тұлғааралық қарым-қатынасында қиыншылықтары бар ... ... ... ... 15-16 жас ... 43 ... ... олардың 22 - сі эксперименталды тобында, 21 - рі ... ... ... ... ... 24 қыз ... 19 ұл балалар болды.
Зерттеу жұмысын жүргізбес бұрын оның ... ... ... ... - яғни ... ... деңгейін, эмоциялық типін анықтау. Стреске жасөспірімдердің жеке сезгіштігі ретінде алаңдау деңгейін анықтау, интимді тұлғааралық қатынастарды зерттеу. Қалыптастыру - ... ... ... ... ... түсу ... төмен, интимді-тұлғааралық қарым-қатынас нәтижесінде туындайтын жағымыз эмоциялар, аландаушылықтары жоғары ... жою үшін ... ... ... - ... жұмыстарынан кейін алғашқы айқындау кезеңінің қорытындыларымен бақылау ... ... ... ... қорытындылау.
Айқынду кезеңінде өтілетін әдістемелер:
1. Қарым-қатынас деңгейін бағалау тесті (В.Ф.Ряховской).
2. Эмоция ... ... ... ... ... ... ... Достық қарым-қатынас деңгейін анықтау тесті
5. В.В.Мегедьдің тесті.
Әдістеме № 1. тесті (В.Ф.Ряховской).
Мақсаты: Жасөспірімдердің коммуникативті қарым-қатынасының деңгейін анықтау.
Қажетті ... ... ... ... ... 16 ... ұпай - сіз қарым-қатынасшыл емессіз, осы мәселе сізге көп ... ... ұпай - сіз көп ... ... ... сол себепті сіздің достарыңыз аз.
19-24 ұпай - сіз қарым-қатынасшылсыз, таныс емес жағдайларда өзінізге сенімді ... ... ... ... көп жағымсыз ойлар болады.
14-18 ұпай - қарым-қатынасшылдығыңыз орташа, қиналмай-ақ жаңа жұмыстарды ... жаңа ... ... бірақ шулы орта мен көп сөйлейтін адамдарды жақтырмайсыз.
5-тен төмен ұпай - сіз тыс қарым-қатынасшылсыз, көп сөйлейсіз, өзіңізге қатысы жоқ нәрселерге ... ... ... ... ... 5. В.Ф.Ряховскойдың қарым-қатынас деңгейін бағалу әдістемесі бойынша нәтижесі.
Эксперимент тобы
р/с
Сыналушылардың аты - жөндері
30-32 ұпай
өте ... ... ... ұпай
жоғары
5-тен төмен ұпай өте жоғары
1
А. Мақпал
+
2
А. Айжан
+
3
Г. Роллан
+
4
Д. Айпара
+
5
Д. Досжан
+
6
Е. Болат
+
7
О. Арай
+
8
Д. Дидар
+
9
Т. Манарбек
+
10
С. Жандос
+
11
Д. Мақсат
+
12
А. Жадыра
+
13
Н. Асель
+
14
К. Айнұр
+
15
Қ. ... ... ... ... Орасхан
+
20
Т. Тимур
+
21
О. Назерке
+
22
Ш. Дина
+
Нәтижелері
0%
23%
50%
23%
4 %
Кесте 6. В.Ф.Ряховскойдың қарым-қатынас деңгейін бағалу әдістемесі бойынша нәтижесі.
Бақылау тобы
р/с
Сыналушылардың аты - ... ... ... ұпай ... ұпай ... ... төмен ұпай
өте жоғары
1
А. Алина
+
2
А. Жұлдыз
+
3
Б. Тұрсын
+
4
С. Рауан
+
5
И. Алия
+
6
Н. Асель
+
7
К. Эльмира
+
8
Н. Гүлназ
+
9
Т. Жасұлан
+
10
Б. Бота
+
11
Д. Нұржан
+
12
Е. ... ... ... ... ... ... Диас
+
19
С. Анар
+
20
М. Ержан
+
21
К. Жанар
+
Нәтижелері
0%
14%
43%
28%
14%
Гистограмма № 1
Эксперимент тобы:
Гистограмма № ... ... ... тестін қорытындылайтын болсақ, экспериметтік топтағы оқушылардың 5-еуі төмен денгейді көрсетті, яғни 23%. Орташа деңгейді 11 оқушы, яғни 50% көрсетті. ... ... 5 ... 23%, ал өте ... деңгейді 1 оқушы, 4% көрсетті.
Осы тест бойынша бақылау тобындағы 3 ... ... ... 14% көрестті. Орташа деңгейді 9 оқушы, 43% көрсетті. Жоғары деңгейді 6 оқушы, яғни 28%, ал өте ... ... 3 ... 14% ... ... №2. ... ... Жасөспірімдердің бойындағы түрлі жағымсыз эмоция типін айқындау.
Уақыты: 15 минут
Нұсқау: Төмендегі әрекеттер, реакциялар саған қаншалықты сәйкес ... соны ... ... беру ... деп ... ... аталған сұрақ ретін қорша. Әрбір эмоция реакциясы бойынша белгіленген рет сандарын сана график құр. Төменде ... ... - ... ең ... ... ... бар. Саған мәселені күшпен шешу тән. Мүмкін, өмір салтың мен тұлғалық ерекшеліктер саған ... ... ... ... іздеуге кедергі келтіретін болар. Осындай ... ... ... алу ... бар. ... ... - әрине әріптесіңнің басын ұрғанша, үстелді ұрған жақсы. Дегенмен де ... ете ... ... бен ... ая. Бұл ... ... Оның ... бұлай жасай берсең, жарақат алуың мүмкін.
Тітіркенушілік - ішінде сақталаған агрессия мүмкін жақсы мүмкін ... ... ... ... ... өзгертпейді, бірақ сыртқа шыққанша улы дәрі сияқты іштей жейді. Сыртқа шықса физикалық, жанама агрессия ... ... - ... ... деп ... өзін ... ... әрекеттер жасау, бұл жаөспірімдерге тән реакция.
Өкпелегіштік - өзге адамдардың әрекетінен, сөздерінен, мұқатуды, шеттетуді, кемсітуді көтеруге даяр ... ... ... ... - ... әрекетінен, сөздерінен саған қарсы бағытталған жасырын ойларды көруге дайын болу.
Вербальді агрессия - тілің қырық құлаш. ... ... жөн. ... ... сөз, қол ... ауыр ...
Кінәні сезіну - сен ешкімге қол жұмсамасаң, сындырмасаң, айғайламасаң онда құттықтаймын. Сіз өзіңіз кінәлі сияқты ... ... ... ... болады?
Егер өз эмоцияңа жауап бере алатын болсаң, онда оны басқара ... ... сөз. ... не ... қажет? Табиғат бұл қасиетті саған шектен тыс жомарттықпен бергенімен, оны орнымен ... жөн. Өз жан ... ... сен бе, әлде эмоция ма осыны ұмытпа. Эмоция процесін асау жылқының адуын басқанымен салыстыруға болады. ... ... ерік ... ... жоқ. Екі ... да ... ... Бір жағынан асау жылқыны үйрету қиын, мен оны баули алмаймын деудің қажеті жоқ. Асау ... ... үшін ... ... екенін мойындау қажет. Ең бастысы жылқы өз иесін мойындау қажет.
Әдістеменің қорытындысын талдайтын болсақ:
Кесте 7. Эмоция тесті бойынша шыққан ... ... аты - ... ... ... ... Роллан
+
4
Д. Айпара
+
5
Д. Досжан
+
6
Е. Болат
+
7
О. Арай
+
8
Д. Дидар
+
9
Т. Манарбек
+
10
С. Жандос
+
11
Д. Мақсат
+
12
А. Жадыра
+
13
Н. Асель
+
14
К. Айнұр
+
15
Қ. Танат
+
16
М. Алуа
+
17
Т. Амина
+
18
Ж. Гулнұл
+
19
С. Орасхан
+
20
Т. ... ... ... ... 8. Эмоция тесті бойынша шыққан нәтижелер
Бақылау тобы:
р/с
Сыналушылардың аты - ... ... ... ... Рауан
+
5
И. Алия
+
6
Н. Асель
+
7
К. Эльмира
+
8
Н. Гүлназ
+
+
9
Т. Жасұлан
+
10
Б. Бота
+
11
Д. Нұржан
+
12
Е. Асем
+
13
Ж. Алем
+
14
Г. Айдынбек
+
15
Ж. Ғазиз
+
+
16
Р. Камила
+
17
О. Шыңғыз
+
18
А. Диас
+
19
С. Анар
+
20
М. Ержан
+
21
К. Жанар
+
+
Нәтижелері
10%
10%
24%
19%
19%
14%
10%
14%
Гистограмма № ... ...... ... ... ... болсақ, эксперимент тобындағы оқушылардың 3-еуі физмкалық агрессияны көрсетті, яғни 14%. Жанама ... 2 ... 9%. Ал ... 4 оқушы, 18% көрсетті. Негативизмді 6 оқушы көрсетті, яғни 27%. Өкпелегіштікті 1 оқушы, 4% ... ... 1 ... көрсетті яғни 4%, ал вербальді агрессияны 3 оқушы, 14%, кінәні сезінуді 2 оқушы көрсеті, бұл 9%.
Осы тест ... ... ... ... ішінде 2-еуі физмкалық агрессияны көрсетті, яғни 10%. Жанама агрессияны 2 оқушы, 10% көрсетті. Ал тітіркенушілікті 5 оқушы, 24% ... ... 4 ... көрсетті, яғни 19%. Өкпелегіштікті 4 оқушы, 19% көрсетті. Күдіктенушілікті 3 оқушы көрсетті яғни 14%, ал вербальді агрессияны 2 ... 10%, ... ... 3 ... ... бұл 14%. ... № 3. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
Мақсаты: стреске тұлғаның жеке сезгіштігі ретінде алаңдау деңгейін анықтауға және тұлғаның көп ... ... ... ... сипаттауға мүмкіндік береді.
Нұсқауы: 20 сұрақтан тұрады. Әр сұрақтың алдын-ала стандартталған жауап нұсқаулар бар. Әр талқыланған ... ... ... ... ... ... ... Өз таңдауыңызды бланкіге бегілеп қойыңыз. Cөйлемдерді зейін қоя оқып, оң жағындағы тиісті ... ... ... ... ... көп ойлаңбау керек, себебі дұрыс не бұрыс жауап бәрі-бір жоқ.
Сұрақтар екі кіші шкаладан ... ... ... және ... ... ретінде алаңдауын өлшеу.
Нәтижелерін есептеу: 2,3,4,5,8,9,11,12,14,15,17,18,20 сұрақтары жауабының сомасынан 1,6,7,10,13,16,19 сұрақтары жауабының сомасын алып ... Оған 35 ... ... Егер Спилбергердің шкаласы бойынша көрсеткіштің сомасы 30 ұпайға дейін болса - ... ... ... 30 - дан 45 - ... 45- тен көп болса - алаңдаудың жоғарғы деңгейі.
Алаңдаушылық деңгейі жоғарғы ... ... ... ... ... оған психологиялық көмек жүйесін құру жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру керек.
Әдістеменің ... ... ... 9. ... ... ... бағалаудың тұлғалық шкаласы бойынша шыққан нәтижелері
Эксперимент тобы
р/с
Сыналушылардың аты - ... ... ... ... деңгей
30-45 ұпай
орташа денгей
45-тен көп ұпай жоғары деңгей
1
А. Мақпал
+
2
А. Айжан
+
3
Г. Роллан
+
4
Д. Айпара
+
5
Д. Досжан
+
6
Е. Болат
+
7
О. Арай
+
8
Д. Дидар
+
9
Т. Манарбек
+
10
С. Жандос
+
11
Д. Мақсат
+
12
А. ... ... ... ... ... ... ... Орасхан
+
20
Т. Тимур
+
21
О. Назерке
22
Ш. Дина
+
Нәтижелері
18 %
63%
14%
Кесте 10. С.Спилбергер бойынша өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы бойынша шыққан нәтижелері
Бақылау ... аты - ... ... ... төмен деңгей
30-45 ұпай
орташа деңгей
45-тен көп ұпай жоғары деңгей
1
А. Алина
+
2
А. Жұлдыз
+
3
Б. Тұрсын
+
4
С. Рауан
+
5
И. Алия
+
6
Н. Асель
+
7
К. Эльмира
+
8
Н. Гүлназ
+
9
Т. Жасұлан
+
10
Б. ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыз
+
18
А. Диас
+
19
С. Анар
+
20
М. Ержан
+
21
К. Жанар
+
Нәтижелері
28 %
57%
10%
Гистограмма № 5
Эксперимент тобы:
Гистограмма № ... ... ... ... ... ... тұлғалық шкаласының көрсеткен нәтижелері бойынша қорытынды жасайтын болсақ, эксперимент отобындағы оқушылар ішінен төмен деңгейді 4 бала көрсетті, бұл 18%. ... ... 14 ... яғни 63% ... ал жоғары деңгейді 3 бала, 14% көрсетті.
Осы шкала ... ... ... ... ... 6 бала ... ... көрсетті, бұл 28%. Орташа денгейді 12 бала көрсетті, яғни 57%, ал жоғары деңгейді 2 бала ... бұл 10% ... ... №4. ... ... ... қарым-қатынасы негізіне достық қарым-қатынастарының деңгейін зерттеу, , түсініктерін қаншалықты қабылдайтының анықтау болып келеді.
Жүргізілу нұсқасы: Зерттелушілерге тест ... ... ... беруде жақын келетің нұсқаларды белгілеу арқылы жүзеге асады.
Қажетті құрал-жабдықтар: бет, қалам.
Уақыты: 12 минут.
Өңделуі: ... ... - 3 ... ... ... - 0 ұпай, вариантын тандағандарға -5 ұпай. Шыққан ұпай санына байланысты төмен, ораша, жоғары деңгейлер ... 11. ... ... анықтайтын тесттің деңгейлері
0-22 ұпай
23-42 ұпай
43-60 ұпай
Сеіздің ... ... ... деңгейде. Осылай жалғастырып жүрсеңіз, мектептегі оқуыңызды аяқтағанша барлық достарыңызды ренжітіп бітесіз, ал жаңа ... таба ... да ... ... ... ... ... керек, өзгеруге әлі уақыт бар.
Достық қарым-қатынасыңыз орташа деңгейде. Достарыңызды ... және ... ... ... ... ... көңіл-күйіңіздің өзгеруіне байланысты достарыңызды ренжітіп аласыз. Көп достарыңыздың болуың қалайсыз.
Достық қарым-қатынас деңгейіңіз жоғары, сіз нағыз доссыз. Достарыңыздың көп ... және адал ... ... ... ұнатасыз. Әрқашан да қол ұшын беруге дайыңсыз, сізге де достарыңыз қол ұшын беруге дайын. ... ... ... ... 12. Достық қарым-қатынасты анықтауға арналған тест бойынша шыққан ... ... аты - ... ... деңгейі
1
А. Мақпал
Жоғары
2
А. Айжан
Орташа
3
Г. Роллан
Орташа
4
Д. Айпара
Жоғары
5
Д. Досжан
Орташа
6
Е. Болат
Төмен
7
О. Арай
Орташа
8
Д. Дидар
Орташа
9
Т. ... ... ... ... Жадыра
Жоғары
13
Н. Асель
Төмен
14
К. Айнұр
Жоғары
15
Қ. Танат
Төмен
16
М. Алуа
Орташа
17
Т. Амина
Орташа
18
Ж. ... ... ... ... ... ...
Нәтижелері
Төмен деңгей - 23%
Орташа деңгей - ... ... - ... 13. Достық қарым-қатынасты анықтауға арналған тест бойынша ... ... ... аты - ... ... деңгейі
1
А. Алина
Орташа
2
А. Жұлдыз
Орташа
3
Б. Тұрсын
Жоғары
4
С. Рауан
Орташа
5
И. Алия
Төмен
6
Н. Асель
Жоғары
7
К. Эльмира
Жоғары
8
Н. Гүлназ
Орташа
9
Т. Жасұлан
Орташа
10
Б. Бота
Төмен
11
Д. Нұржан
Орташа
12
Е. Асем
Орташа
13
Ж. Алем
Орташа
14
Г. ... ... ... ... ... ... ... Жанар
Жоғары
Нәтижелері
Төмен деңгей - 14%
Орташа деңгей - 48%
Жоғары деңгей - ...... ...... ... ... ... анықтауға арналған тестті қорытындылайтын болсақ, эксперимент тобына қатынсқан ... ... ... ... көрсеткен 4 балала, бұл 23%. Орташа деңгейді көрсеткендер 11 бала, яғни 50%, ал жоғары деңгейді көрсеткендер 6 ... 27% ... тест ... бақылау тобындағы оқушылар ішінде төмен деңгейді көрсеткендер 3 бала, бұл 14%. ... ... ... 11 ... яғни 48% ... ... ... көрсеткендер 7 бала, 33% болды.
Әдістеме № 5. В.В. ... ... - ... жеке ... ... ... адам ... сонша махаббат түрі бар деуге болады. Бұл сала ішінде махабаттың 8 ... ... ... заңдылық бар.
Көптеген қатынастары махаббат деуге болмайды, бірақ олардың түрлері әр түрлі жағдайларда достық болсын, іскерлік ... ... ... ... ... ... мінездің белгілі ерекшеліктерімен анықталады. Осыған байланысты автор мінездің ерекшеліктерін анықтай отырып, сол ... ... ... ... ... ... анықтады.
Мінездің биоакцентін анықтауға аранлған тест.
Жүргізілу барысы: тест 8 шкаладан тұрады. Шкалалардың әрқайсысы белгілі мінез акцентісін бейнелейді. ... ... ... ... ... ... үшін барлық тесті оқып алыңыз сізге лайықты, келетін нұсқаларын әр шкаладан бегісімен ... ... ... болып тұрады (мүмкін келісемін)
(++) былай жиі болады (жиі)
(+++) былай өте жиі болады (өте ... ... беру ... қай шкалада көп белгісі болған шкаланың әріпін жазып алыңыз. Сол сіздің мінезіңіздің биоакцентісін анықтайды.
Мінездің акценттерінің қызқаша сипаттамасы.
Қиялшыл - бұл өте ... ... шулы ... Өз ... өте ... ... ... немесе материалдық жағынан шешетін сұрақтарда оңай беріле салады. ... ... ... Жаңа ... ... толы ... олардың барлығы қатапайым тұрде. Тапқыр, әр түрлі құбылыстар арасында ұқсастықты тез байқай алады. Мәселені шешуде әр ... ... ... және ... ... ... ... - бұл интициясы жақсы дамыған адам, ... ... ... болатын жағдайлардың алдын алушы. Бұл адамдарға қазіргі жағдай ұнамауы мүмкін үнемі өзгеріс үстінде болады. ... ... ... ... және ... нәтижеге әрқашанда көңілі толмай отырады. Осыдан өзіне және қоршағана адамдарға деген талаптары жоғары. Қоршаған ... ... оның ... түсінуге тырысады, себебі болашақты болжауда керек болатынын түсінеді. Зейіні тұрақты емес, бір нәрседен екінші нәрсеге көңілі тез ауысады.
Жеңімпаз - бұл күш - ... мол, ... ... ... Қиын жағдайда тез шешім қабылдай алады. Төзімшіл, кедергілерден өте біледі, қиындықтарға шыдамды. Тез ашуланшақтықпен, тікшілдік мінезімен ... Өз ... ... біледі. Алдына қойқан мақсатына жете біледі. Өте талап қоюшы, өз айтқанына қайтпайтын адам. Достары аз болып келеді.
Эпикуршы - бұл ... ... ... ... Өмірден тек барлық жақсылықтарды алуға бағыталған. Гурман, эстетикалық талғамдары жақсы жамыған. Бұл ... ... ... ... адамдар қатарына жатады. Адамдарға жағуды, ұнауды біледі және ... ... ... ... ... бағыттылығымен, талпынысымен қалаған мақсаттарына жете біледі және не кере кендігін анық біледі. Қарым-қатынасты арыншыл, қарсы ... ... Оның ... ... ... ... ... және сатериалдық қажеттіліктерін жақсы сезінеді және қамқорлықты білдіре алады. Сыншыл ... ... ... ... Өз ... ... қарсы емес.
Кәсіпқор - өжет кәсіпорын, өзінің іскерліктерін әрдайым көтеруге, жақсартуға тырысып отыратын адам. Бұл адамдар ... ... ... ... ... ... адамдар. Белгілі бір іспен шұғылданғанда дәлдікті, сапасының жақсы болуын қалайды. Көбіне басқалардың істемеген жұмыстарын аяқтау тура ... Тек ... ... мен ... ... Өз ... білдіруде қиналады, сондықтан қарым-қатынасты суық болып көрінуі мүмкін.
Қисыншы - аналитикалық ойлауы жақсы дамыған тұлға. Логикалық ... ... ... ... жағдайларда тәртіпшіліктін, жүйеліктін болуын қалайды. Өзінің күнің, жұмыстарын дұрыс ұйымдастыра біледі. Өте байсалды, тұрақты адама және әр нәрсеге алдын ала ... ... ... ... ... ... анализдеуге бейім.
Арманшыл - ашық, бірақ ... өте ... ... Өзінің симатиялары мен антипатиялары арасындағы қарым-қатынасқа өте тәуелді, бірақ басқаларға көрсетпеуді жөн көреді. Өзінің сезімдерінің тереңдігімен басқаларға әсер ете біледі. ... ... ... ... ... ... ... ұмтылмады.
Бейбітшіл - өте сезгіш, салмақты адамдар тобы. ... ... ... ... ... туындаған қиындықтарды бейбіт жолымен шешуді дұрыс деп санайды. Адамдарды жақсы біледі және дұрыс қарым-қатынас ... ... ... мінезіңіздің акцентісін білгенне кейін, махаббаттың түріне немесе қатынасына тоқталуға болады.
* Бейбітшіл, барлық қатынастарды гармонияның болуын қалаушыларға махаббаттың түрі тән.
* ... үшін ... түрі ... ... ... ... ... үшін махаббаттың түрі тән.
* Кәсіпқор үшін махаббаттың түрі немесе қатынасы тән.
* ... үшін ... түрі ... Қиялшыл, қоршағандардың түсінуін қажет ететіндерге махаббаттың түрі тән.
* Эпикуршы үшін ... түрі ... ... ... ... үшін ... > түрі келеді.
Махаббаттың түрлері немесе қатынастарына қысқаша сипаттама.
Сторгэ - бүл ... ... ... Бұл ... түсінуді, жанашырлықты қажетсінеді. Бұл түрде екі жақтың сенушілігі, қателіктерге, кемшіліктерге көз ... ... ... ... ... жету ... Жанұядағы махаббат үшін идеалды қатынас түрі болып табылады. Бірақ екі жақтын сезімін білідіруді қажетсінеді. Өте нәзіктігі бұл қатынасты берік түрде ... - ... ... ... ... тән ... ... Бұл қатынас өте қатты, талапшыл болады. Бұл махаббат өте төзімді. Біржақты махаббат сезімі болғанның өзінде ... ... ... Көбіне атақты іс-әрекетті жасауға итермелейді. Бұл махабаттың түріне ... ... ... ... - ... ... түрі ... салмақтыққа тартады. Бұл махаббат түрі қатты талап қоюшы болып келеді. Қатынаста екі жақттың сезімдерін, шешімдерін, ойларын талқылауға ... ... ... ... мен ... аз ... - бұл рухани немесе материалдық жағынана анықталатын таза махаббат түрі. Мұнда ... ... ... сақталады. Бұл махаббат түрінде түсінушілік пен сыйластық байқалады. Қажеттіктерін айқындағанда шыңдықты, дәлдікті көрсетеді. Бір көбен қарағанда екі жақтын ... тен ... ... жеке ... қызығулары екі жақта да басым болады.
Агапэ - ... және ... ... ... Оның ... шыдамдылық жатыр. Бұл өте тұрақты сезім негізінде фатализма байқалады. Бұл ... ... ... ... адамдар кешіруге, төзімділікке бейім. Бұл махаббат түрінің бір ... ... ... түріне қарағанда қашықтықта сақталып бейнеленетін махаббат қатынасы.бұл махаббат түрінде адамдарға радикалды шешімді қабылда кездеседі. ... ... ... ... да ... бір ... үшін ... кету деген сияқты шешімдер тән.
Филиа - бұл рухани жақындықты ... ... ... Бұл сезім терең достықты, сыйластықты тудырады. Бұл махаббат түрі екі жақты ... әрі ... ... ... Бұл ... түрінде теңдік бірінші орында, біреудің басшылығы немесе бағынуыбұл түрдебайқалмайды. Мұндай махаббаты сезетін ... ... ... ... ... адал ... ... Жыныстық тұрақсыздыққа бұл адамдар шыдамдылықты көрсетеді.
Эрос - бұл ... ... ... ... ... ... түрі немесе қатынасы. Жарының бет-әлпеті мен, мінез-құлқы, іс-әрекеті басшы рөльін атқарады. Эстетикалық сезімдері жақсы дамыған Бұл ... ... тән ... жан мен ... ... ұмытылады, сол себептен кішкентай кемшіліктерге көздерін жұмады. ... ... ... ... өте ... барша жанға әсемдікпен, эстетикалық талғамдарымен көзге түсуді ұнатады. Махаббатта бар жанын беріп сүйетін жандар.
Викториа - бұл эротикалық ... ... ... ... ... ... ... қарағанда интеллектуалды жағынан нашар болып келеді. Бұл типке тереңдік пен ... ... ... ... сезімдері байқалады. Махаббатқа деген қызығушылығы тұрақты емес болып келеді.
Әдістеменің қорытындысын талдайтын болсақ:
Кесте 14. В.В. Мегедьдің тестінің нәтижесі
Эксперимент ... аты - ... ... ... ... ... Айпара
+
5
Д. Досжан
+
6
Е. Болат
+
7
О. Арай
+
8
Д. Дидар
+
9
Т. Манарбек
+
10
С. Жандос
+
11
Д. Мақсат
+
12
А. Жадыра
+
13
Н. Асель
+
14
К. Айнұр
+
15
Қ. Танат
+
16
М. Алуа
+
17
Т. Амина
+
18
Ж. Гулнұл
+
19
С. Орасхан
+
20
Т. Тимур
+
21
О. Назерке
22
Ш. Дина
+
Нәтижелері
10%
10%
14%
4%
23%
10%
18%
10%
Кесте 15. В.В. ... ... ... ... аты - ... ... ... Тұрсын
+
+
4
С. Рауан
+
5
И. Алия
+
6
Н. Асель
+
7
К. Эльмира
+
8
Н. Гүлназ
+
9
Т. Жасұлан
+
10
Б. ... ... ... Алем
+
14
Г. Айдынбек
+
15
Ж. Ғазиз
+
16
Р. Камила
+
17
О. Шыңғыз
+
18
А. Диас
+
19
С. Анар
+
20
М. Ержан
+
21
К. ... ...... тобы:
Гистограмма № 10
Бақылау тобы:
В.В. Мегедьдің тестінің нәтижесін ... ... ... тобындағы 2 оқушы, 10% махабатына тән. махабатына 2 оқушы, 10%, ... 3 ... бұл 19% тән. ... ... 1оқушы, яғни 4% болды. махаббатына 5 оқушы, бұл 23%, ал махаббатына 2 ... 10% тән ... ... махаббатын таңдаған 4 оқушы, яғни 18% , ал ... ... 2 ... 10% ... тест ... ... тобында 1 оқушы, 4% махабатына тән. махабатына 4 оқушы, 19%, махаббатына 5 ... бұл 24% тән. ... ... 3 оқушы, яғни 14% болды. махаббатына 3 оқушы, бұл 14%, ал махаббатына 2 оқушы, 9% тән ... ... ... ... 3 ... яғни 14% , ал ... ... 1 оқушы 4% болды.
Осы өтілген әдістемелердің қорытындыларына сүйене отырып қалыптастыру кезеңінде ... ... ... ... Олар ... қарым-қатынастың төмеңгі деңгейін;
+ жағымсыз эмоцияларды;
+ аландаушылық, қорқыныш сезімдерін;
+ ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін жоюға арналған түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуді жөн көрдім.
Жалпы түзету ... ... жеке ... және ... ... ... ... белсенді әсер етуін білдіреді. Оның міндеті әр ... жас ... ... ... ... ететін, балаларды жеке оқытып, тәрбиелеуде, олардың қабілетін, бейімділігін ... ... ... көмек беретін психологиялық қызмет бағыты болып ... Бұл ... ... ... және оқуындағы өзгерістер мен бұзылуларды, дамуындағы ... ... ... ... орын ... № 1. . ... ... емес қарым-қатынасқа түсу).
Мақсаты: Дәл қазір қандай эмоция ... ... қалу ... - ... ... - ... қарым-қатынасқа түскенде көбіне қайсысын сезінеміз.
сөзбен - ... - ... - ... ... ... ... ... ұялу сезімін тудыру.
Әр адамның жақсы, жағымды сезімді ... ... ... ... сөздер таба білуге әкелу.
Бүгін қандай әдемісің - өзің көңілдісің ғой бүгін, тағамың керемет.
Қарсы сипат: иә, дәл ... ... ... дәл ... ... ... мүмкін.
әрине, дәл солай, әрине.
Арқасынан қағу, қолын қысу, көзін қысу, құшақтау, әр қатысушы өзін ... ... - ... ... - ... ... ...
бәрекелді ... ... - ... ... ... ... ... туысымсың
менің көршімсің - ... ... Егер ... ... қобалжу, болса, ол сезім жол таппау , кектенуге ... ... ... ... ... ... бақылай білуіміз керек.
Манипулятор - басқарушы, кең тараған категория, адамдарды әлсіз ... ... ... ... ... әсер етеді. Оның қақтығысты негізгі мақсат сіре технологиялық қысым жасау. Негізгі құрал оның қимыл іс-әрекетіне эмоционалды көңіл бөлмеу өзіңізді ... ... ... ... беріңіз, сізге тез арада тиісуін қояды.
Ашушаң адам - невротик, оларда қобалжу басым. Негізгі ... өмір сүру ... ... адам - мінез-құлық , өзін көрсету төмен дәрежеде дамыған. Ол адамдарда қарпайым ... ... өмір ... ... Ол ... ұмытпайды. Жұмыс атқару деңгейіне қарай, жылы сөзбен бастасаңыз көп жетістікке жетесіз.
Қалыпты ... адам - ... ... ... Егер ... ... тез ... көзқарасы дұрыс түседі.
Мақсаты: Қарым-қатынасқа түсу барысында көңіл - күйді, эмоцияны сезіне білуге үйрету.
Құралдар: магнитофон, ... ... ... ... ... ... сезіну, фломастермен қағаз бетіне эмоциясын көрсетулерін тапсыру.
Жаттығу №2
Нұсқау: Сіздің алдыңызда түрлі ... ... ... ... ... алдымнан адам шыға келсе, онда мен... сезінемін.
кішкентай баланы көргенде, мен.... сезінемін.
танымайтын адамды көргенде, мен ... сезінемін.
бірге оқыған сыныптасымды көргенде, ... ... ... тоқтай қалып, қалтасын қарады, мен... сезінемін.
мен біреумен сәлемдесемін, бөтен болып шықты, мен... сезінемін.
Мен ескі махаббатымды көрдім, мен ... ... № 3 ... ойын ... ... жағымды қарым-қатынаста болу және жағымды атмосфераны тудыру үшін ... Бұл ойын ... ... ... құрамы анықталады. Ойынға қатысушыларсаны 12-16 адам болса өте жақсы. Ойынның ұзақтығы - 35-60мин. Ойын басталмас ... ... ... ... ... дайындап алады,ішінен ештене көрінбейтін пакет және таза қағаздар.Билеттің саны топтағы ойыншыларды 2-3 көбейткенге тең болғаны жөн.Егер ... ... саны аз ... әр ... 3 ... беруге болады.
Ойыншылар әрбір билетке адамның бойындағы асыл қасиеттерді жаза бастайды. Ойыншының не жазып отырғанын өзінен басқа еш адам білмейді. ... ... ... ішіне қаратып орап пакетке салады. Психолог билеттерді араластырады. Топ ... ... да, ал ... ... пакетті орындыққа қойып,орындықты дөңгеленген ойыншылардың ортасына қояды. Жүргізуші ... ... ... ... ... Ол ... ... суырып алып оқиды да,сол билеттегі қасиеттр кімге лайық болса соған ұсынылады. Сыйлыққа ие ... ... да ... ... ... ойыншыға алғысын білдіреді де, өзі билет суырады. Сол билетке лайық адамға ... Ойын ... ... ... - ... дамытуға арналған тернингі
1. Ұйымдастыру. Шеңбер болып отыру.
2. Сәлемдесу. Шеңбердегі адамдар өздерінің аттарын айтып, жағымды қасиеттерін ... ... ... ... білдіріп, гүл усынады.
Танысу.
Шеңбер болып отырамыз. Енді ... өз ... ең бір ... ... ... ... Ал енді бул ... өлең шумағы, мақал немесе бір-екі сезбен сипаттап беріңіз. Мысалы, , ... ... ма? ... Ал, енді ... оң ... ... ... таныстырып шығыңыздар. Бірінші өз аттарыңызды айтасыздар, содан кейін ғана. өз мінез ерекшеліктеріңізді таныстырасыздар. Біз бір- ... ... ... ... Енді бұл ... ... Жүргізуші бастаңыз. Рахмет, ойын аяқталды.
Метафора.
Әр адам басқаларда қандай әсер ... ... ... ... маңызды ретінде қабылданама жоқ әлде ескерілмейді ме деген ... ... ... ... ... ... ... жаса деген бірлескен әрекетке қатысуды ұсынамыз. Алдымен шығармашылық объектісі болғысы келетін бір адам өз еркімен шеңбердің ортасына шықсын. Енді ... ... ... ... ... ... ... қандаи бейне туындайды? Бұл бейнеге қандай суретті қосып салуға болады? Қандай адамдар оны қоршай алады? Суретке қандай пейзаж, фон ... ... ... ... Бұл кісі ... ... кезең туралы әсер тудырады? Мысалы: біздің кейіпкеріміздің бейнесі сізде ашық теңізде, балықтардың ... ... ... ... ... ... шығар немесе шөл далада баратын жағы белгісіз ... ... ... ... ... Енді ... ... ойыңызбен белісіңіз. Рахмет. Жүргізуші бастаңыз. Рахмет, ойын аяқталды.
Бейнелер
Назар аударыңыз! Әр қайсысымыз бүгінгі кездесуде жеке белгімізді ... ... ... атқа байланысты ерекшелік белгісі
- ұран.
Атқа байланысты ерекшелік белгісі қағаз бетіне ... ... әрі ... болу ... Ал, ұран ... әрі бейнелі болсын. Масылы: псевдоним - , ерекшелік белгісі - , ұран - . ... ... ... ... ... ... Енді ... адамдармен суреттеріңізбен алмасып, оны талқылап алуға уақыт береміз. Суреттегі әр бір атрибутты 5 балдық жүйемен бағалаңыз. Енді ... бұл ... ... ... ... және ұраны өзіне сай келе ме?, келемей ме?, неліктен? ... ... ... ... Енді барлық ұпай сандарын қосып, кімнің бейнелік формасы ... ... ... ... біздің бейнелік тест аяқталды.
Эмоциялар түсі.
Жүргізушіні таңдаймыз. Жүргізуші гонг ... ... ... ... ал ... ... бір түс ... (қызыл, жасыл, көк, сары). Жүргізуші көзін ашқан кезде қатысушылар өздерінің әрекеттерімен, ... ... ... ... ... керек. Егер жүргізуші түсті таба алса, келесі адам оның орнына шығады, таба ... сол ... ... ... ... ... бастайық. Рахмет, ойын аяқталды.
3. Қорытынды. Ашық хаттармен ... ... ... ... ... атын және деген сейлемді жазады. Хаттар шеңбер бойынша беріліп, жүргізушіге қайтып келген соң, ол қайтадан шеңбер бойынша өз ... ... ... әркімге жалғасады. Жүргізуші. Рахмет, бүгінгі тренингіміз ақталды.
Тренинг сабақ.
Сабақың тақырыбы: , қарым-қатынас.
Сабақтың мақсаты: Жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қарым-қатынас нәтижесінде туындайтын достық, махаббаттық ... ... ... сезімдерінің даму сатысының дәрежесін
Міндеттері:
* Білімділік: Оқушылардық сезімдерін айыра білуге үйрету.
* Дамытушылы: Жасөспірімдердің махаббат сезімдерін дамыту.
* Тәрбиелік: Өздерімен ... ... ... ... үйрету.
Сабақтың көнекілігі: Махаббатқа байланысты суреттер, карточкалар.
Сабақтың барасы:
1. Тренинг
Оқушылар тең екі топқа бөлеміз. Бірінші ... ... тиын ... Бұл ... ... ... эмоцияларың мен мимикаларың арқылы біріңді-бірің тани білу. Оқушылар бір-біріне жақын тұруларады, ... ... ... ... арт жақтарынан береді. Белгі берілгенде тоқтайды. Бір-бірлеріне қарап тиын қай ... ... ... ... Егер ... ... ... жеңілген топтың баласы келесі топқа ауысады. Осылай жалғаса береді. Қай топта аз бала қалса, сол топ ... ... ... алты ... ... Әр ... мамандықтарға байланысты термин сөздер беріледі. Бұл тренингтің мақсаты оқушылар барлық ... ... ... керек. Сол сөздерді қолдана отырып алты топтағы балалар өз сезімдерін жеткізетін хат жазады. Болған топтар кезекпе-кезек тұрып айта бастайды. ... жазу үшін бес ... ... ... Тренинг
Бұл тренингтің мақсаты оқушылар өздеріне сырт көзбен қарай ... ... ... ... Оқушыларға үш минут уақыт беріледі. Содан кейін осы тренингке қатысып отырған адамдардың ішінен өзінің кімге қандай қылығымен ... ...
4. ... ... ... ... деген сезімдерін білуге арналған. Оқушылар отырғандардың барлығының атын қағаздың сол жағына жазады да, оң жағына оларға қандай сыйлық беретіндерін жазады. ... екі ... ... ... ... ... ... не сыйлайтындарын оқып, неліктен мұндай сыйлық беретіндерін түсіндіріп береді.
Қорытынды: Міне оқушылар осымен біздің тренинг сабағымыз ... ... ... өз ... ... білдіңдер. Бір-біріңе деген қатынастарыңда, топпен жұмыс атқара ... және өз ... ... ... ... ... ... рахмет. Өздеріңізге жақсы сезім және сергектік алды деп ойлаймын.
Қалыптастыру кезеңін қорытындылайтын болсақ жасөспірімдердің қарым-қатынас деңгейін ... ... ... ... ... ... ... интимді-тұлғааралық қарым-қатынас нәтижесінде туындайтын махаббат, достық қарым-қатынастарын жақсаруға аз да болсын үлесімді тигіздім деп ойлаймын. Айқындау кезеңіндегі төмен деңгейді көрсеткен ... ... ... қалыптастыру кезеңінде жұмысты көбірек атқаруға тырыстым. ... ... ... ... болу үшін ... ... қайта тексеру әдістерін жүргізейік. Айқындау кезеңі барысында төмен дәрежені көрсеткен жасөспірімдерге ... ... ... Екі ... ... кеткенде, мынандай нәтижені байқауымызға болады:
Гистаграмма № 11
Осыдан байқайтынымыз, айқындау кезеңінде эксперимент ... ... ... төмен деңгейді көрсеткен 5 оқушы болса (23%), бақылау кезеңінде 3 ... ... (14%). ... ... ... ... деңгейде 3 оқушы болды (14%) , ал қалыптастыру кезеңінен ... 2 ... (10%). ... ... эксперимент тобында төмен деңгейді көрсеткен 4 оқушы болды (18%), бақылау кезеңінде 3 оқушы анықталды (14%). Достық ... ... ... ... ... ... ... деңгейді көрсеткен 5 оқушы болды (23%), бақылау кезеңінде 3 оқушы анықталды (14%). Айқындау кезеңінде В.В.Мегедьдің ... 2 ... ... (10%), ... ... 1 оқушы болды (5%).
Қорытынды
Жүргізілген зерттеу нәтижелерін және берілген дипломдық жұмыстың теориялық бөлімдерін талдай отыра, келесі қорытындылар жасауға болады:
Қазақстан ... ... келе ... елдердің қатарына қосылу мақсатында, қазіргі жасөспірімдердің саналы азамат ... ... ... ... ... ... жасайды. Өркениетті қоғам үшін қымбат қазына - жеке тұлға, оның даму, ... мен ... ... ... жас ... осы ... қазынаны бағалай білуі аса маңызды. Жасөспірімдік жас тарихи тұрғыдан алғанда өте кеш қалыптасатын кезең, оның қажет екендігі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өмірдің және қазіргі заманғы қоғамның жасөспірімдерге қоятын талаптарымен байланысты күрделенулер. Осының ... ... жас ... ... болып табылмайды, 15-17 жастағы адамдар бір елдің тұрғындары болса да, ... ... ... ... әр ... өтуі ... ... қатар физикалық, физиологиялық, психикалық және әлеуметтік толысулардың ... ... бір ... ... ... ... дамуындағы бұл маңызды этапты сипаттау және зерттеу қиынға түседі.
Қарым-қатынас адамзат өмірінде аса маңызды роль атқарады. Қарым-қатынас нәтижесінде ... ... ... ... ... ... дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың бірі болады. Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім ... ... ... алу, ... қуанышта ортақтас болу арқылы адамдар арасында сенімді кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше психологиялық жүйе не ... ... әлем және ... ... мінез-құлық, қылық-жорықтар арасында келісім, өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, ... ... ... ... ... іске асады.
Жасөспірімдік кезең дәстүрлі түрде тәрбиелеушілік қарым-қатынаста ең ауыр ... ... ... ... ... ... қиындықтар жыныстық жетілумен байланысты болып келеді. Жасөспірімдік шақтағы жеке ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсе алуларына көп көңіл бөлу керектігінде. Ұйымдастырушылық және қарым-қатынасқа тез, ... түсе ... ... дамуы жасөспірімдік шақта өте маңызды болып келді. Осы шақтағы көп байқалатын құбылыстарының бірі - жасөспірімдердің өзара қарым-қатынасқа деген тапшылық. Сол ... ... ... болып дамуына, жан-жақты қалыптасуын жақсатру мәселесінде қарым-қатынасты дамыту керек.
Жасөспірімдер арасындағы құрбы-құрдастарының қарым-қатынасы өзіндік информацияны таратушы каналының ... Бұл ... ... ... түрі ... та келеді. Құрбы-құрдастардың қарым-қатынастығы теңдігі бұл сфераны өзгешешелеп, ... ... Бұл ... ... ... ... ... ата- аналармен қарым-қатынасы, қызығушылықтары, ұмтылулары, қобалжулары) жасөспірімдердің өзара түсінулеріне әкеледі. Осының нәтижесінде интимді тұлғааралық қатынастар:
* достық
* махаббат
* ...
* ... ... ... ... ... жасөспірімдік шақта аса манызды болып келеді. Оны ... ... ... және жксперименталды бөлімдерден байқауға болады. Жалпы зерттеу жұмысына 15-16 жас аралығындағы 43 ... ... ... ... ... және бақылау тобы құрылды. Әдістемелердің барлығы балалардың жас ерекшелігін, даму және дара ерекшеліктерін ескере отырып таңдалды. Эксперименталды бөлімде жасөспірімдердің ... ... ... ... ... эмоцияны анықтау,интимді-тұлғааралық қарым-қатынасты соның ішінде махаббат, достық ... ... ... үшін мына әдістемелер қолданылды:
1. Қарым-қатынас деңгейін бағалау тесті (В.Ф.Ряховской).
2. ... ... ... ... өзін-өзі бағалаудың тұлғалық шкаласы.
4. Достық қарым-қатынас деңгейін анықтау тесті
5. ... ... ... ... ... арасында эмоциясын қадағалау, өзін-өзі бағалау, жалпы қарым-қатынасқа ... ... ... ... алу әр ... деңгейде дамығанына көз жеткізеді.
Сондықта жасөспірімнің психологиялық, физологиялық дамуын қадағалап, тұлғааралық қарым-қатынастарын жақсарту үшін ата-ана, ұстаздар ... ... ... ... ... ... ... дипломдық жұмысты жазу барысында қойылған мақсаттары орындалып, жасөспірімдер арасында тұлғағалық қарым - қатынастың психологиялық аспектілерін теориялық тұрғыда ... ... ... дәлелденді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
* Аверин В.А. ... ... и ... - Санкт-Петербург: , 1994. - 186 ... ... Н.П. ... климат в коллективе. - М.: 1990 - 223 ... ... В.Г. ... ... ... ... - Иркутск: 1992 - 359 с.
* Асеев В.Г. Мотивация поведения и формирование личности. - М., 1997 - 153 ... ... Т.М. ... ... (Социальные установки). - М., 1998 - 367 с.
* Анастази А. Психологическое тестирование. - ... 1. - М., 1995 - 17-31 ... ... А. ... тестирование. - Книга 2. - М., 1995 - 70 ... ... Л.Ф., ... В.М. Психологическая диагностика интеллекта и личности. - Киев, 1978 - 178 ... ... А.И. ... - цели ... ... ... для школы. М., 2001, № 10. - 87 с.
* Байярд Р.Т., Байярд Джин. Воли беспокойный подросток. - М, ... ... М.И. ... из ... ... ... ... психиатра). - М., 1998. (Какие бывают семьи: психология больного ребенка: 64 с., 72 с., 96 с. ... и ... 164 ... ... Р.В. ... ... и воспитание. - М., 1996. (Воспитание положительного образа : 399 с.).
* Бодалев А.А. Личность и общие ... ... - М., 1993. ... ... и ... 265 ... ... А.А. Психология и личность. - М., 1998. - (Воспитание ... ... 152 ... ... Л.И. Личность и ее формирование в подростковом ... - М.: ... ... ... Л.И., ... Л.В. ... ... и поведения детей и подростов. - М.: Педагогика, 1972
* Бойко В.В. Трудные ... ... - ... ... 2002
* Бэрон Р. Агрессия. - Санкт-Петербург: , 1999. - 351 с.
* Валеев Ф.Ф. ... ... ... ... ... //Психология. Наука. Образование, 1999. - № 1. - 81 ... ... Л.С. ... ... М., ... 1991. - 479 ... ... Ю.З. Психодиагностика в школе. - М.: Знание, 1990
* Джаламбаева Ш.Е. О сексуальной морали современных ... ... 2002. №2. - с. ... Забранная С.Д. Психолого-педагогическая диагностика умственного развития детей. - М.: Просвещение, 1991
* Земелева З.А. Агрессивное ... ... и ... ... - М.: ... ... Захарова Л. Самосознание и самооценка подростка //Семья и школа. - М., 1973. - с. 28
* ... А.И. ... ... у ... и подростков. - М.: Медицина, 1992. - 213 с.
* Изард К. Эмоции подростка. - М.: ... ... ... 1980. - 440 ... ... Т.В. ... ... в диагностике, прогнозы и оценка эффективного лечения гошизма у подростков. - ... ... 1991. - ... ... Н.К. Подкорковые структуры мозга и психологические процессы. - М.: МГУ, 1985. - 118 ... Кле М. ... ... ... ... - М.: ... 1991. - 171 ... Клевчина М.С. Психодиагностические материалы об изучении личности школьника. - Минск: МГПН, 1990. - 102 ... ... Н.И. ... ... - Санкт-Петербург: Питер, 2000. - 358 ... Кон И.С. ... ... ... М.: ... 1991. - 255 ... Кон И.С. Психология подростков. - М.: Просвещение, 1991. - 255с.
* ... Н.К. ... ... - М.: ... 1997. - 304 ... Кудрявцев В.Т. Психология развития человека. - Рига, 1999
* Кузин В.С. ... ... - ... ... 1990. - 118 ... Куинджи М.Н., Поленова М.А. Влияние школы на состояние здоровья, формирование подростковой функции девочек-подростков // ... ... М., 1995. № 4.
* ... В.С. ... подростка. - М., 1997. - 304 ... ... В.Н. Опыт ... ... устремлений подростков. - М.: Педагогика, 1992. - 30 с.
* Лайтес Н.С. ... ... и ... - М.: Педагогика, 1997
* Лебедева Н.Т. Школа и здоровье ... ... ... ... К. ... ... - ... Высшая школа, 1990. - 374 ... ... А.Е. ... ... - М.: ... 1996. - 416 ... ... А.Е. Психопатии и акцентуации характеров у подростков. - М.: ... 1991. - 256 ... ... И.И. ... потребности возраста как основа развития социальной коллективности у подростков //Психологическая наука и образование. - М., 2001. № 4. - с. ... ... А.И. ... - цели ... ... /Подростки/ Директор школы. М., 2001. № 10. - 87 с.
* Лысенко В.И. Организация ... ... ... ... ... - ... 1999. - 218 ... Максимова Н.Ю. О склонности подростков к ... ... ... ... М., 1996. № 3. - 149-152 ... Макферлайн А., Макферлан А. Дневник подростка. - М.: ... ... ... О.А. ... в ... в средней школе: психолого-педагогическое сопровождение VI-VII классов// Психология, наука и образование. 2001. - № 4., - 47 ... ... Л.М. ... медико-психологической и правовой помощи детям и подросткам, ... от ... - ... 1996
* Миханов А. Дети без родителей. - М., Радуга, 1990. - 221 с.
* ... О.И. ... ... и ... экспериментальных данных в психолого-педагогических исследованиях: Монография. - М.: Изд-во УДН, 1986. - 84 ... ... Р.С. ... ... психологии. Т.2. - М.: Просвещение, 1994. - 572 с.
* Николаев Г. в ... ... ... и ... -1999, № 11. - с. ... ... Л.Ф Возрастная психология. - М., 1999.
* Петровский А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. - М.: Политиздат, 1982. - 255 ... ... А.М. ... және ... психология негіздері Алматы 1993.
* Мухина Т.М. Жасерекшелік психологиясы Алматы ... ... Н.В. ... ... ... ... - М., 2002. 43 с.
* Прихжан А.Ш. Проблема подросткового кризиса. - Санкт-Петербург, 2000
* Равич Р. Как ... с ... и ... ... ... 2002. № 6. с. 184-192. Заложенные: жестокость в детско-родительских ... и ее ... ... ... 2001, 22 мая (№ 20). - 216 с.
* Слуцкий В.И. ... и ... - М., 1992. с. ... ... О.Л. Мышление подростка. - М.:МГУ, 1984. - 272 ... ... В.И. ... ... психологии, 2000, № 6. - 123 с.
* Фельдштейн О.И. Психология современного ... - М: ... 1987. - 288 ... ... Л.М. ... социальной адаптации школьной молодежи // Журнал , 2001. № 6. = с. ... ... Л.М. ... без наркотиков. Книга для педагогов и родителей. - ... ... ... Э.Г. О ... ... ... ... страдающих психопатией и психопатотипными расстройствами и их родителях//неврозы, пограничные состояния. - М.: ... ... им. В.М. ... 1972. - 108 ... ... ... ... Жасөспірімдердің коммуникативті қарым-қатынасының деңгейін анықтау.
Жүргізілу нұсқау: Сіз төмедегі берілген сұрақтарға "иә" -- 2 ... "жоқ" - 0 ... ... - 1 ұпа. ... ... ... парағы, қалам.
Уақыты: 15минут.
Өткізілу барысы:
* Маңызды кездесу күтіп тұрса сіз оны тоысп жүріп мінез- құлқыныздан ... ... ... ... ... кезге дейін созасыз ба?
* Сізге жиналыста немесе ... ... ... ... тапсырма берсе ол сізге ұнай ма?
* Сіз бұрын бармаған қалаға ... ... сіз ... ... ... күш ... ... Қандай да болмасын адаммен өзінізді абыржытатын жағдайыңыз жайлы сөйлесесіз бе?
* Таныс емес адам көшеде сізден нәрсе ... ... ... Сіз ... "бала" жас ерекшеліктеріне байланысты бірін-бір түсіну қиын деп ... ... ... ... 3 ай ... алған 100 теңгені есіне салуға ұяласыз ба?
* Ресторанда немесе асханада сізге сапасы төмен тамақ әкелінсе сіз ызаланып итеріп ... ... ... емес ... жеке ... ... сіз онымен қарым- қатынасқа бірінші түсесіз бе, әлде оның біріші сөйлегенін күтесіз бе?
* Дүкенде үлкен очередь болса сіз өз ... ... ... Сіз ... да ... жағдайларға қарамастан ткесеріске қатысудан қорықпайсыз ба?
* Сіздің мәдени, әдеби өнерлерге критериіңіз бар ма, ол сізге ... ... ... ... мәселеңізге қате тұжырым, қате ойды естісеңіз дауласпай ... ... ... ... ... оқу ... мамандық туралы мәселені шешуді сұраса, сіз қиналасыз ба?
+ Сіз оз ... ... ... көрі жазбаша жеткізуді ұнатасыз ба?
Балдардың нәтижесі
30-32
25-29
19-24
14-18
5-тен төмен
Деңгейі
өте төмен
төмен
орташа
жоғары
өте жоғары
Өңделуі:
30-32 ұпай - сіз қарым-қатынасшыл емессіз, осы мәселе сізге көп ... ... ұпай - сіз көп ... ... ... сол себепті сіздің достарыңыз аз.
19-24 ұпай - сіз ... ... емес ... ... ... ... ... сіздің сөзіңізде көп жағымсыз ойлар болады.
14-18 ұпай - қарым-қатынасшылдығыңыз орташа, қиналмай-ақ жаңа жұмыстарды бастайсыз, жаңа кездесулерге барасыз, бірақ шулы орта мен көп ... ... ... ... ұпай - сіз тыс ... көп ... өзіңізге қатысы жоқ нәрселерге кірісесіз, қызбасыз.
Қосымша №2
Эмоция ... ... ... ... ... эмоция типін айқындау.
Уақыты: 15 минут
Нұсқау: Төмендегі ... ... ... ... ... ... соны ... Жауап беру бланкісіне деп жауап берсең аталған сұрақ ретін қорша. Әрбір эмоция реакциясы бойынша белгіленген рет ... сана ... құр. ... көрсетілген
Физикалық агрессия - агрессияның ең жағымсыз түріне ... бар. ... ... күшпен шешу тән. Мүмкін, өмір салтың мен тұлғалық ... ... ... ... ... әдістерін іздеуге кедергі келтіретін болар. Осындай агрессияны жауап ретінде алу ... бар. ... ... - ... ... басын ұрғанша, үстелді ұрған жақсы. Дегенмен де бұлай ете бермеңіз. Жиһаз бен ыдыс-аяқты ая. Бұл қып-қызыл шығын. Оның ... ... ... ... ... ... ... - ішінде сақталаған агрессия ... ... ... ... ... ... ... бірден өзгертпейді, бірақ сыртқа шыққанша улы дәрі сияқты іштей жейді. Сыртқа шықса физикалық, жанама агрессия болары ... ... - ... ... деп ... өзін ... ... әрекеттер жасау, бұл жаөспірімдерге тән реакция.
Өкпелегіштік - өзге ... ... ... ... ... кемсітуді көтеруге даяр тұру. Өміріңді біртіндеп уландырады.
Күдіктенушілік - басқалардың әрекетінен, ... ... ... ... ... ойларды көруге дайын болу.
Вербальді агрессия - тілің қырық құлаш. Дегенмен ... жөн. ... ... сөз, қол ... ауыр ... ... - сен ... қол жұмсамасаң, сындырмасаң, айғайламасаң онда құттықтаймын. Сіз өзіңіз кінәлі сияқты жағымсыз сезім қайдан пайда болады ?
Қосымша №3
С.Спилбергер ... ... ... ... ... ... ... жеке сезгіштігі ретінде алаңдау деңгейін анықтауға және тұлғаның көп жағдайда қорқу, қауіптену жағдайын сипаттауға ... ... 20 ... ... Әр ... ... стандартталған жауап нұсқаулар бар. Әр талқыланған сұрақ-жауапты өзіңіздің ойыңызға жақын келгенін таңдап аласыз. Өз ... ... ... ... Cөйлемдерді зейін қоя оқып, оң жағындағы тиісті цифрларды сызуы керек. ... ... көп ... ... ... ... не бұрыс жауап бәрі-бір жоқ.

Сөйлемдер
ешқа-шанда
кейде
жиі
ұдайы
1
Мен қанағаттанғанымды сезінемін
1
2
3
4
2
Мен тез шаршаймын
1
2
3
4
3
Мен оңай жылап жіберемін
1
2
3
4
4
Мен ... ... ... ... ... кейде тез шешім қабылдай алмағандықтан жеңіліп қаламын
1
2
3
4
6
Мен өзімді сергек сезінемін
1
2
3
4
7
Мен салмақты, ... ... ... ... күту мені өте ... кейбір ұсақ-түйекке күйзелемін
1
2
3
4
10
Мен өзімді бақытты сезінемін
1
2
3
4
11
Мен бәрін де жүрекке жақын қабылдаймын
1
2
3
4
12
Маған өзіме деген сенімділік жетпейді
1
2
3
4
13
Мен өзімді қауіпсіз жағдайдамын деп сезінемін
1
2
3
4
14
Мен ... мен ... ... ... ... сәттер болады
1
2
3
4
16
Мен риза боламын
1
2
3
4
17
Барлық ұсақ-түйектер мені алаңдатады және ... ... ... ... көп ... Ол ... ... ұмыта алмаймын
1
2
3
4
19
Мен салмақты адаммын
1
2
3
4
20
Мен өзімнің жұмыстарым туралы ойласам күшті мазаланамын
1
2
3
4
Сұрақтар екі кіші ... ... ... қасиеті және эмоциялық жағдайы ретінде алаңдауын өлшеу.
Нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... жауабының сомасын алып таста. Оған 35 санын қос. Егер Спилбергердің шкаласы ... ... ... 30 ұпайға дейін болса - алаңдаудың төменгі деңгейі; 30 - дан 45 - ... 45- тен көп ... - ... ... ... ... деңгейі жоғарғы сыналушыға ерекше назар аударған дұрыс, оған ... ... ... құру ... ... ... асыру керек.
Қосымша №4

Мақсаты: Жасөспірімдер арасында достық қарым-қатынастарының деңгейін анықтау, , түсініктерін қаншалықты қабылдайтының анықтау болып келеді.
Жүргізілу нұсқасы: Зерттелушілерге тест ... ... ... ... жақын келетің нұсқаларда белгілеу арқылы жүзеге асады.
Қажетті құрал-жабдықтар: бет, қалам.
Уақыты: 15 минут.
* Достық қарым-қатынас ... ... ... Мен ... ... ... бір ... керек жағдайда ғана дос болады.
Б) Достарын сатып кетпесе, достық қарым-қатынас негізінен жаман емес.
В) Бұл өмірдегі ең жақсы қарым-қатынастардың ... Адал ... ... сатып кетпеймін.
* Достарыңыз көп пе?
А) Аз
Б) Өте көп емес және ... ... ... жатпайды.
В) Көп және ең адал, жақын достарым.
* Егер бір досыңыз туралы, сіздің басқа досыңыз жаман ой айты, не ... ... ... ... досымнан айырылғын келмейді.
Б) Үн демейсіз, кейінірек досыңызға айтып бересіз.
В) Қарсы ... және ... ... ... бас ... ... Сіз досыңызбен бірге киім сататын дүкенге барасыз, досыңыз өлшеп тұрған киімі жараспай, тар болса сіз?
А) - деп айтасын
Б) менің ... бұл киім ... ... мына ... көрі ... киіп ... ... жақы болған.
5. Сіздің достарыңыз бір-бірімен қандай қарым-қатынаста?
А) Менің достарым бір топта болғандықтан жақсы ... ... ... ... әр ... ... да, олардың қарым-қатынастары жаман емес.
В) Достарымның ... ... ... ... әр ... ... ...
6. Сіз ұнатқан қыз (жігіт), жақын досыңызды ұнатады. Бұл жағдайда сіз?
А) Ол маған ұнайды, ... бар ... ... ... ... Өз сезіміңізді білдіртпейсіз.
В) Кейін, досынызбен жеке сөйлескенде айтасыз.
7. Қыз балалардың достығы ... Бұл ... ... ... ... Достық қарым-қатынастың бірі, біра сақтап қалу ... ... Бұл ... ... қарым-қатыастардың бірі.
* Нағыз досыңызбен неліктен араласып жүрсін?
А) Оны бәрі ... және ... Неге ... ... ... ... ұнайды.
В) Ортақ қызығушылықтарымыс көп болғандықтан.
9. Танысқанда адамдардың ... ... ... ... ... ба?
А) Кейде ғана. Көбінесе аттарға келгенде есте сақтай ... және ... өте шулы ... ... ... ... есімде қалмайды.
В) Әрине сақтаймын, әйтпесе қалай араласамын.
10. Досыңыз сізге ұнаған қызбен (ұлмен) сіздің көзінше ... ... ... ұнап ... да,жамандап тастайсыз
Б) Үн демейсіз
В) Досыңызбен ашық сөйлесіп, қарым-қатынасқа әсер ... ... ... ... - 3 ұпай, вариантын тандағандарға - 0 ұпай, вариантын ... -5 ... ... ұпай ... ... ... ... жоғары деңгейлер бар.
0-22 ұпай: сеіздің достық қарым-қатынасыңыз төмен деңгейде. Осылай жалғастырып жүрсеңіз, мектептегі оқуыңызды аяқтағанша ... ... ... ... ал жаңа ... таба алмауыңыз да мүмкін. Достық не екенін түсіну керек, өзгеруге әлі уақыт бар.
23-42 ұпай: достық ... ... ... ... ... және ... ... силысыз, бірақ кейде көңіл-күйіңіздің өзгеруіне байланысты достарыңызды ренжітіп аласыз. Бірақ, көп достарыңыздың болуың қалайсыз. Жоғарыдағы ... ... ... достық қарым-қатынас деңгейіңіз жоғары, сіз нағыз доссыз. Достарыңыздың көп болғаның, және адал достарыныңздың қатарына қосылуды ұнатасыз. ... да қол ұшын ... ... ... де достарыңыз қол ұшын беругедайын.
Қосымша №5
В.В.Мегедьдің тесті.
Махаббат - адамның жеке индевидуалды шығармашылығы, қанша адам ... ... ... түрі бар деуге болады. Бұл сала ішінде махабаттың 8 түрін анықтап алатын заңдылық бар.
Көптеген қатынастары ... ... ... ... ... түрлері әр түрлі жағдайларда достық болсын, іскерлік қатынас болсын көрініс ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен анықталады. Осыған байланысты автор мінездің ерекшеліктерін ... ... сол ... лайықты махаббатын түрлерін немесе қатынасын анықтады.
Мінездің биоакцентін анықтауға аранлған тест.
Жүргізілу барысы: тест 8 ... ... ... ... белгілі мінез акцентісін бейнелейді. Мінездің қандай акценті сізге келетінің анықтау үшін барлық тесті оқып алыңыз сізге лайықты, келетін ... әр ... ... ... ... ... ... тұрады (мүмкін келісемін)
(++) былай жиі болады (жиі)
(+++) былай өте жиі болады (өте жиі)
Өнделуі: Жауап беру барысында қай ... көп ... ... шкаланың әріпін жазып алыңыз. Сол сіздің мінезіңіздің биоакцентісін анықтайды.
Шкала "I"
* Маған қииын сұрақтарды, мәселелерді шешу қызықтырады.
* ... ... ... қиялым арқылы, кездесетін қиын жағдайлардан басқаларға қарағанда онай шығамын.
* Қайталанбайтын, қызық, жұмбақ нәрселерді ұнатамын.
* Мен ... да ... ... ... ... ... шешу жолында маған кейде өзгеше шешімдер ойға ... және мен ... оның ... ... ... ... шығып дауласуды ұнатамын, себебі көбіне қарсы айтылған ойдың кемшіліктерін ... ... ... Мен ... ... бірден тауып байқай аламын
* Маған бағынушылық қиынға түседі
* Өз мақсаттарыма тез жету үшін мен озық тәжірибелерімді жақсартуға тырысамын
* Әр ... ... ... ... мен көп ... ...
Шкала "Т"
* Өзімінің қиялдарымда әдемі, күрделі гиометриялық фигураларды елестету жиі болып тұрады
* Мен көп ... ... әр ... ... ... ... деп ... тағдырға сенемін
* Менің идеалым өнермен байланысты, мен жақы, сәнді өмір сүруді қалаймын,сол себептен өткен ғасырда немесе келер ғасырда өмір сүргім ... Мен ... ... ... ... едім, себебі аурухананың иісін, дәрілерді ұнатпаймын
* ... ... ... ... ... ... ... нәрселер ұнайды. Мен өнерді, музыканы, театрды ұнатамын
* Мен туралы басқс адамдардың ойына қарағанда, өзімнің ойым басым болып келеді.
* Мен ... ... ... ... ... олардың намыстарына тиіспеймін.
* Мен өз шешімдеріме іштей қарсыласамын.
* Мен өз-өзімді ... өнер ... ... ... Мен ... әсемдікті көру үшін іс-әрекет жасаймын (өнерге байланысты заттардың әдемі, гармониялық, эстетикалық түрде болуы)
Шкала "F"
* Мен қызба адаммын (тез ... ... ... ... ... ... айтылған ойға немесе адамға жауап қайтаруға әлбетте дайын боламын.
* Мені ренжіткенде, беделімді түсіргенде, кек алу ... ... ... Жай ... ... қарағанда активті жұмыс істеуді, шешім қабылдауды, белгілі сіпен шұғылдануды ұнатамын. Жеңіс ... ... болу ... ... ... ... басқарамын, себебі жағдайдың кемшіліктерін анық көремін.
* Менің стихиям күрес (сайыс, жарыс, төбелес)
* Менің ... мен ... ... ... ... мен бар күшімді саламын.
* Мен барлық бастауларда бірінші болғанды қалаймын.
* Мен азартты адаммын, бірақ керек ... ... ... ... бағынуды жасай аламын.
* Менің басым жақсы істейді, егер ... ... ... ... Мен ... адамдарға әсер ететін, олардың көңіл-күйлерін көтере алатын, нұсқаулар беретін ... ... ... Басқалардың көзінше менің беделімді көтеретін, сыйлы ғылатын жұмыстарды істеу барысында мен активті бола бастаймын.
* Если мне приходится отчитывать ... за ... ... или проступок, у меня это получается по-отечески (без злобы и унижения). Егер жаман істеген қылықтары үшін оған ұрсу ... ... ... мен ... ... ... ұрса аламын.
* Маған көпшілік қатысатын кездесулерде болған ұнайды. Себебе мен онда жақсы көзге түскенді қалаймын.
* Маған қызықты да шулы ... ... ... ... ... ... футбол және т.б.
* Мен басқаларға қамқорлық жасауды ұнатамын, бірақ өз ... ... ... ... ... етпеймін, себебі маған не керектігін өзім жақсы ... Мен ... ... ... ... ... бастан өткізуге тырысамын. Олар: табиғатпен қатынас, саяхатқа шығу, тамақтану және т.б.
* Мен барлықтарға ұнауға тырысамын, әрқашанда ортада болғанды ... және ... ... ... Мен ... ... ... әсер ете аламын. Өзіме керек жаққа бұруды білемін
* Мен ... іс ... ... ... ... ... ұнатамын.
Шкала "P"
* Мен әр нәрсені асықпай, салалы істегенді қалаймын.
* Мен адамдарға қатал қарасамда, адал болып келемін
* Мен әр ... ... ... ... және өз ... ... дәрежесіне жетуді ұнатамын.
* Мен ақшаны үнемдеп ұстауға тырысамын, әрқашан да артық ақшаны сақтап қойамын.
* Мен өз жұмысымды жақсы білемін, маған ... теу ... Мен бос сөді ... ... ол ... өнімді бермейді.
* Мен іс-әрекет еткенде қиындықтарды шешуге тырысамын, түбінде нәтижесіне жетемін
* Мен белгілі іс-әрекеттпен ... ... ... тез ... Мен ... ... басқалар ойынща дұрыс болмаса да мен беріспеймін.
* Мен керек және ... ... ... ... ... ... Мен ... мен көңіл-күйдің әсерінен гөрі логикалық оймен шешім қабылдауды дұрыс деп санаймын. Мен талап қоюды ... Мен ... ... болғаның ұнатамын.
* Мен адамдарға байқаушылықпен, абайшылықпен қараймын сондықтан мені тұйық адам деп санайды.
* Мен ... ... ... жұмыс атқарамын.
* Мен әрқашанда өзімнің шешімдерімді логикалық ... ... бере ... Қоршағандардың тұжырымдамаларын қатаң түрде талқылауды ұнатамын.
* Маған қиын мәселелерді шешу ұнайды, ... ... ... ... және ... ... ... келетін жағдайларда.
* Логикалық түрде қатаң жүйелікті қалайтын тапсырмаларды шешуді ұнатамын.
* Менде классификациялауды және жүйеліктті ... ... ... ... ... ... ... алгебра сабағы оңайға түседі.
Шкала "E"
* Мен өте ... ... ... ... бірінші орында тұрады.
* Мен оптимстпіп, болашаққа деген көзқарасым жақсы сезімдерге толы.
* Менің көңіл-күйім ... және ол ... тез ... Мен тез ... тез ... Мен жиі адамдарды және оқиғаларды роматикалық түрде қабылдаймын.
* Өзімді абыржытатын ... ... ... ... көре де жек көре де ... ... мен көп ... басқаша елестетіп, қабылдаймын.
* Әрқашан да басқа адамның көңіл-күйімен қызығамын және әр түрлі сезімдерді оята аламын.
* Я люблю просто помечтать (без ... ... ... Мен ... ... ... ... және сенім арасындағы теңсіздік жиі болып тұрады.
* Мен ... ... ... алу үшін ... іске бара ... "R"
* Мен татулықты қалаймын. Дау-жанжалды ұнатпаймын.
* Мен жаңа талаптар мен жаңа жағдайларға тез бейінделемін.
* Мен ұйде көп ... ... ... жай жату ... ... ... қоланып аламын.
* Адамдарға жақсылық жасауды, көмек көрсетуді ұнатамын.
* Адамдардың қайғыларына ... ... жан ашыр ... Мені ... ... ... ... айтуын орындаймын.
* Мен тыныш, қиын емес жұмыстарды істегенді қалаймын.
* Мен ұрсысып ... ... ... ... Мен ... ... ғана болатын кездесулерге барамын.
Тесттің кілті:
* I - Қиялшыл (фантазер)
* T - Болжаушы (прогнозист)
* F - ... ... S - ... ... P - Кәсіпқор (профессионал)
* L - ... ... Е - ... ... R - ... (миротворец)
Мінездің акценттерінің қызқаша сипаттамасы.
Қиялшыл - бұл өте білгіш, іштей шулы адам. Өз пазициясын өте жақтаушы, бірақ практикалық немесе материалдық ... ... ... оңай беріле салады. Қабылдауы жақсы дамыған. Жаңа идеяларға, ұсыныстарғы толы бірақ олардың барлығы қатапайым тұрде. Тапқыр, әр түрлі құбылыстар ... ... тез ... ... ... шешуде әр түрлі жақтарын көреді және ойламаған жерде шешеді.
Болжаушы - бұл интициясы жақсы ... ... ... ... болашақта болатын жағдайлардың алдын алушы. Бұл адамдарға қазіргі жағдай ұнамауы мүмкін үнемі өзгеріс үстінде болады. Жақсы көрсеткіштерге жетуді ... және ... ... ... ... толмай отырады. Осыдан өзіне және қоршағана адамдарға деген талаптары жоғары. Қоршаған ортамен қызығады, оның заңдылықтарын түсінуге тырысады, себебі ... ... ... ... ... ... тұрақты емес, бір нәрседен екінші нәрсеге көңілі тез ауысады.
Жеңімпаз - бұл күш - ... мол, ... ... ... Қиын ... тез ... қабылдай алады. Төзімшіл, кедергілерден өте біледі, қиындықтарға шыдамды. Тез ашуланшақтықпен, тікшілдік мінезімен ерекшеленеді. Өз пазициясын ұстана ... ... ... ... жете ... Өте ... қоюшы, өз айтқанына қайтпайтын адам. Достары аз болып келеді.
Эпикуршы - бұл ... ... ... ... Өмірден тек барлық жақсылықтарды алуға бағыталған. Гурман, эстетикалық талғамдары жақсы жамыған. Бұл көрінбейтін лидер. Іскер, белсенді адамдар қатарына жатады. Адамдарға ... ... ... және ... артынан тарта біледі. Өзінің бағыттылығымен, талпынысымен қалаған мақсаттарына жете біледі және не кере кендігін анық біледі. ... ... ... ... ұнатпайды. Оның басшылығы жұмысақ байқалады. Басқаадамдардың физиалогиялық және сатериалдық қажеттіліктерін жақсы сезінеді және қамқорлықты білдіре алады. ... ... ... ... көтермейді. Өз жетістіктерін айтуға қарсы емес.
Кәсіпқор - өжет кәсіпрор, өзінің іскерліктерін әрдайым көтеруге, жақсартуға тырысып отыратын адам. Бұл адамдар ... ... ... ... ... ... адамдар. Белгілі бір іспен шұғылданғанда дәлдікті, сапасының жақсы болуын қалайды. Көбіне басқалардың істемеген жұмыстарын аяқтау тура келеді. Тек ... ... мен ... сүйенеді. Өз сезімдерін білдіруде қиналады, сондықтан қарым-қатынасты суық болып көрінуі мүмкін.
Қисыншы - ... ... ... ... ... Логикалық аргументтерді бағалай біледі. Барлық жағдайларда тәртіпшіліктін, жүйеліктін болуын қалайды. Өзінің күнің, жұмыстарын дұрыс ұйымдастыра біледі. Өте ... ... ... және әр нәрсеге алдын ала дайындалуды қалайды. Тыныштықты ұнатады. Барлық жағдайларды анализдеуге бейім. ... - ... ... нәзік, өте эмоционалды дамдар. Өзінің симатиялары мен антипатиялары арасындағы қарым-қатынасқа өте тәуелді, бірақ басқаларға көрсетпеуді жөн көреді. Өзінің ... ... ... әсер ете ... ... жақсы көтереді. Арманшыл адамдар билікке таласпайды, ұмтылмады.
Бейбітшіл - өте сезгіш, ... ... ... ... ... болып келеді. Қарым-қатынаста туындаған қиындықтарды бейбіт жолымен шешуді дұрыс деп санайды. Адамдарды жақсы біледі және дұрыс қарым-қатынас орната біледі.
Өзіңіздің ... ... ... ... махаббаттың түріне немесе қатынасына тоқталуға болады.
+ Бейбітшіл, барлық ... ... ... ... ... түрі тән.
+ Арманшылдар үшін махаббаттың түрі немесе қатынасы ... ... ... үшін махаббаттың түрі тән.
+ Кәсіпқор үшін махаббаттың түрі немесе қатынасы тән.
+ Болжаушы үшін махаббаттың түрі ... ... ... ... ... ... махаббаттың түрі тән.
+ Эпикуршы үшін махаббаттың, түрі немесе қатынасы тән.
+ Жеңілпаз үшін махаббаттың > түрі келеді.
Махаббаттың түрлері немесе ... ... ... - бүл нәзік махаббат түрі. Бұл өзіне түсінуді, жанашырлықты қажетсінеді. Бұл түрде екі жақтың сенушілігі, қателіктерге, ... көз ... ... ... ... ... жету байқалады. Жанұядағы махаббат үшін идеалды қатынас түрі болып табылады. Бірақ екі ... ... ... ... Өте нәзіктігі бұл қатынасты берік түрде көрсетпейді.
Маниа - эмоционалды ұзақты, махаббатпен әйестікке тән махаббат ... Бұл ... өте ... ... ... Бұл ... өте ... Біржақты махаббат сезімі болғанның өзінде төзімді болып келеді. Көбіне атақты іс-әрекетті жасауға ... Бұл ... ... ... ... ... тән.
Аналита - бұндай махаббаттың түрі тыныштыққа, салмақтыққа тартады. Бұл ... түрі ... ... ... ... келеді. Қатынаста екі жақттың сезімдерін, шешімдерін, ойларын талқылауға ... ... ... эмоция мен сезімдер аз байқалады.
Прагма - бұл рухани немесе материалдық жағынана анықталатын таза махаббат ... ... ... ... ... ... Бұл ... түрінде түсінушілік пен сыйластық байқалады. Қажеттіктерін айқындағанда шыңдықты, дәлдікті көрсетеді. Бір ... ... екі ... ... тен ... ... жеке ... қызығулары екі жақта да басым болады.
Агапэ - тәуелді және ... ... ... Оның ... ... ... Бұл өте ... сезім негізінде фатализма байқалады. Бұл махаббат түріндегі немесе қатынастағы адамдар кешіруге, төзімділікке бейім. Бұл махаббат түрінің бір ерекшелігі, ... ... ... ... ... сақталып бейнеленетін махаббат қатынасы.бұл махаббат түрінде адамдарға радикалды шешімді қабылда кездеседі. Мысалы сүйіктісін сүйіп тұрса да белгілі бір жағдайлар үшін ... кету ... ... ... тән. ... - бұл ... жақындықты бейнелейтін махаббат түрі. Бұл сезім терең достықты, сыйластықты ... Бұл ... түрі екі ... ... әрі қарай дамуын тудырады. Бұл махаббат түрінде ... ... ... ... басшылығы немесе бағынуыбұл түрдебайқалмайды. Мұндай махаббаты сезетін адамдар өзінің ... ... ... адал ... ... ... тұрақсыздыққа бұл адамдар шыдамдылықты көрсетеді.
Эрос - бұл сезгіштігі жоғары, басшылық қатынастары байқалатын ... түрі ... ... ... ... мен, мінез-құлқы, іс-әрекеті басшы рөльін атқарады. Эстетикалық сезімдері жақсы дамыған Бұл махаббат түріне тән адамдар жан мен ... ... ... сол ... ... ... көздерін жұмады. Махаббаты жанып тұрған адамдар өте сезімтал, барша ... ... ... талғамдарымен көзге түсуді ұнатады. Махаббатта бар жанын беріп сүйетін жандар.
Викториа - бұл эротикалық махаббатқа жақын ... ... ... ... түрлеріне қарағанда интеллектуалды жағынан нашар болып келеді. Бұл типке тереңдік пен қызығушылық жетіспейді. Бұнда бағынушылық сезімдері ... ... ... ... ... емес ... келеді.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасөспірімдердің интимді-тұлғааралық қармы-қатынастардың психологиялық ерекшеліктері72 бет
Қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасы7 бет
"Тұлға психологиясы"4 бет
Отбасында тұлғааралық қарым - қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері57 бет
Отбасындағы ажырасу мәселесі57 бет
Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті мінез-құлық психологиясының ерекшелігін анықтау42 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
«Жасөспірімдердің өзіне – өзі қол жұмсаудың алдын алу шаралары»4 бет
Адам тұлғасын зерттеудегі тұлғалық қасиетті анықтау24 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь