Ибн Синаның философиялық мұрасы

МАЗМҰНЫ

І. КІРІСПЕ 3

1. Ілімге іңкәрлік 3

ІІ. Негізгі бөлім 4
2.1 Ибн Синаның философиялық мұрасы 9
2.2 Дәрігерлер атасы 14

Қорытынды 17

Пайдаланылған әдебиеттер: 18
І. КІРІСПЕ
1. Ілімге іңкәрлік
Адамзат мәдениетінде тарихи тұрғыдан алып қарағанда үзілмес байланыс, сабақтастық бар. Мәдениеттің бір бөлігі есептелетін ғылымның даму жолы мұның айқын айғағы болса керек. Ғылымның, білімнің зәулім сарайы салынып салтанат құру ісіне көп халықтың озық ойлы, ұшқыр қиялды ардагер азаматтары ат салысқан: бірі іргетасын қаласа, екіншісі қабырғасын тұрғызды, үшіншісі: басқа кем-кетігін толтырды. Ол ғалым, өнерпаздардың ерте заманда өткен көпшілігінің тарихта аты қалмады, бірақ олардың еңбегі, ашқан жаңалығы адамзат игілігі үшін қалаған асыл мұра ретінде ұрпақтан ұрпаққа, халықтан халыққа ауысып келеді, барған сайын молайып, кемелденіп жарқырай түсуде, мәңгі солай бола бермек.
Ғылымды дамытуда орасан зор қызмет етіп, мол үлес қосқан ғұламлардың үлкен бір шоғыры орта ғасыр заманында Таяу және Орта Шығысты мекендеген елдерден шыққан.
Орта ғасырларда дамып, гүлденген араб және түркі тілдес философия туралы әдебиеттер баршылық, дегенмен де ол әлі толық зерттелмеген. Бүгінгі таңда Шығыс мәдениеті мен философиясы, өркениетті әлемдік деңгейде рухани мәдениеттің бар саласына белсенді әсер етіп үлкен үміт арттырып отыр.
Осы орта ғасырда пайда болып, жаңа заманға дейін философия тарихында көрнекті орын алған, еңбектерін араб тілінде жазған, негізінен мұсылман елдерінен шыққан ойшылдар тобының ілімін ғылымда “фалсафа” деп атау дәстүрі бар.
Фалсафа философия дегеннің арабшаланған түрі. Демек, араб тілі орта ғасырда философиялық мәдениеттің тіліне айналған. Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта белгілі, айталық антикалық философия грек тілі негізінде болса, Шығыс Азия мен Қытайда тибет тілінде, Орта Азия мен Еуразиялық кеңістікте түркі тілінде, Батыс Еуропада орта ғасырлардан жаңа дәуірге дейін латын тілінде, қазіргі заманда мұндай міндетті ағылшын тілі игеріп кетуі ықтимал.
Фалсафаның араб тілінде өрбуіне мәдени-тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлар болған. Бұл жерде еріксіз мойындайтын мәдени - әлеуметтік жағдай ислам діні оны таратушы басты саяси күш Араб халифаты. Халифат мемлекеттік құрылым ретінде Аравияда VІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге келген. Пайғамбарымыз дүние салғаннан кейін Халифат мүлдем ұлан-асыр империяға айналды. Әдетте, мұндай империялардың ғұмыры ұзақ болмаушы еді, халифат болса жеті ғасырдай уақыт өмір сүрді. Бұл империялар тарихында болмаған мерзім. Араб халифатының қол өнері, шаруашылығы, атап айтқанда суармалы жерді пайдалану мәдениеті мен техникасы, саудасы мен өндірісі Еуропаға қарағанда анағұрлым жоғары дәрежеде еді. Осы себептердің бәрі жиналып келіп, орта ғасырлық ғылым мен философияның күрт дамып өркен жаюына игі ықпал жасады.
Алайда араб мәдениеті араб халифаты сияқты көп ұлтты болды. Оның көркеюіне, дамуына арабтармен бірге түріктер де, берберлер де (мавр), парсылармен египеттіктер де атсалысты. Екінші жағынан араб тілінің негізінде ежелгі Шығыс мәдениеті мен антикалық мәдениет ұштастырыла дамытылды, өзіндік жалғасын тапты.
Осыған орай Бағдат қаласы үлкен мәдени, рухани орталыққа айналды. Мұнда Платонның, Аристотельдің, Гиппрокат пен Галеннің, Эвклид, Архимед және Птоломейдің шығармалары араб тіліне аударылып, басылып, мұсылман әлеміне кеңінен танымал болды. Аристотелизм ағымының ықпалы философия саласында өте күшті болды. Сөйтіп мұсылман перипатизмінің негізі қаланды. Ол негізінен екі бағытқа бөлінген еді. Біріншісі, Әл – Кинди, Әл – Фараби және Ибн Синаның (Авиценна) атымен байланысты шығыстық аристотелизм. Екіншісі Ибн – Туфейль және Ибн Рушдтың (Аверроэс) атымен байланысты, испан аристотелизмі. Алғашқы кезде арабтар Аристотель философиясының неоплатониктер бұрмалаған нұсқасымен танысқанды. Кейінен, Аристотельдің түпнұсқа еңбектері араб тіліне тікелей аударылып, зерттеу объектісіне айналған кезде ғана ол бұрмалаушылықтардың ықпалы жойылды. Сөйтіп, араб мұсылман әлемі Платон және Аристотель еңбектерімен тікелей танысуға мүмкіндік алды.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ауданбек Көбесов «Сөнбес жұлдыздар» 1973 ж. Алматы 158 бет.
2. Ғ. Есім «Фалсафа тарихы» 2000 ж. Алматы 278 бет.
3. Болат-Канал. «Әбу Әли ибн Сина» «Ақиқат» журналы №6 1996 ж. 61 бет.
4. Ж. Алтай, А. Қасабеков, Қ. Мұхамбет-әли
«Философия тарихы» 1999 ж. Алматы «Жеті жарғы» 287 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
І. КІРІСПЕ 3
1. Ілімге іңкәрлік 3
ІІ. Негізгі бөлім 4
2.1 Ибн Синаның философиялық мұрасы 9
2.2 Дәрігерлер атасы 14
Қорытынды 17
Пайдаланылған әдебиеттер: 18
І. ... ... ... ... ... ... алып ... үзілмес байланыс, сабақтастық бар. Мәдениеттің бір бөлігі есептелетін ғылымның даму жолы мұның айқын айғағы ... ... ... ... ... ... салынып салтанат құру ісіне көп халықтың озық ойлы, ұшқыр қиялды ардагер азаматтары ат салысқан: бірі іргетасын қаласа, екіншісі қабырғасын ... ... ... ... ... Ол ... ... ерте заманда өткен көпшілігінің тарихта аты қалмады, бірақ олардың еңбегі, ашқан жаңалығы адамзат игілігі үшін қалаған асыл мұра ретінде ... ... ... ... ... ... ... сайын молайып, кемелденіп жарқырай түсуде, мәңгі солай бола бермек.
Ғылымды дамытуда орасан зор қызмет етіп, мол үлес қосқан ... ... бір ... орта ... заманында Таяу және Орта Шығысты мекендеген елдерден шыққан.
Орта ғасырларда дамып, гүлденген араб және түркі тілдес философия туралы ... ... ... де ол әлі ... ... Бүгінгі таңда Шығыс мәдениеті мен философиясы, өркениетті әлемдік деңгейде рухани мәдениеттің бар саласына белсенді әсер етіп үлкен үміт ... ... орта ... пайда болып, жаңа заманға дейін философия тарихында ... орын ... ... араб ... ... ... мұсылман елдерінен шыққан ойшылдар тобының ілімін ғылымда "фалсафа" деп атау дәстүрі бар.
Фалсафа ... ... ... ... ... араб тілі орта ... ... мәдениеттің тіліне айналған. Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта белгілі, айталық ... ... грек тілі ... ... ... Азия мен Қытайда тибет тілінде, Орта Азия мен Еуразиялық кеңістікте түркі тілінде, Батыс ... орта ... жаңа ... дейін латын тілінде, қазіргі заманда мұндай міндетті ағылшын тілі игеріп кетуі ықтимал.
Фалсафаның араб тілінде өрбуіне ... ... ... ... Бұл ... еріксіз мойындайтын мәдени - әлеуметтік жағдай ислам діні оны таратушы ... ... күш Араб ... ... ... ... ретінде Аравияда VІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге ... ... ... ... кейін Халифат мүлдем ұлан-асыр империяға айналды. Әдетте, мұндай империялардың ғұмыры ұзақ болмаушы еді, халифат ... жеті ... ... өмір ... Бұл империялар тарихында болмаған мерзім. Араб халифатының қол өнері, шаруашылығы, атап айтқанда суармалы жерді ... ... мен ... ... мен ... ... қарағанда анағұрлым жоғары дәрежеде еді. Осы себептердің бәрі ... ... орта ... ... мен ... күрт дамып өркен жаюына игі ықпал жасады.
Алайда араб ... араб ... ... көп ... ... Оның көркеюіне, дамуына арабтармен бірге түріктер де, берберлер де (мавр), ... ... де ... ... ... араб тілінің негізінде ежелгі Шығыс мәдениеті мен антикалық мәдениет ұштастырыла дамытылды, өзіндік жалғасын тапты.
Осыған орай Бағдат қаласы үлкен мәдени, ... ... ... ... ... ... ... пен Галеннің, Эвклид, Архимед және Птоломейдің шығармалары араб тіліне аударылып, басылып, мұсылман әлеміне кеңінен ... ... ... ағымының ықпалы философия саласында өте күшті болды. Сөйтіп мұсылман перипатизмінің ... ... Ол ... екі ... ... еді. ... Әл - ... Әл - Фараби және Ибн Синаның (Авиценна) атымен байланысты шығыстық аристотелизм. Екіншісі Ибн - ... және Ибн ... ... ... ... испан аристотелизмі. Алғашқы кезде арабтар Аристотель философиясының неоплатониктер бұрмалаған нұсқасымен танысқанды. Кейінен, Аристотельдің түпнұсқа еңбектері араб тіліне ... ... ... ... ... ... ғана ол ... ықпалы жойылды. Сөйтіп, араб мұсылман әлемі Платон және Аристотель еңбектерімен тікелей танысуға мүмкіндік алды.
ІІ. Негізгі бөлім
Италияның ұлы ... ... ... ... ... атты әйгілі поэмасында ұлы ғалымдарға бағышталған мынадай жолдары бар:
Геометр Евклид, Птолемей,
Гиппократ, Гален мен ... ... ... ... шыға ... бәрін бірдей,
Есімдерін қысқаша шолып өттім,
Сондықтан да көрінер сөзім кедей.
Мұндағы ақынның Авицена деп отырғаны - ... ... ... ... ... бірі Әбу Әли ибн ... туралы өте ертеден келе жатқан көп аңыз - әңгіме бар. Солардың ХІІ - XІІІ ... ... көне ... ғалымның жас кезінде өз елінің оқуын тауысып, білім алу үшн жиһан кезіп кетіп, ... ... ... ... ... ұлы ... деген үлкен сүйіспеншілігінен туған көптеген аңыздарда жалпы білім алуға деген құштарлық дәріптелген, әрі ... өзі жас ... үлгі - ... ... ... Әли ибн Сина (Авиценна) - Орта Азия ... ... ... мен ... ... ... ықпал еткен тұлғалардың бірі.
Ол өзінің көзінің тірісінде-ақ ғалымдар арасында "Шайх - ар - ... - ... ... ... ... Әбу ... ... "Үшінші ұстаз" деп те атайды. Шығыс ғалымдары "Бірінші ұстаз" және "Екінші ұстаз" деген лақап атты Аристотель мен Фарабиға берген болатын. Бұл ... ... ... - философиялық мұралары арасында белгілі бір жалғастық, сабақтастық бар. Фараби Аристотель мұраларының мирасқоры болса, Әбу Әли Сина ... ... ... ... ... толық аты-жөні Әбу Әли Хусайн ибн Абдаллах ибн Сина. Ол шамамен 980 жылы Бұқара қаласының ... ... ... ... ... ... ... шығыс ғұламалары ішінен өмір жолы туралы мағлұматтар да, деректер де, шығармалары да неғұрлым толығырақ сақталған адам ибн Сина деп айтуға ... ... ол жас шағы ... өзі ... ... ал ересек кезі мен өмірінің соңғы жылдары жөнінде шәкірті Журжани көп мәлімет келтіреді.
Ибн Синаның балалық және ... шағы ... ... Бұл ... ... Орта ... аса ірі мәдени орталықтардың бірі болатын. Бұқараның жоғарғы сатыдағы мәдени өмірі Ибн Синаның ... ... ... ... ... Ол қаланың у-шу базарын аралап, көше қыдырып халық ортасында жүргенді ұнатқан. Әсіресе ибн Сина ... ... ... ... ... түркі, дари, сирия тағы басқа тілдерде жазылған кітап - қолжазбаларға көп ... ... ... ... алып ... Әбу ... бес жасында Бұқарадағы мектепке оқуға береді. Зерек бала он ... ... ... жатқа айтатын болды, грамматика, стилистика, поэтика сияқты пәндерді меңгереді. Осыдан кейін бүкіл Бұқараға белгілі философ Натилиден логика, философия, ... заң ... ... дәріс алады. Геометрияны Евклид бойынша, ал астрономияны Птоломей бойынша өздігінен оқып ... ... ... ... ... ... ... Әбу Әлиге жаратылыстану ғылымдарын меңгеру қиын болмай қалады.
Ол, әсіресе медицинамен қатты әуестенеді. Ежелгі гректің ұлы ... ... ... ... медицина білгірлерінің еңбектерін оқуға үлкен зейін қояды. Сонымен Әбу Әли 18 жасқа ... ... ... ... ... Оның ... ... өмірбаянында шәкірттік кездерін, ғылым негіздерін меңгеру жолындағы мехнаттарын баяндайтын қызғылықты мағлұматтар бар. Ибн ... ... ... ... сол ... ... шыңына құлаш ұрған үлкен ғұламалардың барлығының дерлік басып өткен жолдары ... ... он ... Құранды және әдебиет ғылымын үйрендім. Бұл ғылымдарды тез игергеніме жұрт таң ... ... әкем ... ... ... өзін исмаилиттер қауымындамын деп есептейтін (исмаилиттер - сара мұсылмандар ... ... топ, А.К.). ... ол маған және ініме жан туралы, ақыл туралы әңгімелейтін. Мен тыңдап, ой талқысына сала келіп, әкемнің айтқандарын қабыл алмадым. Ол мені ... ... де өз ... ... ... ыза болушы еді. Кейде әкем философия, геометрия және үнді есебі (арифметика) туралы айтатын, соларды ... ... ... Ол мені ... үнді цифрларын меңгерген ұстазға жұмсады, мен оны тез арада үйреніп алдым. Осы кезде Бұқараға философияның білгір маманы Абу ... ... ... кісі ... Әкем ... философия үйретсін деп оны үйге ұстады. Осыдан сәл бұрынырақ ... ... ... барып, заң ғылымын үйренген едім. Ол маған айтыс, ой ... ... ... ... ... заң ... түсіну өнері туралы көп мағлұмат берді.
Натилидің басшылығымен логика туралы "Исагоги" ... ... ... ... тегі ... ... пікір айтып едім, мұғалімім оны тіпті есітпеген болып шықты. Логикалық талдауларыма риза ... ... ол ... ... қалудан қорқып, "балаңның оқуын тыюшы болма" деп ... ... ... ... ... ... де, мен оның түп ... ұстазымнан көрі тереңірек бойлаушы едім. Өйткені ол мәселенің нәзік жерлерін өзі де біліңкіремеуші еді, осылай ол боп, өзім боп ... ... ... ... соң ... жайлы кітаптарды өз бетіммен, оқуға, талдауға кірістім, бұл ... ... ... ... шеберленіп қалған едім. Ұстазыммен бірге Евклидтің бес-алты теоремасын өттім, қалғандарын өз бетіммен оқып түсініп, қиындықтарын жеңдім. Сонан кейін біз ... ... ... Птолемейдің "Алмагестіне" көштік. Кіріспе бөлімін тамадап, геометриялық формулаларды бастағанда-ақ, Натили одан ары ... ... де ... мойындап: "Өзің оқы, теоремасын дәлелде, содан соң барып маған нәтижесін көрсет, мен дұрысы мен терісін түсіндіріп берейін", - деді. Мен ... ... ... ... қиын ... ұстазыма баяндап тұрдым, бұдан ол көп пайда табатын еді, өйткені бұрын білмеген нәрселерін ұғынып алатын. Оның мен ... ... ... көп ... ... Натили Үргенішке кетті. Мен кітаптарды жинай бердім, толассыз оқып-тоқи бердім. "Фисусты" және ... мен ... ... ... ... ... қолға түсті, осылай білім есігі менің алдыма бірінен соң бірі ... ... Енді мен ... ... ғылымына ден қойдым, бұл жөніндегі кітаптарды оқумен шұғылдандым. Қысқа мерзім ішінде бұл өнерді ... ... өте ... ... ... ... кеңес сұраушы еді. Емдеу пратикасымен (тәжірибесімен) де айналыстым, бұл жөніндегі құпиялардың дарбазасы күн санап ашыла ... Мен ... ... заң ғылымын үйренуді қатар жүргіздім; бұл кезде менің жасым он ... ... ... бір ... ... ... ... логика және басқа ғылымдарды тереңдетіп қайта қарап шықтым. Бұл кездерде мен бірде-бір түн толық ұйықтаған емеспін. Тіпті күндіз де ... ... еш ... айналыспайтынмын. Егер жазатайым ұйықтап кетсем, түсімде сол ғылыми мәселелермен ... ... ... қиын ... ... ... тапқан кездерім болды. Ғылымның негіздерін жетік меңгеріп, оның құпия сырларын ... ... мен ... ... ... ... ... математика, табиғаттану ғылымдары жөнінде жетіккенім сонша, қазір есейген кезімде де тап сол ... көп ... деп айта ... ... соң дін ғылымына ниетім ауды. "Метафизика" кітабын оқыдым, бірақ еш ... ... ... ойы ... болып қалды. Қайта-қайта оқыдым, тіпті жаттап алдым, бірақ сонда да бұрынғы күйімде қалдым. Мен ... ... ... ... деп қолымды бір-ақ сілтедім.
Сөйтіп жүргенде бір күні базарға барып едім, кітап сатушы саудагер бір кітапты жер-көкке сыйғызбай мақтап тұр екен. Мен тағы да ... ... ... деп алғым келмеп еді, сатушы қолқалап жанымды қоймады. Үш теңге беріп алып қарасам ... ... ... Фарабидің "Метафизика тезистері" деп аталатын кітабы және оған қосымша Аристотель ... ... ... ... шықты. Үйге жүгіріп келіп жалма-жан оқи бастадым. ... ... ... ... ... қиындық тұманы ыдырай бастады. Қуанышым қойны-қоншыма сыймады, ертеңіне жоқ-жұпыныларға мол етіп ... ... ... әмір Нух ибн Мансур қатты науқастанып, тәуіптердің емі қонбай ауруы асқынып кетті. Менің дәрігерлік ... ... ... ... әмір мені ... ... Мен басқа дәрігерлермен қосылып, әмірді емдеп жаздық. Осыдан былай ол мені ... ... ... бірде әмірден сарай кітапханасына барып кітап оқып тұруға рұқсат сұрадым. Ол менің тілегімді орындады. Көп ... үйге ... әр ... ... ... ... бірі қойылған қойылған кітапқа лық толы сандықтар тұр... Мен кітаптар тізімімен танысып өзіме қажеттерін алдырдым. Мен мұнда көп адамдар атын да ... ... ... ... бай ... ... ... емеспін. Бұл кітаптарды құмарта оқып көп нерсе үйрендім, ғылымдар білгірі деген дәрежеге жеттім. Жасым он ... ... мен ... ... ... ... ... маған бар ғылымда бейтаныс нәрсе көп кездеспеді. Айырмасы сол ғана, егер, мен жас кезімде бірден, лезде жеңіл қабылдайтын болсам, қазір ... ... ... салмақтылықпен қараймын, білімім бұрынғымен салыстырғанда орнықтырақ және анығырақ.
Хорезмнің саяси жағдайы, Хорезмді жаулап алушы ... ... ... Әбу ... Хорезмнен кетуге мәжбүр етеді. Әбу Әли оған қызмет істеуден үзілді-кесілді бас тартқан болатын. Осыдан кейін ибн Сина ... мен ... ... - Нисаны, Нишапурды, Тусты т.б. аралап шығады. Ол ғылми-педагогикалық жұмыс жүргізуге жағдайлы болатын жер ... ... ... ... құрығынан" сескеніп, ғалым Орта Азия мен Иранның басқа шаһарларының да ... ... Бір ... ... ... мысқылдап, ол: "Менің сорайып өсіп кеткенім сонша, ешбір шаһарға сыймадым", - дейді. Надан әкімдердің жаласынан абақтыға да ... ... ... ... ибн Сина ... мен дәрігерлік практикасын бір сәт тоқтатпауға тырысқан. Мәселен, Хамадан түрмесінде өткізген төрт айы ... ... ... ... ... ... ... оны үнемі ұстартумен шұғылданған. Ол Аристотельдің ғылыми-философиялық еңбектерін игеруде жерлесі әм ұстазы Әбунасыр Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер Орта Азия топырағынан шыққан бұл екі ғұламаның ғылыми жақындығы мен туыстығының соны ... ашып ... Сина ... ... жүрмесін, қандай қызметте болмасын, ғылыми және ұстаздық жұмысын ... Ол таң ... ... ... ... ... бұрын жазылған дүниені қайта қарап редакциялауға отырады екен де, сонан соң шәкірттеріне де осы қасиетті мүлтіксіз орындауды талап еткен. Бір ... ... ... сараңдығы жөнінде мынадай эпизод келтіреді: "Біз, шәкірттер, мейрам қарсаңында бір түн таң атқанша көңіл ... ... ... думандатып өткіздік. Сонан соң сол бетімізбен асығып-үсігіп жуынып медресеге жиналдық. Шайх ар-Райс ... ... ... ... Алайда ол қағидаларды қалай түсіндіргенімен, біз қалғып-мүлгіп жөнді ести алмадық, ... да ... Бір ... ұстаз бұрылып маған былай деді: "Өткен түнде ырду-дырду, еріккендікке елігіп асыл өмірлеріңнің алтын сәтін, қымбат уақыттарыңды ... ... ... ... Мен ... ... ... Шайх ар-Райс қатты қайғырып көзіне жас алып, ауыр күрсінді де: "Ғылым саласынан еш нәрсе алмай алтын ... ... ... мен үшін ... ... Надан масқарапаздар өз өнерлерімен мыңдаған ақылды адамдарды таңдандыратын еді. Ал сендер заң ғылымының кейбір оп-оңай қағидаларын білмей, біздің заманымыздағы барша ... таң ... ... - ... ... қай ... ... да, Әбу Әли Сина бұрынғылар деңгейінде қалып қоймай, өз тарапынан соны ... ... ... ... ... ... грек ... Птолемейге қосымша жаңа бақылаулар жүргізді, астрономиялық жаңа құралдар жасайды. Ол ... ... ... ... жайында да жаңа тұжырымдар айтады. Ибн Сина табиғаттың өз ... ... тыс ... ... өмір сүретінін, мойындайды, негізге алады. Сондықтан да ол жартылыстану саласындағы еңбектерінде фактіге, тәжірбие жасауға, экспериментке мықтап сүйенеді, осының арқасында өз ... ... ... озық ... ... ... ... табыстарға жеткен. Ол әсіресе қазіргі химия, геология, физиология, психология т.б. ғылымдарға жол салушы көрнекті ғалымдар қатарына қосылады.
"Шипа кітабының" геологиялық тарауы орта ... ... ... ... ... Европа ғалымдары арасында кең тараған. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... қиянат жасау фактісі болған. Тек біздің ғасырымызда ғана зерттеушілер салыстыра тексеру жолымен ибн Синаның авторлығын толық ... ... ... ... материалистік тұрғыда болғанын ыспаттау үшін, оның тау және тау жыныстарының пайда болу жөніндегі ... ... ... Оның ... ... тау ... түп ... балшық деп біледі, "ең әуелі балшық тас пен балшық аралық затқа, яғни жұмсақ ... ... ... соң ... тас түріне көшеді". Мұның ақиқаттығын растау үшін өз бақылауларына ... "... ... бала ... - дейді ғұлама - Жейхун (Әмудария) жағасында бас жуатын ... ... ... ... шамамен жиырма үш жыл аралатып барғанымызда, ол балшық жұмсақ тасқа айнала бастағанының куәсі болдық".
Геологиялық процестердің өте баяу жүретіні жайлы ескі грек ... ... ... дамытып, Әбу Әли: "Шынында қәзір тіршілік орын алып отырған жерлерде бұрын тіршілік болмай теңіздің түбі болды деу жөн, ... көп ... ... ... ... ұлуы ... су ... жәндіктердің қалдығы шығады" - дейді. Бұл дүние Алланың әмірімен алты күнде ... ... ... ... ... қағидасына бүтіндей қайшы келеді.
Тағы бір мысал. Ибн Сина ... ... көп ... ... адам ... ... ... әсерін бақылауға әрекет жасайды. Әрине, бұл жөнінде ғалым орта ғасырлық қате түсініктен, мистицизмнен де құр алақан емес. Алайда Ибн Сина ... ... жағы оның ... мен бақылауға иек артуында жатыр. Ол мынадай тәжірбие жасаған: салмағы бірдей екі қозыны екі жерге байлап ... ... ... ... ... ... маңына ұлытып, ырылдатып қасқыр байлап қойған. Нәтижесінде қасқырмен көршілес қозы семіру орнына күн сайын арықтап, қатып-семіп құрып бітуге айналады. Міне, ... ибн Сина ... ... мен ... ... ... ... ашуға тырысады. Ибн Синадан қалған көптеген рубаяттар бар.
Әбу Әли рубаяттарында адамдарды білімді болуға үндейді, ... адам ғана өз ... өзі сезе ... айтады. Бірақ надандар алдында білгеніңді көрсетіп, қасиетті ... ... ... ... алма деп ... береді. Адамның адамына қарай қатынас жасауға үйретеді. Ол шәкірттеріне: "Құпияңды кез келгенге айта ... абай бол, ... бір ... ... бір ... Егер ... білсең сенің сырың - өзіңнің пендең, ал әшкере етіп алсаң - сен оның пендесісің", - деп орынды сақтандырады.
Ибн Сина ... көп ... ... ... алады.
"Менің кейбір жақсы қасиеттерімді қызғанатын адамдардың қылығына таң қаламын,- дейді ибн Сина. - Олар мен жоқта ... үшін ... ... ... ... іске алғысыз етеді. Өздерінің кемшілігін елемей, менің артықшылығыма өшігіп, олар тағылыққа дейін барады. Шынында мен тау ... олар ... ... жоқ қылмақшы болып босқа әуеиленген таутекелер".
2.1 Ибн Синаның философиялық мұрасы
2 Әл-Кинди мен Әл-Фарабидің ілімдерін одан әрі дамытушы, әрі жалғастырушы ибн Сина ... ... Сина ... дүниетанымының қалыптасуына философ әрі жаратылыстану ғылымдарының озық үлгілі білгірі ретінде араб мұсылман әлемінде танымал ... ... мен ... ... ... ... ... белгілі.
Кейбір толық емес деректерге қарағанда, Әбу Әли ірілі-ұсақты 274 еңбек жазған. ... ... ... (182) ... мен теологияға, 50 еңбек медицинаға, 24 еңбек жаратылыстану, математика ғылымдарына, 4 еңбек поэзияға т.с.
Әбу Әли ибн ... өз ... ... ... оның ... ... тверчестволық жұмысқа жастай дайындалып, қол артқанын көрсетеді, бұл жолда аса зор шыдамдылық, үлкен дарын мен қабілет, есепсіз еңбексүйгіштік қажет ... ... ... ... Аристотельдің данышпандық мұраларын игеру орта ғасыр заманында оңайлыққа түспейтін міндет еді, өйткені, біріншіден, Аристотельдің жазу стилі өте қиын болса, екіншіден, ... мен ... ... ... ... ... ... еңбектерінің мазмұнын бұзып жіберетін. Бізге тек үзінділер күйінде жеткен "Шығыс философиясы" атты атақты еңбегінде ибн Сина ... ... ... ... ... ... - деп ... ибн Сина, - шым-шытырық қиын мәселерді шешуді, дұрыс пен терісті ажыратуды қолға бірінші болып алып, адам баласы мүмкіндігінен асып ... іс ... ал ... келгендер оның қатесін түзетулері ләзім еді. Алайда Аристотельдің жолын қуушылар оның ... ... шыға ... ұлы ... дұрысын да, терісін де қызғыштай қорғаумен өмірлерін сарп етті".
Шығыста Фараби, ибн Сина бастаған философтар тобы Аристотельдің қағидаларының дұрысын терісінен ... оның ... ... ... ... ... көп күш, еңбек жұмсайды.
Философияда Фараби бағытын жалғастырғанымен Ибн Сина араб перапатетизмнің негізін қалаушы болды. Оның ... ... ... ... ... ... тыс ... ретінде қарастырады. Алайда бұл қағиданы діни көзқарастармен қарастыруға мәжбүр болған. Мысалы, ол ... бар ... шүбә ... ... шындықтың мүмкіндігі ғана. Ол уақыттан тысқары құдайдың жағдай туғызуына байланысты шындыққа ... ... ... Ибн Сина ... бейзаттық формасы ретінде қарастырды. Денелердің қайта тірілуі мүмкін емес дейді.
Ибн Сина ... ... ... мәселесін өте қызық түрде шешкен. Оның ілімі бойынша жалпы ұғымдар үш ұдайы өмір сүреді:
* Заттарға дейін, құдіреттін ақыл ...
* ... ... ... ол сол ... ... ... кейін адамдардың санасында.
Таным теориясында ибн Сина Әл-Фарабидің жолын қуып оны одан әрі дамытуға ат салысады. Дегенмен оның кейбір мистикалық тұжырымдарға бай ... ... брі ... ол ... шапағатын мойындап ұсынады.
Әбу-Әли заманындағы аса көрнеті педагок болғаны белгілі. Мәселен, оның көз қарасы бойынша мұғалім тәрбие туралы бір ... ... ... ... Ол ... жаман әдеттен аулақ ұстауы парыз, мұғалім шәкірттің ... ... ... ... отыруы керек. Қажет болған жағдайда қаталдық та көрсетуі тиіс. Алайда тым ... өте ... ... ... ... ... ұстазбен ақылдасып тұрудан тыйылуы мүмкін. Осымен қатар ибн Сина мен Фараби талаптары бір жерден шығады, мұның түп ... ... де ... методикалық принциптерінде жатса керек.
Әбу Әли аумалы-төкпелі заманда өмір сүрді. Саманидтер ... ... ... ... Ғазнауидің жорықтары мен басқыншылығы - бұлардың әрқайсысы Әбу-Әлидің өміріне әсер ... ... Ол ... ... Хорезмге кетуге мәжбүр болды. Мұнда ол атақты "Мамун академиясы" оқымыстыларымен байланысады. Бұл академияда ұлы энциклопедист - ғалым ... ... ... ... Екі ұлы ... аз ... ... да тізе қосып жұмыс істеуі екеуінің ғылыми өмірі үшін де, жалпы ғылым келешегі ... із ... ... ... ... мен Әбу Әли ибн ... ғылми айтысы" деп аталатын әйгілі философиялық еңбек осы ... ... ... ... ... ... сол ... философия мен жаратылыстану ғылымдарының көптеген өзекті мәселелері әңгіме болып, сарыпқа салынады. Айтыс сұрақ және жауап түрінде жүреді. Ғылымның қазіргі ... ... ол ... ... қарапайым анайы көрінетін жәйттер мол. Алайда тарихи тұрғыдан алып қарағанда бұл документтің маңызы үлкен.
Тарихшылардың айтуынша, Әбу Әли ... ... ... ... ... осы ... ... Олардың ішінен ибн Синаның атын әлем мен тарихқа паш еткен, ғылым мен мәдениет тарихы үшін аса құнды болған екі ... ... атап ... ... Олар араб ... жазылған (тәуіптік ғылымның каноны), "Шипа кітабы". Біріншісі тән ... ... жан ... арналған көлемді трактаттар. Біріншісі Гален мен Гиппократтан бастап жиналған медициналық білім қазыналарын жалпылау негізінде туса, екіншісі ... ... ... ... ... іспетті.
Әбу Әли Синаның аса көлемді еңбегі "Шипа кітабында" оның философиялық жүйесі мен ғылымның барша салалары жөнінде ... ... Бұл ... ... ... толық күйінде әлі де ешбір европа тіліне аударылмаған, зерттелмеген тараулары да бар, ... ... ол ... тек әр ... ... ... ... арқылы хабардар болып жүр. Бұл энциклопедиялық еңбек 18 кітаптан тұрады, оның сегіз ... ... ... ... ... ... ... негіздері, әлемнің негізінде жатқан денелер туралы, аспан сфералары жөнінде ілім, өсімдіктер ... ... ... ... мен ... жайлы ілім, төрт элемент және метеорология туралы ілім, минералдар (тастар) жөнінде ілім, өсімдіктер жайлы ілім, хайуанаттар тарихы және олардың табиғаты ... ... жан ... яғни сезім және сезілетін нәрсе туралы ілім. Былайша айтқанда, бұл кітаптарда сол кездегі физика, химия, биология, геология және басқа ... ... ... 5 ... ... ғылымдарға арналған. Мұнда арифметика, геметрия, астрономия, музыка және басқа да дәл ... ... ... ... беріледі, басқа кітаптарында логика, философия, этика, саясат т.б. мәселелер сөз болады. Әбу Әли Сина ғылымның ... ... ой ... ... ... сала ... бүкіл ғылымды дербес үш салаға бөледі: біріншісі - төменгі ғылым, ... ... ... жатады, екіншісі - орта ғылым, бұған бұған математикалық ғылымдар жатады, үшіншісі - жоғарғы немесе ... ... ... ... ... жатады.
Әбу Әлидің философиялық системасының құнды жақтарымен қатар қайшылықтары да баршылық. Ол өзінің ұлы ұстаздары Аристотель мен ... ... ... материалистік, бірде идеалистік қөзқараста болған.
Ибн Синадан қалған көптеген рубаяттар бар дедік. Бұларда ғылымның қөзқарасы, оның адамгершілік мұраты, философияның толғаныстары көрініс ... ... Әбу ... ... ... салық етіп айыптайды. Ол бір өлеңінде "Менің дінсіздігім жай нәрсе емес және бос нәрсе емес", - деп өзінің ... ... ... ... ... ... жауларынан еш қорықпаған. Бір рубаятында "Ақымақтығынан өздерін дүние жүзіндегі ең ақылды санайтындар ... сен ... есек бол, ... есек емес ... олар ... деп ... - деп ... етеді.
Әбу Әли ибн Сина 1037 жылы 57 жасында ... ... ... ... ... жылдан артық созылған қудалану, қауіп-қатер, тұрмыс қиындығы, әсіресе бала шағынан бастап күндіз-түні бір толастамаған үздіксіз ауыр ой еңбегі ибн Синаның ... ерте ... ... ... ауыр ... ... Ғұлама және өзінің әріптестері білетін бүкіл емдеу, дәрігерліктің еш жәрдемі ... ... ... жұрттан бұрын өзі сезеді. Ол әрі қарай ауруға "қарсыласуды" қажетсіз ... ... ... бас ... ... ... дайындала бастайды, қызметкерлерін таратып, барлық дүние - мүлкін ... ... ... ...
Жан тапсырар сәтте ғұлама есінен таңбай, арабша:
Біз өлгенде бар ... ... ... ... ... ештеңені білмей кетіп барамыз, -
деп күбірлеп көзін мәңгі жұмған.
Ұлы ғұламаны ... ... ақ жуып ... ... ... ... күмбез орнатады. 1954 жылы ибн Синаның сүйегі жаңадан салынған мавзолейге апарып қойылады. Иран ғалымы Саид Нефеси ұлы ... бас ... ... ... кейін советтің белгілі скульптор - археологы М.М. ... 57 ... ибн ... ... ... ... ... тарту тартады.
1952 жылы Дүние жүзілік Бейбітшілік кеңесінің қаулысы бойынша ибн Синаның ... мың жыл толу ... ... ... үлкен салтанатпен атап өтілді. Ұлы ғұламаның еңбектерімен өміріне деген ынта - ықылас бұрынғыдан да ... ... ... мың жыл ... оқымысты, шындық жаршысы, үлкен адамгершілік иесі ибн Синаның атағына нұқсан ... ... Адам ... ... ... ... ... қайраткері болған ұлы перзентін адамзат әрқашанда алғыс сезіммен еске алып ... ... Сина таза ... ... ... сан ... шығармалар жазған ұлы ойшыл. Ол өзінің көзқарастарын баяндауда, білдіруде, негіздеуде әртүрлі ... ... да ... ... ... ... үлгігсі ретінде повесть - аллегория түрінде жазылған "Якзанның ұлы Хайи" атты шығармасын атауға болады. Бұл трактат ... ішкі ... ... және ... ... тартысына арналған. Ибн Синаның пікірінше әрбір адамда жақсы ... ... ... ... де орын ... сондықтан да надандық пен теріс мінездерге қарсы күресте салқын ақыл мен терең ой ... ғана ... ... болады.
Повестің басты қаһарманы Якзанның ұлы Хайи атты (хаий - ... өмір ... ... ... ... ... ... Ол түрлі данышпандық ғылымдар, адам сезімінің пендешілігінің қилы-қилы көріністері және ... ... ... ... ... ақыл ... Қарт адам ... молайтып, кеңейтіп жан, ар тазалығына тура бастайтын философия, ... ... ... ... адам ... ... сезімдердің, психологиялық ішкі күштердің сыр-сипатын ашып талдайды. Ол ... ... ... ең ... ішкі серігің қиялыңа келсек, ол саған кейде шын, кейде жалған мәлімет береді: шындығы - жақсы, ... ол - ... Ал көп ... ... ... ... мен жағдайыңа сай келмейтін мағлұмат беріп, сені ақ пен қараның, дұрыс пен қатенің парқын білуге артықша, бекер-босқа күш жұмсатып ... ... ... қиял ... бірақ ол әкелген жалған деректерге, ойдың он бөлек, сананың сан бөлек болуына мұқият болғайсың.
Ендігі сенің оң жақтағы ішкі ... ... - ол ... ... ол ... ... оның ... ақыл ептілігі арқылы әрең тойтарыс береді. Ол шалқып жанған өрт, ... ... су ... құтырған айғыр, күшігінен айырылған арыстан тәріздес. Сол жақтағы көршің - тән құмарлығы да осы ... оның ... ... тойымсыздықта, дегбірсіздік сезімде жатыр; оның бір көрінісі қойға тиген қасқыр сипаттас. Сенің бұл жалғандағы ... ... ... пендем. Олардан ақыр бұл дүниеде құтылмақ жоқ болса, сен тым болмаса бұл мазасыз серіктеріңді ауыздықтап, бағындыру амалын ойлауың ... ... ... ... ... егер ... ... олар сенің құлың болады, бағынады. Әскери айла ... ... ... ... ... ... ... яғни ашушаңдықты тән құмарлығына қарсы айдап салуға және керісінше біріншісінің шабуылына ... ... ... қарсы коюға болады. Әсіресе сен бірінші серігің - алдамшы да ... ... сақ ... егер ... көзің зайыр жетіп тұрса, оның қызметінен қашпау ... ... ... одан да ... табуға тырысу қажет".
Бүкіл повесть міне осындай аллегориялық стильде жазылған. Бұл еңбек бүкіл Шығыс философтары арасына кеңінен ... одан үлгі алып ... де аз ... ... XІІ ... испандық араб философы ибн Туфейль дәл осы тақырыпқа роман жазған, ал бұл ... XVІІ ... ... ... ... ... ибн ... "Якзанның ұлы Хайи" повестінің желісі италияның ұлы ақыны ... ... ... ... ... поэмасының негізгі мотивіне тікелей әсер еткен болу керек деп жазады. Бұл ... ... жуық ... ... Данте осы шығармасында, ибн Синаны өзі ардақтайтын Евклид, Птолемей, Гиппократ, Гален, Аверрос сияқты ұлы ... ... ... ... ... ... оның "Құстар" ("Рисалат ат - Таир") деп аталатын шағын философиялық әңгімесін үлкен ілтипатпен атайды. Бұл да аллегория түрінде ... ... - ... Құстардың тағдыры арқылы автор өзінің ауыр тағдырын тұспалдап көрсетпекші болған.
Ибн Сина ... ... ... ... және ... атты ... ... мәлім болып отыр. Саламан мен Ибсал Шығыс әдебиетінде ертеден жырланып келе жатқан халық қаһармандарының есімі. Алайда ибн Сина ағайынды бұл екі ... ... ... ... өзінше өзге авторлардан басқаша көрсетуге тырысқан. Саламан ағасы, Ибсал інісі. Саламанның әйелі өзі сұлу, батыр, ... ... ... болады, Ибсалды ашыналыққа көндіру үшін айла-тәсілдердің бәрін қолданып ... ... ... арбау-алдауға көніп сезім құлы болмайды, ағасының көзіне шөп салмайды. Ақыры әлгі ... ... мерт ... Әбу ... Ибсалы - адалдық пен берілгендік символы.
Ибн Синанның Европалық схоластикаға әсері мол болды, оның идеялары ... ... ... ... Фома ... т.б. ... кездеседі.
Ибн Синаның философиялық еңбектерімен танысқан адам, оның тек Аристотель дәстүрін ұстамдағаны бірден көзге түседі, сондықтан да кейбір ... ол ... және ... ... ... деген пікірде. Осы пікірде шындық бар, себебі Ибн Синаны сопы ғылымдар "шейх"- деп атаған, демек, оның суфизмге қатыстығы да бар. ... Ибн Сина мен сопы ... ... ... ... ...
2.2 ... атасы
Бертран Рассел Ибн Сина философиядан гөрі дәрігер ретінде кеңінен мәлім дей келе "ХІІ ... ХVІІ ... ... ... ... ... да дәрігерлер дайындаудың басты құралы болып келеді". Бертран Рассел айтып отырған "Медицина негіздерінің каноны" Еуропада бес ғасыр ішінде 30 рет ... Бұл ... ... Ибн ... ... дәрігерлікке қатысты еңбектері бар, оладың кейбірін ол өлең тіліменде жазып ... ... ... ... "Канон" бес кітаптан тұрады. (қол жазба күйінде үлкен форматты 1776 беттей). Бұл еңбектердің мазмұннына қысқаша шолу ... өзі оңай ... ... кітап медицина теориясына арналған. Мұнда медицина ғылымының пәні, мазмұны анықталады, адам ағзалары жөнінде ... ... ... ... ... шолу жасалынады, аурудың алдын алу шаралары жайлы айтылады. Мұнда аурулардың себептері, белгілері, тамыр ұстау және оның әр адамның ерекшелігіне және ... ... ... өзгерісі туралы деректер келтіріледі. Әсіресе адамның өмірінің барлық кезеңдерінде денсаулық шарттарына көп ... ... Өмір сүру ... тамақ, ұйқы, киім, тазалық т.б. жайлы айтады.
Екінші кітап қарапайым дәрі-дәрмектер және оларды қолдану тәртібіне арналған.
Үшінші ... адам ... ... ... және оларды емдеу жолдарына тоқталады. Кітапта бас ... ... ... көз, ... мұрын, ауыз, тамақ, өкпе т.б. аурулар қарастырылған.
Төртінші кітапта ибн Сина адам ... ... ... ... ... оларды емдеу әдістерін көрсеткен. Мұнда улану, жұқпалы аурулар, тері аурулары, ... ... шығу т.б. ... ... ... құранды дәрі-дәрмектік заттарға яғни табиғатта кездеспейтін, дәрігерлер қолдан жасайтын емдік нәрселерге және уға ... ... ... ... Әли бұл ... ... ... медицинаның бай мұраларды логикалық бір жүйеге салып қана қоймай, өзінің ... мен ... ... ... ... ... жаңалықтармен байытады.
Ибн Сина медициннаның жалаң теориялық мәселелрімен ғана шектеліп қалмай, тәуіптік практикамен де көп айналысқан. Бұл ... оның ... ... ... ... ... деректерді келтірелік.
Ибн Сина сұлтан Махмұд Ғазнауиден бас сауғалап Журжан қаласында жүрген кезінде жасаған бір емі ел аузында күні ... ... аңыз ... айтылып жүр. Журжан өлкесінің әмірі Кабустың інісі қатты науқастанып, оған ешбір ем қонбай, дәрі-дәрмек әсер етпей қояды. Ауру күн ... ... ... өлер ... ... Амалы таусылып, не істерін білмей дағдарысқа түскен Кабусқа қалаға атақты дәрігер Әбу Әлидің келгенін хабарлайды. Кабус оны ... ... ... ... емдеуді тапсырады. Ибн Сина аурудың тамырын ұстап, көңіл-күйін, сырқаттың мән жайын сұрап білгеннен кейін, осы ... ... ... мен ... ... ... ... келтіруді сұрайды. Ол адам келгеннен кейін тәуіп басқа адамдарды шығарып, үшеуі ғана қалады. Шақырылған кісіге қаланың ... ... соң ... ... атап ... ... да, өзі сол кезде аурудың тамырын ұстап жігітті бақылап ... Бір ... атын ... ... қатты соққанын байқап қалып, Әбу Әли енді сол көшедегі сол үйлерді атап шығуды сұрайды. Бір ... ... атын ... ... дір етіп сәл ... ... ... сол үйден бір адамды шақыртып, тұрғындарының есімдерін ататады. Ол кісі бір қыздың атын атауы мұң ... ... ... ... ойнап, тамыры тулап кетеді. Ибн Сина орнынан тұрып, Кабустың адамына жігіттің ғашықтықтан басқа ауруы жоқ екнінін хабарлайды. Кабус жігітті әлгі ... ... ол ... ... кетеді.
Ол кездерде мұсылман дінінің догматтары өлген адамды сойып көруге қатаң тиым салғаны мәлім. Алайда менингит, ... ... ... миға қан ... ... ... ... түсіндіруіне қарағанда, инб Сина жасырын түрде адамның ішкі ағзаларын сойып ... ... Сина ... ақын, жазушы, лингвист ретінде де кеңінен мәлім. Ол парсы тілінде көптеген рубаяттар қалдырған. Әбу Әли өлеңмен медициналық ... ... Бұл ... ... деп ... ... деп араб және парсы поэзиясында раджаз өлшемімен, яғни ... ұзын және ... ... келу приципін ескеріп жазылған өлең түрін айтады. Бұл поэма орыс тіліне қара сөзбен аударылған. ... Әбу ... ... ... ... кейінгі жазған ең үлкен шығармасы: ол араб тілінде жазылған, 1322 қос жолдан тұрады. ... ... ... ... ғалымның көздеген мақсаты көпшілік арасына медициналық білім- ... ... ... болған. Бұл жөнінде ол былай дейді: "Патшалар, әмірлер, халифтар, уәзірлер, қазылар және заң қызметкерлеріне арнап қара сөзбен ... өлең ... ... мен ... ... ... тақырыбына кітап жазу ежелгі ғұламалардан қалған дәстүр. Дәрігерлер болса, олар да дастан жазып, сұлу сөз арқылы тәуіптік өнерді ... үшін ... ... ... ... бұл ... ... мамандығының, бірлігінің шама-шарқы сарапқа салынған. Міне, осылай ел билеуші әмірлер тәуіптердің ақыл-кеңесімен, философиялық көз ... дер ... ... ... ... көп ... аралап жүріп, кей жерлерде тәуіптік өнері бар дәрігерлердің басын біріктіру орнына ... ... ... ... туғызғанының куәсі болдым. Көптеген дәрігерлер дүмшелік жолға түсіп, тәуіптік этиканы бұзып, білсін-білмесін үйрете беру, ... ... ... құр бекер көтере беруге әуестенгенінен де байқап жүрміз. Мен өзім болсам, ежелгі дүние ... мен ... ... ... ... ғылымның барлық салаларын қамтитын осы дастанды жазу арқылы халыққа қызмет көрсетуді ойладым.
Мен дастанды тиісті тарауларға бөлдім, қарапайым шындыққа кестелі жабу ... ... ... ... үшін өзім де ... ... ... поэма оқуға жеңіл болу үшін ұғымды өлеңдер арқылы қарапайым түрде жазылды. Біздің әміршіміз өзінің алғыр ақылы, өткір көзімен ... ... ... ... оның ... ішінен лайықты қоныс табар, сөйтіп, осы мәртебелі ғылымды игеруіне көмек болар деп ойлаймын. Сонда ол нағыз тәжірибелі дәрігерді дүмшелерден, ... ... жаңа ... ... ... ... ажырататын болады".
Ибн Синадан кейін де Шығыс, Батыстың көп ғалымдары өздерінің еңбектерін насихаттау мақсатымен баяндаудың өлең ... жиі ... ... ... ... - ... Андрей Везалий (1514-1564) жеті кітаптан тұратын деген үлкен еңбегінің қысқаша мазмұнын өлең түрінде ... ... атты ... ... ... ... XІІ ... жоғарыда айтылмыш Герард Кремонский латын тіліне аударды. Содан соң да көп рет Европаның бірнеше тілдеріне ... ... Бұл ... ... ... ... әлі толық зерттеліп бітпеген.
Қорытынды
Айтылғандардың бәрін жинақтай келгенде, орта ғасырдың философиялық ойшылдарының бірі ибн Сина соол ... ... ... ... бәрінен дерлік ааса бай ғылыми мұра қалдырған әсіресе оның философия, медицина, математика, астрономия, ботаника, геология, лигвинстика, поэзия және ... ... ... зор.
Бұл еңбектердің бәрінің мазмұнын түйіп айту оңайға түспесе де, бір ... ... Ибн Сина ... ... материалистік ойлар мен теологиялық идеалистік пікірлер аралас жүреді. Ғылымның сан-саласымен ... ... ибн Сина ... ең ... ... - ... ретінде еніп, ғылымның бұл саласымен өле-өлгенше үзбей айналысқан ғұлама.
Ибн Синаның дүниетанымы Аристотель мен әл-Фарабидің философиялық көз қарасынан ... ... ол араб ... негізін қалаушы болды. Адамның рухын ибн Сина дененің бейзаттық формасы ретінде қарастырады. Денелердің қайта ... ... емес ... ... ... ... ... ұдайы қуғындық көріп, аш-жалаңаштықты, жоқшылықты бастан кешсе де қиындыққа мойымай, ойға ... көп ... ... ... шығу үшін ... ... ... ғылыми ізденістерін үзбей жалғастырған.
Ибн Сина әл-Фарабиден ... ... ... өзіндік із қалдырған араб тілді мұсылман философиясының өңірі өкілдерініің бірі деп ... ... ... Көбесов 1973 ж. Алматы 158 бет.
+ Ғ. Есім 2000 ж. Алматы 278 бет.
+ Болат-Канал. ... №6 1996 ж. 61 бет.
+ Ж. ... А. ... Қ. ... 1999 ж. ... 287 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет
Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы11 бет
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Ибн Сина және оның еңбектері18 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь